v1>«;

■u

W

a ':

*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220332

/

li

*

•i r

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA

Jv

,1

■

/

: ■ .

{*■> •

rs:

C:i

c.r:

......

< -

ç ••

"y

r

«-i-

.f-\ y à n

vvo>

! -, : >. )

0/3 (O'

WIELKA

II

ILUSTROWANA.

TOM III.

“✓W

i.

3 6.

i,

WARSZAWA-

Nakład I Druk S. Sikorskiego,

ulica Chmielna Nr i).

r

...t

T7['TW

ï».    . ^    \ ^

•i

-»I

-ji

'"■N

----:-rrfl

1

-----r—3

’ • rj

r

—!

i"S>' -

•••"•

3>er

T'

JM» ;

i

-V

U

:; rr->

2*

■ ri

•»v

V

c

•r - - •(:

N

r A.

T:

\ ;    7

y y

oii

Ł

O

CJä

Kfmw--

Ä.

!

1»! .

«a

j

l|L

Æ03B0JIEH0 UEH3yP0K)

Bapmaßa,. 7 HoaÔpa 1890 r.

-⁴ 4. :i_ N' ■    .⁽4. _.Y'

!•:

1

i

-

4|cc; NkK^

CS

f-

T.

! '•

l-'t

;;

i;.

; >•

/i •

,.r

i.

mm

Ci

za-

A. S. .

K. .1.

gi

Ammophlla Kirhj. Owad błonkoskrzydły (Hy-menoptera), zaliczony do rodziny os kopiących (Crabronidae). Głowę ma szerszą od tułowia, wypukłą; rożki nitkowate; stopy dłuższe znacznie od uda. Samiec ma tarczę głowową, pokrytą srebrzystemi włoskami, samica zaś posiada wspomnianą tarczę szerszą i czarną, Liczne gatunki mieszkają na całej ziemi, mianowicie zaś w krajach gorących. Gniazda kopią w piasku i znoszą w nie gąsienice dla przyszłych pokoleń.

Fffr. 1. Ammophila sabulosa.

W Europie mieszka A. Sabulosa L. Grzbiet z przodu skórzasty, dołkowany, czarny; długi staw odwłoku szypułkowaty, koloru czerwonego, podobnie jak staw następny. Przednie nogi i łuski skrzydłowe czarne. Dorasta 18 — 20 mm. Samica napełnia komory, poprzednio w piasku wygrzebane, gąsienicami, które zabija przez kłócie w środkowy zwój nerwowy.

Amnestya. Jest to akt łaski monarszej, stanowiący ogólne darowanie lub złagodzenie kar, wyrzeczonych przez sądy, lub takich, które wyrze-czonemi byćby mogły na winnych za spełnienie pewnego rodzaju przestępstw. W Cesarstwie Rossy jskiem amnestye ogłaszane bywają przez Manifesta Najwyższe przy okazyi pewnych, uroczystych dla domu Monarszego i dla poddanych, wy-

darzeń, jak wstąpienie na tron nowego Monarchy, dojście do pełno! etności następcy tronu i t. p. Amnestya rozciąga się zwykle do tych tylko przestępstw, których spełnienie poprzedziło jej wydanie, a nie ina zastosowania do przeszłości.

Amnesya (grec, a priv., m n e s i s — przypomnienie, pamięć), tyle co Amnestya, oznacza w patologii stan umysłu, polegający na utracie pamięci. Am. może być wynikiem poważnej zmiany anatomicznej w mózgu i wtedy przedstawia jednę z przypadłości chorób mózgowych, jak np. po apoplek-syi albo w afazyi (ob.); w innych razach jest ona zwyczajnem następstwem zaniku starczego (Am. 1 senilis); nie rzadko także pojawia się Am. niższego stopnia u osób w sile wieku i zupełnie zresztą zdrowych. Am. bywa zupełna, gdzie wszystkie zdarzenia przeszłe zacierają się szybko w umyśle (w chorobach mózgu), albo częściowa, odnosząca się tylko do nazwisk, lat i t. p. Bliższych wiadomości co do przyczyn utraty pamięci nie posiadamy.

Amnion, grecka nazwa jednej błony, płód otaczającej, zwanej w naszym języku „błoną owoduą” (ob. Płód).

Amniotom (grec, amnion błona owodna; tern no = ciąć) nazwa narzędzia, przez Wenck’a podanego, do nacięcia czyli otworzenia pęcherza płodowego.

Amnisos, odnoga na wyspie Krecie, w której, według Strabona, Minos TT, król Krety, miał urządzić port morski dla zorganizowanej przez siebie floty. Prawdopodobnie jest to odnoga, od której na zachód leży wysepka Spina Longa. Była tam świątynia Lucyny (ob.), według podania, urodzonej w tej miejscowości.

Amnon, syn starszy króla Dawida, porwał gwałtem siostrę swą przyrodnią, Thamarę, za co mu Absalon poprzysiągł zemstę i dwa lata żywił ją w sercu, aż nareszcie, zaprosiwszy go na uroczystość strz^y owiec, kazał zamordować. (Księ-Samuelowe).

■'1

Ffr. 2. Amoeba verrucosa.

rail

, Mä

ma»

Fie. 3 Amoeba protons

A. s.

Mi

if!

11

Éll

Hb

SSi.

Amntnnn tnelerueta.

H* ł

ne c

Amok, od słowa jawańskiego: amauk=zabić. Na Jawie i na niektórych wyspach archip. Ma-lajskiego, a nawet w Indyach wschodnich, jest to rodzaj barbarzyńskiego kultu zmarłych, którym składa się w ofierze głowy świeżo pomordowanych ludzi. Wszakże niezależnie od tego, wyrazem A. oznacza się także krwawy epilog, kończący życie palacza opium. Indywiduum takie, w stanie podniecenia, chwyta za kris, rodzaj noża, przebiega ulice miasta lub wioski, i z głośnym krzykiem morduje każdą istotę ludzką, która mu się nawinie. Wówczas wszyscy mieszkańcy, zbrojni w widłowate, na długich tykach osadzone i kolcami najeżone, sztylety, wybiegają z domów z okrzykiem „amauk”, rzucają się na szaleńca i ubijają go na miejscu. Istnieje nadto przekonanie, że A. jest rodzajem samobójstwa, popełnianego przez malajczyków, którym religia surowo zabrania samym pozbawiać się życia, że zatem wrogie wystąpienie danego osobnika przeciw ludności ma na celu nietyle szkodzenie jej członkom, ile zmuszenie jej konieczne do spełnienia aktu zgładzenia ze świata człowieka, który tego pragnie.    And. s.

Amoeba Ehrbg. Ameba. Zwierzę najniższe z typu pierwotniaków (Protozoa), z gromady korzenio-nóżek (Rhizopoda). Jest istotą jednokomórkową, mikroskopowych rozmiarów, utworzoną z samej pro-toplazmy; zmienia ustawicznie swój kształt, wysyła bowiem wypustki różnej formy, grube, palczaste, pła-fjm —p. , skie, płatowate, czasem cien-■Br ' kie; wyPustki te nazywają nóżkami, lub niby-nóżkami (pseudopodia). W pośród plazmy, która na powierzchni jest gęstsza, a wewnątrz rzadsza, mieści się twardsze, błyszczące ciałko, czyli jądro, a nadto przestrzeń okrągła, przejrzysta, która się pojawia i znika w pewnych odstępach czasu i nazywa się zbiornikiem kurczliwym. A-by poruszają się, przelewając się z miejsca na miejsce, czyli pełzając, otrzymały też nazwę pełzaków. Liczne są gatunki A-by, mieszkające w wodach słodkich i morskich, oraz w wilgotnej ziemi. A. verrucosa Ehrbg., utworzona jest z plazmy delikatnej, przejrzystej, na powierzchni często pomarszczonej. Drobne ziarna zebrane są głównie w samym środku ciała, jądro jedno. Średnica ciała 0.08 mm. A. pro-tous. Ant. Ciało utworzone z plazmy płynnej, zawierającej liczne drobne ziarneczka i pęcherzyki, które wypełniają protoplazmę aż do same-go obwodu ciała. Nóżki palczaste, jądro o średnicy 0.04 mm., średnica ciała 0.2 mm. Pospolite w wodach.

Amoeboidy (grec, a m o b o i s=rzmienny, e i d o s =podobny), twory podobne do amebów; są to komórki prosta (białe ciałka krwi, ciałka ropne), zmieniające za życia swój kształt wśród ruchu, pomocą którego przez błony dostają się one do tkanek a nawet do wnętrza innych komórek.

A. mol,(włos.) wyr. muz. jest nazwą tonacyi, zbudowanej na tonie a, wzorowanej na starogrec-kiej modle eolskiej; znajduje się na 6-m stopniu diatonicznej gamy c. dur. Postępując w górę, przybiera dwa krzyżyki: fis i gis (zamiast f. i g.), zstępując, utrącą je; tern ąię właśnie różni od dawnej gamy eolskiej, że ta w obu kierunkach żadnych nie przybierała znaków przygodnych/-Po1-Amol, miasto w perskiej prowincyi Mazan-daranie, przy rzece Herbaz, niedaleko jej uścia do morza Kaspijskiego. Pomimo 40,000 mieszkańców, niczem się nie odznacza, i pomimo szczęśliwego dla handlu morskiego położenia, z powodu właściwej persom nieudolności, udziału w nim nie brało i często przez rozbójniczych turkoma-nów łupionem było, dopóki rosyanie, przez zajęcie morskiego stanowiska na wyspie Aszuradze (ob.), wybryków tych nie powściągnęli. A Sz-Amomeae. Plemię rodziny Sciiamineae, charakteryzujące się pylnikiem dwukomórkowym i komórkami zalążni wielozalążkowemi. Składa się z roślin zielnych, trwałych, o kłączach bulwiastych, wiązkowych, często drzewiastych. Kwiaty, opatrzone przykwiatkami, tworzą kłosy, wychodzące z ziemi.    J A

Ąmnmnm (L. Gen., n. 2.) Ormusz albo A morn ek. Rodzaj należący do rodziny Sciiamineae plemienia Amomeae. Kielich o rurce krótkiej

u góry trójszczepny. Korona o trzech płatkach zewnętrznych, nierównych, i jednym płatku wewnętrznym, płaskim i bardzo wielkim, tworzącym wargę (labellum), położonym z przodu. Pręcik jeden, o pylniku dwukomórkowym, osadzonym na nitce, ponad nim rozszerzonej w rodzaj grzebienia całego lub dwuklapow e-go. Zalążnia dolna, z której wychodząca nitkowata szyjka mieści się pomiędzy komórkami pylnika. Zalążnia ta jest trzykomórkowa, wielo-za-lążkowa. Owoc, zwykle mięsisty lecz otwierający się trzema łupinami w kierunku komórek, zawiera nasiona liczne, opatrzo-zepkiem. Są to rośliny podrównikowe, starego świata. Kłącza ich, opatrzone w korzenie przy-

Wà

SM

FU'. 5. Amomuin cardamomum.

Mi

Sto?—'

.1. A.

A. Ful

landgrafa hesseńskiego, w przeddzień zawarcia pokoju westfalskiego (26 czerwca 1646 r.), kończącego wojnę trzydziestoletnią; tu również w czasie siedmioletniej wojny, 21 kwietnia 1762 roku, przerwaną została potyczka między prusakami pod Ferdynandem brunświckim i francuzami pod öoubise’m, na wieść o zawartym rozejmie.

Amoniemia (złożone ze słów: ammonium, i h aim a=krew), oznacza chorobową zmianę krwi z powodu przesycenia jej węglanem amonu, w następstwie czego występują bardzo ciężkie przypadłości, sprowadzające najczęściej śmierć chorego; węgian amonu przechodzi z krwi do wszystkich wydzielin; wydychanie także amoniakalne. Takie zakażenie krwi występuje najczęściej przy chorobach nerek i pęcherza, gdzie wydalanie moczu jest zatrzymane, np. przez kamień moczowy, przyczem mocznik (główna część składowa moczu) rozkłada się na węglan amonu. Zdaniem Frerichs’a. rozkład ten odbywa się w samej krwi, wedle Trcitz’a—na błonie śluzowej przewodu pokarmowego, albo też mocz amoniakalny ulega wprost wessaniu do naczyń krwistych. Rzeczone skażenie krwi jest owocem nowszych badań pato-logiczno-chemicznych, z której to przyczyny istota i źródło tej choroby dokładnie jeszcze nie są znane.

oyszcwe, wypuszczają, gałęzie powietrzne, okryte liśćmi d warzę lowemi z pochwą rozszczepioną, i kwiaty, wychodzące z ziemi, ułożone w rzadkie kłosy lub grona. Rodzaj ten, dawniej bardzo obszerny, obecnie obejmuje jedynie gatunki, podchodzące pod powyższą charakterystykę. Do najważniejszych zaliczają się: 1 ) A. aromaticum Rost. z In-

dyj, którego mięsisty owoc, wielkości gałki muszkatołowej, zawiera ziarna aromatyczne, używane w medycynie i perfumery i. 2) A. Cardamomum L., z Jawy i Sumatry, którego owoce używają się tak samo, jak Kardamon Malabarski, odnoszący się do rodzaju El-lateria. 3) A. angu-sti folium Sonner., z Madagaskaru, którego owoc zowie się Wielkim Kardamo-mem madagaskarskim. 4) A. grana para-disi L., którego owoce pod nazwą ziarn rajskich przychodzą do nas z zachodnich wybrzeży Afryki, z Gwinei, Gabonu i t. p. Ziarna te bardzo podobne do ziaiu poprzedzającego gatunku, lecz różnią się od nich smakiem bardzo

fm

IpHÉ

WËm

Fig. 6. Amom'iin xanthlome«.

ostrym. 5) A. grandiflorum Smith, pochodzi z Sierra-Leone, ziarna jego uważano za jedno z ziarnami poprzedniego gatunku, od których różnią się kolorem szaro ołowianym, powierzchnią mniej gładką i smakiem, podobnym do kamfory japońskiej.

Amon Jan Andrzej (* 1763 w Bambergu, — f w Heilbron 29 marca 1825 r.), znakomity waltornista i kompozytor. Napisał wiele wybornych duetów, tercetów, kwartetów, symfonij, pieśni, dwie msze, requiem i dwie operety.

Amönoburg, miasteczko z 2,000 mieszkańców, nad dopływem Fuldy, Ohmem. Pamiętne odzyskaniem go na Szwedach pod Wranglem przez

A. Sz.

Dr. Ł.

Amonius, patryarcha zakonny z Y-go wieku, współczesny i przyjaciel św. Antoniego, obok którego jemu to głównie przypisać uałeży przejście zakonników od życia samotnego do towarzyskiego. Pochodził on z możnej rodziny, lecz już w wieku młodzieńczym postanowił prowadzić życie w ubóstwie i czystości. Uległ wprawdzie usilnym naleganiom krewny cli i pojął żonę, ale nakłonił ją po swojej myśli, i lat 18 przeżywszy z nią, jako brat z siostrą, za jej zgodą udał się na pustynię nitryjską w Niższym Egipcie, o 8 lub 9 mil na południe od Aleksandryi. Tam około niego zaczęli skupiać się niektórzy pustelnicy, a choć mieszkali jeszcze w oddzielnych pustelniach, w sobotę i w niedzielę schodzili się we wspólnym kościele, gdzie ośmiu kapłanów spawowało święte obrządki. Liczba tych duchownych potomków Amo-niusa tak się pomnożyła w pustyni nitryjskiej, że pod koniec Y w. było już ich około 5,000. Pisali o Amoniusie: Sozomenus i Socrates, historycy kościelni. ⁴

Amontons Wilhelm (*1663 w Paryżu—-j-1700 tamże), fizyk francuski, znany główmie z udo skonalenia przyrządów meteorologicznych. Był synem adwokata paryskiego; ogłuchłszy w młodym wieku, nie chciał zasięgać rady lekarskiej, twierdząc, że głuchota pomoże mu do skupiania-myśli. W r. 1687 przesłał akademii paryskiej hygrometr, polegający na tern, że pusta kulka ze skóry baraniej w powietrzu wilgotnem rozciągała się, w suchem zaś kurczyła. W r. 1695 ogłosił dzieło o przyrządach meteorologicznych p. t. „Remarques et expériences physiques sur la construction d’une nouvelle clepsydre, sur les baromètres, thermomètres et hygromètres,” któremu prawdopodobnie zawdzięczał przyjęcie dn akade-

czy 8,000 ludności.

(Joz. X.), ustąpiły na południe Palestyny, w góry Hares, w Ajalon i Salebim, ku górom Maalea-krabim, czyli niedźwiadkowym (Jud. I: 34—36; Num. XXXIV. 4; Joz. XV. 3). Na miejscu pozostała tylko jedna część ich, mianowicie Gabao-nici, którzy, przestraszeni zwycięstwami żydów, jeszcze wcześniej wysłali do nich za Jordan poselstwo, udając, że pochodzą z ziemi bardzo odległej. i takim podstępem uzyskali pokój, wzajemnie sobie zaprzysiężony (Joz. IX. 3—27). W następstwie Saul chciał i te ostatki A-w wyplenić (II. Kr. XXI. 1). W księgach królewskich zapisane jest podanie, ze w skutek tego przekroczenia przysięgi przez Saula, za czasów Dawida, stał się głód wielki w Izraelu i dopiero przez wydanie Gabaonitom i powieszenie siedmiu synów Saula został ten gniew Boski przebłagany (II. Kr. XXI. 1—14). Pozostałe resztki A-w uczynił Salomon swymi hołdownikami i niewolnikami (III. Kr. IX, 20, 21 II; Parai. VIII. 7, 8).

Amoretti Karol, uczony włoski (*w-r. 1741 —f w r. 1846 w Oneglii), profesor prawa kanonicznego w Parmie i konserwator biblioteki Amfa rozyańskiej w Medyolanie. Z licznych jego pu-blikacyj przytoczymy: „Delie colt. delle Patate”, Medyolan, 1801.—„Degli effeti de’ turbini sulle pianie lettera”, Pawia, 1813 („Giorn. di fis. d. sign. Brugnatelli”, t. VIII). — „Elettromeria de vfcgetabili” (w „Eiern, di Elettromeria animale”),

JA.

nomme

mii. W r. f703 opisał wynalazek termometru powietrznego, który mierzył temperaturę prężnością zamkniętej ilości powietrza, a przez współczesną obserwacyę barometryczną pozwalał rugować wpływ ciśnienia powietrza. Z powodu znacznej długości, termometr ten trudny był do ma-nipulacyi, A-s uważał go też tylko za termometr normalny, według którego możnaby inne przyrządy normować. Wszystkie te narzędzia posiadały wprawdzie liczne jeszcze źródła błędów, spostrzeżenia wszakże przez A-sa poczynione przyczyniły się do następnego ich udoskonalenia. Punktu wrzenia wody użył, jako punktu stałego, do skali swego termometru powietrznego, za pomocą którego poznał, że prężność danej masy powietrza wzrasta proporcyonalnie do ilości doprowadzanego ciepła i do wzrostu ciśnienia. Zwrócił uwagę, że przy obserwacyi wysokości barometru wprowadzać należy poprawkę co do temperatury i obliczył nawet tablicę takich poprawek. Nie miały one wszakże jeszcze wtedy praktycznego znaczenia, barometry bowiem przedstawiały jeszcze znaczniejsze źródła błędów, co pocho dziło stąd, że nie poddawano ich wygotowaniu, do próżni Torricellego dostawała się więc zawsze pewna ilość powietrza z rtęci. Bardzo ważną jest jeszcze praca A-sa o tarciu ciał, ogłoszona w r. 1699, w której doświadczalnie wykazał, wbrew dawniejszym mniemaniom, że tarcie nie zależy od powierzchni stykających się ciał, lecz jest propor-cyonalne do ciężaru posuwającego się ciała. Ogłosił nadto „Moyen de substituer commodément l’action du feu à la force des hommes et des chevaux” i podał opis przyrządu, który nazwał młynkiem ognistym, „moulin à feu.” Pochwałę jego w akademii wygłosił Fontenelle. s-K-Amorbach, miasto w obwodzie Niższej Fran-komi, król. Bawarskiego, z 2,500 mieszkańców. Od 1803 r. stało się stolicą medyatyzowanego księstwa Lehmigen, które na 2¹/₂ nulach □, li-

A* Sz*

Amorejozycy (Amorrhaei, Amorites), jedno z plemion, zamieszkałych przed przyjściem żydów w Palestynie (Exoid. III. 8, XIII. 5, XXXIII. 2). A. mieszkali w górach (Num. XIII. 30), Amorejskiemi zwanych (Deut. I. 7). Dzielili się na siedm pokoleń, z których dwa: Hesebon i Basan (Joz. IX. 10) mieszkały za Jordanem, od rzeki Arnona do góry Hermon, czyli Sanir (Deut. III. 8, 9, IV. 48; Joz. II. 10, V. 1), wypędziwszy ztamtąd poprzednio Moabitów (Num. XXI. 26); inne pięć pokoleń mieszkały w Jerozolimie, Hebron, Jerymot, Lachis i Eglon (Joz. X. 5). Był to lud rosły i bitny i pismo się o nim wyraża, że był wysokości cedrów i stał warownie jako dąb (Ąmos. II. 9); czcił bałwany (Joz. III. 6, 7; III Kr. XXI. 26). Pierwsze dwa pokolenia zostały podbite już przez Mojżesza (Deut. III. 8), który ziemię ich oddał pokoleniom Gada i tłu-bena i połowie pokolenia Manassesa (Num. XXXII. 33, 39, 40, Joz. XXII. 1—8). Pozostałe pięć pokoleń, zwyciężone przez Jo2uego w bitwie¹, pod Gabaon, gdzie on kazał stanąć słońcu

Medyolan. 1819, in 8-o.

Amoretti Maria Pellegrina (* 1756 -^ f 1787), dostąpiła w r. 1756 stopnia doktora prawa i napisała- „De jure dotiurn apud Romanos”.

Amoretti G. A., lekarz włoski bieżącego stulecia, śmiały i zasadny przeciwnik głośnej teoryi leczniczej Rasori’ego, która też wkrótce poszła w zapomnienie. Odnośne dzieła A-ego noszą tytuły: „ Rifłessioni critiche sulla teoria del contras timulo” Tor., 1810; „Appendice alla nuova dottrina me-dica della vitalitA, ehe sulla nuova dottrina rne-dica italiana” Reg., 1818; „Continuazione” etc. 1820. DrL Amoreux Józef, lekarz francuski (*w Beau-caire, w lutym 1711 - f w 1824 w Montpellier). A. był synem lekarza, równie jak on gorliwie I zajmującego się naukami przyrodniczemu Był on uczniem Gouana, czas jakiś zajmował miejsce profesora historyi naturalnej w Montpellier, w czasie rzeczypospołitej. Umarł, będąc konserwatorem publicznej biblioteki, zaprowadzonej w szpitalu S-go Eliasza, i zapisał wszystkie swoje zbiory w dziełach i przedmiotach historyi natu-. ralnej miastu Nimes. Pisał on wiele konkursowych rozpraw, celem otrzymania nagród od towarzystw francuskich i zagranicznych. „Journal de physique” z jego prac zamieścił: „Considerations botaniques sur les jointures des plantes”, 1776; „Sur le Tetragonia herbacea”, 1789. Paryskie Towarzystwo rolnicze otrzymało od niego.:» „Sur le Maïs”, „Sur la Luzerne arborescente ap* pelée Cytise par les anciens”, „Sur 1’ Ocymum, plante fourragère bien differente de celle qu’on Basilic” i t. p. A. był jednym ze współ-

Amorfizm—Amorph».

pracowników l’Abbé Rosier przy wydawaniu jego „Dictionnaire d’agriculture”. Z rozpraw, jakie przesyłał towarzystwom, po ich następnem przejrzeniu i powiększeniu, ogłosił drukiem: „Traité de l’Olivier” (Montpellier, 1784). — „Recherches et experiences sur les divers Lichens dont on peut faire usage en medicine et dans les arts”

(Lyon, 1787). — „Traité des hais vives“ (Paris,

1787; Montpellier, 1809). — „Dissertation historique et critique sur l’origine du cachou“ (Montp.

1812). Amoreux zajmował się w szczególności historyą nauki; między innemi wydał: „Recherches sur la vie et les ouvrages de Pierre Richer de Belleval“ (Avignon, 1786, in 8-o). — „Etude biografique sur Gouan“.—„Dissert, sur les pommes d’or des Hesperides“ (1809).—„Dissert, phi-lol. sur les plantes religieuses“ (Montpeil., 1817).

—„Questions ou observations perticulièrment philologiques sur quelques plantes“. —„Memoire concernant la plante nommée Padéros“ i t. p. J,A-Amorfizm, ob. Bezkształtu ość.

AmorgOSj jedna z wysp cykladzkich, w sąsiedztwie wyspy Naksos, mająca do 55 kim. obwodu i do 3,000 m-ców, trudniących się winnictwem, dzięki niezmiernie sprzyjającej ku temu glebie.

W starożytności słynęła z wyrobu zabarwionej czerwono tkaniny, która pod nazwą, od wyspy przybraną, w całej Grecyi znaną i cenioną była; barwnik dla niej otrzymywano z mchu, porastającego na skałach. Strabon uważa A-s za ojczyznę poety Symonidesa. Obecnie miasto główne tegoż nazwiska słynie z monasteru, założonego przez ces. Komnena, w którym znajduje się cudowny obraz Bogarodzicy, ściągający licznych pielgrzymów.    A s*‘

Amorim Franciszek Gomes, de (* 1827 w Avelomar, w pobliżu Oporto), współczesny poeta portugalski, potomek zubożałej rodziny hrabiowskiej, zmuszony był jeszcze dzieckiem szukać zarobku w Brazylii, jako kupczyk, myśliwiec i robotnik na plantacyach. Talent poetycki zbudził się w nim w 13 roku życia, przy czytaniu „Ca-möesa“ Almeidy Garretta (ob.). W r. 1846 A., zachęcony przez Garretta, który przychylnie ocenił pierwsze jego próbki poetyckie, wróci! do kraju i z zapałem oddał się poezyi, poświęcając swój talent na usługi haseł liberalnych w czasopismach: „Patryota“ i „Rewolucya wrześniowa“.

Utwory jego — „Garibaldi“, „A libertade” (Swoboda) i inne—zjednały mu wielki rozgłos, ale nie zapewniły bytu i A. musiał pracować jako robotnik w fabryce kapeluszy, poświęcając chwile wolne poezyi. Dopiero w r. 1851 otrzymał skromną posadę w zarządzie celnym, a w 1859 został kustoszem biblioteki i muzeum przy ministeryum marynarki. Stanowisko to, jak również i powołanie na członka akademii lizbońskiej (1858), zawdzięczał głównie dziełu: „Memorias d’Almeida Garrett“ (Lizb. 1858, 3 tomy), w którem, oddając należną cześć zgasłemu na jego rękach poecie i przyjacielowi, rozwinął szeroki obraz jego

działalności na tle współczesnych stosunków lite- nose -papiliomceae, Oalegeae). Charaktery jej są rackich i politycznych. Poetycka działalność A. j następujące: kielich zrosłolistkowy, o pięciu zę-

KncjklopeJya Ponłzticim« llustr

na

jest bardzo rozmaita. Najwięcej uzdolnienia okazuje w liryce; zbiór jego pieśni p. t. „Cantos de manhâa“ („Pieśni poranne“, 1848) doczekał się trzech wydań; inny zbiór p. t. „Ephemeros“ wyszedł w r. 1866. W r. 1881 akademia madrycka przyznała mu konkursowy medal złoty za wiersz, napisany w dwóchsetletnią rocznicę śmierci Calderona. Jego utwory dramatyczne, jak np. „La viuva“ (Wdowa), „ A’ independencia das mul-heres“ (Niezależność kobiet), „Dom Sancho II“, a zwłaszcza „Odio das raças“ (Nienawiść ras) — cieszą się wielką wziętością, chociaż nie mogą zaliczać się do arcydzieł. A. jest także jednym z wybitniejszych przedstawicieli romansu portu galskiego; do celniejszych należą: „Os selvagens“ (Dzicy), osnuty na tle życia brazylijskiego; „Du-as fiandeiras“ (Dwie prządki), szczęśliwie malujący obyczaje narodowe, i „Amor da patria“ (Miłość ojczyzny), romans morski, obwołany przez krytykę portugalską za arcydzieło.

Amorion, miasto w Galacyi, ognisko główne jednego z jej ludów, zwanego Tolistoboi; ztamtąd miał pochodzić Ezop.

Amorka, ob. Viola d’a mo re.

Amoros Franciszek (* 1769 w Walencyi, ■j* 1848 w Paryżu), nauczyciel infanta don Franciszka à Paulo, zwolennik Pestalozzego. Podczas wojny Napoleona I, będąc półkownikiem wojsk hiszpańskich, stanął po stronie francuzów i otrzymał w imieniu króla Józefa gubernatorstwo kilku prowincyj. Schroniwszy się do Francyi w roku 1814, został w r. 1831 mianowany dyrektorem gimnazyum wojskowego. Roku 1838 wydał dzieło p. t. „Manuel d’éducation physique, gimna-stique et morale”. Imię jego powtarza się w nazwie niektórych ruchów gimnastycznych: „saut amo-rosien”, „perche amorosienne”. („Gr. Enc. Fr.”).

Amoroso (włos.) wyr. muz., oznacza tkliwe, serdeczne, niby miłosne wykonanie kompozycyi.

Amcrpha (L. Gen., n. 861). Niedoszła. Rodzaj należący do rodziny strąkowych, podro-dziny motylkowych, plemienia Rutwic, (Legumi-

K. 1C.

Fig. 7. Amorpha frnticos*. (kwiat 1 jego przecięcie)

li

J. A.

J. Al

.Hi?

gg

bach, z których trzy dolne zwykle dłuższe, w przedkwitnieniu dachówkowate. Korona, którą się ten ciekawy rodzaj odznacza, redukuje się do samego tylko żagla, zwiniętego w trąbkę i otaczającego pręciki. Pręciki, w liczbie dziesięciu, tylko w podstawie z sobą zrosłe w obrączkę przerwaną, w całej zaś reszcie wolne, przeciwległe płatkowi są dłuższe, pylniki u wszystkich jednakie. Zalążnia beztrzonkowa, zawiera dwa zalążki zstępujące i przeistacza się w owoc księźyco-waty, nieotwierający się, jedno lub dwu-ziarnowy. Są to krzewy, zwykle gruczołkowate, o liściach złożonych z wielu listeczków, opatrzonych w przy-listki, wcześnie opadające; kwiaty ich są białe lub fioletowe, zebrane w gęste grona o szypułkach stawowatych. Znanych jest ośm do dziesięciu gatunków Niedoszli, właściwych Ameryce północnej. Są one często hodowane w ogrodach.

Amorphophallus, (BI.) Rodzaj należący do rodziny roślin obrazkowatych (Aroideae). Charakteryzuje się kolbą, podtrzymującą kwiaty męskie i żeńskie, bez kwiatów płonnych, zakończoną dużym wyrostkiem, w formie stożka, mniej więcej przytępionego i pomarszczonego, otoczonego skrzydłem, przy podstawie zwiniętem a u góry rozwartem, nakrapianem brunatno i biało. Pylniki dwukomói kowe. Zalążnie wolne, dwu lub cztero-komórkowe, zawierające po jednym wstecznym zalążku w każdej komórce. Owoce jagodo-wate, jedno lub wielonasienne. Znanych jest kilka gatunków tego rodzaju, żyjących w Indyach. Mają one kłącz krótki, bulwiasty, wydający dwojakie pąki: z jednych wyrasta kwiatostan, z drugich samotny liść, o blaszcze dwukrotnie pierza-sto-dzielnej. Hodują się w szklarniach, jako rośliny ozdobne.

Amortyzacya (pod względem ekonomicznym). Stopniowe umarzanie pożyczek, za ciągniętych przez państwa i miasta, instytucye albo osoby prywatne, w czasach zapotrzebowania większych funduszów, niżeli te, jakich dostarczyć są w możności bieżące dochody, leży w dobrze zrozumianym interesie każdego gospodarstwa, czy to publicznego, czy to prywatnego. W gospodarstwie państwa, czyli w finansach państw po-jedyńczych, od czasu gdy Dr. Price wymyślił metodę A., wymownie przedstawiwszy potęgę składanych procentów, ministrowie angielscy, z Pit-tem na czele, przez uformowanie specyalnyeh kas A-i długu publicznego i zasposobianie ich częścią dochodów bieżących państwa, przeprowadzili od r. 1822—44 spłatę znacznej części długu publicznego Anglii, zamieniając dług 5°/₀ na 3% rentę; a najsłabiej oprocentowany ten ostatni papier publiczny ze wszystkich papierów państwowych w Europie, od swego utworzenia żadnym prawie fłuktuacyom kursu nieulegający, obe< nie przez najpoważniejszych kapitalistów wszystkich narodów uważany jest za najbezpieczniejszą lokacyę mienia. Tą samą drogą Prusy, Neapol, Belgia i niektóre niemieckie królestwa, jednocześnie prawie osiągnęły znaczne korzyści w budżetach swoich. Francya. przez dekret z roku

1852, zniżyła dług swój z 5% na 4V₂°/V VV ubiegłym zaś roku z równą korzyścią Rosy a dopełniła konwersyi znacznej części dawniej zagranicą zaciągniętych pożyczek. W tych wszystkich wypadkach wszakże fundusz amortyzacyjny posłużył właściwie nie do spłaty długów dawniej zaciągniętych, lecz do zniżenia pozycyi rozchodów, wyznaczanych w corocznym budżecie państw na potrzeby obdłużenia państwa, przez konwer-syą wyżej oprocentowanych pożyczek na niżej oprocentowane. Przykład prawdziwej A-i, czyli umorzenia długu przez coroczną spłatę w gotówce części jego, przedstawiała A. obligów cząstkowych z roku 1835-go i obligów skarbowych przez skarb Królestwa Polskiego w roku 1838 — 41, na potrzeby tegoż kraju wypuszczonych. Plan ich A-i, z góry zapowiedziany, przez coroczne wylosowywanie oznaczonej -liczby obligów, dla zachęcenia kapitalistów do tej lokaeyi, przyznawał im pewnego rodzaju wynagrodzenie za przewidzianą jej utratę, zapewniając oblfgom cząstkowym, jako pierwszemu długowi krajo wemu, w najbliższych latach zwrot kapitału ze znaczną premią. Przy konwersyach. zaś, 1 każde państwo dobierać musi właściwą dopie-Jg ro chwilę, kiedy używając pełnego zaufania || kapitalistów do swej gospodarki, zaproponować |1 może wierzycielom swoim, bez obawy zawodu, iii jużto przyjęcie za dotychczasowe, mocniej opro-If centowane obligacye, nowych, słabiej oprocento~ff: wanych, już też spłatę w gotówce obligacyj, wy-pi żej oprocentowanych. Doświadczenie przekonało,||; że znaczna większość tych wierzycieli (zazwy- §g czaj 90 na 100) przekłada poniesienie drobnego S ubytku w dochodach swoich nad pozbawienie się S bezpiecznej lokaeyi kapitałów w papierach pań-j§ stwowych. Takie konwersye, jako z góry prze-B widziane, zapowiadane też są zwykle na wszelki || wypadek, przy ogłoszeniu warunków podpisywa-if nia się na nowe pożyczki państwowe. A. w ca- fi łem znaczeniu przedstawiają gospodarstwa miast i różnych instytucyj kredytowych i akcyjnych. * które ponad normalny dochód roczny, albo ponad posiadany kapitał zakładowy, potrzebują zaciągnąć większe iub mniejsze pożyczki w obligacyach na czasowe nadzwyczajne nakłady. Tąż samą drogą w zupełności dług swój, w postaci listów zastawnych u publiczności zaciągnięty, spłacają jg Towarzystwa kredytowe ziemskie i miejskie, a ró-wnież swój kapitał zakładowy w akcyach umarzają Towarzystwa dróg żelaznych, które na oznaczony przeciąg lat otrzymały koncesye. A listów zastawnych, obligacyj lub akcyj, odbywa się tu przez coroczne wylosowywanie ich części i spłatę jej gotówką, a funduszu w tym celu do- j§ starczają dochody bieżące, które z góry tak są 1 obliczane, aby nietylko wystarczyły na oprocen-g towanie znajdującego się w przedsiębiorstwie kapitału zakładowego stowarzyszenia, albo nieza-ig mortyzowanej jeszcze części jego wierzytelności lecz i na stopniową spłatę onych, lub ponai nie zaciągniętej pożyczki w obligacyach. W Kró-gg lestwie Polskiem stopniową A- ę podobnego dług

gH§

■:n;:

swego, lub kapitału zakładowego, systematycznie przeprowadzają wszystkie miejscowe Towarzystwa kredytowe, wszystkie Towarzystwa dróg żelaznych, wreszcie miasto Warszawa, które za lat kilka, w pełni już zamortyzowawszy pożyczkę, za-1 ciągniętą w b. Banku Polskim na budowę Nowego Zjazdu do Wisły w r. 1846, obecnie .nowe znaczne pożyczki zaciągnęło i zaciąga na zaprowadzenie kanalizacyi i wodociągów. Co do szczegółów ob. wyżej Akcyjne towarzystwa i dzieło: Kahla „Die deutschen Amortisationsgesetze”

liaccae, od których różnią, się zalążkami wznie-sionemi, z otworkiem (micropyle), zwróconym na dół i na zewnątrz. Rodzina ta składa się z krzewów i drzewek zwykłe wiciowatych (ob. Vitis). Znanych jest około dwustu pięćdziesięciu gatunków, właściwych strefie gorącej i umiarkowanej kuii ziemskiej. Są jednak rzadkie w Ameryce i na wyspach oceanu Spokojnego.

Ampelis, oh. Bławatnik i Jemiołuszka.

Ampelit (geol.). Geologowie francuscy miano to (Ampélite graphique, schiste graphique), nadają skale, zwanej przez geologów niemieckich łupkiem pisarskim, albo rysunkowym (Zeichnenschiefer), hę* dącej odmianą jedynie łupku gliniastego, zabarwionego na czarno od domieszki wielkiej ilości węgla, o budowie ziemistej, bardzo delikatnej, i takimże odłamie, w skutek czego skała ta jest tak miękką i gładką, że nią i na niej doskonale pisać i rysować można. Ampelit ten występuje mianowicie pod Hasselbach, w lesie Turyngskim, w Oberhüttenhof i Dünahof pod Ludwigstad-tem w okręgu Bayreutskim w Bawaryi—a także w Marvilla w Andaluzyi.    K-J.

Ampelius Lucius, autor księgi „Liber me-morialis”, stanowiącej rodzaj podręcznika historycznego, napisanego pomiędzy trzecim a piątym wiekiem. Zob. E. Wolfflin: „Ampelii libro memo-riali questiones criticae et historicae”, Gettynga, 1854. Tekst podany jest przez tegoż Wölfflina, Lipsk, 3872. Nadto w dodatku do edycyi Elorusa przez Lemaire’a, Paryż 1827.

Ampella, planetoida (198), odkryta przez Bo-rellego w r. 1879, której czas obiegu dokoła słoń ca wynosi 3.84 lata.

Ampélopsis (Michx. Fl. N,—Amer. I, 159) Brzestan. Rodzaj utworzony z kilku gatunków winorośli, posiadających krążek (discus), zlewający się zupełnie z zalążnią. Forma krążka w rodzaju Vitis jest zanadto zmienną, iżby on mógł służyć za charakter do ustanowienia osobnego rodzaju. Dlatego to wielu autorów rodzaju Ampélopsis nie uznaje. Jeden z gatunków, mianowicie Ampélopsis quinquefolia, u nas zwykle Dzikiem winem zwany, używa się do zaplatania altan, przykrywania murów i t. p.    J A

Ampelos, nazwa grecka winorośli uprawianej.

Ampelos, nazwa oznaczająca pięknego młodziana, przyjaciela Bacha, który zwykle w wyobrażeniach plastycznych czule opiera się na nim. Uosabia zatem latorośl winną, nazwę jej literalnie przyjmując, co zdaje się potwierdzać ta okoliczność, że najdawniejsze wyobrażenia Bacha (Dionizosa) przedstawiają się w formie biustu, z twarzą brodatą, wspartego na piedestale, owiniętym w sploty wdnne i bluszczowe.

Ampère André Marie (* 22 stycznia 1775 w Polémieux pod Lyonem,—f 10 czerwca 1836 r. w Marsylii), jeden z najznakomitszych fizyków. Ojciec jego, dawny negocyant, był sędzią pokoju w Lyonie w czasie wybuchu rewolucyi, a w r. 1793 był członkiem komitetu, który się oparł municy-

J. A.

(Tübingen 1879). Co się tyczy rachunków, odnoszących się do amortyzacyi, czyli umorzenia długu, oraz układania tablic amortyzacyjnych, ob.

A n n u i t a.    llr-J- B

Amos, trzeci z rzędu dwunastu mniejszych proroków z pokolenia Judy. Nie był w żadnej szkole prorockiej, pochodził z rodu prostych pasterzy i od trzody został powołany i posłany do królestwa izraelskiego. Za główny punkt swojej prorockiej działalności obrał krainę Bethel, gdzie w Efraimie była stolica poganizmu. Było to za czasów Ozyasza, króla judzkiego, i Jeroboama, króla izraelskiego. Araos obu ich napominał, aby się nawrócili, a powstawał przeciwko niesprawiedliwości możnych i uciskowi biednych.

Amoy, znaczne miasto handlowre na wyspie Hia-Mun, na południowem wybrzeżu chińskiej pro-wincyi Fu-Kien i naprzeciw ujścia rzeki Lung-Kieng albo Smoczej. Obliczają ludność tego grodu na 300,000, gdy reszta wysepki posiada drugie tyle. Port tutejszy należy do rzędu najbezpieczniejszych i najobszerniejszych, stąd też przy po-czątkowem zetknięciu się europejczyków z Chinami był starannie poszukiwany i odwiedzany.

Już w początkach XVI wieku portugalczycy usadowili się tu na dobre; holendrzy i anglicy odwiedzali Amoy aż do 1730 r., gdy wszystkie porty, prócz Kantonu, dla handlu zamknięte zostały.

Nic więc dziwnego, że po pierwszym zatargu z Chinami, anglicy traktatem nankińskim w liczbie pięciu portów, mających być dla handlu otwo-rzonemi, przystęp sobie do Amoy zapewnili, a dogodność portu, jakoteż żyzność przyległych okolic, ruch handlowy wzmogły. Herbata i bawełna stanowią główne artykuły wy wozowe. Dla sie dziby cudzoziemców przeznaczono, prócz jednego przedmieścia w samym grodzie, jeszcze i drobną wysepkę Ken-lang-su, która cieśniną na 400 metrów szerokości od cyrkułu cudzoziemców jest oddzielona. Pomimo to, z powodu przewagi portów, przyległych głównym wewnętrznym arteryom,

osa-

A. Sz.

Szangai i Ning-Po, Amoy słabo się rozwinął i liczy nie wiele więcej nad 200 europejskich dników.

Ampelideae v. Ampelidaceae. Kunt tę nazwę dał rodzinie, którą A. W. de Jussieu z początku nazywał Viles, a później Vi ni ferae-, Lindley tę samą rodzinę nazwał Vitaceae, a Ventenat Sar-mentaceae. Według Benthama i Hookera (Gen.

1, 386), rodzina ta obejmuje tylko trzy rodzaje, a mianowicie: Vitis L., Pterianthes Bl. i Leea L. i palności terorystycznej; aresztowany w końcu Ampelideae mają wielkie podobieństwo do Me- [ września ścięty został 24 listopada 1793 roku.

;g vi

i®

’i

Fig.'S Ampère André Marie.

W ostatnim liście do żony wyraził ufność, jaką co do przyszłości syna posiadał,*—.,nic niema takiego, pisał, czegobym po nim nie oczekiwał”. Rzeczywiście A. od dzieciństwa okazywał znaczne zdolności do matematyki i gorące pragnienie nauki; pociągały go nietylko nauki ścisłe, ale także poezya, literatura, filozofia; przestudyował też całą 20-tomową encyklopedyę d’Alemberta i Diderota. Śmierć ojca pogrążyła go w zupełną apatyę    umysłową, a wtedy    ożywiało go tylko

czytanie poetów łacińskich i zajęcie botaniką. Podczas jednej ze swych wycieczek botanicznych spotkał    młodą    dziewicę,    a    wzbudzona ku niej

miłość    zdołała    wreszcie    przezwyciężyć apatyę.

W dzienniku swym notował wszystkie radości i smutki, jakich miłość ta była źródłem, gdy rodzice narzeczonej wzdragali się oddać jej rękę młodzień-j|    cowi, nie mającemu

||É    zapewnionej przy-

Jg|    szłości. Poślubił ją

jMgl    dopiero w r. 1799,

BI    a pierwszy rok mał-

SPf    żeństwa uważał za

jedyny rok zupełnego szczęścia w swem życiu. W roku 1800 urodził mu się syn Jan Jakób (ob.) Od r. 1796 zajmował się prywatnem nauczycielstwem matematyki    w    Lyonie,    przyczem    z dzieł Lavoisiera

studyował chemię. W r. 1801 został prof, fizyki i chemii w szkole centralnej w Ain, w r. 1804 prof, liceum w Lyonie; śmierć wszakże żony, która w tymże czasie nastąpiła, zgnębiła go na całe życie i usposobiła do melancholii. W r. 1802 ogłosił pierwszą swą pracę: „Essai sur la théorie mathématique du jeu”, i odtąd szybko dochodził do sławy. W r. 1808 został repetytorem, a wkrótce potem profesorem szkoły politechnicznej w Paryżu, w r. 1809 inspektorem generalnym uniwersytetu,    w    r.    1814    członkiem    instytutu. Do roku

1820 zajmował się głównie pracami matema-tycznemi,—rachunkiem prawdopodobieństwa, rachunkiem waryacyjnym i in. Z prac tych najważniejsze są rozprawy o całkowaniu równań różniczkowych. Głośne odkrycie Oersteda, tyczące się zboczenia igiełki magnesowej pod wpływem prądu elektrycznego, zwróciło go do badań fizycznych, któremi nietylko dał początek, ale i rozwinął nowy dział nauki, elektrodynamikę. Już w r. 1820 podał znaną swą regułę (ob. A m p è r e’a reguła), tyczącą się kierunku zboczenia igiełki, a zarazem wniósł o wzajemnem na siebie działaniu prądów, i d. 18 września 1820 r. mógł już Akademii podać wiadomość o pamiętnem swem odkryciu, że dwa prądy elektryczne, skierowane w jednę stronę, przyciągają się, skierowane zaś w strony przeciwne, odpychają. Do badań tych obmyślił

nowy przyrząd (oh. Elektrodynamika), a do wzmocnienia tych działań skręcił druty w solenoidy (ob.). Za tem poszło odkrycie wzajemności działań między prądami elektrycznemi a magnesami, a ztąd hypoteza magnetyzmu, jako odrębnej siły, czyli, jak wówczas mówiono, odrębnego płynu, okazała się zbyteczną. A. więc słjnną swąteoryą magnesów (ob. Magnetyzm, Elektrom agne-tyzm, Elektrodynamika) sprowadził objawy magnetyzmu do działania prądów elektrycznych. Zbiór tych badań doświadczalnych wyszedł p. t. „Recueil d’observations électro-dynamiques” (1822); odtąd zajmował się A. przeważnie teoryą matematyczną elektrodynamiki, w której, biorąc za punkt wyjścia wzajemne działania dwu niesłychanie drobnych elementów prądu, podał wzór ogólny, pozwalający zadania, tyczące się wzajemnego działania prądów, rozwiązywać w rozmaitych przypadkach szczególnych (ob. Elektrodynamika). Praca ta: „Théorie des phénomènes electro - dynamiques uniquement dédui te de l’experience“, ogłoszona w pamiętnikach akademii już w roku 1823, wyszła oddzielnie w r. 1827. Wzór Ampère’a jest dotąd podstawą teoryi matematycznej elektrodynamiki i elektro magnetyzmu. „Badania Ampère’a, mówi Maxwell, któremi uzasadnił prawa mechanicznych działań prądów jednych na drugie, należą do najświetniejszych czynów, jakie kiedykolwiek w nauce dokonane zostały. Możnaby powiedzieć, że teorya i doświadczenie w pełnej sile i wyrobieniu wybiegły z mózgu tego Newtona elektryczności. Praca jego (Théorie des Phénomènes) jest w formie skończona, w ścisłości wyrażenia niedościgła, a bilans jej polega na formule, z której wyprowadzić można wszelkie zjawiska, stanowiące elektryczność, i która po wszystkie czasy pozostanie formułą zasadniczą elektrodynamiki. „W r. 1824 został profesorem fizyki w „College de France.” Umarł podczas podróży w Marsylii.--Drugie jegc małżeństwo nie było szczęśliwe, tak dalece, że musiał się rozwieść. Jego „Journal et correspondance” (1872) ujawniają wyraźnie dobroć i czułość jego charakteru. Arago w biografii Ampère’a, oddając hołd jego genialności, opowiada też o jego roztargnieniu, dziwactwach i skłonności do pomysłów fantastycznych. Niejeden wszakże z tych pomysłów mniej się dziś fantastycznym wydawać może, aniżeli jego współczesnym. Tak np. bronił, wbrew Cuvierowi, poglądu o zmienności gatunków. Już w r. 1814 przyjmował teoryę, że jednakowe objętości gazów w jednakich warunkach zawierają jednakie ilości cząsteczek, a następnie, wbrew innym fizykom, twierdził, że dla wyjaśnienia zjawisk światła i ciepła promienistego wystarcza hypoteza jednego eteru. —Ostatnia jego praca: „Essai sur la philosophie des sciences ou exposition analytique de toutes les connaissances humaines”, zawiera klasyfikacyę nauk. Przyjmuje on podział dwójkowy. Ogół wiedzy rozpada się na nauki kosmologiczne i noologicz-ne; z kolei pierwsze obejmują nauki kosmologiczne właściwe i fizyologiczne, drugie—nauki noolo-

giczne wł. i socyalne. Do nauk kosmologicznych j Tej' samej metody trzymał się i przy badaniu należą: matematyczne i fizyczne; do fizyologicz- dziejów Rzymu, którym poświęcił ostatnie lata nych: naturalne i medyczne; do noologicznyck: filo życia; owocem tych badań były: „Histoire ro-zoficzne i dialegmatyczne; do socyalnych: etnolo- maine à Rome” ( 1861 — 64, 4 tomy) i „L’empire giczne i polityczne. W dalszym rzędzie mamy: romain à Rome” (1867, 2 tomy). W ogóle jego nauki matematyczne właściwe (arytmologia i geo- traktowanie przedmiotu było szerokie, ale często metrya), fizyczno-matematyczne (mechanika i ura- nieco powierzchowne.—Porówn. Potton: „Etudes nologia), fizyka (fizyka ogólna i technologia), geo- sur J. J. A.” (Par. 1867) i Sainte-Beuve: „Por-logia (geologia właściwa i oryktotechnika), fitolo- traits littéraires”, tom IV.

gia (botanika i agry kul tura), zoologia (zoologia Ampère, praktyczna jednostka natężenia prądu właściwa i zootechnika), nauki fizyko-lekarskie elektrycznego, tak nazwana na cześć Ampère’a (fizyka lekarska i hygiena), nauki lekarskie wła- (ob. Elektryczne jednostki), ściwe (nozologia i medycyna praktyczna), filozo- Ampère'a reguła. A-a pr awidło, reguła fia (psychologia i metafizyka), nauki obyczajowe praktyczna, według której, znając kierunek prą-(etyka i telezyologia), n. dialegmatyczne wł. (glo- du elektrycznego, oznaczyć można, w którą stro-sologia i literatura), n. eleuterotechniczne (tecb- nę, pod jego wpływem, odchyli się sąsiednia igieł-noestetyka i pedagogika), n. etnologiczne wł. (et- ka magnesowa. Wyobraźmy sobie postać ludzką, nologia i archeologia), n. historyczne (bistorya płynącą w kierunku prądu (t. j. wraz z elektrycz-i hierologia), n. etnorytyckie (nomologia i n. wo- nością dodatuią, jak na załączonej rycinie) i zwró-jenne), n. etnogenetyczne (ekonomia i polityka).

rćiiiB

W ten sposób, dzieląc zawsze każdą naukę na dwa poddziały, otrzymuje w rzędzie siódmym ogólną liczbę różnych nauk 2⁷—128. Widzimy, że podział ten jest zupełnie sztuczny i dowolny i nie przedstawia większej wartości, aniżeli inne, późniejsze próby klasyfikacyi nauk.    s- K-

Ampère Jan .Jakób Antoni, (* 1800—

Fig. 9. Ampere’a resruła.

coną twarzą ku igiełce,—to biegun północny odchyla się zawsze na lewą stronę tej postaci. Nawzajem, jeżeli obserwujemy odchylenie igły magnesowej, możemy, według tegoż prawidła, poznać kierunek prądu. Reguła ta zatem jest niezmiernie użyteczną, zarówno ze względów teoretycznych, jak i praktycznych.    s K-

Amperometr, oh. Galwanometry.

Ampłlibiotica, Prostoskrzydłe ziemnowodne. Grupa owadów, należących do rzędu pro* stoskrzydłych ( Ortlioptera), których gąsienice mieszkają w wodzie i posiadają zwykle wyrostki li-stkowate, z rozgałęzionemi wewnątrz rurkami od-dechowemi (t. zw. skrzele). Dorosłe owady mają dwie pary skrzydeł błoniastych, a raczej siatkowatych, dlatego nazywają je także prasiatni-cami. Do tych owadów należą: ważki (Libelluli-dae), szklarze (Aeschna), szklarki (Cordulira), łątki (Agrioń), jętki (.Ephemera), dohówki ( Cae-nis) i t. p.

Amphicyon. Lartet (paleont.). Zwierzę ssące zaginione, z rzędu drapieżnych, rodziny psów (Ca-nidae), wielkości od lisa do niedźwiedzia, o uzębieniu bardzo podobnem do psiego, o jednym przynajmniej dodatkowym zębie trzonowym górnym i nogach wyraźnie nastopnych, podobnych do niedźwiedzich. Zęby sęczkowate bardzo silnie rozwinięte, stojące przed kłami dosyć małe. Ogon bardzo długi. Stanowi przejście od psów do niedźwiedzi. Znajduje się w pokładach mioceno-wych europejskich, w górnych pokładach Siwali-ku (dolny pliocen) w Indyach i Chinach, w oligocenie Białej rzeki (White River) w Al*

■J* 1864), syn poprzedniego, historyk literatury irancuski, kształcił się w Paryżu, studyując, wbrew życzeniu ojca, lingwistykę, literaturę i archeologię, następnie zwiedził Niemcy i Skandynawię, badając przeważnie zabytki poezyi staro-germańskiej. Wkrótce po powrocie do kraju (1829), na przedstawienie Mignefa, został profesorem literatury zagranicznej przy Ateneum w Marsylii i wykładał ją z wielkiem powodzeniem.

Po rewolucyi lipcowej przeniósł się do Paryża i został zastępcą Villemain’a i Fauriel’a w Sor-bonnie, a w r. 1833 profesorem literatury francuskiej w Collège de France i na tern stanowisku pozostał aż do śmierci. W tym okresie odbył dwie większe podróże naukowe: w r. 1840 zwiedził Egipt, Nubię, Grecyę, Azyę Mniejszą, w towarzystwie Fr. Lenormant’a, i Włochy, dla studyów nad Dantem; w r. zaś 1850—51 Amerykę północną. Ceniony za swoją naukę, A. już w r. 1842 został wybrany do Akademii napisów (A. des inscriptions), a w r. 1848 do Akademii francuskiej. Ważniejsze jego dzieła są: „Histoire littéraire de la France avant le XII siècle” (1840,

3 tomy; wyd. III, 1870'; „Histoire de la formation de la langue française“, (1841 r.; wyd.

Ill, 1871 r.); „La Grèce, Rome et Dante”

(1858 r.); „Les sciences et les lettres en O-rient” (1865). Pomniejsze jego studya, drukowane w różnych czasopismach, wyszły zbiorowo p. t.: „Littérature et voyages” (1833 i 1850).

Zarówno w wykładach, jak i w dziełach swoich,

ora⁻

A. interesował się głównie początkowemi dziejami literatury i, dla lepszego ich oświetlenia, traktował je porównawczo, uciekał się do wskazówek lingwistycznych i archeologicznych, korzystał ze spostrzeżeń, jakie czynił w swoich podróżach.

ryce północnej. A. lemanensis Pom. wielkości wilka, w niższym miocenie w Weissenau, Ulmie,

Amphimallum (gr. am fi mail on, dwuwłocha-

ty), burka wełniana, gruba, prostej roboty, z długiem włosiem po obu stronach tkaniny, i stąd nazwa przedmiotu. Używano tego materyału w Rzy-

Allier. A. steinheimensis Fraas, wielkości niedźwiedzia, w wyższym miocenie Niemiec południowych i Francyi. A. Hartshorni Cope, w oligoce- mie na kobierce, oraz na okrywki zwierzchnie,

nie Białej rzeki w Colorado.

K. .1.

mmmmm

podczas wielkiego zimna. Z początku był to, zda-Amphidasys Fr. Motyl, należący do grupy (ro- ; je się, przedmiot wyrobu zagranicznego, nie zna-dziny) miernie (Geometridae), którego gatunek no go bowiem w Rzymie do czasów Pliniusza A. betularia L. Mierni ca brzozowa, poąpoli- Starszego („Hist. Nat”, YIII, 73), i wprowadzo-ty w całej Europie, odznacza się ciałem białem no go zapewne z Germanii. Przedstawia on się z czarnemi plamkami i włoskami; przednie skrzy- na jednym z trofeów Marka Aureliusza, po zwy-dła jasne, z czterema czarnemi plamkami na cięstwie nad Germanami, na kolumnie tegoż ce-przednim brzegu i dwoma poprzecznemi prążka- ¹ sarza („Słów. Star.” Richa). Odmianą tego mami, również czarnemi (niekiedy niewyraźnemi) na teryału jest Amfitapus, z tkaniny lżejszej, tylnych skrzydłach; długość skrzydeł 50—55 mm. prawdopodobnie pochodzenia wschodniego, i znany w Rzymie daleko wcześniej.    K- K-

ELvjfrl

537

Amphicn ob. Tr il ob it.

JM

fpi

r\

"w

fm

A'

ggf-:

p§

'i

I ii

bil

Si

ir

«ii

U'

«

>V

am "f&i

i j:

? WÆ \f

T Wm \A

di

Fir. 10. Aniphidasis betularia.

(’motyl, gąsienica i lartrai.

Pojawia się w maju aż do lipca; gąsienica żyje na różnych drzewach liściastych, objadając liście, jako to: na brzozie, wierzbie, topoli, dębie, lipie i wiązie. Posiada różne zabarwienia, stosownie do gatunku drzewa, na którem przebywa. Gdy mieszka na brzozie, przyjmuje barwę kory młodych gałązek, na dębie jest koloru szaro-popiela-tego, na wiązie szaro-żółtawego, na wierzbie i topoli żółto-zielonego. Motyl ma skrzydła białe, tak upstrzone czarnemi punktami i kreseczkami, że gdy siedzi na białej korze brzozowej, jest prawic 'iedostrzegalnym.    A-s-

7/

l ie 11 Amphioxus ! lanćeolatus (Lancet-

nik).

Amphioxus Jarell. Najniższa z ryb, a zarazem ze wszystkich kręgowców (Verfeùrata), zaliczana do podg omady bezczaszkowych (Acrania -s. Leptocardii) Ciało ma lancetowate, nagie, bez łuski; ni posiada czaszki, mózgu i serca. System nerwowy stanowi rurka rdzeniowa, czyli rdzeń kręgowy; szkielet błoniasty; zamiast kręgów, w z dłuż ciała przebiega struna grzbietowa (chorda dorsalis). Płetw parzystych nie posiada, tylko koniec tylny ciała obrąbiony fałdą skóry. Krew biała, większe naczynia krwionośne pulsujące. Zamiast zmysłów (oko), plamka czarnego barwnika, położona na końcu przednim rdzenia kręgowego, a nadto, nieco na lewo położony, dołek węchowy. Gę-I ba szparkowata, położona na dolnej powierzchni przedniego końca ciała, otoczona jest wąsikami i wsparta ramką, utworzoną z ch rząstek ruchomo połączonych ; po za gębą następuje obszerny przełyk, którego ściany przedziurawione są ukośnemi szparami i tym sposobem tworzy worek skrzelowy. Przez szpary woda wydostaje się z worka skrzelowe-go i przechodzi do otaczającej go przestrzeni okołoskrzelowej, otwierającej się na zewnątrz przez otwór skrzelowy (porus abdominalis), położony w pobliżu odbytu. Poza przełykiem, zamienionym na worek skrzelowy, ciągnie się przewód pokarmowy, kończący się odbytem. W przedniej swTe;] części przewód pokarmowy przedłuża się w ślepy wyrostek, ku przodowi i na lewo zwrócony. Mięśnie, położone po bokach ciała, są podzielone na liczne oddziały (segmenty). Jedynym .gatunkiem jest Amphioxus lanćeolatus

Jarell. (.Brancliiostoma lubricum Corta) zwany spie Pyrenejskiin. A-a alba L.. (A. fiavescen* „lancetnikiem” albo „pomrównicą”, ma ciało 5—7 Wind), mieszka w Ameryce południowej; posiada cm. długie, z boków ścieśnione, z przodu i z tyłu tarcze nosowe większe, szczególniej położone na zeszczuplone, bezbarwne. Żyje zagrzebany w pia- końcu pyszczka, ciało z wierzchu żółtawe lub sku, we wszystkich niemal morzach umiarkowa- czerwonawe, od spodu białe. Długość ciała 56 cm. nych i podzwrotnikowych, i karmi się bardzo A. foliginosa L., ciemnobrunatna, z bialemi drobnemi zwierzętami.    A s plamkami; dorasta 50 cm. długości; Ameryka

Amphipyra (Oclis.). Owad, należący do „mo- południowa.    ;    A- s-

tyli nocnych”, do rodziny Sówek (Noctuidae).    &mphistegina (d’Or b.) (paleont.), rodzaj z rzę-

"i /A

Si

Si

IJp

’W-

Plc. 12. Amphipyra pyramide».

Ftgr. 14—10. Ampl' steglna Łessoni d’Orb.

Z miocenu (z wapienia litawskiero) pod Wiedniem. A. ze spodu— U ■/. wierzchu—C. przekrój: a. otwór—b. warstwy stożka nieprzewier-conej masy wapiennej.

wato ku tyłowi. Od kulistej komory zarodkowej idzie naokoło, wzdłuż osi skręcenia, aż do powierzchni skorupki, rozszerzający się stożek z nie-przewierconej massy wapiennej, kończący się na powierzchni skorupki wypukłym guziczkiem środkowym. Otwór na dolnej stronie, blisko osi, na brzegu przegrody. A. spotyka się dosyć rzadko w ogniwie węglowem dolnem i kredowem gór-Àmphisbaena L. Jaszczurka beznoga, nale- nem, częściej w pokładach trzeciorzędowych; dziś żąca do rodziny ,.jaszcz, obrączkowatych” (Annu- żyje jeszcze w morzach zwrotnikowych. A. mi-lata). Ciało ma walcowate, beznogie, pokryte i nuta Brad, w angielskiem dolnem ogniwie węglo-

i wem. A Fleuriansi d’Orb. w najwyższem piętrze kredowem (duńskiem) w Mastrychcie. A. Lessonii d’Orb. (A. Haueri d’Orb.), bardzo pospolita w wapieniu litawskim (miocenowym) wie-I deńskiego zagłębia; dziś jeszcze żyjąca. K J-Amphisyle (Klein) (paleont.), drobna rybka kopalna z rodziny Sledziowatych ( Clupeoidei) o silnie spłaszczonem ciele, grzbiecie opancerzonym, bez łusk i zębów. W pokładach trzeciorzędowych miejscami bardzo obfita (łupek amfizylowy oligocenowy). Dziś żyje jeszcze w oceanie Indyjskim i Spokojnym. A. Reinrichi Klein, w oli-gocenie górno-alzackim i galicyjskim, a także pod Wiedniem.    KJ*

Amphitragulus (Pomel) (paleont.), Falaeome-ryx H. v. Meyer. Zwierzę ssące zaginione, z rodziny jeleniowatych (Cervidae), będące jednym z przedstawicieli najdawniejszych jeleni europejskich i północno-amerykańskich, a bliskie dzisiej-azyatyckiemu piżmowcowi. A. elegans Po-mela był wielkości sarny, nie miał rogów, a w dolnej szczęce posiadał cztery zęby przedtrzonowa

itoźki długie, u samców pokryte włoskami, u sa- du korzenionóżek (Foraminifer a), rodziny Rota-mio nitkowate; trąbka dość silna. Skrzydła prze- lidae, o skorupce nieco niesymetrycznej, zwiniętej dnie tępe, w spoczynku nawpół pokrywające się, tak ściśle, że ze wszystkich stron widzialnym pozbawione wyraźnych plamek i prążek. Ciało jest jedynie skręt jej ostatni. Strona ; dolna wy-spłaszczone, u samców z boku porosłe włoskami, puklejsza od górnej; na tej ostatniej odznaczają Motyle bojaźliwe i ostrożne; gąsienice grube, się pojedyncze przegrody komorowo, biegnące z po-walcowate, nagie, zielone, z jaśniejszemi, podłuż- czątku ku przodowi, a następnie zgięte' kolanko-nemi liniami, zamieniając się w poczwarkę, robią oprząd pomiędzy liśćmi. W Europie Jf mieszka kilka gatun-- ków. A. tragopogonis L. posiada przednie skrzydła ciemnoszare, z 3-ma czarnemi plamkami, skrzydła tylne szaro-popielate. Siąg skrzydeł 36 — 39 mm. Gąsienice zielone z 5-a hiałemi Jjniami, przebiegającemi równolegle wzdłuż ciała. Żyje na Kozibrodzie łąkowym (Tragopo-gon pratense), na dzwonkach i innych roślinach.

A. pyramided L. ma skrzydła przednie szaro-bru-natne, z jasnemi prążkami poprzecznemi i białe-mi, okrągłemi plamkami; skrzydła tylne błyszczące, czerwonego koloru, na przednim brzegu szaro-brunatne. Siąg skrzydeł 45—50 mm. Gąsienice zielone z białemi i żółtawemi liniami podłużnemi, żyją na głogach, topoli, wierzbie i t. p.    A- s-

MS

•AA

Anacyclus L. Bertram (Botanika). Rodzaj w łuszczki

Analityczna geometrya, ob. Geometry a. Analityczna mechanika, ob. Mechanika.

w:

szkieletem (z grec, sfrdlein—wysuszać). Kościec

~n ..i |ilj

winę na innych, że został uwolniony, a nawet do sp

dzonej, kierunek wiatru, wyobiażunego pod po- Andr

Anemograf, ob. A nem o me tr.

Angerburg, ob. AVęgobork.

Proza od czasów Restau racy i w studwu-dziestolet

II, zawierająca składnię i naukę o budowie wier- m

Fig. 126. Angkor.

wiła się nowa dążność zmodyfikowania stosunków met

Anhelowicz, ob. Angiełłowicz.

r\ %

źe nie zakończyły się działania wojenne. W 1739 r.

À-ûriulaoya — Ànaûlarya.

Antakia, obecna nazwa Antyochii, najważniejszego

fi

św. A-go, ale ta ich reguła jest św. Bazylego.— |

mocą zmian w organizacyi społeczno-politycznej”, s

nieprześcigniętego, więc też i pod na Antigonos^Ky

Volkes Israel” (tom IV). Pozostali Antyochowie nie

-Aorta.

Aphakia (brak soczewki oka). Jeśli soczewka został

Apodyteryum, ob. Termy.

no ściślej trzy rzeczone formy patologiczne w ten 

ifsiaii»)

Teorp. Oóm.”, jiji. I—VI. — Eichwald: „Reise auf d

tych. Korony nie ma, posiada przeto kwiaty z okryc

i przymierzy, wymiaru sprawiedliwości, albo pomsty

Ibrahim z Aleppo, twórca księgi prawnej „Mol-teka

nią granicę od podległych również anglikom króle

Aras, ob. Araks.

jjsa\ m,

w dowody przedhistoryczne człowieka i, co za tern

na ośmiościennych słupkach glinianych (dziś na-, z

^ß>E

fibul, 4-ch guzów, łańcucha, drutu, kubka z na-kr

Ubożsi więc nie myśleli się o ten zaszczyt ubieg

Sts (CZ

dzić, że starożytnemu hellenowi więcej pożywieni

sza i Achilleusza v. St. Damifilla, dalej kataku

warstw społecznych przeniknęło, obca społeczeńst

drzeja Schliitera (1696) zbudowany. Uczeń Schlii-

tornych. W starych bowiem benedyktyńskich i cyster

Brak wapienia rzeźbiarskiego stanął na przesz-kôd

wmM 1 • ,JwiL

îsifslMi&âéi

IX, 475.

Arete, planetoida (197), odkryta przez Palisę złeg

Fig. 506. Mapka Argentyny właściwej.

MJ

Argynnis, ob. Perłowiec.

HP*

Armand-Eelille Emil-Ernest, malarz francuski (*

gai

v-ri-v

MS

'js&m

fei

-i

Fig. 13. Amphisbaena flaveseen*.

szemu

skórą tęgą, podzieloną poprzecznemi i podłużnemi brózdami na czworokątne pola, bardzo drobne. Oczy pokryte przezroczystą skórą; błony bębenkowej brak; zęby drobne, do szczęk przyrośnięte, język krótki i gruby. Znanych jest kilka gatunków tej jaszczurki, mieszkających w norach podziemnych i karmiących się owadami i robakami, przeważnie w Am*ryce, a także w Azyi i Alryce; w Europie żyje tylko jeden gatunek (Amphisbaena cinerea. Strauch) na półwy-

iC. J.

A. S

’1

mm

BBâÜ

Fig. 13. Aroplexus coi-jIInities. 1) w naturze. 2) przecięcia.

L. S. K.

Znaleziono go w pokładach dolno -miocenowych w Allier, we Francyi.

Amphiuma, zwierzę, należące do gromady „ziemnowodnych” {Amphibia), do rzędu „ogoniastych”

(caudata), do rodziny Cryptobrand'data. Odznacza się ciałem wydłuźonem, węgorzowatem, opa-trzonem 4-a nogami, 2 lub 3 palcowemi, szeroko rozstawionemu Po obydwóch stronach szyi znajduje się po jednym otworze skrzelowym. Z/ęby na podniebieniu, ustawione w 2 rzędy równole-

HUH

łm

Fig. 17. Amphiuma trydactylum.

głe. Jedyny gatunek, A-a means L. (A-a tri-dadylum Cuv.), zamieszkuje wody stojące Ameryki północnej (Floryda); dochodzi do 1 m. długości i ma ciało ciemno-szare z zielonym odcieniem.

Amplexus (Sow.) (Cyatkopsis d’Orb.),(paleont.), koral Kopalny, oznaczony przez Sowerby’ego, a według Dybowskiego należący do skupienia Zomtharia explcta, podrodziny Diaphragmato-

phora; o przegrodach, ułożonych w kielichu promienisto. Polip-nik prosty, walcowaty, u dołu zwężony, z wieczkiem {epitheca). Przegrody krótkie, równe, nie dochodzące do środka. Znajduje się w pokładach sylurskich, dewońskich i wapienia węglowego. A. coralloides, charakterystyczny dla tego ostatniego, w północnej Francy i.    K-J-

Ampliaoya, wyraz ten w prawie rzymskiem oznaczał powtórne rozpatrywanie sprawy, w nowym terminie (amplius agere — ampliatio). Takie orzeczenie, czyli wyrok przedstanowczy (interlo-cutio), stanowiło odpowiednie rozporządzenie pretora. Obecnie wyrazu powyższego używa się niekiedy na oznaczenie kopii aktu administracyjnego.

Amplifikacya (łac. amplification-rozszerzanie, powiększanie) ina wielorakie, jakkolwiek pokrewne znaczenia. Najczęściej oznacza szczegółowe rozwinięcie pewnej myśli, opowiedzenie pewnego wypadku z wyliczeniem drobiazgowem wszystkich jego objawów i towarzyszących mu okoliczności, wreszcie dokładny opis lub określenie przedmiotu. Do tego celu służą wszelakie figury retoryczne, rozliczne określenia, wskazanie przyczyn i skut-^4 ów, wyciąganie wniosków, porównania, przykłady, przenośnie, powtórzenia i t. d. W literaturze naszej mamy przjkład pięknej amplifikacyi w 5-tn ustępie wiersza Teofila Lenartowicza p. t.: „Wiecznie to samo”, w opisie ostatnich chwil Konrada Wallenroda i u wielu innych poetów i prozaików. Z amplifikacyi łatwo popaść w zbyteczną rozwlekłość i gadatliwość. W takich razach amplifikacya staje się synonimem przesady i rozwlekło ści w mowie i pisaniu. Niektórzy krytycy stylu uważają w ogóle amplifikacyę za rzecz wadliwą, twierdząc, że jest nagromadzeniem niepotrzebnem wyrazów; skoro mówimy lub piszemy to, co jest rzeczywiście potrzebne, w takim razie niema amplifikacyi; że wielcy pisarze rozwijają swe myśli, mierni zaś rozwlekają. Niektórzy mówcy starożytni, ćwicząc swych uczniów w wygłaszaniu mów bez przygotowania, zalecali w tym celu posługiwanie się amplifikacyą. W szkołach, szczególniej francuskich, nazywano tak rozwijanie zadanego tematu przez uczniów. Amplifikacyę, w ściślej -szem znaczeniu, określa Isokrates, jako sposób retoryczny, za którego pomocą „powiększamy lub zmniejszamy przedmioty.“ W takim razie jest ona rozwinięciem hyperboli w obu jej kierunkach—powiększania i zmiejszania. Cyceron, który twierdził, iż: summa laus eloquentiae amplificare rem ornando, daje wyborne jej przykłady w mowach przeciwko Aerresowi i za Milonem; w pierwszym wypadku potęguje winę oskarżonego, w drugim ją łagodzi, uciekając się do amplifikacyj. Stosownie do usposobienia, oraz cech talentu i charakteru, jedni pisarze używają przeważnie tej figury retorycznej w celu potęgowania wrażenia, inni w celu jego łagodzenia i osłabienia. Amplifikacya krasomówcza posiada jeszcze ściślejsze znaczenie, a mianowicie: oznacza zakończenie mowy, lub jednego jej ustępu, niespodzianem zdaniem lub wnioskiem, przewyższającym oczekiwania słuchaczów i założenie samej mowy. Cycero w mowie Pro Archia poeta nie ogranicza się tylko tern, co było do dowiedzenia, że Archias jest obywatelem rzymskim, lecz nadto twierdzi, iż gdyby nawet nim nie był, zasługuje na ten zaszczyt, jako poeta. Amplifikacya w optyce oznacza powiększenie średnicy przedmiotu, widzianego w teleskopie aljbo lunecie, oraz pozorną większość przedmiotów jasnych w porównaniu z przedmiotami tejże wielkości, ale nie świecącemi lub nieo-świeconemi.

Amplituda, W fizyce i matematyce, ob. O b-szerność.

Ampulla, gr. 1 e k y th o s, poi. ampułka. 1) Ogólna w Rzymie nazwa wszelkiego naczynia, z wszelkiego materyału: z kruszczu, gliny, szkła i t. p., oraz wszelkiej formy, a służącego do wlewania płynów. Forma bywała kolista i graniasta, nakształt naszych flakoników, manierek czworokątnych lub płaskich, pękata lub

-

fa

2ß>

f%

c

7SÏ2:

iz.“⁻:

4,-it

lÄH

i

W

SŁs-i—---

J

===1

W

SU'- L-

AMPUŁKOWE ROŚLINY.

f

I

P.,.>-5łv-^

%

m.

M

m

?5S

/•:

3

■j

■i

!

'm

A.

»

«n

«**•■’*

■'«Si.

»

m

î

ęy

L\

M£

Ą

<#3

K

V-

i

......_

r

'

f •

śs

"O

4

«

r

V-

-O

mi

a

/ \

î*

^ STT fffi******

MJ

m

W

«

tfc

11

XV//

M#³

M

i§

W/

V

"ST

/\

j

!

n

v

y

v

U

■

1« Mesembryanthemum cordifolium (Przypołudnik sereoliatny), 2. Petunia grandiflora (Zawieratka wielkokwiatowa). 3. Lysimachia Nummularia (Trojeść pieniążek/ Pienieżnik). 4. Saxifraga sarmen-tosa (Łomikamień rozłogowy, Żydowska broda). 5. Chlorophytum Sternbergianum (Zielibło Stern-berga). G, Fuchsia (Ulanki z białym kielichem i szkarłatno-czerwoną koroną. 7. Oxalis - floribimda (Szczawik wielokwiatowy). 8. Alyssum maritimum (Smagliczka nadmorska).

Wielka Encykl, Ilustr.

Do artykułu Ampułkowe rośliny.

dowli w ampułkach, zastosowanym być powinien do pomieszczenia, w jakiem się mają znajdować, oraz temperatury. Do ampułek, umieszczanych przez latonawolnem powietrzu, t.j. z zewnątrz budowli, nadają się bardzo dobrze niektóre jednoroczne lub dwuletnie rośliny, o niezbyt bujnym wzroście, jak np. Thunbergia alata, Lysimachia Nummulariat Linaria Cymbalaria, Mesembryanthemum cordi-folium, tricolor i cristallinum, Tropaeólum minus, Petuniae, Alyssum maritimum i t. d. Znacznie większym jest wybór, jeżeli chodzi o rośliny do ampułek pokojowych, utrzymywanych przez rok cały w jednostajnej, umiarkowauej temperaturze. W takim razie zasługują na uwagę: Achimenet cupreata, odznaczająca się pięknemi, bronzowo zabarwionemi liśćmi i szkarłatneini kwiatami, Aeschynantus w kilku odmianach, np. Aeschy-nantus Bosrhianus i splmdidus; Agathaea amel-hides; Campanula fragilis, bardzo ozdobna i obficie kwitnąca, Chlorophytum Sternbergianum, z długiemi nitkowatemi wypustkami; Coccocypse-lam discolor, odznaczająca się pięknemi liśćmi, pod spodem czerwono-fioletowemi; Dirandra prostrata, z gałązkami 60 cm. — lm. długiemi; Fragaria indica, nie dość bujna i z tego powodu zwykle z drobniejszemi kwiatami, np. z Lobeliami sadzona; Herlera Helix, szczególniej odm. digitata\ Myrsiphyllum asparagoides. jedna z roślin najodpowiedniejszych do ampułek; Oxalis floribunda, obficie kwitnąca; Pelargonium peltatum, szczególniej pełne odmiany; Russelia juncea, ze szkar-Ampullaria. Zwierzę, należące do typu mit- łatnemi kwiatami, wytrzymała nawet w gorszych czako w {Mollusca), do gromady brzucho-peł- warunkach; Saxifraga sarmentosa; Sedum Sie-zów, czyli Ślimaków (Gastropoda). Żarnie- boldii; Solly a hetoropliylla; Billard,iera fusifor-szkuje wody słodkie krajów gorących. Oddycha nis, ze zwisającemi wiechami niebieskich kwia-płucami i skrzelami i wypływa zwykle na po- ów, Spironema. fragrans, udająca się doskonale wierzchnję wody dla zaczerpnięcia powietrza, je- w zamieszkałych lokalach, Trade-icantia guya-dnak może parę miesięcy żyć w wilgotnym szlamie, nensi* i zebrina; ta ostatnia piękniejsza, ale Skorupę ma wypukłą, kształtu jajowatego, o skrę- do cieplarń stosowniejsza. Oprócz tego dałoby tach baidzo krótkich, gładką, rozmaicie zabar- się wiele innych roślin doskonale do hodowli wioną. Otwór skorupy jajowaty, o brzegu nieco w ampułkach użyć, gdyby nie zbyt wielkie ich zgrubiałym i rozszerzonym. Posiada denko, zamy- wymiary, stanowiące pewną niedogodność, jak np: ko jące skorupę, gdy się zwierzę w nią wciąga, Micania scandens i fragans, Jpomoea, Tropaeólum utworzone z masy rogowej lub wapiennej. Liczne Lobbianum itp. Do ampułek nadaje się ró,vnież gatunki tego mięczaka mieszkają w krajach go- wiele odmian ułanek (fuksyi), które bardzo wiele rących starego i nowego świata. Gatinki indyj- delikatnych gałązek wypuszczają i posiada,ą skie i afrykańskie mają denko wapienne, ame- kwiaty o długich, zwisających szypułkach. Roz-rykańslde zaś rogowe. Do najpospolitszych nale- wój gałązek zwisających uzyskuje się przez przy-żą: A. fasciata Lam. Skorupa gładko, biaława, ciskanie łodygi głównej i równoczesne układanie z prążkami niebieskawemi lub czei wonawemi, rozwijających się młodych delikatnych pędów pokryta naskórkiem oliwkowo-zielonym. W rze- bocznych w taki sposób, aby ponad brzig arakach i błotnistych wodach Indyj zachodnich: A. pułki zwisały. Do ampułek nadają się również globosa, A. urceus i t. p.    ^ s- niektóre rośliny ozdobne liściaste, nie wydające

ścieśniona; najczęściej jednak przedstawiała na- j takie, zawieszone za pomocą sznurków nad wi-ćzyme, o szyjce wąskiej a podłużnej, z brzusz- dnemi oknami, stanowią bardzo piękną i szcze-cem okrągłym, pękatym. 2) A. olearia, flako- gólniej we Francyi i w Niemczech ulubioną ozdo-nik używany wyłącznie w łaźniach do oliwy, któ- bę mieszkań. Wybór roślin, odpowiednich do horą skrapiano maczałki, dla złagodzenia ich ostrości: ta bywała raczej płaska, z wąziuchną szyjką.

3) A. rubida, flakon w pochwie skórzanej, służący podróżnym do wina, oliwy, octu. („Słownik staroźyt ” Rich'a. Paryż 1883 r.).—Nazwę tę przeniósł kościół chrześciański do naczyń kościelnych, zawierających poświęcone oleje. W średnich wiekach A-a, robiona zwykle z pozłacanej miedzi, przedstawiała trzy przedziały, mieszczące trzy flakony z ole-ami osobnemi: dla ogółu wiernych, dla kateebume-nów, i dla umierających. Po ustanowieniu Mszy św., A. zastosowaną została i do tego obrządku, w parze: do wina i wody; używa się zaś tylko kruszcowa lub szklą ffllMPi na. w formie maleńkiego §j dzbanuszka. Sławną była A. z katedry m. Reims, według legendy, z nieba przez gołębicę przyniesiona, z której olejem św. namaszczony był pierwszy król francuski, Klodoweusz I, a następnie służyła w tym celu wszystkim innym królom, jako zakład zwycięskości,. aż do Lud ka XVI-go. Podczas wielkiej rewolucyi zniszczona.

Æ1

mm

3$

WmĘ.

Fig. 14. Ampulla.

W I-

K K.

Ampułka ob. Ampulla.    wprawdzie długich zwisających gałązek bocznych.

Ampułkowe rośliny, tak nazywane by wają nie- lecz posiadające ozdobne, a szeroka po za brzegi które gatunki roślin, hodowanych w mieszkaniach, doniczki rozrastające się liście, np: Begonia rex, posiadające gałązki długie i wiotkie, zwisające Smaragdina i inne. W ogóle przy użyciu ampu-a ponad brzegów w powietrzu zawieszonych do- łek do przystrajania mieszkań lub dekoracyjnych niczek, zwanych pospolicie ampułkami. Ampułki urządzeń, baczyć należy na następujące względy

1)    Ampułki nie powinny być przeładowane orna-mentacyami rzeźbiarskiemi lub malowidłami, lecz raczej wywierać wrażenie estetyczne pięknością formy; najodpowiedniejszym jest prosty, ciemny kolor jednostajny, harmonizujący z zielenią liści.

2)    Ampułki powinny być tak zawieszane, aby je z łatwością można było opuszczać na dół, dla pielęgnowania roślin i zasilania ich wodą. 3) Rośliny, przeznaczone do ampułek, powinny być zupełnie rozwinięte, kiedy mają służyć jako przystrojenie miejsca. 4) Miejsce, w którem zostaje umieszczoną ampułka, powinno pod względem oświetlenia odpowiadać potrzebom rośliny. Podobizny niektórych najwięcej rozpowszechnionych roślin ampułkowych podaje dołączona tablica „Ampułkowe rośliny“. (JBrockhaus: „Convers. Lex.“).

Amputacya, wyraz łaciński, oznacza w lecznictwie odjęcie, za pomocą operacyi krawej czyli narzędzi ostrych, jednego członka ciała ludzkiego np. nogi, ręki, sutki piersiowej, albo części organu, np. języka. Pospolicie rozumiemy pod Am. odcięcie kończyny (nogi, ręki), która odejmuje się czy to na przebiegu kości z przepiłowaniem onej, czy też w miejscu spojenia dwóch kości przez wiązadła, t. j. w stawie, przyczem jedna cała kość (chora) wyjmuje się ze stawu, co nosi osobną nazwę wyłuszczenia (ob.). Am. kończyny polega: a) na przecięciu części miękkich, kość pokrywających, t. j. skóry, mięśni, naczyń krwistych, nerwów itp.; b) na przepiłowaniu kości; c) następnem złączeniu przeciętych części miękkich w celu ich zrośnięcia, i d) założeniu odpowiedniego opatrunku. Ponieważ przecięcie naczyń

& A-

Wm

/J;

Fig. 17. Przepiłowywanie ręki.

krwionośnych, mianowicie tętnic (prowadzących krew od serca), sprowadzić musi upływ krwi, który zawsze największem dla chorego grozi niebezpieczeństwem, a często rychłą śmiercią, zatem główna uwaga chirurga skierowaną być musi ku zapobieżenip krwotokowi lub zatamowaniu jeg®. Jakoż od najdawniejszych czasów, już w lecznictwie starożytnej Grecyi, starano się uchronić amputowanych od grożącego po operacyi krwotoku; w tym celu posługiwano się w starożytności przyżeganiem zadanej przez operatora rany roz-palonem żelazem, który to sposób zastępowano wcześnie już podwiązaniem krwawiącej tętnicy. Jakkolwiek stosowne podwiązanie (ligatura) należy niewątpliwie do najpewniejszych środków zapobieżenia krwawieniu przeciętej tętnicy, pomimo, że rękoczyn ten wykonywali z pewnością lekarze greccy i dokładnie opisał go Cels (w I wieku naszej ery), niemniej przecież nie pozyskał on należytego uznania, dopóki słynny chirurg francuski Amb. Paré nie wprowadził ligatury w powszechne użycie, odkąd też zmniejszyła się znacznie liczba śmiertelnych wypadków z amputacyi. Ważną w historyi tej operacyi epokę stanowi sporządzenie przez Morel’a (w r. 1674) osobnego narzędzia (tumiket, ob.), z pomocą którego uciska się przecięte naczynie i powstrzymuje krwawienie. Wielce pożyteczną poprawkę turniketu zawdzięcza nauka Petifowi (1718 roku), którego narzędzie utrzymało się do naszych czasów. Przyrząd Pe-tit’a nie dopuszcza wprawdzie krwotoku z przeciętej tętnicy, wszelako, mimo to, krwawią przecież inne naczynia i mięśnie przy nacięciu, a wypływająca krew zakrywa operującemu pole widzenia i tamuje go w szybkiej i dokładnej czynności. Otóż w ostatnich latach największą dla chorych i nauki zasługę wyświadczył prof. dr. Esmarch z Kielu, podaniem sposobu stanowczego powstrzymania wszelkiego krwawienia za pomocą opaski gumowej, nałożonej powyżej miejsca, do cięcia przeznaczonego, przyczem uciskają się wszystkie naczynia krwionośne, w skórze, mięśniach itp. leżące, tak, że operacya odbywa się niemal bezkrwawo; chirurg działa wtedy swobodnie, a chory, nie roniąc krwi, szybko do zdrowia powrócić może. Drugiem, ciężkiem niebezpieczeństwem, na które naraża się chory po amputacyi, jest zapalenie, obfite i długie ropienie, przy tak rozleglej ranie nieuniknione, co bardzo często sprowadza zakażenie ropą krwi (ropnicę, ob.) i śmierć operowanego; w pomyślnym nawet razie, przy uni imieniu ropnicy, zawsze przecież wymaga długiego czasu (dwu lub kilku miesięcy), zanim chory odzyska zdrowie. Do odwrócenia rzeczonych groźnych następstw służyło pierwotnie także przy-źeganie, później opatrywanie rany wrzącą oliwą, najrozmaitszemi maściami i lekarstwami, co wszystko nietylko nie chroniło od złego, ale częstokroć jeszcze szkodziło i przeciągało konwklescen-cyę. Stan ten utrzymywał się do naszych czasów i był powodem niezliczonych ofiar pomiędzy amputowanymi, bez względu na wszelkie poprawki i zmiany w sposobie operowania, wprowadzane w długim szeregu lat, na mistrzowską zręczność wprawnych chirurgów i na olbrzymie zresztą postępy w nauce. W ostatnich dopiero latach, przy powstaniu i szybkim rozwoju nowej zupełnie gałęzi wiedzy lekarskiej, t. zw. bakteryologii (ob.), sprowadzającej źródło chorób epidemicznych i wielu innych do istnienia żyjątek mikroskopowych, czyli bakteryj (ob.), udało się znakomitemu, współcześnie żyjącemu, chirurgowi angielskiemu, Lister’owi (ob.), zgłębić istotę największego niebezpieczeństwa, amputowanym i wszystkim rannym śmiercią grożącego, i stanowczo zapobiedz

Cr-

fi

złemu, z zapalenia i ropienia rany wynikającemu. Metoda Lister’a, stanowiąca zasadniczy zwrot w całej chirurgii operacyjnej, uświęcona najdonioślejszym pożytkiem dla ludzkości, a zarazem najświetniejszym tryumfem nauki, polega na usunięciu możności spotkania się żyjątek chorobotwórczych i gnilnych z raną świeżo zadaną, przez szczelne i zupełne odcięcie od niej atmosferycznego powietrza i użycie do operacyi idealnie czystych, wszelkich bakteryi pozbawionych narzędzi, za pośrednictwem których przenosiła się częstokroć właściwa zaraza do części cranionych—jednem słowem: na zastosowaniu t. zw. postępowania aseptycznego (ob.) po dokonaniu amputacyi. Sala operacyjna i sprzęty jej odwietrzają się w takim razie wedle prawideł nowożytnej dezinfekcyi; operator i jego pomocnicy obmywają ręce odpowiedmemi roztworami, nisz-czącemi żyjątka chorobotwórcze; w takichże płynach moczą się narzędzia, do rękoczynu użyć się mające, jak: noże, szczypczyki, piłki, szpilki, nitki do szwu potrzebne itp.; wata i opaski, na ranę nakładane, przygotowują się należytym sposobem aseptycznym, wszelakie zarażenie rany wykluczającym. Tak przysposobiony chirurg usypia chorego chloroformem lub eterem, które wdychane pozbawiają chorego wszelkiego czucia i uwalniają go od bólu na czas trwania operacyi; po-czem nakłada opaskę gumową, chroniącą od krwawienia; następnie przecina skórę i mięśnie, unosi je w górę i przepiłowuje kość; podwiązuje tętnice, krwawić później mogące; trzon kości pokłada zwieszającemi się nad nim częściami miękkiemi;

if

ml

Fig. 16, Opaslta Esmarcha.

spaja brzegi rany szpilkami i nitkami srebrnemi lub katgutowemi; oczyszcza całą kończynę odpowiednim roztworem chemicznym, nakłada na nią opatrunek z aseptycznej waty i obwiązuje opaskami. Opatrunek taki pozostawia sie bez zmiany na kilka dni i t. d., a rana goi się pod nim zazwyczaj bez żadnego zapalenia i gnojenia, czasem nawet bez gorączki, w przeciągu kilkunastu dni lub trzech tygodni. Samo przez się rozumie się, że przy każdej zmianie opatrunku i oczyszczaniu rany przestrzegać się muszą najtroskliwiej wszelkie prawidła postępowania aseptycznego, dla uchronienia rany od możliwego zarażenia, czy to przez ręce opatrującego, czy też przez używane przy tern narzędzia. Sam akt przecinania skóry i mięśni odbywa się rozmaicie: pierwotnie, jeszcze w szkole Aleksandryjskiej, przecinano części miękkie odrazu, jednem cięciem, w około kończyny poprowadzonem, co nazwano cięciem ko li stem Celsa (który je pierwszy opisał); w XVII wieku zaczęto prowadzić dwa cięcia i robić dwa płaty skóry (cięcie płatowe),

ii

IMS i

/'É

piifa-iaj

Fig. 15. Cięcie koliste.

co rozpowszechnił na początku naszego wieku francuski chirurg Roux (1780—1854); w końcu XVIII wieku wprowadzono cięcie owalne, które podniósł Scoutetten (1827); w r. 1838 zalecał gorąco Blasius cięcie skośne, eliptyczne znowu Soupart w r. 1842. Każda z tych metod ma swoich zwolenników i przeciwników i każdy chirurg postępuje dziś wedle własnego przekonania, stosownie do danego wypadku, co jednak, przy zachowaniu prawideł aseptycznych, nie wpływa bynajmniej na przebieg sprawy gojenia się rany i przyszłość chorego, czego dowodem są wykazy statystyczne, które przekonywają, że przy postępowaniu Listerowskiem cyfra śmierci po amputacyi w stosunku do dawniejszej zniżyła się do znikomej prawie liczby. Nawiasem wspomnieć tu wypada jeszcze, że podczas operacyi odejmowania kończyny, podobnie jak przy każdej innej, wykonywanej przy pomocy usypiania chorego chloroformem, może, choć wyjątkowo rzadko, nastąpić nagła śmierć (w następstwie właśnie użycia środka usypiającego), nadto, że po operacyi, najzręczniej nawet wykonanej, zdarzają się czasem kurcze gwałtowne, sprowadzające śmierć chorego, albo wywiązują się przypadkowo inne choroby, np. zapalenie płuc, które śmiercią chorego nabawić mogą; wszelako niepomyślne wypadki te mają zawsze inne, osobiste przyczyny, z operacyą w żadnym związku nie będące, które zatem w in-nem miejscu omawiane być mają. Rzecz jasna, że im większa część ciała odjętą być musi, zatem im większą jest rana amputacyjna, tern: większe także niebezpieczeństwo dla chorego-groźniejszą więc będzie amputacya uda, od amputacyi goleni, a ta znowu groźniejsza od ope-

racyi odjęcia palca. O warunkach i stosunkach osobowych w szczególności, wśród których amputa cya przedsięwzięty lub zaniechany być winna, pouczają zasady nauki chirurgicznej, których rozbierać i wyluszczać w tem miejscu nie mamy obowiązku. Bipokrates, a za nim wszyscy lekarze starożytnej Grecyi i Romy, upatrywali jedynie w wypadkach zgorzeli (gangreny), na kończynie litowych, występującej, potrzebę amputacyi członka i wy- Amr hen Kuitum, poeta, pochodził z najbi-konywali ją w miejscu przez zgorzel zajętem, tniejszcgo rodu taglebitów, których był księciem, dopóki Paweł z Eginy (w Ali wieku) nie zwró- a tak się wsławił odwagą wojenną, że wyrażenie: cił uwagi na korzyść, wynikającą z operacyi, „waleczny jak Amr ben Kultura” weszło w przy-przedsiewziętej w ciele zdrowem, do zgorzeli przy- słowie. Z tego tytułu miał nawet przydomek legającem, a także w innych wypadkach cho- Shell ah al Arabem (płomienisty). Urodzenie robnych, chociażby gangreny nie było. W ciągu jego historycy odnoszą do pierwszej połowy V w., minionych stuleci zmieniały się rozmaicie pojęcia a więc jest on jednym z najdawniejszych poetów o potrzebie i konieczności wykonywania rzeczo- arabskich. Dawszy w gaiewie policzek przeciwni-nej operacyi; obecnie widzi chirurgia wskazanie kowi swemu, zginął z jego ręki, podobno w 150 do amputacyi w ogólności: przy strzaskaniu kości J roku życia. A. jest autorem jednego z tych poe-kończyny, zmiażdżeniu mięśni jej np. przez ma- matów przedmahometańskich, które noszą zbioro-szyny, przy rozerwaniu tętnic większych i pni we miano „Muallakat” (ob.). Utwór to przewa-nerwowych, oderwaniu kończyny maszyną lub ku- żnie tendencyjny, a napisał go autor w obronie lą armatnią, przy próchnieniu kości, zgorzeli itp., sv/ego rodu przeciw bekrytom, którzy, odmówiw-bacząc oczywiście na ogólny stan chorego, wiek szy udzielenia wody, spowodowali śmierć 70 ta-i t. p., co w pewnych razach nakazuje wstrzy- glebitów. Poezya Amr b. K. jest gwałtowna, mać się od wykonania operacyi, pomimo wyraźne- podniosła i chełpliwa, z odcieniem tu i owdzie go do niej wskazania ze strony choroby samej satyrycznym, a przeważa w niej żywioł politycz-kończyny. Oprócz A-yi, wykonywanej z pomocą na- ny. Wyjątek,z Muallaki, w przekładzie własnym, rzędzi ostrych, odejmują się także pewne części podał J. A. Święcicki w książce p. t.: „O poe-ciała, np. sutka niewieścia, bez noża, przy użyciu tach i poezyi arabskiej przed Mahometem”, War-żaru galwanicznego, o czem ob. Gal wan o- szawa, 1878; całkowity przekład niemiecki wydał kaustyka. Dodać nadto wypada, że wyrazem Ph. Wolff „Muallakat”, Rotweil, 1857 r.; str. A. oznaczamy także w lecznictwie pozbawienie 54 - 67.    J-A- s-

Odwłok krótki, o pięciu lub sześciu stawach Znanych jest 38 gatunków, przeważnie występujących w dolnym sylurze, a niektóre tylko w górnym (Anglia, Szwecya, Rosya. Czechy, Ameryka północna). A. nudus Salt. z dolnego syluru. angielskiego, A. Portlocki najpospolitszy, A. te?iellus, A. grains, w łupkach grapto-

K. J.

kończyny lub jej części w czasie życia płodowe- Amr Abû Ishâk ben Mirar aś Seibani go, sposobem mechanicznym; zdarza się bowiem, al Kuli, zwany powszechnie Abu Amr, (* w Ram-źe u płodu sznurek pępkowy, w rodzaju pętli, mâdat al Kufa około r. 711). Był nauczycielem obwija się około nóżki, rączki, palca i t. p., za- dzieci z pokolenia seiban i ztąd otrzymał przyciska je mocno, w następstwie czego obumiera clomek aś-Seibani. Wysoko ceniony z powodu zaciśnięta część i odpada całkiem od reszty da- gruntownei znajomości języka klasycznego, poezyi, la, co nazywają amputacyą przyrodzoną lub oraz podań staroarabskich, jeden tylko miał za-płodową. Rzecz o amputacyi wykładaną bywa rzut przeciw sobie: „używał wina”, które jednak zazwyczaj w dziełach systematycznej nauki chirur- nie przeszkodziło mu dożyć 110 lat wieku, urn. gicznej, z którego powodu pomijamy w tem miej- bowiem około r. 821. Oddawszy się studyom nad scu literaturę, odsyłając czytelnika do artykułu zbiorami starych poetów arabslach, pod kierun-Chirurgia; o amputacyach płodowych traktuje kiem mistrza al-Mufaddal ad-Dahbi, poznał grun-Anatomia patologiczna.    townie wszystkie językowe osobliwości, wszystkie

Ampyx (paleont.),    wyrażenia niezwyczajne, oraz te wiersze jambicz-

ft

trylobit, określony    n    ne beduinów, w których skrystalizowały się naj-

przez Dalmana (1827)    i    istotniejsze właściwości języka staro-arabskiego.

i bliski rodzajowi Tri-    JL    Jakoż zebrał on i uporządkował poezye 80 ro-

nucleiis. Ciało krótkie,    dów, a wydając Diwan (zbiór) każdego rodu, od-

al-:.

owalne, wyraźnie trój-    pis jednotomowy składał w meczecie Kufy. Tym

dzielne; głowa trój-    sposobem własną ręką napisał tomów 80 i pracę

Sr

kątna z bocznemi wy- /    tę prowadził do samej śmierci, pomimo wieku

r./

i.

dłużeniami, zwró co- jj    ^ zgrzybiałego. Syn jego, także Amr, kontynuował

nenii ku tyłowi    /,    4    to dzieło swojego ojca; że zaś pisał także i roz-

w kształcie długich |    \    prawy naukowe, niektórzy historycy, jak: Ihn

cierni; brzeg tarczowy I    ! Challikân, Sujuti i inni, wszystkie dzieła syna

głowy punktowany, jak j    | I ojcu przypisywali. Podług ścisłych jednakże wska-

u TrinucJeuS, ale' gla-    “* j zówek (Fihrist), Abu Amr ojciec, oprócz wzmiali-

bella (średńia tarcza    j kowanych Diwanów, wydał dzieła następujące:

gło\Vy) wysunięta naprzód, jako długie trójką- ' 1) „Księga o osobliwościach językowych”, 2) „Ó wytnę ośtrze. ’Wrębów bocznych, ani oczu. nie ma. rażeniach niezwykłych w podaniach”. 3V„ O pszcźo-

łach”, 4) „O wyjątkowych odrębnościach języka”

5) „O budowie ciała ludzkiego”, 6) „O głoskach”

7) „Komentarze do księgi Fasih”, 8) „Księga dzą do 3 mil. franków, o wielbłądzie.” (G. Flügel: „Die Grammatischen Schulen der Araber”, Leipzig. 1862; I, str. 139

J. A. S.

êïfjÆ-i.'v«Uk

— „‘J.5

li!

I»

■fi

wm i i

Pf

mŁk ii.

‘Y

11 :

Fi

-'ii

Fi*. 19, NaerMieh w Amrit

czem

czas

i nast.

Amra ob. 8 pond i as.

Amrawati (wyraz sanskrycki, brzmiący właściwie Amarawati, jest nazwiskiem niebieskiego pobytu Indry, króla bogów), miasto indyjskie, położone u uścia Kistny, na wybrzeżu Koroman-delskiem. Miejscowość ta była zbadana przez M. James’a Fergusson’a, który w r. 1863 znalazł tu nadzwyczaj zajmujące szczątki świątyni Amrawati, ozdobione postaciami i symbolami mitologicznemu Przywiezione stamtąd przez niego pilastry, w liczbie sześciu, z rzeźbami, przedstawiającemi różne obrazy z życia Buddy, znajdują się obecnie w Muzeum brytań-skiem („Grande Encyclopédie”).

Amri, inaczej Om ri, król izraelski, panował od roku 928 do 917 przed Chr., poprzednio, pod królem Elą był wodzem wojsk, oblegających filistynów w Gibbe-ton. Podczas tej wojny, Ela został zamordowany w stolicy swojej, Tirsie, przez pretendenta Zi-mri, A. zaś, obwołany królem przez wojsko, musiał toczyć walkę z Zimrim i z drugim jeszcze pretendentem,

Thibni, ale zwyciężył ich, poczem przeniósł stolicę państwa do Sa-maryi. A. był ojcem Achaba. (Y. I. Król.

16).

Amricar, albo A m-ritsir (t. j. studnia nieśmiertelności), mi a-sto w prow. Pendżab posiadłościach indyjskich, między rzekami Aias i Rawj, przy drodze żelaznej z Lacoru do Peszeweru. Nazwę swą i religijne znaczenie zawdzięcza utworzonej w zeszłym wieku sekcie Nanek, będącej wyznaniem syków czyli sejków. A mianowicie przez czwartego zwierzchnika tej sekty, Ramdesa, wzniesioną tu została świątynia nad stawem, poczytywanym za cel pobożnych wędrówek. Wśród wodo-zbioru, mającego po 130 metrów w każdym boku. na piramidalnej podstawie wznosi się nie wielka, lecz bogato ozdobiona świątynia, gdzie kapłani wyśpiewują modły, gdy pielgrzymi odbywają swe ablucye. Przez długi czas napady przeciwników nowej sekty stawały na przeszkodzie rozwojowi miasta, ale gdy znakomity Randżyst-syng wzmocnił swe panowanie, A-r wzniósł się, ia-ko szczęśliwie na krzyżujących się drogach położone mi o sto handlowe i przemysłowe. Zwłaszcza zasługuje na uwagę przeniesiona tu ż Kaszmi-ru sztuka tkania znakomitych szali. Miasto liczy 150,000 mieszkańców, a obroty handlowe docho-

A. Si.

Amrit, ruiny starożytnego miasta fenickiego. Marathus (Arwad, podług Genezy, dziś Ruad), obecnie znajdujące się o 10 kilometrów na południe od portowego miasta Tartus (starożytnego Antaradu), mające 10 kilom, obwodu. Zbadał je i opisał w r. 1861 Renan, gdy przewodniczył wy-prr.wie naukowej dla poszukiwań starożytności fe-nickich. Miasto rozciągało się niegdyś po części na równinie, a po części na skałach, w których wykuto kilka budynków. Najgodniejszym uwagi jest El-Maabed (świątynia), czworoboćznj7, plac, 52 m. długości i 45 m. szerokości, z trzech stron opasany ścianami skalnemi, z kapliczką w środku, złożoną z 5-metrowego w każdym wymiarze sześcianu, takiejże celi (komory) i przykrycia z płyty kamiennej. Jest to najcharakterystyczniejszy zabytek budownictwa semickiego. Istnieją jeszcze dwie podobne, tylko mniejsze, cele, oraz grobowce lub może symboliczne phallus’y, z których jeden podajemy na fig. 19, oudto20 grobów, wykutych tak sama, jak je widzimy w szczątkach Kartaginy, i nareszcie stadium z okrągłym amfiteatrem.

Amrcha, staroż. miasto w« wschodnich Ind y ach, w okręgu moradabadz-kim, do 37,000 przeważnie muzułmańskiej ludności, ze zwaliskami pałacu nad wielkim stawem szeicha Sa-dno, do którego grobowca przywiązane niepokojące zabobonnych mieszkańców legendy o nawiedzaniu upatrzonych osób przez jego ducha.

Amru Ibn Al-Asi (f 663), wódz arabów; należał do plemienia korejszytów i długi czas był zawziętym przeciwnikiem Mahometa, którego ośmieszał, pisząc przeciwko niemu epigramaty i satyryczne wiersze; prześladował również wyznawców proroka, osiadłych w Abisynii. W połowie swojego życia nawrócił się, i o ile przedtem był zapamiętałym wrogiem, o tyle stał się gorliwym wyznawcą nowej wiary. Na czele przejętych zapałem zastępów proroka wtargnął, do Egiptu, zdobył miasto Peluzyum i założył Kair, po-obległ Aleksandryę, pod której murami walczył z niesłychaną odwagą i odznaczył się niepospolitemi zdolnościami strategicznemu Pod oblężenia, uniesiony pewnego razu zbytnim zapałem, posunął -się zbyt daleko po za linie wojsk swoich i został wzięty do niewoli, wraz z towarzyszącym mu niewolnikiem. Przyprowadzony prze u

J. K

nieprzyjacielskiego wodza, A. miał już wymienić swoje imię, coby mu pewną śmierć przyniosło, gdy stojący przy nim wierny niewolnik uderzył go nagle w twarz i rozkazał milczeć wobec tak dostojnych osób. Zuchwały ten czyn niewolnika ocalił jego panu życie i wolność. Anegdota, jakoby po zdobyciu miasta, A. kazał spalić olbrzymią bibliotekę aleksandryjską, nie zasługuje na wiarę, ponieważ w tym czasie Aleksandrya nie posiadała już żadnego znaczniejszego księgozbioru. Sławna biblioteka Ptolemeuszów spłonęła za pobytu Cezara, wśród walki jego żołnierzy z ludem zbuntowanym; druga, mieszcząca się w Se-rapeum, zniszczoną została razem ze świątynią przez ehrześcian w IV w. Zresztą arabowie byli przejęci zamiłowaniem wiedzy i zaraz zapoznawać się zaczęli z literaturą grecką za pośrednictwem żydów hellenistów, sam zaś A. nie okazał się bynajmniej dzikim zdobywcą, przeciwnie, wywierał ujmujący wpływ na żołnierzy, którzy go uwielbiali; ojcowskiemi rządami zyskał sobie wdzięczność ludności; powziął także śmiały projekt połączenia Nilu z morzem Czerwonem za pomocą kanału, ale nie miał już czasu na rozpoczęcie podobnej pracy. Kalif Moawijah jemu winien był wyniesienie swoje na tron. A, pod koniec życia skazany został na zamordowanie przez sektę farezi-tów, ale uszedł szczęśliwie przed sztyletem spiskowców.

Amrum, albo Amrom, jedna z łańcucha towarzyszących zachodniemu wybrzeżu Szlezwigu wysp Fryzyjskich, na x/₂ mil. □, z ludnością 800 dusz, w trzech wsiach zamieszkującą, która utrzymanie swe w hodowli bydła, rybołówstwie i żegludze znajduje. Wystawiona od XII w. wraz z całem wybrzeżem niemieckiego morza na niszczące jego działanie, utraciła znaczną część na zachodzie leżących żyznych swych błoni, „marszami” zwanych, choć nie w tej mierze, jak na północ od A. położona wyspa Sylt. Obecnie nagromadzone przez to morze piasczyste wydmy, w połączeniu z takąż ławicą „Kniepsand”, zdają się od dalszych jego zamachów zabezpieczać. W czasie odpływu nawet, do tego stopnia woda ustępuje, iż łączność z przyległą od wschodu wyspą Föhr, suchą nogą staje się możliwą i obie wyspy jedną całość tworzyć się zdają.    A- Sz-

Amryta (właściwie po sanskrycku: a m y t a m, przymiotnik rodzaju nijakiego, oznaczający dosłownie nieumieraj ące, nieśmiertelne, od pnia my, równającego się naszemu mr, zkąd mrzeć, mór i t. d.), napój, dający nieśmiertelność lub ożywiający zmarłych, podobnie jak w bajkach naszych woda żywiąca, woda żywa z t. p. Formą i znaczeniem A. odpowiada dokładnie wyrazowi greek, ambrosia (ambrozya). Prócz tego A-ta znaczy po sanskrycku: wszelki przedmiot ofiarny, jak np. woda, masło, ryż i t. d., a dalej w ogóle pokarm, bogactwo, słodycze i t. d. Dużo jest podań indyjskich o początku Am-ryty, a w poezyi sanskryckiej często jest o niej mowa. Według Wisznu-purany, A. powstała następnie: pewien mąż pobożny przeklął Indrę za to, że ofiarowany sobie wieniec nie dość życzliwie przyjął. Obarczony klątwą, Indra, stracił siły, a jednocześnie świat zaczął słabnąć, ofiary ustały, na ziemi zapanowała bezbożność i rozpusta: złe bóstwa wzięły górę nad dçbremi. Indra udał się pod opiekę Wisznu, błagając o przywrócenie porządku; prośbę jego poparli Brahma i inni bogowie. Wtedy Wisznu nakazał wszystkim bogom i dobrym duchom wrzucić do morza mlecznego wszelakie rośliny lekarskie i bić, jak masło w kierz-ni. Kazał wziąć górę Mandara jako tłuczek, obwinąć na niej węża Väsuki, jak się okręca sznur na pręcie przy wydobywaniu ognia, wziąć go za głowę i ogon i ciągać w obie strony; pod górą sam Wisznu stanął w postaci żółwia, jako jej podstawa, a jednocześnie, w drugiej postaci pomagał bogom ciągać węża, a w trzeciej usiadł na szczycie góry. Z morza mlecznego zaczęły się ukazywać dziwne, cudowne istoty: krowa czarodziejska, drzewo wszystko dające, śliczne wodnice, księżyc, a nawet jad, który zaraz bogowie wężów sobie zabrali. Wreszcie wynurzył się lekarz niebieski, Dhanwantary, trzymając czarę z Amrytą: złe duchy rzuciły się nań, aby mu ją wydrzeć, ale Wisznu podstępem ją zdobył i zaniósł bogom; ci zaś, jak tylko skosztowali napoju cudownego, zaraz odzyskali siły, pobili złe duchy i nazawsze do piekieł (pätäla) strącili. Podanie to oczywiście jest natury kosmogonicznej i łączy się z pojęciem starożytnem, iż na początku była tylko woda; aby sobie objaśnić powstanie ciał z płynu, In do wie użyli prostej analogii, że z mleka przez bicie robi się masło. W dalszym rozwoju religii indyjskiej, pod wpływem buddyzmu, który wszędzie uduchowniał grubo materyal-ne podania pierwotne, A. zaczęła oznaczać prawdę najwyższą, naukę najszczytniejszą, czyli, mówiąc językiem buddyzmu, b o d h i, światło duchowe, lub też nirwanę, rozwianie się we wszech-duchu świata.—Porówn. Kuhn: „Herabkunft des Feuers und des Göttestranks”.—Wurm: „Geschichte der indischen Religion”, od str. 228.— Monier Williams: „Indian Wisdom”, od str. 498.

Amsdorf Mikołaj, von (* 1483—f 1565), reformator niemiecki, od r. 1511 proiesor teologii w Wittenbergu, gorliwy zwolennik Lutra, towarzyszył mu w podróży na dysputę do Lipska i na sejm do Wormacyi, pomagał w tłómaczeniu biblii na język niemiecki. W r. 1524, zostawszy superintendentem w Magdeburgu, wprowadził re-formacyę w Goslarze i Kalenbergu; od r. 1542 —47 był luterańskim biskupem w Naumburgu. Wygnany stąd przez katolików, został w r. 1552, generalnym superindententem w Eisenach. Jako skrupulatny wyznawca nauki Lutra, był nieubłaganym przeciwnikiem wszelkich ustępstw na rzecz katolicyzmu; dlatego potępiał Interim (ob.) i skłon-niejszego do ugody Melanchtona; dla zrównowa* żenią jego wpływu w Wittenbergu, wyjednał założenie w Jenie uniwersytetu (1557), ażeby uczynić go ogniskiem nauki ściśle luterańskiej. W ogóle po śmierci Lutra, A., wespół z Flaciusem, był przewódcą stronnictwa ściśle luterańskiego.

A. Sz.

A. Sz.

Pisma jego są przeważnie treści polemicznej i zwracają się nietylko przeciw katolikom, ale i różno-wiercom protestanckim. Posuwając do ostateczności naukę Lutra o znaczeniu dobrych uczynków, twierdził, że są one nietylko zbyteczne dl» zbawienia, ale nawet szkodliwe.

Amsler Samuel (* 1791 r. w Schinznach w Szwajcaryi,—f 1849 w Monachium), znany rytownik na miedzi. Kształcił się w swojej sztuce pierwiastkowo pod kierunkiem Oberkoglera i Lipsa w Zurychu, następnie pracował w Monachium, pod okiem Karola Hessa, a dla dalszych stu-dyów wyjechał do Rzymu 71816). Z tej epoki pochodzą jego sztychy, przedstawiające statuy Thorwaldsena, oraz karta tytułowa do wydania Nibelungów podług rysunku Corneliusa. Podczas powtórnego pobytu swego w Rzymie (1820—24), rozpoczął A. sztychowanie Thorwaldsena „Pochodu tryumfalnego Aleksandra W.”, (wydanego w Monachium, 1835 r., z objaśnieniami Schorna), a po powrocie do Monachium wykończył wielki sztych, przedstawiający „Złożenie do grobu” podług obrazu Rafaela, znajdującego się w pałacu Borghese w Rzymie. Ostatnia ta praca, podobnie jak „Chrystus”, sztychowany podług posągu Dan-neckera, zapewniły mu pierwszorzędne miejsce pośród współczesnych mu rytowników. Do ważniej szych prac A. należą jeszcze: „Przenajświętsza Rodzina” i „Madonna di Casa Tempi”, podług obrazów Rafaela, oraz ostatnie z większych dzieł jego: „Tryumf religii w zakresie sztuk pięknych”, sztychowane podług Overbecka(1840—47). Inne mniejsze sztychy A. robione są przeważnie podług utworów Kaulbacha, Schwanthalera i Corneliusa. Wszystkie prace A. odznaczają się poprawnością i czystością rysunku, obok wierności w odtwarzaniu pierwowzorów.

Amsteg, wieś nad rz. Reuss, w kantonie Uri, przy wejściu do doliny Maderańskiej, nad którą panują szczyty Mały Windgalle 3095 m., i Bri-stenstock 3075 m., cel częstych wycieczek turystów, oglądających piękną tę dolinę, zwaliska dawnego zamczyska Zwing-Uri i sławny most drogi św. Gotarda.

Amstel, rzeczułka w północno-holenderskiej prowincyi Niderlandów, która nadała nazwę głównemu m. Amsterdamowi (początkowo Amstel-dam), przez który kilku ramionami przepływa. Powstaje z połączenia dwóch innych, Drechty i Mijdrech-ty, i uchodzi do zatoki Y., będąc spławną i dostępną dla mniejszych morskich statków na całej długości swego biegu, wynoszącego 14 km.

Amstel Jan Cornelisz van, (* 1726 w Am. sterdamie,—'{'1798 tamże). Rytownik-amator, udoskonalił rytownictwo w Hollandyi na sposób francuski, i sposobem tym wydał 46 rysunków mistrzów starej szkoły, z własnego swego zbioru, (1765 r., 2-gie wyd. w Londynie 1821 r.). Porów.

F. v. Alten: „C. Ploos van Amstel” (w „Neumann’s Archiv.” X. 1864, str. 1—74). s- s-

Amsterdam, najważniejsze miasto, poczytywane za stolicę, chociaż nie jest siedzibą króla i rządu Niderlandów (Haaga), nad odnogą zatoki

Zui lerze Y (Ej) i wchodzącą do niej rzeczułką Amstel położone i rozdzielone przez nią na dwie części: wschodnią—stare i zachodnią—nowe miasto. Obie, prócz tego, przecięte licznemi, bo więcej niż stu, mulistemi, na metr z górą głębokimi kanałami, które rozbijają miasto na 90 wysepek, połączonych 290 mostami. Stąd nasuwa się samo przez się porównanie Am. z Wenecyą, i to nie dla samego zewnętrznego pozoru miasta, ale dla odpowiedniości na dwóch przeciwległych handlowego ruchu Europy przestworzach położenia, oraz dziejowego i społecznego ich stanowiska. Różnica zachodzi w charakterze tych kanałów (gracht), które nie są jedynemi, jak w Wenecyi, drogami połączenia, lecz zajmują środek dość obszernych ulic i obsadzone są pięknie rozrosłemi drzewami. Do najpiękniejszych zaliczają się: Heerengracht, na 45 m. szeroka Keizergracht, i pierwsze miejsce trzymająca, choć nie towarzysząca kanałowi, Kalverstraat, najwspanialszemi gmachami zabudowana. Główne ulice idą równolegle do półkolem zataczającej się odnogi Y i przecięte są wachlarzo-wato rozbiegającemi się poprzecznicami, które, jeżeli są pozbawione kanałów, bywają ciasne, ciemne, i, wbrew odznaczającej holendrów schludności, dość brudno wyglądają. Zwłaszcza tą ujemną właściwością nacechowaną jest dzielnica żydowska, obecnie stopniowo przebudowywana. Domy, liczbą 40,000 dochodzące, w nieznacznej ilości z kamienia, wielkim kosztem z zagranicy, gdy kamieniołomy w okolicy Mastrychtu się wyczerpały, sprowadzanego, powszechnie z trwałej cegły, wznoszą się na podwalinach z olbrzymich palów, w torfiasty grunt, od 13—15 m. grubości mający, zapuszczanych, tak, że często utrwalenie podstawy przenosi koszt samej budowy. Najprzedniejszym gmachem jest dawny ratusz, w 1648 r., na 13,660 palach wzniesiony, a od 1808 r. na pałac królewski przemianowany. Ma on postać 92 m. długiego czworoboku, z piękną wieżą, i 40 m. długą, a 20 szeroką, białym marmurem wyłożoną, dawną radną salą; obszerny przed nim plac ozdobiony pomnikiem admirała Ruytera. Po pałacu (palais), idą dwie: stara i nowa, giełdy, admiralicya, bogate w obrazy flamandzkiej szkoły Muzeum, gmach naukowego towarzystwa „Felix meritis” i wiele in. Z liczby około 100 kościołów (z których 21 katolickich i 5 janseniskich) pierwsze trzymają miejsce: stary kościół (Oude Kerk) św. Mikołaja z XIV wieku, sławny z malowań na szkle i z sarkofagu admirała Heemskerk, oraz nowy— (Nieuwe Kerk), św. Katarzyny, na 6,000 palach zbudowany; zasługuje również na wzmiankę synagoga żydów portugalskich, mająca naśladować wzór kościoła Salomona w Jerozolimie. Amsterdam w swym dwumilowym obwodzie zaledwo ślady dawnego ze strony lądu obwarowania przechował, w postaci bardzo charakterystycznych bram i baszt, wały zaś miejskie zamieniły się na wirydarze, zdobne słynnem w całej Europie kwieciem i na zasadzone wspaniałemi drzewami bulwary, za któremi ciągną się rozkoszne wille (buiten), miejsce wytchnienia bogaczy, unikających nie-

znośnego w letnie skwary pobytu wmieście. Ka- gdyś morza, jego osuszenia. Port, od dalszego za-nały z zastała,, i z zanieczyszczoną kuchennemi mulenia zabezpieczony, dostatecznie pogłębiony odpadkami, obierzynami ogrodowizn i t. p. wodą, i rozszerzony wykopaniem, trzech doków, z któ-przez swe trujące wyziewy zbyt drogo każą opła- rych każdy może po Kilkaset okrętów pomieścić, cać dogodność dostarczania, co najwięcej, środka dla (A. liczy 300 własnych okrętów z objętością przysłowiowego ochędówstwa holendrów (schoon- 125,000 beczek) odzyskał dawne handlowe sta-maken) jak np. codziennego prawie opłókiwania nowisko. Niegdyś wyłączny skład handlu ko-domów. Torfiasty bowiem grunt, uniemoźebniając rzennego, dotąd jeszcze, dzięki n aj rozległ ej szym zdobycie przydatnej do picia wody ze studzien, po Anglii zaeuropejskim posiadłościom, me utra-zmusił mieszkańców A. posługiwać się zbieraną cił A. pierwszorzędnego pod tym względem znaczę -w cysternach i filtrowaną, lub na statkach z Vech- nia. Przywóz tamecznych ziemiopłodów, jak katu (wchodzące do Zuiderze ramię Renu) przy wo- wa i cukier z Jawy, cukier i gutaperka z Su-żoną, przed urządzeniem z wielkim nakładem matry, korzenie z Maskarenów, cyna z Banki, pracy i kosztów wodociągów, sprowadzających ją nareszcie bawełna, tytoń, herbata, pomnożony do-aż z wydm piaszczystych Harlemu. Lecz nie tu łączeniem własnych wytworów, (bydło, mleczy wo, koniec ciężkich trudności, którym sprostać mógł a mianowicie ser, konopie, len i z niego wyroby, bart zaprawionego w walce z przeciwnościami ryba a zwłaszcza śledzie, których sztuka przyrzą-narodu. Z niezmiernym wysiłkiem utrwalana pod- dzania stała się dźwignią narodowego bogactwa), stawa dla budowli często zawodziła i nierzadkie zasila rynki europejskie. Dziś, chociaż współza-były przykłady zawalania się gmachów, jak np.: wodnictwo nadmorskich sąsiadów zmniejszyło od-osunięcie się ogromnego magazynu zbożowego w 1822 byt produktów rybołówstwa, przy Amsterdamie roku, przyczem mułpoohłonął 70,001) centnarów utrzymuje się co d° jakości towaru pierwszeństwo.

55

Tai

’Wyk.CLŒTLZt

'JBenrwiß

fed— tń . ■ /

°Zu

Vebu

Màervnbay¹

■M

/ JBjilysTjral loot °Z*t7idj&ä?e

XT

g

BHJVQSsrr Q eräam

oorn

OrerveoTi'.

JÆMW-

:mx

PS

I-Ür

W/jIH££7Ą S

- ~ "rrty

o\Ae

iemjeftrrx

e 6T

"J t » Jt .JoJuMrvi*t*r, >

Fig. 20. Plan AmsldHama.

zboża. Klęska ta groziła przybraniem rozległ ej szych rozmiarów w skutek przywiezionego z Indy) w XVII w. toczącego drzewo czerwia (teredo navulis), który kilkakroć napastował podkład palafitowy. Osta-tniemi czasy samo morze, zmuszające holendrów gdzieindziej do walki obronnej, przez zabezpieczenie od pochłonięcia wybrzeży, tu w innym kierunku zagroziło ich stolicy, w skutek stopniowego zamulenia jedynego do niej przystępu przez wytworzoną w XIII w. zatokę Zuiderze i jej odnogę Y (Ej). Zarząd miejski, zniecierpliwiony kosztownym i marudnym sposobem wprowadzania większych statków przez przyburtowanie do nich napełnianych a następnie wypróżnianych z wody skrzyń, dokonał sztucznego połączenia z portem Helder, za pomocą 70 kim. długiego, dźwigającego największe statki, kanału północnej Holandyi, a obecnie ukończonym został inny, bliższy kanał, wprost od Zaandam przez Velsen zachód do morza wiodący; odgrodzono się jednocześnie od bezużytecznego odtąd wodozbio-ru potężną tamą, jako zapowiednią zamierzonego z czasem, za przykładem Harlemskiego nie-

na

na

Również z Londynem i Paryżem walczy A. o lepsze, co do donio • słości i obszerności pieniężnego ruchu, wspieranego przez liczne i zasobne kredytowe instytucye, które tu pierwszy początek wzięły, jak np. w J609 roku założony bank giro, a w 1650 pierwsza agentura zabezpieczeń. Giełdowy obrót, w XV111 w. na pół-trzecia miliarda szacowany, mało co niżej obecnie stoi. Nakoniec A. celuje w wielu gałęziach fabrycznego przemysłu. Wnet po wyzwoleniu się z przemocy hiszpańskiej, stał się on ogniskiem zaniesionego z Antwerpii tkactwa i dotąd wyroby lniane, czy wełniane, przetwory chemiczne, dystylarnie, papiernie, nie ustępują innym krajom pierwszeństwa, a sztuka szlifowania dyamentów stała się wyłączną specyalnością Amsterdamu, przyczem zauważyć potrzeba, iż znajduje się ona w ręku żydów. Dzieje. Amsterdam powstał w VIII w. z lichej, rybackiej osady, nad rzeczułką Amstel założonej i przez baronów, od niej swą nazwę biorących, obwarowanej, w skutek czego liczni osadnicy pod jej mury garnąć się zaczęli. Dalszy wzrost A. zawdzięcza hrabiom Holandyi, którzy go do godności miasta (w 1300 r.) podnieśli, uposażając w znaczne przywileje. Wszakże jeszcze w 1480 r., chociaż A. posiadał mocne i porządne mury, w liczbie innych miast zaledwo szóste zajmował miejsce. Dopiero sztuka solenia śledzi, przez Wilhelma Böckels’a wykryta, przyczyniła się najwięcej do rozrostu miasta, które się stało głównym rynkiem dla rybołówstwa, wzbogacając się niezmiernie. Prócz szybkiego wzbogacenia się z połowu śledzi, holendrzy zawładnęli północnych morzach połowem sztokfisza, który dotąd był wyłączną przynależnością miast

A. Sz.

rasa o.

A. Sz.

A. Sz.

A. Sł

A. Sz.

hanzeatyckich. Niemcy i cała wschodnia Europa przez A. i inne miasta holenderskie hyły jedynie w towar rybny zaopatrywane. Jednocześnie rozwijał się przemysł fabryczny, zwłaszcza wyrobów lnianych i sukienniczych, chociaż pod tym względem A. nie mógł się mierzyć z miastami Flandryi i Brabantu. Dopiero od zrujnowania tych miast przez hiszpanów, pod których panowaniem one zostawały, rękodzielnicy stamtąd, a zwłaszcza z Brügge, przenosząc się do Holandyi, szybki rozwój fabrycznemu przemysłowi A. nadali. Toteż od chwili wyzwolenia się z pod przemocy Hiszpanii datuje się najwyższy rozkwit Holandyi, zwłaszcza po zagarnięciu posiadłości kolonialnych Portugalii, która je podczas krótkiego zjednoczenia za Filipa II utraciła. A. stał się pośrednikiem między dalekim zachodem i wschodem z jednej strony, gdzie skarby Ameryki i korzenie Indyj skład swój miały, i krajami europejskiemi, które tu odbyt swoich ziemiopłodów, jak: zboże, budulec, wina i t. p. znajdowały. Zawiązały się tu liczne handlowe spółki, a zwłaszcza Wschodnio-Indyjska, które, rozporządzając szybko wzrastającą marynarką, cały świat ówczesny w wyzysku swym ogarnęły, gdyż wraz 2 portugalczykami w handlu niewolnikami udział wzięły. A. stał się nietylko składem, ale ogniskiem przewozowego handlu, i marynarzom tutejszym słusznie nazwę „woźnicówEuropy” nadawano. Pierwszy cios ta, tak olbrzymio wzrosła czynność handlowa, odniosła w połowie XVII wieku, gdy się zawiązała współzawodniczą walka z przyszłą spadkobierczynią jej na tern polu, Anglią. Zadał go tak zwany akt nawigacyi Krom-wela 1651 (ob.), który dotkliwie dał się uczuć handlowym stosunkom; lecz olbrzymie, nagromadzone w czasie rozkwitu handlu, fortuny, nastręczyły kupiectwu innego rodzaju czynność: utworzenia u siebie rynku pieniężnego, który, przyciągając żądnych pożyczki, wytworzył giełdowni-ctwo, nie zawsze wolne od zarzutu fałszywej spe-kulacyi, czyli tak zwanego dziś szwindlu. Koniec XVIII wieku jeszcze większe zgotował dla A. straty, gdy Holandya wplątana została w wypadki francuskiej rzeczypospolitej. Przeobrażona zpoczątku w Bz. Batawską, a później kr. Niderlandzkie, utraciła nietylko swoje zaeuropejskie posiadłości do Anglii, ale zewnętrzny handel ustał zupełnie i A. został blokowany. Był to najsmutniejszy okres w dziejach jego, któremu koniec położył dopiero kończący wojny Napoleona pokój paryski 1815, przywracając A. wszystkie prawie posiadłości (prócz Kaplandyi) i otwierając mu swobodę ruchów. A. podniósł się szybko; z 115,000 mieszk. w początku tego wieku, przekroczył obecnie liczbę 300,000 i zajął stanowisko między pierwszorzędneini miastami świata.

Amsterdam, nazwa twierdzy, zabezpieczającej piękną i schludną stolicę holenderskich posiadłości w Indyack zach., Willemsted, na wyspie Ku-

A. Sz.

Amsterdam, jeden z fortów, zabezpieczających stolicę holenderskiej Guyany, Paramaribo, przy

RncyWopedya Powszeehna il astr.

uściu rzeki Surinam wzniesiony; drugi, Zeelan-dya, nieco w głębi, tuż obok samego miasta.

Amsterdam, miasto w stanie Nowego Yorku Ameryki północnej, nad kanałem Erie, łączącym najbardziej ożywioną ruchem handlowym rzekę Hudson z wodozbiorem wielkich jezior; ma 12,000 m-ców. Nazwą przypomina pochodzenie swe od holendrów, którzy pierwsi osady swe w tych stronach założyli.

Amsterdam, wyspa na oceanie Indyjskim, między Afryką i Australią położona, wraz z przyległą św. Pawła w r. 1633 przez Antoniego Van Diemen’a odkryta i obecnie do angielskich posiadłości zaliczona. A-m leży pod 39° 38' płd. szer. i 95° 14' dług. Wyspa ta, większa od swej sąsiadki, bo ma 60 km. obszaru, gdy tamta zaledwo 7, i obfitsza w wodę i roślinność, rzadziej jest jednak odwiedzaną z powodu mniejszej przystępności brzegów. Obie są wulkanicznego pochodzenia, lecz na wyspie św. Pawła wygasły i wykruszony z jednej strony krater służy za bezpieczną przystań dla łowców wielorybów i dla okrętów, dążących do Australii.

Amterstown, główne miasto obwodu tegoż nazwiska prowincyi Tenaserin, zdobytej na Birma-rach w 1826 r., która wraz z Arakanem i król. Pegu tworzy jeden ciąg, opasujący zatokę Bengalską i odcina państwo Birmańskie od morza, gdy od wschodu przypiera do gór, odgraniczających król. Syamskie. Rozległość obwodu 39.200 kim., z 301,000 m-ców rasy mongolskiej i religii buddyjskiej, trudniących się przeważnie uprawą ryżu. Innym cennym produktem tego kraju jest drzewo tekowe, doskonały budulec okrętowy. Miasto otrzymało swą nazwę od ówczesnego generalnego gubernatora i, pomimo płytkiego portu (2 m.), było ogniskiem ożywionego handlowego ruchu, aż do posunięcia się posiadłości w głąb kraju, w skutek czego m. Martaban, zwrócone czasowo birmańczykom, znowu wpadło w ręce anglików. Obecnie, prócz dogodnie przy żeglownej rzece położonego portu Martaban, z A-m współzawodniczy inny, dogodniejszy, bardziej na płn. położony, Maulmein (ob.).    A- Sz-

Amstetten, miasteczko w prow. Dolnej Austryi, o 47 km. od Lincu, przy drodze żel. i izece Ips, z 1,700 m-ców. Pamiętne zwycięstwem Murat’a nad Bagrationem, dowodzącym połączonemi ro-syjskiemi i austr. siłami, 5 list. 1805, wskutek czego stanęła zwycięskiej armii otworem droga do Wiednia. Obwód, zależny od zarządu, przebywającego w A-n, liczy 88,300 mieszkańców.

Amszaspandy, z zendyjskiego Amesza-spen-ta, dosłownie „nieśmiertelni dobroczynni”. Jest to nazwisko sześciu bóstw, które, według nauki Zoroastra, następują bezpośrednio po bog» Ahu-ra-Mazda, czyli Ormuzdzie, a każdy z nich panuje nad pewną częścią wszechstworzenia. I sam też Ahura-Mazda zalicza się do Amszaspandów, lubo ma zwierzchnią władzę nad nimi; jest ich tedy właściwie siedmiu. Imiona ich są następujące? Wohu-Mano (w języku parsów Bahman), panujący nad trzodami i ludźmi; Asza-Wahiszta, (Ar-dibeheszt) panujący nad ogniem; Kszatra-Wairya,

(Szahrewer) panujący nad kruszcami; Spenta-Armaiti (Sapendarinad)—nad ziemią; Haurwatat (Chordad) — nad wodami; Ameretat (Amurdad albo Murdad)—nad roślinami. Sześciu tych Am-szaspandów, obok swych czynności materyalnych, konkretnych, mają inne, duchowe, abstrakcyjne, o których świadczą same ich imiona, a które są dawniejsze od pierwszych: Wohu-Mano, jest „Dobrą myślą” i sprowadza pokój i zgodę między ludźmi; Asza-\Vahiszta—to „świętość doskonała,” gdyż prawda jest jedną z najwyższych form świętości (asza); Kszatra-Wairya — to władza absolutna, duch dobrego rządu; Spenta-Armaiti oznacza pobożność dobroczynną, ducha litości i pokory religijnej; Haurwatat i Ameretat, wzywani zwykle razem, są duchami obfitości, osobno zaś: pierwszy, jako duch zdrowia, drugi —nieśmiertelności, t. j. długiego życia. Cztery więc pierwsze A-y symbolizują dobra moralne tego świata, dwa ostatnie - dobra materyalne. Amszaspandy zdrowia i długiego życia, jako wzywTane przeciw duchom choroby i śmierci. Tauru i Zairy, stały się geniuszami opiekuńczemi wód i roślin.

Ponieważ formuły starożytne głosiły, że A-y wają nad światem, który stworzyły i nad którym mają opiekę, ustaliło się zatem przekonanie, że 1 aźdy z nich panuje nad pewną częścią przyrodzenia, a więc i cztery pozostałe A-y wzięły także udział w tern panowaniu, każdy odpowiednio do duchowych swoich przymiotów, lub skutkiem analogii przypadkowej. Kszatra-Wairya stał się królem metali, miał bowiem miedź za symbol, prawdopodobnie stąd, że z niej wyrabiano broń, narzędzia zwycięstwa. Ogień, nad którym panował Asza Wahiszta, był ogniem liturgicznym, ofiarnym. Utożsamienie Ppenty-Armaiti z ziemią m. i pochodzi z czasów, poprzedzających rozdwojenie religijne Indyj i Persyi, Wedy bowiem znają bo- na ginię Aramati, jako uosobienie ziemi. Wohu-Mano nareszcie, z mocy swrego imienia, panował nad wiernymi i od nich rozciągnął swoją władzę na całą ludzkość i naturę żyjącą. Poniewraż do* ziorze bra myśl otwiera niebo, jest on więc stróżem raju i przyjmuje dusze, wstępujące do nieba. (Wen-didat IX, 31, 102). Przeciwnikami A-ów jest siedmiu duchów złych, stworzonych przez Ahryma-na: Akem-Mano-zła myśl (u parsów Akoiuan), przeciwnik Wohu-Mano; Andra lub Andar, przeciwnik Aszy-Waliiszty, odwodzący ludzi od pobożności; Saura albo Śawal, przeciwnik Kszatry-Waryi, duch tyranii i anarchii; Naonhaithya albo Ńakahed, zwany także Taromaiti, przeciwnik Spenty-Armaiti, duch bezbożności i pychy: Tan-ru i Zairy, czyli Tairiz i Zairiz, przeciwnicy Ha-urwatata i Àmeretata, zatruwający pokarmy.

Przy końcu świata, w walce ostatecznej dobra ze złem, A-dy pokonają swych przeciwników.

Każdy z A-ów miał niegdyś osobny „jaszt”, ucz czeniu jego poświęcony. Zachowały się tylko: jaszt Ormuzda, ułamek jasztu Bahmana, jaszt Ârdi-beheszta i jaszt Chordada; nadto zaś jest jeden jaszt, poświęcony wraz wszystkim siedmiu A-om (Hafłan Jaszt). Od siedmiu A-ów pochodzą na-

czu-

zwy siedmiu dni pierwszych w każdym miesiącu w kalendarzu parsów. Nadto sześciu z nich (prócz Ormuzda) dało swe imiona sześciu miesiącom: Ardibeheszt, Chordad, Murdad, Szahrewer, Bah-man, Sapendarmat, oznaczają: 2-gi i 3-ci, 5-ty i 6-ty, 11-ty i 12-ty miesiące w roku parsów (od 21 kwietnia do 21 maja, od 21 maja do 21 czerwca, od 21 lipca do 21 sierpnia, od 21 sierpnia do 21 września, od 21 stycznia do 21 lutego, od 21 lutego do 21 marca.—(O. Darmesteter w „Gr.-Encyclopédie”).

Amszejewicz Michał, spółczesny słownikarz polski. W r. 1850 wydał „Objaśnienie tablicy mechanicznej, za pomocą której wykonywać można wszelkie mnożenia z rozmaitemi monetami, miarami” i t. d. (Warszawa). W r. 1859 ogłosił „Dykcyonarz, zawierający wyrazy i wyrażenia, z obcych języków polskiemu przyswojone” i t. d. (Warsz., str. 491). W 1866 wydrukował „Słownik rusko-polski do Paulsona” ( Warsz., str. 96).

Amu-Darya (A mu, u arabów Dźejhon, u sta-rożytn. Oxus), największa rzeka środkowej Azyi, ma swe źródło w najważniejszym węźle Azyi wyższej, gdzie się zbiegają całe potężne górskie pasma, stąd słusznie „dachem świata”, (Pamir), nazwanym, a wraz ze swą dwoistą rzeką, Syr-Da-ryą, obecnie do Aralskiego morza, albo raczej jeziora, wpada. Bieg jej rozmaicie, od 1,850 do 2,500 kim. obliczają, co stąd pochodzi, że składa się z trzech źródłowych strumieni, a nie wiadomo któremu z nich oddać należy pierwszeństwo. Najbardziej południowy wypływa pod nazwą Pandż w tern miejscu, gdzie się Pamir z krawędzią Iranu, Hindukuszem, zrasta, z jeziora górskiego Sary-Kul, położonego na wyniesieniu o 4,800 płynie odrazu przez górną krainę Wachau w kierunku zachodnim, a potem pod Iskaszym^ pograniczu Badakszanu, zwraca się na północ dla połączenia się ze strumieniem środkowym, który ma swe źródła w pobliżu pierwszego, pod 37° 10' szerokości i 92° długości F., w je-Oil-Kul albo Gar-Kul (jezioro Gęsie). Ten środkowy strumień, znany pod nazwą Mur-gab, u turańczyków zaś Aksu (Biała woda), zmienia często swój bieg. tak, że skręcając na wschód, zbliża się ku wododziałowi wnętrza Azyi, aby się potem u bucharskiej twierdzy Kila-Wam ar ze swą bliźnięcą rzeką połączyć. Nakoniec trzecim północnym strumieniem jest Kizyl-su albo Surgab (Czerwona woda), który bierze początek przy zetknięciu się Pamiru z północnem pogórzem Ałaju, gdzie znowu wąski wododział odgranicza go od wewnętrznego porzecza rz. Tarym. Przerżnąwszy wysoką dolinę Ałaju we wschodnim kierunku, wydostaje się na płaszczyznę Badakszanu dla zlania się z połączonemi już z sobą dwoma pierwsze-mi strumieniami. Ztąd rzeka, przybrawszy już nazwę Amu-Daryi, zasila się ostatniemi, z pogórza biegnącemi dopływami: KułabDarya, Koksza, Ak-Seraj, nakoniec Kafingan i Suroan. Tak wzmożona rzeka, już pod Kilifem, miejscem przeprawy Nadyr-szacha do Indyj, ma 400 m. szerokości, a 6 głębokości, z chyżością biegu od 9 do ö

•fel;

aj

*<

klm. na godzinę i na całej przestrzeni, aż do uścia, pomimo że odtąd żadne już dopływy do niej nie dochodzą, z powodu szybkiego parowania rozprowadzanej w kanały irygacyjne wody, może być żeglowną, jak to sprawdziły ruskie parostatki. Nawet poniżej oazy Ckiwińskiej, która pochłania 7 miliardów metrów sześciennych wody, rzeka toczy 3,570 m. kub. wody na sekundę i trzy ramiona jej żuław; Gany-Su, Ułchun-Da-rya i Tałdyk, przy pewnych usiłowaniach, mogą być przystępne dla parowców. A.-D-a, nie mając dokładnie określonego źródła, odznacza się prócz tego tak wielką .zmiennością swego uścia, że chyba z jedną rz. Żółtą (Hoang-ho) w Chinach da się pod tym względem porównać. Herodot, nazywający A.-D-ę Araksesem, i Strabon Oxus'em, uważali ją za dopływ morza Kaspijskiego; jakoż rzeczywiście zatoka Krasnowodzka zagłębia się daleko w ląd wąskim limanem, za którym oschłe koryto rzeki, u mieszkańców Uzbojein zwane, daje się śledzić aż do zagłębienia sarykamyskiego, dokąd dościga błędna łacha A.-D-i i tworzy jeziora słone. Mniemanie to, dziś już najmniejszej wątpliwości nie podlegające, znalazło z początku wielu przeciwników, którzy przypuszczali, że kierunek rzeki zmienić się musiał w okresie geologicznym, gdy wydźwignięte zostały góry Kaukaz-kie i dalszy ich ciąg za m. Kaspijskiem. Lecz prace licznych, po sobie następujących badaczy, jak Eichwalda (1826), Karelina (1836), Wambe-ry’ego (1863j, a zwłaszcza 1871 r. Łupandina i Głuchowskiego, podczas wyprawy Stebnickiego na Chiwę, najmniejszej pod tym względem nie pozostawiają wątpliwości. Należało tylko rozstrzygnąć pytanie, co wywołać mogło podobną zmianę łożyska rzeki? i tu nowe wynikły spory, które jednak ustaliły przekonanie, iż dla wyjaśnienia tego wypadku niema potrzeby uciekać się do geologicznych przewrotów, w rodzaju np. stopniowego wynoszenia się lądu. Dość wziąć na uwagę sposób użytkowania wrody rzecznej w tych okolicach, gdzie latem brak deszczów zmusza mieszkańców do użyźniania ziemi za pomocą nawodniania. Gdzie wyniosłość brzegów pozwala na wykopanie mających rozprowadzać wodę kanałów, ary kami zwanych, tam stepowy rolnik wszelkich usiłowań dokłada, aby one zawrsze dostatecznie były pogłębione, a niewiele dba o główne koryto, które tembardziej się zamula, iż nurt, znacznie uszczuplony, leniwiej się porusza i przy lada przeszkodzie może zmienić kierunek. Nie brak zresztą przypuszczeń, iż gdy w widokach chanów Chiwy leżało odosobnić się od łatwego stosunku z m. Kaspijskiem, mogli się oni przyczynić do obezwrodnienia Uzboju. Po sprawdzeniu zmiany kierunku biegu A**D-i, nie dalej jak w drugiej połowie XVI w., nie mogło być nic naturalniejszego, jak pragnienie zwrócenia jej w opuszczo- f ne łożysko, dla zyskania łatwej drogi w głąb średnio-azyatyckich stepów. Już Piotr W. widział w tern środek dotarcia do przedsionka upragnionych Indyj, i wysłanemu na wsch. wybrzeże m. Kaspijskiego i do Chiwy, ks. Bekowiczowi- i

Czerkawskiemu, dał polecenie zbadać tę rzecz na miejscu, co gwałtowna śmierć wysłanego udaremniła. Późniejsze usiłowania, po bliźszem rzeczy rozpatrzeniu, rychło się okazały niemożebnemi do urzeczywistnienia; nie chodziłoby tu o nadmierny nakład pracy i kosztów na wykopanie kilkuset wiorst długiego kanału dla wyminięcia obniża Sary-Kamysz, na którego wypełnienie nawet zamknięcie aryków, użyźniających Chiwę, byłoby

•AA

fi

sg

■I

t    .. w

tu

'W™!

- mm

' III

■■■Lid

:, äiil/är

lim

lo

;V

... V:

->i,

Fig, 21 Amu-Darya.

pm

■Ji

Ift;

te

i

t/i

ści.

nie wystarczyło; ale według obrachowań, przy sil-fiem ulatnianiu się wody wśród piaszczystych ste* pów, nawet ofiara zagłodzenia Chiwy nie doprowadziłaby nurtu do pierwotnego stanu uścia jego. Można było tego dokazać w owe czasy, gdy wilgotność w tych krainach była obfitszą, o czem świadczy zmniejszanie się obszaru lodowców i uszczuplenie zapasu wody w rzecznych dopływach, które już do swego dawnego uścia nie dochodzą i gubią się w mokradłach oaz, przez nie użyźnianych. Pobieżny rzut oka na kartę Azyi środkowej przekona, że żaden z dopływów A.-D-i, po wydostaniu się jej na nizinę, swego ¹ przeznaczenia nie dochodzi. Tak biorące z krawędzi północnej Iranu: Chulm, ginie w tejże nazwy krainie; JDebas skrapia oazę Balchu, domniemaną niegdyś Baktryanę; Nar i, użyźniwszy Maimene, ginie w Adchuj; uświetniona tradycyą rozkoszna oaza Merwu, cenny nabytek Bosyi, zawdzięcza swą żyzność wsiąkającemu w nią Murgabowi; na-koniec omywająca warownię Herat, Herirud, po wydostaniu się na nizinę, ginie jako Tedżend w oazie Serachs, gdzie leży Ashabad, główne wojenne stanowisko Bosyi. Uległ temuż fatalnemu losowi prawie jedyny prawy dopływ Zarafszan, którego sama nazwa, „szafarz złota”, znamionuje odegrywaną przezeń rolę. Zasilany lodowcami Ałaju, po użyźnieniu dawnej siedziby Tamerlana, Samarkandy, niesie resztki ożywczego płynu bogatej Bucharze, która nie dla samej politycznej przewagi zostaje na łasce potężnego sąsiada i z każdym rokiem bardziej czuje swoją zależność, będąc zmuszoną posuwać uprawę pól w górę rzeki, która dawno już zerwała łączność ze swoją główną macierzą. To też Bosya, opanowawszy bieg A.-D-i i oskrzydliwszy dwa państwa, które się dotąd bez-piecznemi czuły pod opieką otaczającej je pustyni, wyrzekła się zamiaru utorowania sobie naturalnej drogi do jej wnętrza przez zwrócenie starożytnego Oxusa do dawnego łożyska. Natomiast dokonała równie olbrzymiego a bardziej sztucznego dzieła, bo rzuciła na tysiąc wiorst długą kolej żelazną, wiążąca z morzem oazy południowe, czerpiące wilgoć z krawędzi Iranu, a przerzuciwszy pod Czardżujem przez A.-D. na 2 wiorsty długi, most, oparła tę drogę tymczasem w Samarka-dzie, nim przedłużenie jej do Taszkentu da możność spojenia w jednę całość rozrzuconych na tak rozległym obszarze Zakaspijskich posiadło-

A Sz.

Amu-Daryjski oddział. Taką nazwę nosi część rosyjsko-azyatyckich posiadłości, na prawym brzegu Amu-Daryi i od niego na znaczną przestrzeń ku wschodowi i północy się ciągnąca. W skład tego oddziału weszła część chaństwa Chiwińskie-go, odstąpionego Bosyi na zasadzie traktatu z d. 25 sierpnia 1873 r., przyczem postanowiono, iż granicą jest prawy hrzeg Amu-Daryi od Koker-tli do miejsca, gdzie się zaczyna najwięcej wysunięty na zachód kanał irrygacyjny (aryk) chaństwa, ztąd zachodnia odnoga Arnu do morza Aralskiego, jego brzeg południowy do przylądka Urgu, następnie zaś południowy stok Ust-Urtu.

Dołączoną tu także została północna część Chaństwa Bucharskiego, już poprzednio należąca do Bosyi. Ogólna rozległość oddziału wynosi 102,9/2 km. kw., ludność zaś 133,630 dusz, co stanowi 10 mieszkańców nn 1 milę kw. Powierzchnia kraju równa, z nielicznemi pagórkami i piaszczyste-mi wydmami (burchanami). Wygląd kraju urozmaicony; w środkowej i wschodniej części, przeważają piaszczyste i gliniaste pustynie. Żuławy Amu-Daryi i miejscowości przyległe często powodziami są nawiedzane. Mieszkańcy, pod względem narodowości i zatrudnienia, nader są różnorodni. Nad brzegiem rzeki, a szczególniej nad morzem Aralskiem, zamieszkują z rodzinami ural-scy kozacy, głównie trudniący się rybołówstwem, którzy pierwsi wprowadzili tu użycie żagla, ulepszyli sposoby połowu, równie jak praktyczne środki solenia ryb i przygotowywania kawioru. Do przybycia ich, ogromne bogactwa ryb, jakie się w rzekach i w m. Aralskiem znajdowały, prawie zupełnie nie były wyzyskiwane. Oprócz wspomnianych kozaków, z rosyan znajdują się tylko wojskowi, urzędnicy i bardzo nieliczni kupcy, w głównem mieście Pe-tro-Aleksaudrowsku. Zamieszkali w A.-D. oddziale kirgizi zajmują, szczególniej przy Daukaryńskich jeziorach, 12 do 15 tysięcy kibitek; karakałpaki 20 do 25 tysięcy, między Czimbajem i uściem; Turkomani do 2,000 i t. d.; a uzbecy, osiedli około Nukusa i Bachman-Bej-Bazary, zajmują się po części rolnictwem. Osiadła ludność, a szczególniej Sarto wie, zamieszkujący miasta, trudnią się wyłącznie rolnictwem i przy pomocy nawadniania osiągają świetne rezultaty, zwłaszcza w ogrodnictwie. Skutkiem zupełnie odkrytej miejscowości, klimat tutaj jest o wiele surowszy, niż w Taszkiencie lub w Ferganie. Średnia temperatura w Nukusie wynosi +11,0°, w Petro-Aleksandrow-sku 4-12,6°. Deszczy prawie zupełnie nie bywa, rolnictwo więc jest tylko możebnem w miejscowościach, podlegających peryodyoznym zalewom, lub tam, gdzie jest urządzone sztuczne nawodnienie. Zarząd oddziału znajduje się w Petro Aleksandryjskim forcie, położonym na prawym brzegu Amu-Daryi, i dzieli się na dwa ucząstki, z miastami Szuruchan (do 2,000 m.) i Czimbajsk (w r. 1881: 2,670 m.), a w całym jego ucząstku t. r. 130,960. Oprócz Petro-Aleksandrowska, w roku 1874 wybudowano drugi fort Nukus, dla utrzymywania w ryzie turkmenów. Amu-Daryjski oddział zależy od turkiestańskiego wojennego o-kręgu.

Amuku, A miku, niewielkie jezioro w bryt. Owijanie połd. Am., lecz w czasie periodycznych deszczów przybiera do tego stopnia, iż łączy się z prze pływaj ącemi po obu stronach rzekami Es-sexkwibo i Bio-Branko, jak to zbadał B. Szom-burg, wskazawszy możliwość dotarcia z Georgetown, gł. m. brytańskiej Guyany, do m. Pare na Amazonce. Z tern jeziorem połączone jest podanie o bajecznem jeziorze Parime, czyli Parana Pi-otinga, 450 km. średnicy, nad którem miała leżeć stolica króla Dorado-—złotego króla, oplu kującego każdego dnia złoty pył z rąk w wodach

jeziora, a te bajki, rozpowszechnione Xyi i XVII muły tajemnicze, wypisywane na przedmiotach wieku, nęciły wyobraźnię podróżników. A- Sz- wszelkiego rodzaju, nadawały im ową siłę nad-Amulet, oznacza wogóle przedmiot pewien, na- przyrodzoną, w którą wierzono powszechnie. Nie-pis lub znak, któremu wiara zabobonna przypi- które miejscowości, jak np. Efez, słynęły z umie-suje własność tajemniczą: 1) neutralizowania dzia- jętności układania takich formuł; sławne teź by-łań złych duchów, potęg natury, lub ludzi, szko- ły ze swej skuteczności tak zwane litery efez-dzić nam chcących i mogących; 2) chronienia od kie, niegdyś na posągu Dyany w Efezie wypisa-nieszczęść wszelkiego rodzaju; 3) zabezpieczania ne. Takim teź amuletem było w późniejszych od chorób i wypadków nieszczęśliwych, a nawet czasach słowo Abracadabra (ob.), które Sere-od śmierci, lub wreszcie 4) własność dodatnią, nus Samonicus zalecał, jako środek skuteczny pomagającą w pewnych okolicznościach życia, lub przeciwko krwotokom.—I żydzi używali A-tów, w trudnych jakich przedsięwzięciach i sprzyjają- zwanych totafot. I oni okręcali głowę lub lecą rozwojowi niektórych funkcyj organicznych, we ramię filakteryami, to jest szerokiemi pas-Uźywanie Amuletów rozpowszechnionem było we kami rzemiennemi, na których wypisane były wy-wszystkich krajach i to wśród ludów jątki z Pentateuchu. Rodzaj ten A-tu chronić na różnych stopniach rozwoju cywili- miał od chorób i zabezpieczać od złodziei, zwła-zacyjnego. Wiarę w A-ty uważać też szcza w podróży. Miinter w filakteryach widzi można za ogólne zjawisko psychiczne, powtórzenie zabobonu egipskiego. Wizerunek węża zakres tylko i siła zastosowania jej (lekachinm) na biżuteryach damskich, a szcze-zmieniają się w dziejach cywilizacyi. gólniej noszony pod postacią kolczyków przez ży-Wśród bardzo nawet cywilizowanych dówki, miał zabezpieczać je od złych duchów narodów przechowują się te zabobon- i zwierząt jadowitych. Słowo Agi a, wypisane ne uprzedzenia, a nawet ludzie, wolni na pięciokącie tak zwanej „Tarczy Dawidowej”, na pozór od wszelkich zabobonów, mie- lub wyraz Abracalon, stosownie wymówione, wają czasem jakieś specyalne upo- podobnie jak Sabbaoth i Adonai, miały tak-dobania do pewnych rzeczy, jako bez- że własności, zwykle amuletom przypisywane. — wiedny zabytek odziedziczonej wiary swych przód- Wyznawcy szamanizmu, bramanizmu ków. Naturalnie, że im umysły bardziej są i buddaizmu, rozpowszechniali używanie A-tów skłonne do wiary i zabobonu, tern i rozpow- w Indy ach, Tybecie, Tartaryi, w Chinach i Ja-szechnienie Amuletów jest większe; dlatego prze- ponii. Takiemi amuletami, u chińczyków np., były dewszystkiem spotyka się używanie A-tów u lu- i są jeszcze złocone i posrebrzane papiery, któ-dów niecywilizowanych. Nazwę A., w łacinie remi wyklejają mieszkania, i zdania filozofów: Kon* średniowiecznej Amuletum, jedni, jak np.Vossius, uważają za skrócenie terminu arnolimentum i wyprowadzają od słowa nmoliri —odsuwać, odpierać, wypędzać (amolitur malum)] inni, co jest prawdopodobniej szem, wyprowadzają tę nazwę od arabskiego hamâlet, znaczącego „rzecz zawieszoną”, uformowanego od słowa hamala—nosić. O ile wiadomości historyczne sięgają, używanie A-tów od najdawniejszych czasów rozpowszechnionem było na Wschodzie, skąd przeniknęło do Grecyi i Rzymu, a stąd do ludów środkowej i zachodniej Europy. I tak, w Egipcie używano jako A-ty: kręgów magicznych; liści papyrusowych, pokrytych odpowiedniemi napisami, skręcanych w rurkę i zaszywanych w płótno; figurek najrozmaitszych, które w grobach składano; lub wreszcie wizerunków niektórych zwierząt, jak np. chrabąszczy i jaszczurek, wyrzynanych na kamieniu lub metalach. Wizerunek Serapisa, no szony w sygnecie, używanym był jako A. przeciwko zazdrości.— W Persy i bardzo były rozpowszechnione tak zwane tahwidy albo toa-widy, rodzaj przepasek z napisami, któremi najczęściej okręcano członki ciała i które chronić miały od rozmaitych cierpień i odpędzać złe duchy. Pliniusz wspomina o księdze, ofiarowanej Mitrydatesowi przez Zachaliasa z Babylonu, w której wykazany był wpływ drogich kamieni na los ludzi. Sławne cylindry z Persepolis i tak zwane Abraksy (ob.) gnostyków, były właściwie amuletami pochodzenia syryjskiego i egipskiego. For-'

Fig. 22. Amulet.

Pr

»ä«!? “"■«a

Fig. 23. Amulet rzymian.

fucyusza i Mencyusza, które wypisują na ścianach gmachów publicznych lub prywatnych. Amuletami leczącerai są, np. wśród buddaistów ceylońskich, wizerunki duchów, wizerunki, które, przykładane do chorych członków, przynosić mają ulgę w cierpieniach. — Z Chaldei, a może i z Indyj, wiara w A-ty i zwyczaj ich używania przeniosły się najprzód do Grecyi, a stamtąd do Włoch. W Grecyi A-ty nazywano: periammu-ta, periapt a, apotrópaia, filakteria, a stąd we Włoszech nadano im nazwę lig a tara, alligatura. W powszechnem użyciu były w Grecyi tak zwane „pierścienie sauiotrackie”, które posiadać miały własność przynoszenia

szczęścia. U Homera roślina „moly” zabezpiecza Odysseusza od czarów Cyrcei („Odys-sea”, X, 305). W Grecyi znane już były A-ty, zabezpieczające od spojrzeń, lzucających urok (Pliniusz: „Historya naturalna”, VII, 2); od takiego uroku bronili się i włosi starożytni, a i dziś przesąd ten silnie jeszcze jest zakorzenionym w całych Włoszech (mai’ occhio). Rzymianie starożytni utworzyli sobie nawet oddzielnego boga, którego specyalnością były czary, i nazwali go deus fascinus. symbol tego boga, zwany fasci-nus, fascinum, a także servatonum, noszony lub zastosowywany w sposób odpowiedni, posiadać miał własność A-tu. Największe znaczenie i najszersze zastosowanie, jako A., miał wśród rzymian starożytnych phallus (ob. Fallu s a kult).

nich jego rozdziałów, zwanych „rozdziałami zabezpieczającemi”, z których jeden odnosi się do zabezpieczenia od złego—ciała ludzkiego, a drugi—duszy. Arabowie używają bardzo często, jako A-tu, skrzyneczki miniaturowej, albo raczej łute-raliku, wyrobionego ze skóry lub jedwabiu, mieszczącego w sobie wypisane na papierze wersety z Koranu, nazwy Boga, lub imiona sławnych proroków. A. tego rodzaju (ob. fig. 24), ozdobiony odpowiedniemi napisami, zawieszają arabowie na piecach,w około szyi, albo przytwierdzają do ramienia lub nogi. Prócz tych A-tów muzułmanie używają nadto pierścieni magicznych, drogich kamieni, gałek, kółek i wogóle najrozmaitszych figurek i znaków, mających zabezpieczać od wszelkiego rodzaju złego lub przyciągać rozmaite rzeczy pożądane. Tę własność cudotwórczą przypisują oni nietylko naturze tych przedmiotów, to jest materyałowi, z jakiego są one wyrobione, ale i formie symbolicznej, jaką im nadają. Posiadacze tych A-tów, zwanych duaa, to jest „wota i modlitwy”,, umieszczają je wszędzie, gdzie tylko się da: zawieszają je także na szyjach zwierzętom, wstawiają do klatek ptaków, a nawet, przytwierdzają u wnijścia do sklepików swoich, w nadziei przyciągania tym sposobem klientów. Derwisze do dziś dnia wyrabiają A-ty i każą sobie dobrze za nie płacić muzułmanom. Używanie tych A-tów związane jest z zachowaniem pe-

A.ten zawieszano dzieciom na szyi, przyczepiano go do drzwi, lub malowano nade drzwiami, u wejścia do domostw; był on jakby rodzajem ochrony od fascinum starożytnego, jakby .od mai’ o cc hi o dzisiejszego, lub jettatury, a skuteczność jego opierano na rozpowszechnionem przekonaniu, że przedmiot, przez A. ten wyobrażany, ściągał na siebie złe spojrzenie i chronił tym sposobem od działania tego spojrzenia osoby, na które miało być pierwotnie skierowanem (Pliniusz: „Hist. nat.”

Fig. 25. Amulet.

O;    10

Fig 24. Amulet arabski

ora£

30, 47). Własność odwracania pożądliwych i niebezpiecznych spojrzeń i złych ich następstw posiadać miały niektóre rośliny, koral, ambra, pewne gatunki muszli. Przedmioty te miały mieć zarazem i własności lecznicze w pewnych przypadłościach. Jako A-ty nosili rzymianie przepaski na szyi, naramienniki i dyademy, z metalu, drogich kamieni lub z koralu. Zwłaszcza A-ty z czarnego koralu słynęły ze swej skuteczności (ć?or-ffonia antqiathes).VJ późniejszych czasach rzymianie wnych przepisów i zastosowaniem do nich pewnych formuł. Jest to dowcipnym wynalazkiem derwiszów, gdyż zabezpiecza wiarę w skuteczność A-tów, nawet gdy skutek, oczekiwany z ich zastosowania, nie zostanie osiągnięty; całą winę przypisują oni wtenczas nieumiejętnemu zastosowaniu przez, klienta danych mu wskazówek.—W świecie chrze-ściańskim A-ty pogańskie były wzbronione; już święci Hieronim i Anastazy wyrzekali na używanie A-tów, a Kościoł ścigał i surowemi okładał karami wyrabianie jakichbądź A-tów. Sprawami terni zajmowały się najwięcej: synod laodycejski w IV w. (343 — 381) i synod w Tours, za pano-zapożyczyli od egipcyan, jako A., scavahaea\ ma- wania Karola IV. Za panowania Grzegorza II ckom chrabąszcza przypisywali też wielkie zna- sobór rzymski (721) uroczyście potępił zwyczaje czenie, a mianowicie w przeczuwaniu niebezpie- używania amuletów; toż samo potvyierdzily so-czeństw. Nadto rzymianie przyznawali siłę czaro- bory Konstantynopolski i luroneński za Karma, dziejską i niektórym czynnościom, bardzo na po- W., który w swoich kapitularzach zakazuje uzy-zór niewinnym, jak np. splunięciu (Pliniusz, tam- wania amuletów. Zabraniając między innemi że, 28, 4).—Nigdzie jednakże wiara w cudotwór- i klerykom wyrabiania A-tów, synody te, czą silę znaków tajemniczych, a stąd i używanie pisarze kościelni, mieli na myśli zarówno A-ty A-tów, nie były tak rozpowszechnionemi, jak pogańskie, jak i A-ty żydowsko-kabalistyczne. wśród muzułmanów. Posiadają oni kilka trakta- Pyły dawniej w użyciu i A-ty chrześciańskie, tak tów, przedmiotowi temu poświęconych; najsław- j zwane z powodu monogramu Chrystusa, zdobią-nieiszym jest traktat Albuni’ego. Z pomiędzy ! cego jednę ich stronę, jak to wskazuje załączony licznych A-tów, największe z;istosowanie wśród ] rysunek (fig. 25). Wiara, wiekami utrwalona, wyznawców Islamu mają filakterye, pokryte ! i zwyczaje, głęboko zakorzenione, pozornie tylko wyjątkami z Koranu, a zwłaszcza z dwóch ostat- i ustępowały przed nowym kultem. Neofici w se-

krecie zachowywali dawne pogańskie zwyczaje warstw wieśniaczych narodu, o tyle znowu wśród i w skrytości oddawali cześć dawnym bożkom, ludów, na niskim szczeblu rozwoju dotąd zosta-a cóż dopiero mówić o zwyczaju zabezpieczania jących, a głównie wśród plemion pierwotnych się od złych wpływów za pośrednictwem A-tów. Australii, Afryki i Ameryki, wiara w A-ty sta-Zwłaszcza po wsiach, lud wieśniaczy, niepojmu- nowi nieodzowny element ich życia domowego jący dobrze różnicy nowego kultu, mieszał go a nawet i społecznego. W opisach podróżników, ustawicznie z tradycyą przodków. Wieśniaczki a głównie misyonarzy wszelkich wyznań, znaleźć włoskie, w pierwszych wiekach chrześciaństwa, można ciekawe pod tym względem spostrzeżenia nawet po przyjęciu chrztu, zawieszały dzieciom i dane, zadziwiające pod względem znaczenia, swoim na szyi A-ty tradycyjne. We Francyi, jakie A-ty wśród plemion tych odegrywają. Ludy w zeszłym jeszcze wieku, a nawet i na początku nieoświecone przywykły wszędzie widzieć wpływ naszego stulecia, sprzedawano w okolicach Rou- sił nadprzyrodzonych, i zaludniając duchami ca-«n A-ty, przypominające w zupełności dawny ły świat otaczających je zjawisk, zabezpieczają-kult Fallusa (L’abbé Cochet: „Répertoire arche- się też przeciwko tym wpływom tajemniczym ró-ologique de la Seine-Inférieure”, Paryż, 1871, wnie tajemniczą siłą przeróżnych A-tów. Uży-str. 319). Przez cały ciąg wieków średnich A-ty wają zaś tych, nieoszacowarych w ich mniema-bardzo były w użyciu. Prócz tradycyjnych zwy- mu, środków, nietylko dla odwrócenia szkodli-■czajów pogańskich, przynoszono nowe na tein polu wych wpływów, ale także dla tern łatwiejszego zdobycze ze Wschodu, wskutek zetknięcia się z lu- osiągnięcia zamierzonych celów, często niemoral-dami wschodniemi krzyżowców, a następnie przez nych, a czasem nawet i zbrodniczych. Niezliczone odkrycie nowych dróg handlowych. Niski sto- dzieła znanego podróżnika i etnografa, Adolfa pień rozwoju medycyny i skłonność przy pisy wa- Bastiana, zawieraią cenny pod tym względem nia wszelkich chorób złym duchom lub wogóle materyał. Od A-tów odróżniać należy fetysze (ob. tajemniczym nadprzyrodzonym wpływom, powodo- ten wyraz), oraz zbliżone do Ą-tów swoim cha-wały także powstawanie nowych środków, równie rakterem talizmany, szczególniej na wschodzie ■siły tajemniczej, zabezpieczających od tych rozpowszechnione (oh. Talizman). Niektórzy wpływów. Przez ciąg wielu wieków wzrasta autorowie zaliczają do A-tów i tak zwany „Agnus też zasób apteczki cudotwórczej; są to A-ty Dei“ (ob.), używany przez chrześcian katolików, specyalne, które moźnaby nazwać lekarskie- i inne przedmioty, które są z kultem chrześciań-mi, a wszelkie środki sympatyczne, w takiem skim związane, jak np. medaliki. Kościół za-jeszcze po dzień dzisiejszy użyciu będące, są ; rzut ten odpiera i zdania niekatolickich pisarzy pozostałościami tego obszernego repertuaru da- ¹ w tym względzie są podzielone.—Porów. J. Fi wnych magików, czarnoksiężników i eskulapów, j Arpe: „De prodigiosis operibus Talismanes et -a dzisiejszych szarlatanów, owczarzy i znachorów, i Amuletadictis” (Hamburg 1717).—Emele: „Ueber I u nas wśród ludu rozpowszechnione są zwy- Amulette” (Moguncya, 1827). —U. F. Kopp: „Pa-czaje, oparte na zabobonnem przypisywaniu wła- laeographia critica” (Mannheim, 1829. Tom3i4).— sności tajemniczych niektórym przedmiotom. We Reichelt: „Exercit. de amuletis.“—Fr. Lenor-własności te, zwane zwykle „sympatycznemi”, mant: „Mélanges d’archéologie“ (Tom II, str. wierzą często i ludzie, napozór wykształceni; wiarę 150 i d ).—Fischer und Wiedémann: „Babylo-tę jednakże specyalnie wyzyskują po wsiach tak nische Talismane“ (Stutgart, 1881). Kraus: „Re-zwani znachorzy i znachorki. Takiemi amuletami al - Encyclopaedic der christlichen Alterthümer“ są np wilcze zęby, mające ułatwiać wyrzynanie (Tom I. 188:4). się zębów u dzieci; napisy najrozmaitsze na kartkach, mające leczyć od różnych chorób, zwłaszcza febry, róży i kołtuna; podkowa, na drodze znaleziona, ma przynosić szczęście. Często też widzimy taką podkowę wbitą w progu drzwi wcho-dowych. Czasami i moda zagarnia pod swój niwelujący przepis niektóre zwyczaje co do noszenia amuletów, i wtedy, rozpowszechniając się, zwyczaj ten zatraca swoje pierwotne znaczenie i zostaje tylko modą toaletową. Noszenie np. tak zwanych porte-bonheurs jako bransoletki, albo rozmaitych drobnych przedmiotów przy brelokach, wachlarzach i temu podobnych rzeczach, jest już tylko hołdowaniem chwilowym kaprysom mody.

Amulius, syn Prokasa, króla Alby, młodszy brat Numitora, około r. 796 przed Chr. strącił brata z tronu, a bratankę Reę Sylwię zmusił, żeby została westalką. Ta jednak weszła w stosunek z Marsem i porodziła dwóch synów, Ro-mulusa i Remusa, którzy, dorósłszy, zabili A., a tron przywrócili dziadowi.    K- K-

Amunàtegui Michał Ludwik (*1826wSan-tiago), historyk, literat i publicysta chilijski, od r. 1853 profesor historyi nowożytnej i literatury amerykańskiej na uniwersytecie w Santiago. Jako członek stronnictwa liberalnego, od r. 1876 do 1879 był ministrem spraw zewnętrznych. Napisał: „La reconquista espańola” (1851), dzieło o przywróconych w Chile rządach hiszpańskich od 1814 do 1817 r., uwieńczone nagrodą uniwersytecką; „La uictatura de B. O’Higgins” (1853), obraz pierwszej doby niepodległości narodowej, a zwłaszcza działalności Bernarda 0’Higginsa; i „Una conspiracion en 1780” (1853), romans historyczny na tle pierwszych usiłowań zbudzonego ducha

Są to jednak także odbicia dawnych wierzeń i rzeczy, niegdyś branych zupełnie na seryo, jak wogóle, wśród zwyczajów świata cywilizowanego, tułają się tu i owdzie jakieś pozostałości zabobonu i wiary przodków. O ile w krajach cywilizowanych wiara w A-ty ustaje stopniowo, a zwyczaj noszenia ich przechowuje się głównie wśród

sa

niepodległości w Chile. Oprócz tego A. w r. 1852 bronił praw Chile przeciw Argentynie do zwierzchnictwa nad Patagonią; w r. zaś 1848 wspólnie z Lastarrią założył czasopismo „La revista de Santiago.”

Amund, czyli An und, zwany „Brot” t. j. budowniczy dróg, władca Szwecyi (* 725—"j* 760). Był on synem Yngwara, a wnukiem Freya, czyli Sne-we, protoplasty dynastyi Ynglingów, według starożytnej sagi, od przedniejszego z bogów, Odyna, początek wywodzącej. Postać Amunda prawie mityczna. Historycy nazywają go „ojcem ludu.” Miłujący pokój i wielce o dobro poddanych troskliwy, wycinać kazał gęste naonczas w Szwecyi lasy i przeprowadzać gościńce. W orszaku licznych dworzan i przedniejszych w narodzie panów sam zwiedzał konno okolice kraju i przykładem swoim do pracy opieszałych zachęcał. Żwiedzając pro-wincyę Westermanland, poniósł śmierć od bryły, która się była od góry piaskowej oberwała i przygniotła ciężarem swoim dobrego władcę. Lud trwałą o nim zachował pamięć. Syn jego Yng-jald był ostatnim z Ynglingów.    J- F- G-

Amund Jakób, z dynastyi Iwarów i Sygur-dów (-j- 1036), syn Olofa Skötkormnga, pierwszego króla chrześciańskiego w Szwecyi, sprzymierzony ze szwagrem swoim, Olofem norweskim, walecznie sobie poczynał z potężnym Knutem czyli Kanutem, który, mając pod berłem Danię i Anglię, zapragnął panować w Norwegii, zwłaszcza że Olof, rządząc krajem samodzielnie, tępił łotrzyków, trapiących brzegi morskie. Gdy Knut najechał Norwegię, Olof schronił się na Ruś, skąd niebawem do ojczyzny powrócił. Pod Stiklarstad męstwo swoje śmiercią w krwawym boju przypłacił. Wnet A., wsparłszy posiłkami syna Olofowego, Magnu-wygnał najeźdźców i młodziana na tronie przodków posadził. Po śmierci Knuta i synów jego, Magnus koroną duńską skronie ozdobił. Adam Bremeński chwali dobroć, łagodność i sprawiedliwość A-a, który, gwoli wytępienia złego, ogniem niszczyć kazał domy burzycieli porządku społecznego, samych zaś przestępców śmiercią na stosie karał.—Źródła: Adam Bremeński: „Historia eccl. bremen.”—Simeon Uunelmensis: „Historia archie-piscop. bremensium.” Opracowanie: Geijer, „Gesck, Schwedens.” B. I, Hamburg 1832 r. J- F- e-Amunicya. Wyraz ten w terminologii wojskowej oznacza pokarm broni ognistej, tak wielkiej, jak również małej, dział i broni ręcznej. Rozumieć tu należy: proch, kule, pistony, zapalniczki, świeczki, lonty i inne materyały. (Patrz pod temi wyrazami w „Encyklopedyi”). Doraźną jednak amunicyą żołnierzy i dział są gotowe ładunki. Ładunek broni ręcznej zawiera w sobie proch i kulę, które się mieszczą społem, w powłoce (gilzie) z cienkiej blachy mosiężnej, (miedź z niewielką domieszką cynku), mającej kształt rurki walcowatej, z denkiem, występującem nieco po nad powierzchnię. Burka u góry zwęża się i w tej zwężonej części mieści się ołowiana, sztarn-powana czyli prasowana, stożkowata kula, 2*/2 kalibra długa, obleczona, jak dziś, w koszulkę stalową. Pod kulą, w szerszej części rurki, znajduje się nabój prochu. W denku powłoki wyrobione jest zagłębienie, w kształcie dzwonka. W tem miejscu, gdzie u dzwonka bywa ucho, znajduje się czubek, zwany kowadłem, i obok niego klika dziurek, dla udzielenia ognia prochowi. W zagłębieniu dzwonka umieszcza się piston, napełniony zaprawą piorunującą. Ładunki i pistony wyrabiają się w fabrykach rządowych w Ochcie, koło Petersburga. Fabrykacya za pomocą machin odbywa się niezmiernie szybko. Tak np. jedna machina, w ciągu 10 godzin, napełnia prochem 120,000 ładunków. Żołnierz piechoty rosyjskiej nosi na sobie w dwóch ładownicach 60 ładunków, zawierających się w paczkach kartonowych; ale przed bitwą bierze z sobą do tornistra, torby lub kieszeni, jeszcze po kilka paczek, co wszystko można liczyć na 84 ładunki. Dalsza amuni-cya znajduje się, w liczbie 48 ładunków na żołnierza, w wozach amunicyjnych, przy taborze pułkowym. Wszystkiego kładzie się na żołnierza, z najbliższych resursów, po 132 ładunki. Ale w przyszłości, przy broni małokalibrowej, będzie mógł mieć daleko więcej, gdyż żołnierz niemiecki dziś bierze z sobą do boju już 150 ładunków. W czasie bitwy, dwukołowó wozy z ładunkami mają się znajdować, podług możności, przy swoich kompaniach i batalionach, czterokołowe zaś w odległości 500 kroków za pułkiem. Dragoni i kozacy mają na sobie po 36 ładunków w ładownicach i drugie tyle w dwukołowych wozach w taborze pułkowym. Ładunki w art.yleryi zawierają w sobie proch tylko, który się nasypuje w worki, uszyte ze zgrzebi jedwabnych jedwabną nitką [i zawiązane u góry szpagatem. Pocisk, zwykle stożkowaty, opatrzony w wyskoki cynkowe lub miedziane, albo też odziany w kożuch ołowiany, służący do nadania kierunku, odpowiadającego żłobkom gwintowym, umieszcza się osobno, przed ładunkiem, w kanale armaty. Pociski (patrz ten wyraz) wyrabiają się zwykle z żelaza lanego przeważnie w zakładach prywatnych; ładunki zaś, worki do nich, jak również nabijanie granatów szrapnelowych i zwyczajnych, tudzież nabojów kartaczowych, odbywa się w laboratoryach artyleryjskich. Gotowych pocisków z ładunkami, składających się dziś przeważnie z granatów szrapnelowych i zwyczajnych i kilku tylko nabojów kartaczowych, kładzie się na działo ciężkie: w przodkarze 18 i w jaszczyku 45, na lekkie: w przodkarze 30 i w jaszczyku 80, na konne: w przodkarze 20 i w jaszczyku 55. Jaszczyków, występujących na linię bojową razem z bateryą. posiada baterya ciężka 16, lekka zaś i konna 12. Licząc zawartość wszystkich tych wozów amunicyjnych, czyli jaszczyków, przypadnie wystrzałów: na działo ciężkie 108, na lekkie 15» i na konne 130. Prochu pod pocisk dla dział ciężkich kładą 4% funta, dla dział lekkich—3 f. 40 zoł. Dalsze zapasy amunicyi czerpie wojsko z parków, których jest trzy katego-rye, mianowicie: 1) parki lotne, 2) parki ruchome i 3) parki miejscowe. Przeznaczeniem jesti-

z roz-

lotnych — uzupełnianie amunicyi w wozach, znajdujących się na linii bojowej; ruchomych—kompletowanie parków lotnych, i miejscowych—pokrywanie ekspensu w parkach ruchomych. W parkach miejscowych znajduje się amunicya w niezupełnie gotowym stanie, to też przy nich istniej^ zwykle warsztaty i laboratorya rnchome. Parki lotne postępują za wojskiem i zostają niedaleko od pola bitwy. Parki ruchome trzymają się w odległości wiorst 40 od wojska; miejscowe zaś zostają w tyle, w kilku marszach za armią. Parki miejscowe kompletują się ze składów artyleryjskich, które się urządzają na podstawie działań i zawierają w sobie nietylko zapasy rzeczy, do strzelania potrzebnych, ale także pewną ilość dział, oraz wozów i innego materyału artyleryjskiego, tudzież pewną liczbę ludzi i koni, niezbędnych dla uzupełnienia strat, ponoszonych na wojnie. Ekspens ze składów, znajdujących się na teatrze wojny, pokrywa się ze składów artyleryjskich państwa, które się znajdują: w Petersburgu, Dy-naburgu, Bobrujsku, Warszawie, Brześi i i, Kijowie, Kursku (z filią w Brańsku i Szóstce), w Krze-mieńczugu, Moskwie (z filią w Tulę), w Kazaniu (z filią w Oronburgu i Iżowie), w Tyflisie (z filią w Aleksandropolu), w Chabarówce, Irkucku, Czycie, Omsku, Wiernym i w Taszkencie. Na każdą ze 48 dywizyj piechoty, mających przy sobie po jednej brygadzie artyleryi, 26 bateryj (16 armat ciężkich i 32 lekkie', tudzież brygadę ka-waleryi (2 pułki po 6 szwadronów i 6 armat konnych) utrzymuje się, w czasie pokoju, po jednym parku lotnym. W czasie wojny każdy taki park rozwija się w brygadę, składającą się ze 4 parków lotnych, z których dwa (po 24 wozy), liczące po 52 ładunki na żołnierza, przeznacza się dla piechoty, dwa zaś pozostałe (po 48 wozów w każdym), ze 135 ładunkami na każdą ciężką, i 104 na każdą lekką armatę, dla artyleryi. Z parków ruchomych wyznacza się po jednemu na 2 dywizye, czyli korpus wojska, z jego kawa-leryą i artyleryą. Ilość znajdujących się w nich ładunków wynosi na każdego żołnierza piechotv po 12, na każde działo ciężkie po 17 i na lekkie po 20 ładunków. Parki te, w czasie pokoju, przy nielicznym personelu, znajdują się w składach, należących do okręgów wojennych. Z parków miejscowych wyznacza się także po jednemu na każdy korpus. Zawierają one w sobie po 167 ładunków na każdego żołnierza piechoty, po 144 na konnego, i na każdą z armat ciężkich i lekkich po 250 ładunków. W czasie pokoju parki nie posiadają personelu i przechowują się na składach. Tym sposobem liczba ładunków na czas wojny wynosi: na każdego pieszego żołnierza po 300, na konnego po 200 i na każde działo po 400; na polu zaś bitwy i blisko niego, ma wojsko pod ręką na każdą armatę po 240, na żołnierza pieszego po 185 i na konnego po 125 strzałów. Bliższą wiadomość o parkach ob. Parki, o parkach artyleryi oblężniczej ob. Artyle-r y a o b 1 ę ż n i c z a.    K- G-

Amur, najbardziej wysunięta na północ, je-

Encrklopedva Powiiechna iln.tr

dna z trzech olbrzymich rzek Azyi wschodniej, wpadających do Oceanu Spokojnego. Porzecze A-u, tak w ruskich, jak i w chińskich granicach, zajmuje olbrzymią przestrzeń: do 1,900,000 km. kw. A. należy do rzek podwójnego systemu, gdyż składa się z południowego (Sungari), który za główny może być uważany, i z północnego, znajdującego się w posiadłościach ruskich, znanego pod nazwą Amuru, powstałego z połączenia rzek Szyłki (składającej się z dwóch znacznych dopływów: Onona i Ingody) i Arguni. Cała długość biegu A-u, biorąc rzekę Onon za jego początek, wynosi podług Siemionowa 5,500 km. (z czego wypada na właściwy A. 4,800, reszta zaś na Szyłkę. ) Onon), a podług Radde’go 4,800 km. A. od Striełki, t. j. od połączenia Szyłki z Argu-nią, ma szerokości od 500 do 600 m., brzegi jego są urwiste, a stanowisko przy ich zlewie— Strielka, znajdująca się pod 53° 20' półn. sz., jest w położeniu górzystem. Od tego punktu do ujścia Auiazaru, czyli wielkiej Gorbicy (pierwszego znaczniejszego dopływu z lewej strony), A. na przestrzeni 80 km. płynie pośród gór lesistych, porosłych przeważnie modrzewiem. Poniżej ujścia Amazaru, góry, wśód których przepływa, usuwają się i tylko miejscami stromo spadają ku rzece, już tu rozszerzonej i tworzącej kilka wysepek. O 300 km. poniżej Amazaru, do A-ru z prawej strony wpada rzeka Umur (Emuri), czyli Ał-bazicha, przy której uściu znajdują się zwaliska dawnego Albańskiego Ostrogu. Od tego punktu, na przestrzeni 600 km., do uścia Kamary, bardzo znacznego dopływu z prawej strony, dolina Amuru zatrzymuje tenże sam charakter: miejscami koryto jego się rozszerza, tworząc mnóstwo wysejiek, miejscami jest ścieśnione wysokiemi nad-brzeżnemi opokami, między któremi Cagąjan, składający się z pokładów jasnego piaskowca, jak zdaje się, węglowej formacyi, jest bardzo wielkiej użyteczności dla mieszkańców—szerokość rzeki dochodzi tutaj do 800 m. O 30« > km. poniżej uścia Kamary, przy uściu Zei, największego z lewych dopływów, A. wchodzi w nader obszerną równinę, ciągnącą się 450 km. aż do przełomu rzeki przez góry Bimeińskie. Uście Zei, jako jeden z najważniejszych punktów przy A-rze, było obrane dla założenia tam Błago-wieszczeńska, który następnie został głównem miastem Amurskiego obwodu, i z tąd ciągnie się cały szereg osad i pikiet do Striełecznego Karaułu, służąc za linię, łączącą Amurski i Zabąjkalski obwody. O 50 km. powyżej znajduje się chińskie miasto Ajguzn; tutaj A-r ma już do 1V₂ kin. szerokości i przepływa przez ogromną równinę, wśród której wpada do niego jeden z najwię-szych dopływów, Nioman-bira, nazywany przez rosyan Bureją. Na dalszej swej drodze A-r przerzyna się przez łańcuch gur Małych Chingań-skich, zwanych tutaj Bureińskiemi. Parów, wytworzony przejściem A-ru, ma do 150 km. długości i malowniczością swych brzegów' przypomina Ren, pomiędzy Bingen i Koblencyą. Wychodząc padliny chingańskiej, rzeka się zwęża, i dopiero

poniżej rozszerza się znowu, i o 200 km. (700 chete-Ili”. Z lewej strony rzeki rozciąga się do* km. poniżej ujścia Burei), łączy się z rz. Sun- lina, pokryta w części mniejszemi i większemi jery, południową gałęzią systemu A-ru. Przestrzeń ziorami, z których największe, Ugdil, wlewa swe między chingańskim parowem i ujściem A-ru,to naj- wody do A-ru. Na północ ztąd, pomiędzy 52¹/'20 więcej wysunięta na południe część tej rzeki, do- a 53° sz. półn., Amguńskie góry podchodzą do sięga bowiem 47y₂⁰ półn. szer. i ma już klimat lewego brzegu rzeki, a na jednej z urwistych skał, nader umiarkowany, gdyż dzika winorośl ( Vitis schodzącej spadziście do rzeki, około gdańskiej Amurensis) swobodnie tu rośnie. Po połączeniu wsi Tyr, znajdują się nader ciekawe, marmurowe, się z Sungary, rzeka zwraca się na półn. wschód, porfirowe i granitowe pomniki z napisami, świad-trzymając się kierunku południowej chińskiej ga- czącemi, że miejscowość ta była krańcowym pun-łęzi, którą skutkiem tego, jak wyżej wspomniano, ktem posiadłości i panowania mongołów z dyna-można by uważać za główną. Ta sama równina, styi Juan. Nieco poniżej tych pomników, około na której łączą się z sobą dwie główne gałęzie 53° szerok. pół., wpada do A-ru z lewej strony rzecznego systematu, ciągnie się nieprzerwanie jeden z największych jego dopływów Amguń aż do uścia do A-ru rzeki Ussun, t. j. na i tutaj rzeka zwraca się prawie pod kątem pro-przestrzeni 400 km. Na znacznej długości, ho na styrn ku wschodowi, a opłynąwszy północną koń-

1,200 km., A. płynie w kierunku półn. wschód., czynę Sichete-Alina, wpada nareszcie do zatoki a szerokość jego na tej przestrzeni od kilome- tatarskiej morza Ochockiego, tworząc przy uściu tra do trzech dochodzi, i często olbrzymia rzeka obszerny lec/, płytki liman, nad którym znajduie dzieli się na wiele bardzo ramion. Tutaj do się Nikołajewsk (₀b.), obecnie główne miasto

... , -

sa

If«

Ul

Ag

mmt

SUS:

£■'

iw

■ -

mm

Fig-. 2(1. Widok pobrzpJa Amur

A-ru wpadają z prawej strony Dondon-bira i Chungari, a z lewej najznaczniejszym dopływem jest Horyń. Pomiędzy uściami Chungari i Horynia koryto rzeki jest ścieśnione wysokiemi lesistemi górami, które ciągną się równoległemi łańcuchami po obu brzegach. Pod 51° 40' półn. sz. A-r tworzy obszerną zatokę, połączoną z dość wielkiem jeziorem Kizi, i tutaj założony został Maryińsk, jedna z najważniejszych nowych ruskich osad nad A-rem, a powyżej o 80 km., nad samem korytem rzeki, powstał Sofijsk, należący już do Obwodu Nadmorskiego. Poniżej Maryiń-ska, A-r, napotykając nieprzezwyciężone w swoim przebiegu dla dojścia do Oceanu przeszkody, coraz więcej zwraca się na północ i tworzy jezioro Ka-da. zupełnie podobne do Kizi, W tej miejscowości góry, otaczające brzeg A-ru z prawej strony, są północną kończyną Mandżurskiego łańcucha „Si-

ruskiego obwodu Nadmorskiego. Klimat nadamurskiego kraju jest o Aviele łagodniejszy, aniżeli syberyjski, chociaż ma jeszcze zupełnie kontynentalny charakter, a ten wyraża się ostatecznościami zimowych mrozów i letnich upałów; różnica między najwyższą i najniższą temperaturą dochodzi bowiem do 60°. Rzeka w Maryiń-sku jest pod lodem średnio dni 175. t. j., od początku listopada do pierwszych dni maja. Ilość spadających tu deszczy i w ogóle wilgoci atmosferycznej bezpo-równania jest większa, aniżeli za Bajkałem, a szczególniej w stepie, a raczej w spieczonej pustyni Gobi. Roślinność tutejsza, choć nie ma wybitnego charakteru, może zadziwić swem bogactwem i zalicza się do flory dauryjskiego (zahaikalskiego) i południowo mandżurskiego pogórza. Nad Amurem od Striełki spotykają się liczne odmiany roślin, różniące się jednakże znacznie od kontynentalnych azyatyckich, a już nieco zbliżone do północno amerykańskich. Szczególniej drzewa i krzewy są inne w kraju nad-amurskim, aniżeli w innych stronach Sybe-

ryi. Dąb, klon, lipa, niespotykane gdzieindziej, obficie tu rosną, a przy ujściu Sungary ukazują się nowe odmiany klonu (Acer mono, À. tegmentosum)r lipy ( T. mandschurica), wiązu (Ulmus montana). Od miejscowości, gdzie do A-ru wpada Ussuri, rośnie zwykły cis (Taxus banatu), europejski jałowiec (Juniperus communis) i miejscowa odmiana berberysu {Berberis amurensis), jodły, znaj dującej się jedynie na pobrzeźu morza Ochockiego (Abies ąjanen sis), brzozy (Betula Maximovitchii), śliwy {Prunus Maackii) i w. in. Nadamurskie lasy odznaczają się różnorodnością swego drzewostanu, a łąki nadbrzeżne do najlepszych zaliczyć

można. Grunta nader urodzajne, a jako wilgotne, są niezawodnie najlepszemi w całej iSybe-ryi i dają bez nawozu, z małym nakładem pracy, plony takie, jakie tylko dziewicza ziemia wydawać może. Sieją tu żyto, w części pszenicę, owies, jęczmień, grykę, w niektórych miejscowościach chińskie proso (sorgo) i kukurydzę, a kartofle dobrze się bardzo udają. Fauna nadamurskiego kraju jest dość bogata i różnorodna: w lasach znajduje się podostatkiem dzikiego zwierza, który w lasach właściwej Syberyi już znacznie przetrzebionym został. Mianowicie puszyste gryzonie, zwłaszcza wiewiórki, czyli popielice, zające, także sobole, gronostaje, piżmowce, dostarczają cennych futer, a z drapieżnych, prócz niedźwiedzi, rysi, wilków, często z przyległej Mandżuryi straszny tygrys się zabłąka. Wody rzek i połączonych z niemi jezior roją się rozmaiłem wodnem ptactwem i dostarczają obfitego połowu w rybie, jak wyż (Accipenser huso), jesiotr (Acc. orientalis), łosoś (Salmo sagocephalus, S.proteus) i w. i. Sprawa zaludnienia nie mogła się obejść bez ciężkich prób i strat, przy spiesznie i nagle prowadzonej kolonizacyi, w kraju mało znanym i dzikim. Potrzeba było żywić rzuconych w pustkowie osadników, a gdy często statki z żywnością na mieliznach utykały, nietylko przesiedleńcy, ale rządowe załogi przymierały z głodu, a choroby, zwłaszcza skorbut, wycieńczonych dziesiątkowały. Niekiedy wybór niestosowny stanowiska zmuszał je przenosić na inne, dogodniejsze miejsce, co na wielkie koszta narażało. Pomimo te wszystkie trudności, osadnictwo, przebrnąwszy czasy ciężkiej próby, obecnie w nową, korzystniejszą fazę wchodzić zaczyna: liczba osad i wojennych stanowisk (nocTŁj, dochodzi da liczby 70-ciu, i te ciągle w ludność się wzmagają. Kraina przyłączona, w roku 1858, podzieloną została na dwa obwody: Amurski i Nadmorski (IIpuMopcKaa oÓJiacTt), co pod względem administracyjnym i pod względem dobrobytu osiedleńców korzystne miało następstwa. Porzecze A-ru ustępuje co do obszaru innym rzekom syberyjskim, lecz ma nad niemi wielką przewagę przystępności dla stosunków wszechświatowych, co wszelką daje rękojmię przyszłego jego znaczenia.—Bibliografia. Maximowitsch: „Pri-mitiae florae amurensis” (St. Pet. 1850 >.—Middendorf: „Sibirische Reise”.—M. Schmidt: „Reise in Amurland” (St. Pet. 3868). Znakomity później M. Przewalski tu poznać dał swój talent badawczy dziełami: „Awypcidii upad”, „CTaxkem, aa BaiiKajiOMn h Ha AMypń” (1869).—Atkinson: .Travels in the region of the Amoor” (Lond. 1867). Nakoniec, oprócz nader obfitej literatury w rosyjskich czasopismach, szczególniej odznaczają się gruntownością i trafnością poglądów odnośne do kraju tego artykuły w Petermanu’a: „Mittheilungen“. wydawanych w Gocie.

Atnurat ob. Murat.

Amuriki obwód został utworzony w r. 1858 •we wschodniej Syberyi, z kraju, przyłączonego do Rosyi na podstawie ajguńskiego traktatu. Południową i .południowo-zachodnią .granicę tworzy

Amur, od Striełki do uścia Usury; północną—łańcuch gór Stanowych; wschodnią—linia prosta od uścia Usury do źródeł rz. Burei, a dalej wododział z jednej strony Burei i Zei, a z drugiej dopływów Amguniairzek Titur i Udi. Przestrzeń wynosi 449,500 km. kw., a mieszkańców znajduje się 62,640, głównem zaś miastem jest Błago-wieszczeńsk, przy uściu Zei. Obwód Am. jest nader słabo zaludniony, gdyż do czasu objęcia go przez Rosyę, znajdowali się tam jedynie wpółdzi-cy koczownicy, a odległość i prawie zupełny brak środków komunikacyjnych niezmiernie utrudnia kolonizacyę. Drogi wzdłuż A. niema zupełnie, gdyż latem tylko wodą, a w zimie po lodzie; na wiosnę zaś, w czasie puszczania rzeki, co trwa dość długo, komunikacya jest zupełnie przerwaną. Obwód A. jest dosyć górzystym, od północy, od obwodu Jakuckiego oddziela go łańcuch gór Stanowych, (tworzący wododział), miejscami dość wysoki, lecz nieprzechodzący nigdzie śniegokresu i w ogóle bardzo mało dotąd znany. Góry dochodzą do wysokości od 800 do 1000 met. nad pow. morza, a najwyższe szczyty do 2,300 m. Wielki Chingan tylko nieznaczną odroślą wchodzi w ob. A., a na północnych jego stokach bardzo ostry klimat panuje. Mały Chingan na przestrzeni do 500 km. przecina obwód, oddzielając porzecza Burei na zachodzie, Amgunia i Kurę na wschodzie, a niektóre jego szczyty przechodzą 1800 m. wysokości. Na brzegach Zei i średniego A-u znajdują się stepy i obszerne równiny, zrzadka tylko lasem porosłe. Nad Zeją takich równin dwie się znajduje: górna u podnóża Dżagłu i dolna, o wiele szersza, ku południowi sięgająca znacznych dopływów Zei, jak np. rz. Selimdźi, której część, bardziej zbliżona do A., jest najwięcej zaludnioną. Druga równina, z bogatą stepową roślinnością, znajduje się na lewym brzegu A-u, pomiędzy małym Chinganem *i uściem Dondonu, nieco poniżej Usury, a spadając ku porzeczu, staje się coraz więcej bagnistą. Klimat jest tu o wiele ostrzejszy, aniżeli z położenia geograficznego sądzićby można: tak np. w Błagowieszczeńsku. pod 50° pół. sz. i wzniesionym tylko o 170 m. nad pow. morza, średnia roczna temperatura wynosi w styczniu- 27°, w czerwcu+21.1⁰; mimo to jednak, skutkiem obfitych deszczy w ciepłej porze roku, roślinność jest nader bogatą i warunki dla rolnictwa są zupełnie korzystne. Zamieszkała tu, nie-więcej jak od lat 35, ruska ludność, składa się głównie z kozaków, osiadłych w stanicach, oddalonych jedna od drugiej o wiorst 20, i tylko w okolicach Blagowieszczeńska zaludnienie jest nieco większe. Nad brzegami dolnej części Zei i nad średnim A-em, grunta są urodzajne, i zamieszkali tu rosyanie, chińczycy i mandżurzy zajmują się rolnictwem. Pierwsi przeważnie zasiewają żyto jare, grykę i owies, drudzy proso (Setaria italica), a w części pszenicę, jęczmień i groch. Chowem bydła i koni głównie trudnią się kozacy. Polowanie na zwierzęta, dostarczające futer, szczególniej na wiewiórki i sobole, prowadzi się tu na dużą skalę, i tak nieoględnie, iż skutkiem

nadmiernego tępienia zwierzą,coraz skąpsze da- ciski 250 gramów wagi; przenosiły się na dwóch je zyski. Jedyna gałąź kopalnictwa, jaka tu się kołach, przy pomocy trzech ludzi. Armata ta, znajduje, jest otrzymywanie złota z przemywania przyjęta w wojsku za wpływem marszałka de Sa-piasków złotonośnych, a główne nakłady tego ro- xe, wyszła z użycia zaraz po jego śmierci, dzaju są: 1) Górno-ł) murski, 2) Zejski, 3) Selim- Amygdaleae. a. W. de Jussieu tę nazw ę dał dziński, 4) Burciński i 5) Jeziorna, na brzegu A. jednemu z plemion rodziny różowatych (Posa-Złota otrzymuje się tu do 200 pud. (wartości cme), która przez wielu autorów przyjmowaną by-2,600,000 rubli). Tylko przepłókiwanie piasków ła za osobną rodzinę. Plemię to obejmuje wszyst-bardzo wydajnych jest tu możliwe, g iyż tak ro- kie różowate z owocem pestkowym, takie, jak śli-botnik, jak dostawa zapasów żywności, potrze- wa, wiśnia, brzoskwinia i t. p. Nowocześni bota-bnych materyałów i maszyn, z powodu u trudni o- nicy zowią je plemieniem śliwowe m (Tribus nej komunikacyi, nader drogo kosztuje i wynosi Pruneae\ Charakterystykę jego obacz pod tym na jednego piacującego 2350 rubli, gdy w Ałta- wyrazem i pod wyrazem Po<aceae. ju tylko 585. Węgiel kamienny znaleziono około Amygdalus (T. Inst. 627, t. 402). Migdał. Ołdoja, lecz z powodu obfitości drzewa, prawie Gatunki, z których Tournefort utworzył rodzaj zupełnie nie jest eksploatowany. Linia telegra- pod nazwą Amygdalus, obecnie poczytują się za liczna od Nikołajewska do Chabarówki, przy sekcyę rodzaju Prunus. Są one zbliżone do brzo-uściu Usury, i ztamtąd w kierunku południowym skwiń, od których różnią się śródowocnią, z po-iuąca do Władywostoku, jest czynną już od ro- czątku mięsistą i skórzastą, która ostatecznie sta-ku 1867. Syberyjski telegraf kończył się wtedy je się suchą, oraz pestką dziurkowatą, słabo bru-w Streteńsku nad Szyłką, w r. 1869 z< stał prze- zdowaną i kruchą. Sekcya ta obejmuje do 8 ga-dłużony do Chabarówki, a od 1871 \. na dwóch tunków, właściwych Azyi i południowej Europie, drutach stanowi wszechświatową komunikacyę, Najgłówniejszym gatunkiem jest migdał zwyczajny która przez San-Francisco, Amerykę, ocean Atlan- (Prunus Amygdalus, Amygdalus communis L.). tycki, Europę i północną Azyę, dochodzi do ocea- uprawiany w południowej Europie w dwóch od-nu bpoKojnego. Linia ta będzie służyć do połą- mianach, z których jedna zowie się migdałem czenia Bosyi i wschodniej Europy z Chinami i Ja- słodkim (Amygdalus com. dulcis), a druga migdałem ponią, gdy amurski telegraf, za pomocą liny gorzkim {A. com. amara), przez niektórych autorów podwodnej, połączony zostanie z Szanghai, Fut- poczytywane za osobne gatunki, pomimo istmeją-czan i Hongkongiem, równie jak z Osaką, Yo i cych między niemi przejść. Zarodki w tym gatun-kohamą i Nangasaki w Japonii. Z Władywosto- 1 ku migdałów mięsiste, oleiste; wvtlacza się z nich ku do Nangasaki w sierpniu 1871 r. została za- olej, niewłaściwie olejem słodkich migdałów zwa-łożona lina podmorska, jednakże w porównaniu ny, gdyż otrzymuje się on zarówno i z gorzkich z linią ludyo-Europejską, komunikacya ta jest    migdałów. Te    ostatnie, prócz    tego, zawierają

J. A.

mało użytkowaną.    w swej tkance    dwa specyalne    cięła: emulsynę,

Amussat J. Zuléma,    chirurg    francuski    czyli synaptaz, i ainygdalinę. W    zetknięciu z wo-

(* 1796—*{* 1856), zasłużony nauce pracami nad dą, pierwsza oddziaływa na drugą i przemienia tamowaniem krwotoku przez    skręcenie    naczynia,    ją w glukozę,    kwas pruski, kwas mrówczany

J. A.

o odbycie sztucznym, odprowadzeniu przepukliny, i w esencyę gorzkich migdałów. Woda przekro-chirurgicznem leczeniu zająkliwości, głównie zaś plona gorzkich migdałów otrzymuje się, dystylu-o kruszeniu kamienia pęcherzowego, którą to ope- jąc z wodą wytłoczyny, pozostałe po wyciśnięciu racyę na nowe sprowadził drogi. Z dzieł jego z nich oleju. Liście tych drzew zdają się posia-wymieniamy: „Leçons sur les retentions d'urine dać też same własności, co liście Prunus Lauro-causées par les retrecissements de 1’urethre,” 1832, cerasus, lecz do użytku zawsze przekładają te (przekład na niem. 1833); „Mémoire sur la pos- ostatnie, sibilité d’établir un anus artificiel dans la region    Amy klas, syn mitycznego króla Lacedemonu

lombaire sans pénétrer dans le péritoine”, 1837— i Sparty, wnuk Zeusa, brat Eurydyki, mąż Dyo-1843; „Memoire sur la destruction des hemorroi- medy, król lakoński i założyciel miasta Amykle des par la cauterisation circulaire de leur pedi- w Lakonii.

cule” 1846; „Mémoires sur l’enterotomie du gros Amykle (miasto w Felopenezie). Najświetniej-intestin” 1856.    sze wspomnienia Grecyi starożytnej zastają w Pe-

Amussat Alfons August, syn poprzedza- loponezie ludność achajską (ob. Achaj o wie), jącego (*jp 1878), również wzięty chirurg, pozo- którą następnie rugują ze środka i wypychają ku stawił dzieło o użyciu galwanokaustyki w celach północy półwyspu dorowie. Zachodzi taki wypa-chirurgicznych: „Mémoires sur la galvanocausti- dek, że gdy jakiś oddział przybylców doryckich que thermique”, 1876.    DT- Ł- oglądał się za achajską jeszcze Spartą, jeden z jej

Aimisetta, małe i lekkie działko, wymyślone obywateli, FÜlonomos, wpływał na ówczesnego w wieku zeszłym przez marszałka de Saxe, któ władcę, ażeby wyniósł się wraz z ludem w dzielny mu przypisywał doniosłość, zwinność i szyb- nicę jońską, na północ półwyspu, co się też i sta-kość wystrzałów taką, jakiej nie posiadały małe ło, za co doradca, po zajęciu Sparty przez do-armatki. które towarzyszyły pułkom niemieckim rów, otrzymał w nagrodę miasto A-e z przyle-•i szwedzkim w boju. À-ty wyrabiane były z że- głościami, oddalone od Sparty nie więcej nad jhiza i nabijały się z tyłu, rzucały ołowiane po- 4—5 wiorst. Skutkiem tego A-e, wśród nawały

w;

C\s

-MMI

Stt

i»

c-

*=7

iit

ŁV

li

O®

Fg. 27—30 Amygdalus communis. 1) gałązka, 2) gałązka z kwiatem, 3) kwiat, 4) przekrój kwiatu.

jjg

- ?ZŻM

^NäSal*

ŚlfeŁ

IRlli

1111

n!l

ii

•A

*)

»!y, pif

I! if,i

|||l;| H

Kë»

«i

#|

'Eli

di?

gnw>

lis

Fig 31—36. Amygdalus communis. 1) gałązka z owocem, 2) owoc, 3 przekrój owo-u, 4)5) jądro, 6) łupina.

doryckiej, zatrzymało i ludność achajską, i stary jej obyczaj, jak tego dowiedzieć się można ze Strabona i Pauzaniasza; ale nie trwało to dłużej, jak do ostatniego pokolenia przed pierwszą Olimpiadą, czyli do pierwszej połowy VIII wieku przed Chr. W tym ciemnym chaosie, jaki towarzyszy napływowi dorycki emu do Peloponezu, fakt ten daje pewną wskazówkę, że mogło to nie być najście powszechne i gwałtowne, nakształt średniowiecznej wędrówki ludów, ale zabór stopniowy, dokonywany nawet przy spółdziałaniu i pomocy miejscowego żywiołu aobajskiego, W VIII atoli wieku A-e nie uniknęło domyślnego losu.

Już dorowie gwałtem zagarniali całą Lakonię polopeneską; za panowania ostatniego władzcy ąmyklejskiego Teleklosa, tebańczyk Timomachos, ze współziomkami, zajął A-e po bohaterskiej obronie na rzecz spartan, którzy lud częścią wyparli, częścią ujarzmili. Uląkłszy się tego, sąsiednie achajskie Paris i Gerontre poddały się same, ustępując miejsca doryckim już spartanom, którzy jednak uczcili pamięć bohaterstwa amyklej-skich achajów pomnikiem w świątyni Zeusa w Spareie, istniejącym jeszcze za żywota Pauzaniasza.

K K

Zn.

S

<0)

§/ i

■ Fi ?. ST.

Bacillus amylobacter.

w tem

słowy, w

(Grote: „Hist. Grecyi”; III, 7).

Amykos (mit, z grec, amysso—rozdzieram), król bebryków na wybrzeżu Tracyi azyatyckiej, głośny a dziki zawadyaka, brutalnie zaczepiający greków, przechodzących tamtędy z wyprawami. Wyzwał on między innymi na pięście (a był w tym boju nieporównany), Polluksa, brata Kastora, i pomimo olbrzymiej siły, której dotąd żaden z przeciwników nie sprostał, uległ temu mężnemu bohaterowi. I tu rozchodzi się legenda. Jedni, jak Apollonius i Apollodor, podają, że został przez tego argonautę na miejscu zabity; drudzy, jak poeta Teokryt, że tylko zwyciężony, z przysięgą, iż na zawsze zaniecha swych brutalnych napaści. Inni jeszcze w szczegółach się różnią, nie Polluksowi, lecz Polidejkasowi przypisując zwycięstwo. W każdym razie, ten bój, malowniczo traktowany w legendzie, zdaje się być poetyzowaniem ćwiczeń gimnicznych, dawno i z zamiłowaniem w Grecyi uprawianych.    K- K-

Amyl (C₅Hn),' prawidłowiej pentylem zwany, jest rodnikiem alkoholu amylowego, czyli penty-lowego. Od trzech izomerycznych pentanów, C₅H₁₂, z budową: 1) OH₃. CH„. C H ₂. C H ₂ . Ć H₃, 2) (CH₃)₂.CH.C!H₂CH3 i 3) (CH₃)₄.C, pochodzi osiem teoretycznie możliwych alkoholów penty-lowych, z których 7 znamy w rzeczywistości. Stąd rodnik A. może mieć 8 rozmaitych wzorów budowy. Sprawdza się to i na innych pochodnych pentanowych, które znamy wliczbie odmian izomerycznych, równej albo bliskiej ośmiu. Jako grupa z wolną jednostką powinowactwa, amyl w stanie udzielnym nie istnieje, ale ze spojenia dwu grup takich tworzące się dwuamyle, w nader znacznej liczbie odmian izomerycznych istniejące, stanowią węglowodory C₁₀H₂₂, jktóre znajdujemy w nafcie i nazywamy dekanami. Zn-Amylen, C₅H₁₀, prawidłowiej pentyl enem pw any, węglowodór z szeregu etylenowego, istnieje w pięciu odmianach izomerycznych. Pod nazwą amylenu spotykamy w handlu produkt, powstający przez odjęcie wody, za pomocą chlorku cynku, od alkoholu amylowego fermentacyjnego; stanowi mięszaninę pentylenu normalnego z trój metyloe-tylenem. Jest to ciecz z p. wrz. około 35°, używana niekiedy jako środek znieczulający i roz-

CU OH

puszczalnik. Pentametylen qjj²^>CH₂ odznacza się swoją budową zamkniętą i stosunkami genetycznemi ze szczególnemi pod względem budowy i własności kwasami ieukonowym, C₅0₅.4H,₂G i krokonowym, C₅0₅H₂.

Amylobacter. Ńazwa jednego z gatunków lasecznika, należącego do kategoryi Pasteurowskich bakteryj bez powietrznych” (anaerobies). Van Tieghem, któremu nauka najwięcej zawdzięcza szczegółowe i wszechstronne jego zbadanie, odnosi go do rodzaju Bacillus, nazywając Bacillus Amylobacter, Prażmowski zaś, ze względu u a pewne, wybitne cechy morfologiczne, ustanowił dla niego osobny rodzaj, pod nazwą Clostridium i opisał jako Clostridium butyricum. Przedstawia się on zwykle w postaci krótkich, walcowatych laseczek, pojedyńczych, lub złożonych z 2, 3 i więcej bardzo ruchliwych, których średnica wynosi zaledwie 0.001 mm.; lecz bywa i w innych formach, jako to: w postaci długich, cienkich nitek nieruchomych, w formie dość długich pręcików prostych i śrubowato skręconych, ruch ornych i nieruchomych, i nakoniec w formie komórek jajowatych lub kulistych.

Pod terni wszystkiemi posta- laseczki ruchome, częścią wal-.    .    -ii-,    i , cowate i bez zarodników, czę-

ciami zdolny jest wydawać ści% z różnego rodzaju wjdę-

swoje organa rozrodcze-za- “la“dm?kimo Fo^k.'eo^razyl rodniki. We względzie mor- S. Zarodnik dojrzały z grubą

p ,    y Ł    . skórkowatą powłoką, wyswobo-

IOJOglCZnym, Odznacza S]ę dzony wskutek rozpłynięcia się

on nadewszystko tem, że ko- “^«5* morki dla wydania zarodników (po jednym w osobnej komórce) w pew-nem miejscu, wydymają się wrzecionowato, czyli przyjmują postać wrzeciona (closter), od którego przez Prażmowskiego wzięta nazwa Clostridium. Ze zaś najczęściej w taki sposób komórki wydymają się przy końcu laseczki, przez to Amylobacter w tem stadyum rozwoju wygląda tak, jakby posiadał główkę, i przypomina kształt już to pałeczki od bębna, już żabiej kijanki. Zarodniki są owalne, okryte grubą galaretowatą powłoką, daleko mniejsze od wnętrza wydętej części komórki, w którem się utworzyły. Protoplazma wydęciu, przed powstaniem z niej zarodnika, silnie załamuje światło i z wodnym roztworem jodu barwi się na kolor niebieski, przechodzący w in-dygowy, tak samo jak krochmal, czyli innemi mje reakerę granulozy. Do tych dodać należy jeszcze i to, że Amy-

'VI

J. A.

skrobia czyli krochmal, mączka; e i d o s—podobny), oznaczające właściwy rodzaj przeobrażenia cho-robnego, przyczem komórki miąższowe niektórych organów (nerek, wątroby, śledziony, ścian jelitowych), a przedewszystkiem błony naczyniowe, przemieniają się na ciało białkowate, bezbarwne, zwane amyloidem czyli skrobiowcem, stąd po polsku zowie się „zwyrodnieniem skrobiowcowem”. Rzeczony stan patologiczny tkanek występuje zawsze w następstwie długotrwałego ropienia jakiego organu, np. w suchotach, próchnieniu kości, zastarzałych wrzodach i t. p. i bywa źródłem rozmaitych przypadłości, nawet ciężkich chorób (nerek), bez nadziei powrotu do stanu prawidłowego.

K. J.

ob act er nie zbiera się na powierzchni cieczy dla utworzenia kożuszka, jak to czynią inne la-seczniki (naprzykład B. subtilis), ani też nie tworzy wielkich śluzowatych kolonij — tak zwanych Zooglei. Przy swoim sposobie życia, bez przystępu powietrza, Amylo bacter wykazuje własności specyalne. Żywiąc się najróżnorodniejszemi mate-ryami, będącemi wodanami węgla, jak krochmal w roztworze, guma, glukoza, różne cukry, mannit, kwas mleczny, kwas cytrynowy, gliceryna i t. p., rozkłada je na kwas masłowy, dwutlenek węgla i wodór, oraz inne produkta poboczne, w skutek czego zowią go zwrykle fermentem masło-wym (ferment butyrique). W obecności azotanów, redukuje on te sole i wydziela wolny azot. Amylobacter, jak to wykazał A^an Tieghem, jest głównym czynnikiem przy rozkładzie „gnijących” roślin, przyczem niszczy on błonnik ich komórek. Jednakże napada nie na wszystkie tkanki: chemicznie bowiem zmieniony błonnik w ścianach komórek tkanki korkowej, włókien drzewnych, łykowych, cewek i naczyń mlecznych, opiera się jego wpływowi; głównie błony komórkowe mięsistych tkanek i wogóle miąższe, łatwo jego działaniu ulegają. Dlatego to przy macera-cyi roślin, naprzykład przy moczeniu lnu i konopi, w skutek zniszczenia przez A-ra całego miąższu, nietknięte przez niego przędzalne włókna łykowe i inne organy elementarne rozluźniają się. Bardzo często napotykamy liście drzew, które dłuższy czas pozostawały pogrążone w wodzie, w stanie siateczki, imitującej delikatną koronkę. Jest ona także dziełem A-ra: przy maceracji liści, niszczy on ich naskórek i miąższ, a pozostawia wiązki włókno-naczynne nerwów i żyłek, którym poradzić nie może. Atakując błony komórkowe, A-r wydziela z siebie materyę diastatycz-lią (cellulozynę), pod której wpływem błona z początku pęcznieje, a następnie rozpuszcza się i rozkłada na dekstrynę i glukozę, które przechodzą 'v fermentacyę masłową. AViększa* część ziarn krochmalu zostaje przezeń nienaruszoną, lecz na klajster i roztwór krochmalu oddziaływa. A-r eszcie, jak utrzymuje Van Tieghem, odgrywa ważną rolę w żywieniu się zwierząt przeżuwających: wegetując w ich pierwszym żołądku (zwanym torbą), rozkłada on błonnik pokarmu na produkta rozpuszczalne, które zostają wessane. Tenże uczony badacz dowiódł, a przynajmniej uczynił bardzo prawdopodobnem. że A-er oddziaływa w charakterze niszczyciela błonnika, co najmniej odperyodu węglowego: na kopalnych szczątkach roślin, przy maceracyi niegdyś skamieniałych w krzemionkę, daje się pod mikroskopem, na cieniutkich odszlifowanych tafelkach, rozpoznać takie same stopniowania w rozkładzie błon komórkowych, jakie dają się widzieć przy maceracyi błon obecni t żyjących komórek; nadto zostały przytem znalezione skamieniałe w krzemionkę szczątki i samej bakteryi, którą Van Tieghem poczytuje za identyczną z B. Amylobacter.

Amyloidowe zwyrodnienie (Degeneratio omy-loidea), wyrażenie lekarskie (z grec, amylo n—

Dr. Ł.

Amymone, (mit. gr.), jednazDanaid, z ojcem, uciekającym przed synami Egiptosa, dostała się w okolice Argosu i tam ją podczas snu napadł lubieżny satyr. Z niebezpieczeństwa wyratował ją Posejdon, który potem spragnionej wskazał źródło lernejskie. Wedle innego podania, A., napastowana przez satyra, wołała o ratunek do Posejdona, któremu przez wdzięczność za okazaną pomoc później się poddała; bożek, uderzywszy trójzębem w ziemię, wywołał źródło wody. A. urodziła syna Naupliosa, założyciela Nauplii. Nie ulega wątpliwości, że zdrój Amymony w okolicy lernejskiej, słynny z dobroci i obfitości wody, a utworzony przez potok, wpadający do odnogi Nau-phjskiej, dał początek powyższemu mitowi.

Amynander, król Atamanów, panował w II w. przed Chrystusem, był najprzód w przymierzu z etolijczykami i Rzymem przeciwko Filipowi Macedońskiemu, następnie z Antyochem przeciwko rzymianom i Filipowi; wojny te o mało nie przyprawiły go o utratę tronu, ale podtrzymali go etolijczykowie, a rzymianie zawarli z nim pokój.

Amynodon Marsch (paleont). Rodzaj zwierzęcia ssącego, zaginionego, z rodziny Tapiro-watych, stanowiącego przejście od tapira do nosorożca, z słabo rozwiniętemi zębami przedniemi. A. advenus Marsch, z pokładów eocenowych (epoka Bridger i Uinta) w Ameryce północnej.

Amyntas I (* 546 —f 498 przed Chr.), król Macedonii, był synem Alcetasa i pozostawił syna Aleksandra I; ulegał władzy persów; wtedy zawiązał się stosunek z Pizystratydami.

Amyntas II (* 393—-j- 369), król Macedonii; był pochodzenia niepewnego. Królestwo swoje zdobył na uzupartorze Pauzaniaszu, który je był zagarnął w r. 394. AV dalszej kolei A. strącony został z tronu przez illiryjczyków i przywrócony następnie przez tessalczyków. Zagrożony ze strony potężnego miasta Olyntu, znalazł poparcie u Sparty, która go na tronie utrzymała. Filip, ojciec Aleksandra AV., był jednym z jego synów.

Amyntas III, (f 336 przed Chr.), wnuk poprzedniego i prawny spadkobierca korony macedońskiej. Po śmierci ojca, Perdykasa, został złożony z tronu przez wuja swojego i opiekuna, Filipa; ożenił się następnie z jedną z córek tego ostatniego i zginął zamordowany z rozkazu Aleksandra AV., który się obawiał jego pretensyj do tronu.

J. A.

Amyntas, jeden z greckich królów Baktriany i Wyższego Kabulu, nieznany do r. 1837, kiedy znaleziono w Pendżahie monety srebrne i bronzowe z jego popiersiem i greckim napisem: „Bazileos NikatorouAmyntou” oraz napisem w alfabecie Baktriany: „maharajasa jayadkarasa amitasa”, co znaczy: „moneta wielkiego zwycięskiego króla Amitasa”. Faktura i kształt tych monet, również jak i miejsce, gdzie znalezione zostały, każą przypuszczać, że A. był współczesnym, lub też następcą Antialkidesa (ob.)—Prinsep: „Indian An-tiq.” — Sallet: „Nachfolger Alexanders.” — P. Gardner: „Greek coins of Bactria” (1886). — Drouin E. w „Gr. Enc. Fr.”.

Amyntor Gerhard, ob. Gerhard Dagobert.

Amyot Jakób, (* 1513 — f 1593), filolog francuski, profesor greczyzny i łaciny w Bourges, następnie wychowawca synów Henryka II, wreszcie za Karola ]X został wielkim jałmużnikiem Francyi (1560) i biskupem w Auxerre (1570). AV piśmiennictwie francusktem zajął wybitne miejsce, jako tłómacz niektórych klasyków greckich: Longusa, Hehodora i innych. Zwłaszcza jego przekład życiorysów Plutaicha p. t.: „Vies des hommes illustres” (najlepsze wyd. Brotier'a i Bauvil-liers’a, Par. 1783—87, 22 tomy; 1801—1806, 25 tomów), jakkolwiek miejscami grzeszy dowolnością, uchodzi za klasyczny.—Porówn. Sainte Beu-ve: „Causeries du lundi”, tom IV i De Bligniè-res: „Essai sur A.” (Par. 1851).

Amyot Józef, (* 1718—-f- 1794), jezuita francuski, udawszy się w r. 1750 jako misyonarz do Chin, pierwszy badał poważnie stosunki tego kraju, jego dzieje i literaturę. Najważniejsze prace jego w tym przedmiocie wyszły zbiorowo p. t.: „Mémoires concernants l'histoire, les sciences et les arts des chinois” (Par. 1776 — 1814, 16 tomów). Nadto A. pierwszy opracował „Dictionnaire tatar-mandchu-français” (Par. 178h, 3 tomy). Dla wydrukowania tego dzieła, minister Bertin własnym kosztem kazał odlać czcionki.

Amyraut (Amiraldus) Mojżesz, (* 1596 —-}- 1664), teolog kalwiński we Francyi, od r. 1633 profesor teologii przy akademii hugouockiej w Saumur, stał się głośnym z powodu swej nauki o predestynacyi, którą rozwinął w „Traité de la prédestination” (1634). Jako uczeń J. Camerona. dowodził A-t, że wola Boga uczyniła zbawienie dostępnem dla wszystkich ludzi wierzących, tylko zepsucie, wrodzone naturze ludzkiej, sprawiło, że Bóg jednych przeznacza zawczasu do szczęśliwości wiecznej, innych skazuje na potępienie. Nauka ta, przezwana universalismus hypo-theticus, uwikłała A. w zacięte spory ze ścisłymi kalwinistami, którzy widzieli w niej wskrzeszenie potępionego arminianizmu (ob.). Waźuem także dziełem jego jest „La morale chrétienne” (Saumur, 1652—60, 6 tomów), jako pierwsza próba historycznego usystematyzowania idei moralnych; A. uwydatnił w niem wyraźnie różnicę pomiędzy moralnością chrześciańską i judajską. Oprócz tego A. opublikował wiele innych dzieł.

Oceniając jego wpływ i powagę, Richelieu i Ma-zarini często zasięgali jego zdania w sprawach, dotyczących protestantyzmu we Francyi. — Por. Sabatier: „Etude historique sur l’universalisme hypothétique de M. A.” (Montauban, 1877).

Amyris (L. Gen., 473) Omirnia. Balsamowe drzewo. Rodzaj, od którego bierze swą nazwę grupa Amyrideue. Kwiaty foremne, dwupłciowe lub mieszano-płciowe, mają osadnik wypukły, stożkowaty; kielich zrosłolistkowy, trwały, o pięciu zębach dachówkowatych; korona o czterech płatkach również dachówkowatych, od kielicha dłuższych, w czasie kwitnienia odgiętych; pręcików osin podzawiązkowycli, z których cztery, przeciwległe płatkom, krótsze; nitki pręcikowe wolne, pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, otwierające się dwiema podłużnemi szparami, słupek w kwiatach męskich płonny albo szczątkowy, w kwiatach zaś dwupłciowych składa się z zalążni, otoczonej krążkiem mięsistym, mającej szyję krótką ze znamieniem główkowatem. Zalążnia jednokomórkowa zawiera dwa zalążki obokległe, wsteczne, zwieszone, z otworkiem zwróconym w górę i na zewnątrz. Owoc, pestkowiec kulisty lub jajowaty, nasienie bezbielmowe. Są to drzewa lub krzewy, których wszystkie części okryte punkcikami gruczołkowatemi, wyrlzielającemi ciecz żywiczną i wonną. Lrście naprzemia uległe lub przeciwległe, bez przylistków, złożone, nieparzysto-pierzaste, albo 1 — 3-listkowe. Kwiaty zebrane w grona gałęziste, wierzchołkowe lub kątowe, utworzone z wierzchnotek. Znanych jest dziesięć gatunków, właściwych Antyllom i krajom przyległym obudwu Ameryk. Rodzaj ten niegdyś obejmował daleko większą ilość gatunków, odniesionych obecnie do rodźmy Burseraceae, do której Amyris zbliżona swemi własnościami. A. sylvati-ca Jacq., na Antyllach, roślina aromatyczna i pobudzająca, ma dostarczać znanego w handlu drewna cytrynowego (Bois cle citron). A. balsamifera L., posiada woń silną, balsamiczną, która jednak uchodzi za trującą. A. plumieri DC., która prawdopodobnie jest tylko odmianą A. sylvaticae, wydaje pewien gatunek żywicy Elemi. Według Hamiltona, A. hexandra Ham. ma dostarczać gumy Elemi de Nevis. (Ob. H. Bailłou: „Bist, de plantes”, IV, 396, 448, 483; fig. 447 — 451).

AmyrtetlSZ (A munrut), król egipski z XXVIII dynastyi, panował od r. 404 do 399 przed Chr Egipcyanie próbowali kilkakrotnie, ale napróżno, zrzucić jarzmo persów. Za Artakserksesa wystąpił do walki z nimi Inarus, król Libii; A. przyszedł mu z pomocą, ale obaj zostali pobici; Inarus zginął w boju, A. zaś ukrył się w bagnach delty. Po śmierci Daryusza II. egipcyanie powstali ponownie; A, stanąwszy na ich czele, odniósł zwycięstwo, wyparł wojska perskie i został faraonem niepodległym. Odbudował on zniszczone gmachy, między innemi świątynię w Teoach, zawarł z arabami przymierze zaczepno-odporne, osadził swoje załogi w Fenicyi. Panowanie jego jest w hi-sforyi otoczone mgłą niepewności.

An, imię hieroglificzne dwóch miast egipskich: An północny, czyli Heliopolis (po koptyjsku On) i An południowy, czyli Hermonthis.

Ana, an, a. 1) przyrostek przeczący w greckim języku, na początku wyrazów, znaczy bez, nie; np. anemia—bezkrewność (an—bez, hai-inos=krew); anestezya — brak czucia (an=bez, sthesis=czucie) i t. p. 2) A na, również przyrostek grecki, znaczący: pod górę, napowrót, znowu, przez, roz; np. anabazys—wschodzenie, wstę* powanie; anamnezys—przypominanie; anastrofa, anagrama, analiza i t. p. (Ob. te wyrazy).

go, zatem płaska, z ubogą roślinuadcią i brakiem wody do picia. Polinezyjscy mieszkańcy, choć pod względem kształtności i piękności nie dorównywają Tahityjczykom, przewyższają ich zręcznością i siłą, słyną, jako dzielni żeglarze i wielcy amatorowie podróży, wyrabiają trwałe czółna i wyznają rehgię clirześciańską. Z przyczyny mało urodzajnego gruntu, zajmują się przeważnie handlem, rybołówstwem i połowem pereł; uprawa jednak sprowadzonych roślin niektórych i drzew rozwija się dość pomyślnie (drzewo chlebowe, banany, ananasy). Handel z wyspami Tahiti bar-Ana, jako zakończenie wyrazu, a zwykle imię- j clzo ożywiony; na wywóz składają się: ryby, maty, perły, czółna; przywóz zaś stanowią tkaniny wszelkiego rodzaju i wyroby metalowe. A. wraz z całym archipelagiem jest posiadłością francuzów i do r. 1878 była siedliskiem ich władz kolonialnych; jednakże płytkość portu i niewygodny dla okrętów dojazd przez wąski kanał, zniewoliły rząd francuski do przeniesienia stolicy na sąsiednią wyspę Fakarava. Na 20 km. □ mieszka do 1,200 ludzi, z których 50 europejczyków.

Anabaptyści (ocl wyrazów greckich: ana i bap-tcin) unieważniali chrzest, przyjęty w wieku niemowlęcym, inaczej zwani f Nowochrzczeńcami (Wiedertäufer), ponieważ ponawiają chrzest w wieku dojrzałym. Jest to sekta, wytworzona przez Tomasza Miinzera, pierwotnie w Zwickau 1521 r. Luter stłumił ją chwilowo w Saksonii elektoralnej kazaniami swoje-mi, wygłaszanemi w Wit-tenberdze, lecz po kilku latach zaczęła się szerzyć gwałtownie w] Niemczech południowych, od Renu do Moraw, od Hesyi do Adygi. Przejęci niepohamowani nym entuzyazmem, A. wpadali do kościołów, odbierali księżom kielich, hostyę i patenę, wołając, że trzeba się najprzód ochrzcić na nowo. Ne skutkowały okrutne kary, ścinanie i palenie żywcem z rozkazu księcia .Bawary). Gdy wybuchła wojna chłopska” (der Bauernkrieg) w Szwabii i Frań -konii (1524 — 1525 roku), Münzer stał się jej kierownikiem i poniósł karę śmierci po klęsce pod Frankenhausen. Mimo to, sekta odżyła i wzmogła się w Niderlandach za sprawą Jana Matthys, piekarza z Leydy, który rozesłał 12 aposołów i zyskał tym sposobem licznych zwolenników w miastach fabrycznych lub handlowych, jak Briel, Rotterdam, Dordrecht i t. p. Lubo nazwał się prorokiem Henochem, był jednak uczniem innego marzyciela, Melchiora Hoffmana, wędrownego kuśnierza, który przepowiadał „zburzenie Babylonu” i zagładę wszystkim księ-

nia własnego, oznacza albo zbiór anegdotek, dotyczących pewnej osoby albo też pomniejsze wyjątki z jej utworów, jaknp.: Scaligeriana, Yol-tairiana, Byroniana i t. p. Niekiedy też tak nazywają zbiór materyałów, odnoszących się do żywota danej osoby, np. Sobiesciana.

Ana, (grec. ana=:ku górze), w lecznictwie, przy pisaniu recept, w skróceniu ää, oznacza je-dnę i tę samą ilość wszystkich poprzedzających lekarstw, czyli „po równej części” każdego z nich.

And. S.

9/j

■J

Ci

z;

(BjpB

kwiat

owoc

3VJ

W** '

gałązka kwiatu

Fig. 33—42. Amyris balsamifera.

Ana, ruiny miasta starożytnego, (ob. Ani albo A ni si).

Ana, Anah, staroż. Anata, miasto w Mezopo

A-

i,

:V

-yssss*.

kwiat w przecięciu owoc w przecięciu

tamii, na prawym brzegu Eufratu, jest ważną sta-cyą dla karawan, udających się do Mossulu lub przez Syryjską pustynię do Palestyny i Egiptu. Mieszkańcy, w liczbie około 5,000, zajmują się, prócz handlu, rolnictwem, uprawiając zboże, bawełnę i drzewa owocowe.

Anaa, najludniejsza wyspa z archipelagu Pau-motu cz. Tuamotu (wysp Niskich), pod 17° sz. pd. i 146° d. z. Gr. Jak wszystkie inne wyspy, jest A. koralowego pochodzenia, typu lagunowe-

And. S.

Eneyklopedya Powszechna ilasty

źom, mawiając kazania w [Strasburgu, Kiel, Em- uściem. W czasie krótkotrwałego (od czerwca den, Rydze. Największe powodzenie mieli wy- do września) lata zwiedzana bywa przez ryba-słańcy Jana w Monasterze (Münster), tu bowiem ków i myśliwych, a zwłaszcza poszukiwaczy kości na wyborach d. 21 lutego 1534 r. urząd burmi- mamutowej, która wraz z innemi szczątka-strza dostał się jednemu z nawróconych, Knip- mi zaginionych zwierząt, dobrze przechowanemi perdolingowi, a ten zapn sił niezwłocznie „proro- w zmarzłej ziemi, obficie się znajduje. Nauka”. Przybywszy natychmiast, Jan Matthys kowo te okolice zbadał geolog Czekanowski, a cie-wszedł na ratusz i wygłosił kazanie, zakończone kawę owoce prac jego, złożone w Towarzystwie okrzykiem: „Precz z dziećmi Ezawa!” Na takie geograficznem w Petersburgu, uzekają na publi-hasło, A. zaczęli bić i wypędzać współobywateli- kacyę. Anabara uważaną jest za granicę niekatolików, poniszczyli ołtarze, obrazy, instrumen- dzy gubernią Jenisejską a obwodem Jakuckim ta muzyczne i wszelkie księgi, oprócz Biblii. Bi- (oÓJiacTb).

A. Sz.

il

Ü.

fié

- --o

s?

<-

o*

v>2_

Fig. 43. Anabas scandeas (E&Uec).

sze skrzel pozwala tym rybom wychodzić z wody i pewien, nawet dłuższy czas, pozosta *^ać na lądzie. Anabas ma ciało ścieśnione z boków, po-długowate, szerokie; pokrywę skrzelową zazębioną; szczęki i lemiesz pokryte drobnemi zębami. Płetwa grzbietowa i podogonowa bardzo długa, przednia ich część o promieniach licznych, krótkich i ostro zakończonych, tylna zaś część posiada promienie członkowane, miękkie. Zamieszkuje wody słodkie Indyj wschodnich. Na uwagę zasługuje gatunek Anabas scandens C. V., Laziec czyli Suchwa, który odznacza się ciałem na grzbiecie brunatno-zielonawem, od spodu żółta-wem; płetwy ma czerwonawo-fioletowe. Dorasta 2U do 30 cm. długości; mieszka w wodach słodkich Indyj wschodnich i słynie z tego, że wychodzi na ląd i pełza po nim, a jak podróżnicy opi-włazi nawet na krzaki, pomagając sobie

A. S.

su.ią,

kolcami, na brzuchu rozłożonemi.

Anabasis (z grec, anabenai lub anabainein, co oznacza pochód w górę). Pod tą nazwą znane są dwa historyczne dzieła starożytnej Grecyi. Jedno Xenofonta, opisujące niepomyślną wojnę

skup, właściciel miasta, porozumiawszy się z są- Anabas Cuv. Ryba oścista ciermopłetwa siednimi panami, zwerbował wojsko i rozpoczął (Acanthopterygii) z rodziny błędnikowych (La-oblężenie, Jan Matthys zginął podczas jednej byrinthici), której przedstawiciele posiadają ko-wycieczki, ale zastąpił go miody fanatyk, Jan ści gardłowe górne powyżłabiane i zamienione na Bockelsohn z Leydy, który przybrał imię króla skomplikowany układ rowków, na których osa-Dawida, otoczył się dworem, wyprawiał uczty dzone są blaszkowate listewki; cały ten przyrząd braterskie z niezwykłą komunią, wysłał 27 apo- mieści się ponad skrzelami. Urządzenie powyż-stolów na cztery strony świata, aby obwieszczali j ukazanie się „króla Syonu” i ogłosił prawo wie-lożeństwa. Opór ojców rodzin został złamany ręką zbrojną, a Knipperdoling otrzymał rozkaz zabijania bez sądu wszystkich „przestępców zakonu”. Chodził też otoczony ozterema drabami, nosząc miecz obnażony. Tyrania taka doprowadziła spokojnych mieszkańców do rozpaczy; ułatwili oni lancknechtom wnijście do miasta wśród nocy. Jan z Leydy i Knipperdoling ponieśli śmierć okrutną z ręki kata (1535). Resztki A-w niemieckich przyjęły umiarkowańszą, wolną od przewrotowych dążeń, naukę Mennona Simonsa i przybrali nazwę Mennonitów (ob.). Ale w innych krajach sekta istniała i nadal — najwięcej w Holandyi. Za czasów rzeczypospolitej ukazała się w Anglii, szczególnie w armii. Towarzysz zwycięstw Kromwela i wykonawca jednego z głównych zamachów stanu, jenerał Harrison, przyłączywszy się do A-w, nie chciał uznać lorda protektora i został pozbawiony komendy, a potem uwięziony. Parlament wydał surowe na nich przepisy, odmawiając im tolerancyi (1654). Wynosili się więc A. do Ameryki, gdzie do dziś dnia istnieją w znacznej liczbie, lecz nazywają siebie, Baptystami, wykładając słowa z Ewangelii Ś. Marka (XVI, 16) w ten sposób, że chrzest ma być poprzedzany przez wiarę. W 1811 wszystkie rozproszone po świecie gminy A-w porozumiały się na podstawie wolności sumienia osobistego i utworzyły stowarzyszenie ogólne „Odrodzonych przez chrzest.“ Najczynniejszem jest Towarzystwo teologiczne Teylera w Haarlem. Obecnie A. odznaczają się łagodnością, pracowitością i zamiłowaniem pokoju. — Rankę: „Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation”, 4-te Ausgabe, 1857, tom III. — Janssen: „Geschichte des deutschen Volkes“, tom III.— Hast: „Geschichte der Wiedertäufer“, Münster, 1835.—Wiegand: „De ana-

baptismo“, 1852.

Anabara, rzeka w północnej Syberyi, całym swym biegiem (590 km.) należy do strefy tundr. Po przybraniu dopływu Konomki ma do 1 km. szerokości i wpada do m. Lodowatego obszernem

T. IC.

maczużki pyłkowe nóżkowale, połączone z sobą za pomocą nóźkowych uczepek zrośniętych, umiesz czonych w woreczku pojedynczym, przegródką nieprzedzielonym. Dwa pręcikowia (Staminodut ) po stronach pylnika, w postaci maczużkowatudi wyrostków. Znamię wklęsłe, półksiężycowate. Za-lążnia dolna podługowata, skręcona. Owoc-toreb-ka, uwieńczona zwiędłym okwiatem, z trzema żebrami na powierzchni, otwierająca się pocłłużne-mi szparami, jednokomórkowa, wielo-nasienna; nasiona przytwierdzone do trzech łożysk ściennych, drobne, owalno-podługowate, z powłoką wiotką, siatkowatą, otaczającą zarodek bezbielmowy, bardzo prosty, zaledwie z kilku komórek złożony. Grzebniki są ziołami trwałemi, mającemi ogólny zarys Storczyków (Orchis); kwiaty ich bezszy-pułkowe, przy nasadzie opatrzone włókienkowa-temi przykwiatknmi. zebrane w kłosy ścisłe, wierzchołkowe. Znane są trzy gatunki, rosnąco w Europie środkowej, z których w naszym kraju dotąd znaleziony tylko jeden: Anacamptis pyramidalis Rich. (Aceras pyramidalis Rchb. fil.— Orchis pyramidalis X.), mianowicie przez prof. Jastrzębowskiego, w okolicach wsi Opalin, pod Warszawą i w Ojcowie, na łąkach. Rzadki u nas ten gatunek odznacza się kwiatami purpurowe-mi, ułoźonemi w kłos stożkowy; łodygę ma od 1 do 2 stóp wrysoką, bulwki spore, jajowate.

domową królewicza perskiego, Cymsa młodszego, z pomocą 10,000 zaciężnych greków, przeciw bratu Artaxerxesowi. Drugie Aryana, opisujące pochód Aleksandra macedońskiego do Azyi. Od-wrotnem temu wyrażeniem jest katabasis (pochód na dół), oznaczające w takim razie powrót.

Ci dwaj autorzy dlatego zapewne używają wyrażenia A-s na oznaczenie wypraw wojennych, że pochód rozpoczyna się od morza, które stoi na poziomie najniższym: trzeba zatem aż do pewnego punktu wciąż posuwać się w górę. Nawzajem z powrotem trzeba ku morzu zstępować, czyli po) grecku kat ab aine in. Anabasis w muzyce oznacza stopniowe wznoszenie się frazesu muzycznego lub

K. K.

Anableps Art. Ryba, należąca do rzędu mięk-kopłetwycn (MaJacopterygii), do rodziny Cyprino-doniidae, zamieszkująca wody Ameryki południowej. Odróżnia się ciałem wydłużonem, walcowałem, pokrytem dość dużą łuską; płetwą grzbietową małą i posuniętą daleko ku tyłowi; płetwami piersiowemi, brzusznemi i podogonową, w równych odstępach umieszczonemi. Posiada oczy duże, osadzone na wierzchu, rozdzielone zewnętrzną poprzeczną przegrodą, będącą utworem błony łącznej ( Conjunctiva), tak, że źrenica, rogów-

gamy.

J. A.

WËÈBÊÊÊmS'

mm

mm

t-

fis-. 44 A nah! ops tetrophtalrmi*.

Anacaona, królowa państewka Xaragua (cz. Charagua) na wyspie Haiti (-{* ok. 1501 r.), panowała w czasie odkrycia Ameryki. Gdy Kolumb został pozbawiony urzędu vice-króla, a rządy nowej kolonii objął den Nicolas de Ovando, hiszpa-nie zabrali się do podbijania zachodniej części wyspy. Na czele 200 ludzi piechoty i 70 jeźdźców Ovando przedsięwziął zdobywczą wyprawę. A przyjęła go życzliwie i na uczczenie jego zarządziła wńelki taniec dramatyczny. Potem w niedzielę hiszpanie wyprawili turniej, na który za-I proszoną została A. z wodzami swoimi. Przy-j była więc z orszakiem, złożonym z 80 osób i żaka i tęczówka zdają się podwójnemi. Żnany jest j siadła w pałacyku <caney) naprzeciwko miejsca gatunek A. tetrophthalmus BI., pokryty łuską żół- ; vice-króla; wnet otoczyli budynek żołnierze i na tawą z brunatnemi pręgami, przebiegającemi i dany sygnał powiązali wszystkich indyan, a na-wzdłuż ciała ryby. Dorasta do 20 cm. długości; stępnie spalili żywcem; tylko A., jako monarchi-mieszka w wodach słodkich w Guyanie i pływa ni, poniosła śmierć lżejszą—przez uduszenie. Je-w ten sposób, że górna połowa oczu wystaje nad dnakże walka z jej poddanymi trwała jeszcze wodą, dolna zaś jest zanurzona w wodzie, tym spo- pół roku. We dwa lata później, Ovando kazał sobem ryba widzi przedmioty, tak zewnątrz wody przeprowadzić proces, oskarżywszy nieżyjącą A ę położone, jak i zanurzone.    A o spisek przeciwko wdadzy hiszpańskiej. Źródło:

Anacamptis Rich. Grzebnik (botan.) Rodzaj Las Casas.    T-K-

roślin, należący do rodziny Storczykowatych (Or- Anacapri, miasteczko na wyspie Capri, zamy-chidaceae), charakteryzujący się okwiatem bar- kającej od południa odnogę Neapolitańską i bę-wnym, złożonym z listków prawie równych, z któ- dącej przedłużeniem półwyspu Sorrento. Mia-rych dwa boczne okółka zewnętrznego rozpostar- steczko leży na stromem, urwistem wybrzeżu pół-te, trzeci zaś górny, z dwoma okółka wewnętrz- nocnem, posiada ruiny budowli rzymskich (z cza-nego, formuje rodzaj hełmu; warżka szeroka, wy- sów pobytu Tyberyusza na wyspie) i około 2000 cięta w trzy prawie równe klapy, naśladuje po- m-ców, trudniących się rybołówstwem i uprawą stać trójzębnego grzebienia, u spodu przedłużona wina. W pobliżu słynna Grota błękitna (Grottone w ostrogę, mająca przy nasadzie dwie trójkątne, d'Azurro'), odkryta w r. 1826 przez Kopisch’a, równolegle wystające blaszki. Szyjkonitka krótka, niemieckiego poetę i malarza.    And s-

pylnik wierzchołkowy, przewrotnie jajowaty, dwu- Anacardium Rottb. Nerkowiec (Botan.). Ro-woreczkowy, otwierający się podłużnemi szparami; dzaj należący do rodziny roślin Terpentyńoo

Mi

S'-;

Fi?, 45—47

na-

rum

zwa-

wy. Poddając go fermentacyi, otrzymują wino i likier alkoholowy, bardzo przyjemny. W Era zylii zowią go niekiedy „ Salsaparyllą biedaków” (Salsapareiłle des pauvres), co zdaje się wkazywać własności pobudzające poty i anti-syfilityczne. Kora ma własność ściągającą, z niej wycieka guma, znana we Francyi pod nazwą „gumy akażu” (Gomme d’Acajou), a w Anglii pod nazwą ,,Cashew Gum.” Posiada ona własności gumy arabskiej, lecz nateraz używa się tylko do nadawania połysku meblom i powlekania ksiąg, dla zabezpieczenia ich od owadów. Takie same własności przypisują dwom innym gatunkom: Anacardium nanum i Anacardium lmmile.

Anacharis (entomologia). Rodzaj owadów błonkoskrzydłych, z rodziny Gallicolae, żyjących w Europie.

K. K.

w a t y c h ( Terebinthaceae), plemienia Nerkowców (Anacardiecie). Cechy jego następujące: Kwiaty nieforemne, pomieszano-płciowe, pięciomierne, posiadają osadnik wklęsły; kielich pięciolistkowy, wzniesiony, opadający; korona pięciopłatkowa, złożona z płatków długich, lancetowatych, nagiętych; pręciki w liczbie 8—10, ułożone w dwa okółki, przy podstawie nitkami zrosłe w pierścień gruczołkowaty; z nich tylko jeden (rzadziej 2—3) z korony wystający, na nitce bardzo długiej, posiada pylnik dośrodkowy, dwukomórkowy, płodny, z pyłkiem rozwiniętym; wszystkie zaś pozostałe, w koronie ukryte, mają pylniki płonne; zaląźnia swobodna, z szyjką boczną pojedynczą, zakończoną znamieniem; w jej samotnej komórce łożysko znajduje się przy ścianie przeciwległej względem płodnego pręcika, na którem zawieszony zalążek nasienny wsteczny. Owocem jest niełupka nerkowata, osadzona na szypułce silnie rozrośniętej i przeistoczonej w ciało gruszkowate mięsiste. W nasienniku znajdują się przestwory wy-

II

•'Ś

Anacorbin cardium occidentale.

pełnione sokiem żywicznym; obejmuje on ziarno kształtu nerkowatego, które swemi powłokami otacza zarodek mięsisty, bez bielma. Nerkowce przedstawiają drzewa lub krzewy o liściach przemidnległych, ogonkowatycb, pojedynczych i całych, o kwiatach zebranych w grona składane, wierzchołkowe. Znanych jest około sześciu gatunków, właściwych Ameryce podrównikowej, z których przytoczymy Anacardium occidentale L. (Acajuba occidentalis Gaert. Cassuvium pomife• Lamie.), obecnie uprawiany we wszystkich gorących krajach kuli ziemskiej. Owoc jego ny „Orzechem akażu” (Noix d’Acajou), w przestworach nasiennika zawiera substancyę nadzwyczaj ostrą, gryzącą, która się używa do wygubienia brodawek i liszai skórnych. Na hieliznie pozostawia ona plamy, niczem wywabić się nieda-jące. Przy prażeniu orzecha, sok ten ulatnia się. i wywołuje kaszel, oraz zapalenie dróg oddechowych. Ziarno, czyli jądro, jest jadalne, zawiera w sobie olej słodki. Zgrubiała przez hypertrofię szypnłka, zwana „jabłkiem akażu” (Pomme d’Acajou), jest również jadalną, jak i owoc jagodo-

J. A.

Anacharis Rich, (botanika) syn. Elodea Michx. (obacz tę nazwę),

Anacharsis, rodem scyta, syn Gnarosa, brat króla Sauliosa, Chciwy wiedzy, dla nabycia jej udał się do Grecyi; odwiedził naprzód w Atenach Solona, następnie w Koryncie Peryandra, w Spareie Mysona. Bystry i rozumny, a przy zdrowej logice odznaczający się pewną naiwnością prostaczka, zyskał powszechnie w Grecyi sławę oryginalności, głębokości i bezstronności sądu. Kładą mu w usta wiele zdań z filozofii praktycznej, np. „pracuj nad językiem, żołądkiem i zmysłami swemi” i t. p., o których nie jest pe-wnem, czy do niego istotnie należą. Pewnem jest zato, że przypisywane mu dziewięć listów, z których jeden przetłómaczył Cycero, są późniejszego pochodzenia. Za powrotem do ojczyzny, chciał sam zaprowadzić pewne obrządki religii greckiej, mianowicie tajemnice Demetry, za co brat miał go skazać na śmierć. Fikcyjną postacią jest A-sis w dziele historyka: J. Jak. Barthélemy p. t. „Podróż młodego Anacharsisa po Grecyi” (istnieje przekład polski). Dzieło to, jakkolwiek nie-dość krytyczne i grzeszące anachronizmami, dobrze jednak oddaje spółczesnego ducha obyczajów greckich i wtajemnicza w życie powszednie; pod tym względem z pożytkiem czytane być może. Naśladowali je niemcy: Böttiger w „Sabinie”, Becker w „Gallusie” i „Chariklesie”, gruntowniej może pod względem faktycznym, ale nie z tą nęcącą malowniczością, jaka cechuje książkę historyka francuskiego.—Zob. Tollens: „Quaestiones Anacharsideae”, w Leydzie, 1843 r.

Anachoreckie wyspy (Anachorite), grupa drobnych wysepek na północ od Nowej Gwinei (1° sz. pd., 140° dł. wd. Gr.), zaludnionych mela-nezyjczykami o ciemno brunatnej cerze i kędzierzawym włosie, który jednak u obu płci bywa golonym.

Anachoreta, (z grec, anochoreo — oddalam się, usuwam się na stronę), znaczy samotnik, pustelnik, t. j. człowiek, żyjący w odosobnieniu od innych ludzi, aby mógł bez przeszkody oddawać się modlitwie i rozmyślaniu pobożnemu, tOb. Pustelnik).

Anachronizm (z gr. ana—w zwyż, chronon—czas)

jest to usterk co do czasu, który zdarzyć się nistemi i różno-płciowemi, gdyż kwiatki promie-moźe już to w wykładzie rzeczy prozaicznym, niowe są żeńskie, tworzą jeden tylko szereg i są czyli naukowym, i wtedy jest nie do wybaczenia, już to płodne, już płonne, kwiatki zaś środkowe jako prosty fałsz, zaprowadzający błąd w przed- dwupłciowe i płodne; czasami kwiatków promie-stawieniu rzeczy; już też w dziełach sztuki, gdzie, niowyck niema wcale i wtedy koszyczek składa lubo rażący, dla pewnych powodów^ jest tolero- się z kwiatków jednakowych; okrywa koszyczka wTany. A-izm istnieje wtedy, gdy wprowadzamy półkulista lub dzwonkowata, składająca się z lido naszego opowiadania, opisu, w ogóle faktu, steczków, ułożonych w kilka kręgów współśrod-jakiś szczegół, który równocześnie z danym fak- kowych, dachówkowato na siebie zachodzących, tein zdarzyć się nie mógł, lecz istnienie jego okre- o brzegach lub końcach błoniastych. Osadnik ślone jest wmrunkami wcześniejszemi lub później- kwiatowy wypukły lub stożkowy i opatrzony szemi, z konieczności niezaprzeczalnej. Szczegółem w łuszczki błoniaste, otaczające kwiatki. Koro-takim może być zarówno osoba, jak rzecz, wypa- na kwiatków skrajnych języczkowata, rozpostarta, dek, zjawisko wszelkiej natury, moralnej lub ma- cała łub wycięta w trzy małe ząbki. Kwiatków teryalnej. W literaturze anachronizmem najeżę- dwupłciowych rurka krótka, zwykle spłaszczona, ściej grzeszy poezya ludowa, której naiwność nie o pięciu działkach. Pylniki całe, u spodu tępo rachuje się z warunkami realnemi, tak, iż boha- zaokrąglone. Niełupki od grzbietu spłaszczone, terom swoim niejednokrotnie przypisuje czyny, zewnętrzne opatrzone w dwa skrzydełka, wew-dokonane, według dobrej rachuby, przed ich uro- nętrzne zwykle skrzydełek pozbawione. Brzeg d'.eniem lub po śmierci; ona też często zaznacza górny niełupelc opatrzony bądź na całym obwo* ich wszędobytność, naraz w kilku miejscach, bar- dzie, bądź tylko na stronie zewnętrznej, puchem dzo od siebie odległych. Ale zdarza się to często krótkim, błoniastym, uciętym. Bertramy są zio-i w poezyi umiejętnej, jeśli poeta nie we wszyst- ła roczne lub trwałe, gładkie lub nieco o-kiem stoi na stanowisku współczesnej wiedzy, lub mszone, o liściach naprzemianległych, dwu lub umyślnie z nią się rozmija. Szczególniej grzeszą trzykrotnie pierzasto wcinanych, koszyczkach kwiatem wielcy dramaturgowie siedmnastego wieku, towycli średniej wielkości, szypułkowych i wierz-II Szekspira naprzykład: bije zegar, grzmią armaty, chołkowych; ich kwiatki promieniowe białe, żołna całe wieki przed wynalezieniem tych przed- te lub purpurowe, środkowe zaś stale żółte. Zna-miotów. Nawet wysoce ukształcony Szyller w epo- nych jest około dwunastu gatunków, rosuących ce Wallensteina wprowadza gromochron. I nasz dziko w Europie połud., na wschodzie i w Afry-Słowacki w jednym ze swych poematów ukazuje j ce północnej. Z lekarskich zasługują na uwagę: po męsku działającą osobę, która realnie, w chwili ; Anacyclus Pyrełhrum D C. (Anthémis Pyreth-rzekomego działania, miała lat cztery. Wysokie j rum L.); jest rośliną trwałą, ma łodygę ścielącą jednak zalety poetyczne mistrzów, stanowiące się, omszoną, liście przykorzeniowe, ogoukowate, grunt dzieła sztuki, nakazują zamykać oczy na podobne materyalne zboczenia, które nie przestają być grzechem przeciw prawdzie, i dziś mianowi- | cie, przez realny kierunek estetyki, mocno są nawet w drobiazgach potępiane. Gorzej atoli jest, jeżeli autor dopuszcza się A-mów duchowych, jak naprzykład francuscy dramaturgowie z XVII w., którzy, wprowadzając tematy z odległych epok starożytności greckiej, nadają bohaterom uczucia. pojęcia, sposoby wyrażania się i cały ustrój moralny spółczesny sobie i czysto francuski; fałszuje to całą psychologię społeczną, daje obraz zgoła nieprawdziwy. Ulega A-wi i malarstwo dawniejsze, zwłaszcza religijne, które osobom z epoki Chrystusa nadaje i ubrania, i całe otoczenie, i nawet fizyonomie ludzi otoczenia własnego. I Matejce zarzucają A-my w „Rejtanie”, ale, jak powiadamy, mistrzostwo zagłębia usterki. Gdzie zaś A-m nie jest już żadną wadą, ale przeciwnie, czynnikiem pożądanym, gdy go się nie nadużywa, to w utworach muzy wesołej, w komedyi, kroto- gładkie, pierzastosieczne, o wcięciach równową-chw.ili, humoresce, gdzie się też wprowadza świa- skich; koszyczki kwiatowe wierzchołkowe, samot-domie dla rozśmieszenia, i jakby za zgodą pu- ne, otoczone przykwiatkami łuszozkowatemi, lan-bliczności.    K- K- cetowatemi; dno kwiatowe wypukłe, opatrzone

Fif. 48. Anncyclus.

Anacyclus L. Bertram (Botanika). Rodzaj w łuszczki tępe. Korzeń jego wrzecionowaty, należący do rodziny roślin złożonych (Coniposiłae). mięsisty, posiada smak ostry, palący i bywa uży-plemienia rumianów ( Anthemicleae). Charaktery- wany w medycynie w cierpieniach reumatycznych żuje się główkami kwiatowemi, czyli tak zw⁷ane- I i od bólu zębów. W aptekach jest on znany pod mi koszyczkami szypułkowatemi, zwykle promie- j nazwą korzenia Bertramu prawdziwego, czyli rzym-

skiego (Radix pyrethri veri seu romani). Ko-I cydzielo pęzla uchodzące, a w każdym razie rżeń ten, w stanie świeżym, przy wykopywaniu go z obrazów jego mitologicznych najlepsze. Obraz z ziemi, wywołuje w ręku szczególne uczucie zi- ten, na zamówienie mieszkańców wryspy Kos wy mna. Ojczyzną tego gatunku są góry Barbąryi, malowany, pierwiastkowo w świątyni Asklepiosa Syrya, wyspa Kreta i różne kraje Azyi. Drugi tamże umieszczony, przewiezionym następnie zo-gatunek Anacyclus officinarum Hayne (A. Py- stał do Rzymu, a to z rozkazu cesarza Augusta, rethrum Schrad., Anthemis Pyrethrum W.), jest który ofiarował go świątyni Cezara, jako portret rośliną roczną; dziko rośnie w Europie południo- legendarnej protoplastki rodu Julia. Jako odszko-wej; korzeń posiada podobne własności, jak po- dowanie za stratę tego arcydzieła, mieszkańcy wyprzedzający, zwany jest korzeniem bertramowym spy Kos dostać mieli od Cezara 100 talentów zwyczajnym, czyli niemieckim {RadixPyrethri com- (Strabon). A-e Apellesa niedługo jednak istnia-munis s. germonici). Uprawia się on w Niem- ła; już za czasów Nerona malowidło to tak zni-czech. Trzeci gatunek Anacyclus valentinns L.    szczonem było, że ów tyran-artysta    polecił    mala-

także roczny, rosnący w Hiszpanii południowej    rzowi Dorotosowi wierną kopię    jego    sporządzić.

Francyi i Barbaryi, przez dawnych lekarzy był Pomiędzy malowidłami, przedstawiającemi Afro-przepisywany w żółtaczce i zewnętrznie do roz- dytę, A-e Apellesa ma taką sławę, jak Afrody-pędzania puchliny.—(Ob. Rosenth.: „Synops- pl. ta z Knidos, dłuta Praksytelesa, pomiędzy posą-diaph.”, 279.-Berg et Schm. „Darst.”. t. 34, e. garni tej bogini. To też niejednokrotnie nialo-H. Bn. w „Diet. eucycl. sc. méd.” IV, 53). J A- widło to przez poetów opiewanem było, a naj-Anacykliczne wiersze. Nazwa od wyrazu grec- piękniej pono przez Leoni-kiego, oznaczającego koło. Wiersze te piszą się dasa z Tarentu, który temi w ten sposób, że czytane czy w porządku zwy-    mniej więcej słowy kończy

kłyrn, czy też na odwrót, poczynając od końco-    opis tego arcydzieła Apel- / à

wej głoski ostatniego wyrazu, zachowują jedno lesowego: „Atena nawet / i to samo znaczenie, nie tracąc bynajmniej ry- Hera, obie te boginie znie-    v '"Y-

zawołać: O Zeusie! przed sądem twoim korzymy się i swojego pierwszeństwa co do prawa piękności zrzekamy się.” („ Antologia Grae-ca”, I, 164. 41). Artysta-malarz przedstawić miał    jgpsp

właśnie chwilę, w której Afrodyta, wynurzając się, czy też już wynurzywszy się zupełnie z morza, skręca oburącz warkocze i wodę z nich wyżyma. Z opisów, przez starożytnych przechowanych, nie da się na pewno wywnioskować, czy Apelles na obrazie swoim przedstawił Afrodytę na wpół w wodzie pogrążoną, czy też stojącą już na brzegu morskim. Spór w przedmiocie tym, zwłaszcza osta-tniemi czasy wznowiony, naj-zacięciej pomiędzy Benndorf’cm i Stephanim prowadzony, pytania tego nie rozstrzygnął. Późniejsi po Apellesie artyści, a zwłaszcza włoscy z epoki odrodzenia, podobnie jak i współcześni nam, którzy tak często tematu tego dotykają, zwykle przedstawiają Afrodytę A. w chwili, gdy już całkowicie z morza wyłonioną została, i co najwięcej stopy tylko w wodzie ma zanurzone. Przedstawiając Afrodytę A-e całą nagą, artyści idą wo-góle za wzorem mnóstwa rzeźb i figur bronzowych, jakie starożytność przekazała, a wszystkie one były mniej więcej naśladowaniem A-y Apellesa. Sposób ten traktowania tematu powyższego jest zresztą najwdzięczniejszym dla artysty, gdyż da-

,/

A:--

tmu. Tego rodzaju wierszowane łamigłówki pow- wolone będą jednozgodnie stały w szkole Aleksandryjskiej; w Rzymie kwitły w epoce upadku. Znany jest wiersz anacy-kliczny, cytowany przez Sidoniusza: Roma tihi subito motibus ibit amor. (Ob. Luc. Müller: „De Ludibriis artis,” Lipsk, 1861 r.

. ■spl

m.

JP

WMf

Fig. 49. Anadema.

Anadema. Nakrycie głowy, rodzaj małej czapeczki, zakończonej sutą kokardą, lekko zwężającej się od dołu do góry, a trzymającej się na samym wierzchu głowy; przedmiot ozdoby raczej niż pożytku, używany przez kobiety greckie i młodzież, w przeciwstawieniu do diademu, w Rzymie vitta, i innych nakryć głowy, mających cechy religijne, monarsze lub honorowe.

Głowę kobiecą, młodą zwłaszcza,

A-a ładnie ubiera („Słów. star.” Rich’a).

[IJJjvVTrrr'--

^UQïïTjpTr

"J.

jjii-i

/. I II Liltlljl'

lr.g 50. Wenns Anadyomene.

Anadyomene (po grecku właściwie „zjawiająca się”), przydomek ten nadawany bywał Afrodycie, mianowicie na oznaczenie momentu jej przyjścia na świat, gdyż według podania, Afrodyta powstać miała z piany morskiej. Artyści często temat ten w sztukach plastycznych uprawiali. W dziełach sztuki starożytnej, Afrodyta-Anadyomene zwykle przedstawia się w chwili narodzin, ale już w pełni piękności. Na podstawie tronu Zeusa w Olimpie Fidyasz umieścił Anadyomene w płaskorzeźbie, w taki sposób—według Pauzaniusza—iż ją przyjmuje Eros w chwili wyjścia z morza, przez Peito uwieńczoną. Scenę analogiczną przedstawia złocona blacha srebrna, znaleziona w Galacidi, a przechowana w zbiorach paryskiego Luwru. Najsławniejszem dziełem, chwilę urodzenia się Afrodyty, czyli Afrodytę jako Anadyomene, przedstawiającem, było w starożytności malowidło Apellesa (ob.), za ar-

s. s.

A Sx.

J. A.

And. S.

zas

je mu możność rozwinięcia całego zasobu piękności dziewiczego ciała. W zakresie malarstwa w tym duchu traktował swoją „Wenus Anadyomene” Sandro Botticelli w XVI w. (Obraz znajdujący się obecnie w Uffiziach, we Florencyi). Przedstawił on Afrodytę A-e w całej postawie, nago, stojącą w olbrzymiej muszli, pędzonej wiatrami po falach morskich. Podobnież w całej postawie, i więcej do pierwowzoru Apellesowego zbliżoną, z pomiędzy wielu współczesnych, przedstawił ją malarz angielski Walter Orane („The Renaissance of Venus” 1878), i znany artysta francuski Bouguereau („Naissance d'e Venus” 1879). Odmienniej przedmiot ten traktował Aleksander Cabanel („Venus Anadyomene”), a mianowicie przedstawił on Afrodytę A-e w postawie leżącej, na powierzchni morza, na falach, unoszącą się, i jakby budzącą się ze snu, a nad nią grupę figlarnych amorków, w powietrzu zawisłych, na konchach grających.

Anadyr, inaczej Pagycza, rz.wpłn.-wschód. Syberyi, uchodząca do morza Berynga obszerną zatoką po przebyciu 740 km. przez krainę Czukczów. Pomimo przybrania licznych dopływów, jak z prawej: Jabłoń, Gerapot, Trawiana, Majn, Krasnaja, a z Jewej strony: Biełaja, Czernaja, dla zmiennego i szerokiego łożyska nie nadaje się do stałej i pewnej komunikacyi; stąd też fortecz-ka, wzniesiona tam przez kozaka Sem. Dieżnio-wa, który na długo uprzedził Berynga, przepłynąwszy w r. 1649 cieśninę, jego imieniem nazwaną, obecnie opuszczoną została, a stanowisko to na rzekę Amuj przeniesiono.

Anaerobia. Bezpowietrzne. Nazwa, nadana przez Pasteura bakteryom, żyjącym bez wolnego tlenu, czyli bez powietrza, lecz pochłaniającym tlen ze związków, w przeciwieństwie do nazwy Aerooia, żyjących w przystępie powietrza. Ustanawiając te nazwy, Pasteur wyraził się. w te słowa: „Nie przypuszczam bynajmniej, iżby życie bez powietrza mogło trwać nieskończenie. Zycie bezpowietrzne, według mnie, można porównać z dziewicorództwem (parthenogenesis). W tem ostatniem zjawisku samica, zapłodniona przez samca rodzi samice, które następnie rodzą bez nowego zapłodnienia. Lecz po kilku generacyach, jeśli płciowe zapłodnienie nie ponowi się, te samice stają się bezpłodnemi. Otóż tak samo i tlen powietrza, który wprzód oddziaływał bezpośrednio na komórki anaerobijne, dajmy na to na komórki piwnych drożdży, czyni je zdolnemi do reprodukcyi bez zupełnego dostępu powietrza. I to tylko, właściwie mówiąc, stanowi istotę anaerobii. Lecz ta zdolność komórek do reprodukcyi bez powietrza, jako skutek pobudzenia pierwotnych komórek przez tlen powietrza — pobudzenia, odpowiadającego skutkom zapłodnienia przez plemniki (spermatozoidia)—po kilku kolejnych generacyach zupełnie znika, i dla ożywienia reprodukcyjnej zdolności komórek, które się stały bezpłodnemi, potrzebne jest nowe przez tlen pobudzenie. Wtedy może rozpocząć się znowu życie bez tlenu — i tak dalej.” Poglądy

Pasteura zostały później stwierdzone bezpośred-niemi doświadczeniami przez Deny Cochin’a.

Anafe. Przy powrocie z Kolchidy, Argonauci, dążąc do Krety, zaskoczeni byli gwałtowną burzą, wybuchłą nieopodal wyspy Tery. Z grożącego niebezpieczeństwa wyzwoliła ich nadprzyio-dzona pomoc Apollona, który wypuścił z łuku złotą strzałę, a ta przebiła obłoki, i połyskując blaskiem złocistym, ukazała im schronienie w postaci nowo występującej wyspy. Oczywiście jest to tylko upoetyzowanie promieni słońca (Febus), które przedarłszy się chwilowo przez czarne chmury, rozjaśniły ciemności, tak, iż żeglarze dostrzegli nieznaną wysepkę, i wzięli ją za występującą z pod powierzchni wód, jakby umyślnie dla ich wyratowania. Wysepkę tę nazwali Anafe, a przez wdzięczność dla wybawcy Apollona, wystawili na niej ołtarz i urządzili stale tam odtąd odprawiane w następstwie czasów obiaty, którym mieszkańcy, według świadectwa Apollodora (I, 9, 25) i Apoloniusza Rodyjskiego (IV, 1700), za początek dawali powyższą przygodę. Legenda nie dodaje, kto tę wyspę zaludnił, jeżeli świeżo wystąpiła, ani komu Argonauci przekazali postawiony tam ołtarz, z zaleceniem odprawiania przy nim obiat. Dziś wyspa ta nazywa się Nanfi. albo Anafi (ob.).    K- K-

Anafesto (Paoluccio — Paw eł Łukasz), rodem z Herakiei, pierwszy doża wenecki (* 697— -j* 717). Dawniej mieszkańcy lagun mieli na każdej wysepce swojego trybuna, w roku zaś 697 delegaci ich, zebrawszy się pod przewodnictwem patryarchy Grado, połączyli się w jednę rzecz-pospolitę i okrzyknęli A-a mędrcem (sawio) czyli księciem. W porozumieniu z Luitprandem, królem lon^obardów, wyznaczył granice dla nowego państwa.

Anafi (Anaphi, Nanfi) staroż. Anafe, (ob.) jedna z wysp Cykladzkich na Archipelagu (m. Égiejskie). Leży na równoleżniku przylądka Matapan i na południku Wilna, o 25 km. na wschód od wyspy Thira (Santoryn), ma 36 km. □ i 700 mieszkańców. Jest to wyspa całkowicie górzysta, zakończona od północy przyl. Vorion, a od wschodu przyl. św. Jerzego (Hag. Geor-gios)—i przedstawiająca bardzo żywą rozmaitość geologiczną, gdzie obok łupku krystalicznego i syenitu występują wapienie, marmury i bogate rudy ołowiane. Na południowem wybrzeżu stała w starożytności świątynia Apollona, którego dziełem, wędług mitologii greckiej, jest cała wyspa; resztek tej świątyni upatrują dzisiejsi mieszkańcy w kaplicy, która do starożytnych ruin jest jakoby przybudowaną.

Anafielas. Podług Kraszewskiego (Litwa I. 138. 146) A. jest stromą górą w ziemi wschodniej, na którą wdrapywały się pazurami dusze po śmierci. Na niej spoczywało niebo, znajdował się gaj, kraj duchów szczęśliwych i sędzia, sądzący dusze podług zasług. lT stóp góry siedział smok Wiżunas, strzegący wnijścia i obdzierający dusze (z czego?), które potem złe wiatry unosiły. Podanie powyższe jest błędną kom-

brnącym uczonych; na całość jego złożyły się po- drugi dom wespół z piątym, ósmym i jedena-dania różnych narodów i pojęcia chrzęściańskie, stym. a mianowicie: 1) podania skandynawskie, które nam zachował Saxo Gram. z Eddy, o bohaterze imieniem Starkad (niem. Starkhand, Silna« ręka): Będąc na służbie u królów północy, czynił on wyprawy, między innerni na wschód, „in Russian)“, gdzie na górze skalistej, Anafial, przemieszkiwał groźny władca, „gladiator Wisinnus.“

Z góry tej często napadał na sąsiadów i porywał bezkarnie żony możnych panów, którzy nie mogli podołać, dla bezpiecznego od napadów schronienia na górze i dla szczególnej własności wzroku jego: spojrzawszy bowiem na broń przeciwni' ka, sprawiał, że odrazu stawała się tępą. Otóż ten potwór legł z ręki Starkada. Nazwa skalistej góry Anafial składa się z dwóch wyrazów: Ana i fiai; f iall jest niem. Fels, skała; ana ma znaczyć starzec; całość więc Skała starca. Dodać należy, że wyraz, an a ostatecznie dotąd nie jest wyjaśniony. Ów Wisinnus przeszedł w zlitewszczoną mne formę Wiźunas i grasuje dotąd w postaci smoka w pseudo-litewskiem podaniu. 2) Druga część podania wzięta jest ze Stryjkowskiego, który pisze, że Litwini wierzą, jakoby gdzieś istniała góra wysoka i stroma, na którą dusze zmarłych, za pomocą pazurów zwierzęcych, wdrapywały się sąd ostateczny. 3) Ow gaj na górze wzięty jest z rzeczywistej wiary pogańskiej; wiadomo nowiem, że u litwinów było wiele świętych gajów; taki umieszczono także i na Anafielasie. 4)

Wszystkie te części powiązało pojęcie chrześciań-skie o nagrodach i karach w życiu przyszłem, które już znajdujemy w podaniu Stryjkowskiego.

Rolę sędziego odgrywa Wiżunas, smok, który górę nie wpuszcza dusz niegodnych; po cóż więc jeszcze potrzebny sędzia na górze? Zresztą li-twin, według pogańskish swych poglądów, nie potrzebował ani sądów, ani sędziego. Zył on po śmierci w takiem położeniu i stanie, jakie zajmował za życia; dlatego dawano mu do grobu wszelkie potrzeby, stosowne do zajęć, którym się oddawał za życia. A zatem, mimo zlitewszczenia form obcych Anafial i Wisinnus na Anafielas i Wiżunas, wypada usunąć podanie, jako fabrykat jakiejś osoby, która znała Eddę i Stryjkowskiego.    A' M‘

m czar-

niu

na na

Änafora, lub anastrofe, figura retoryczna, polegająca na powtarzaniu, dla efektu, na początku kilku zdań jednego i tego samego wyrazu lub wyrażenia, np:

„Jesteśmy, ale z gruntu skażeni, wyrodni!

Jesteśmy, ale synów nazwiska niegodni”.

(Krasicki).

Jeżeli taki wyraz lub wyrażenie mieści się na końcu zdań, figura nazywa się epistrofe. K- K-

Ahafora W teologii oznacza część liturgii w kościele greckim, odpowiadającą kanonowi mszy rzymskiej.

Ańaforą WT astrologii, jest to tak zwany „drugi dom niebieski”, z którego astrologowie czerpali swoje przepowiednie, dotyczące dóbr nieruchomych. W pewnych razach A-ra oznacza ten

Anafroàisia (grec, a priv., Aphrodite = We-nera), stan nieprawidłowego stłumienia popędu płciowego; stąd Anafrodisiaca remedia (także Anta frodi siaca) środki stłumiające, poskramiające wygórowany popęd tego rodzaju. Ponieważ nadmierne podniecenie chuci wydarza się dosyć często w następstwie niektórych chorób, mianowi • cie narządu moczopłciowego, albo układu nerwowego, z tego powodu środki przeciwchuciowe mają ważne w lecznictwie znaczenie. Do rzędu ich, oprócz środków dyetetyczno-higienicznych, zaliczają się głównie niektóre leki Jotne (kamfora, lupulina, kmin), odurzające (naparstnica, wilcza jagoda, pietrasznik plamisty) i bromek potażu (oh. Afro-disiaca).    . lr u

Anagallïs T. Kurzy ślad. Rodzaj należący do rodziny roślin Pierwiosnkowatych (Pri-mulaceae)• Cechy ma następujące: kwiaty fore-i dwupłciowe, o kielichu pięciolistkowym, koronie kolistej; pręcików pięć naprzemianległych z klapami korony, niekiedy nitkami u dołu słabo spojonych. Owocem jest puszka; nasiona liczne, osadzone na łożysku centralnem, pod swemi powłokami zawierają bielmo i zarodek w położeniu równoległem do płaszczyzny znaczku. Są to rośliny zielne, roczne, lub trwałe, o liściach przeciwległych, pojedyńczych i całych, kwiatach kątowych, szypułkowych. Rosną w strefie umiarkowanej i zimnej, Europy i Azyi. Znanych jest około 20 gatunków. Najpospolitszy ze wszystkich Anagaliis arvensis L., kurzyślad polny, bardzo częsty u nas na polach i w ogrodach warzywnych, wilgotnawych, posiada łodygę gałęzistą, . gładką, czworokańciastą, z początku nieco wzniesioną, później mniej więcej rozpostartą, około pół stopy wysoką. Liście bezogonkowe, jajowate, nieco spiczaste, zupełnie całe i gładkie, pod spode no kropkowane. Szypułki kwiatowe dłuższe od liści, w czasie kwitnienia wzniesione, później łukowato zwisłe. Przedstawia on dwie odmiany, przez niektórych autorów przyjmowane za osobne gatunki: a) o kwiatach ciemno-czerwonych: A phoe•• nicea Scop., forma bardzo pospolita; b) o kwiatach niebieskich: A. coerulea Schreb., forma nader rzadka. Chociaż ta roślina w niektórych krajach dodawaną bywa do sałaty, jest ona mocno podejrzaną. Przy żuciu, liście z początku okazują smak słodka-wy, lecz zaraz stają się gorzkie i ostre, łatwo zatem mogą spowodować zapalenie. Jest rzeczą godną uwagi, że ptaki ziarnojadne nie tykają ani jej nasion, ani liści; również i zwierzęta trawoźerne. tak samo, jak jaskry, pomijają. Dla psów, nawet w słabej dozie, jest trucizną śmiertelną. Niektóre gatunki, a mianowicie: A. collina Sckousb, A. tenel'a L., A. verticillata All. i A. crassifolia Thore, hodują się w ogrodach, jako rośliny ozdobne, z powodu swych pięknych kwiatów. _ J- A-Anagni, miasteczko w bliskości drogi żelaznej, wiodącej z Rzymu do Neapolu, w malowniczej i zarazem bardzo urodzajnej okolicy, jest siedliskiem biskupa, posiada katedrę z freskami, sięga

1872.

jącemi XIII w. i liczy do 9,000 m-ców. W średnich wiekach było A-i miejscem pobytu niektórych papieżów; tu także urodzili się: Grzegorz IX, Inocenty III, Bonifacy VIII. Starożytna Anagnia była głównem miastem Herników, w r. 305 prz. Chr. otrzymała prawo obywatelstwa rzymskiego; z tej epoki posiada zabytki budownictwa w ak-wadukcie i murach obronnych. W okolicy uprawa wina, oraz źródła siarczane.

Anagnostakis, lekarz grecki, (* na Krecie 1826 roku); studyował w Atenach, Berlinie u Al.Graeffe-go i w Paryżu u Desmarres’a. Z dzieł jego zasługują na uwagę: „Essai sur l’exploration de la retine, et des milieux de l’oeil sur le vivant au moyen d’un nouvel ophtalmoscope” 1857; „Encore deux mots sur l’extraction de la cataracte chez les anciens” (1878); Contribution a l’histoire de la chirurgie oculaire chez les anciens”

ï)t. r«2.

ra, a dopiero z wiosną wracał na swoją wyspę; Afrodyta z Eryksu, o jednej zawsze porze, odbywała wycieczkę do Libii i epoka ta nosiła nazwę A-ii. Działo się to w czasie odlotu gołębic, poświęconych bogini; powrót ich był dniem święta Katagogii, obchodzonego uroczyście przez uczty i wesołe zabawy. Hymny, jakie pisali na cześć tych uroczystości poeci liryczni, nosiły to samo miano, co i same uroczystości.

Anagogia. W teologii anagogicznem jest wszystko, co zmierza do oderwania duszy od uczuć i rozkoszy ziemskich, aby ją doprowadzić do pojęcia i umiłowania rzeczy niebieskich. A-ią też, w rozumieniu mistycznem, nazywa się stan ekstazy duchowej, a zarazem i środki, to jest ćwiczenia religijne, używane w tym celu, ku czemu służą pewne książki do nabożeństwa, zawierające modlitwy i rozmyślania odpowiednie. Wysoce analogiczną jest część mszy, zwana praefacyą, a za-

'\

% *>

'/

*r

Fig 00—00. Anagallis. arvonsis (łodyga, kwiat i owoc).

Anagnostes, wyraz grecki, oznaczający lektora. Nazywano tak w Rzymie niewolników i wyzwoleńców wykształconych, których obowiązkiem było czytywać głośno swoim panom, podczas kąpieli i przy ucztach. Te same funkcye sprawowali ciż lektorzy w teatrach i na zebraniach literackich w epoce cezaryzmu.

Anagogia, wyjątek z rytuału religijnego greków, odpowiadający Katagogii. Oba terminy używane były w kulcie Apollina, Artemidy, a zwłaszcza Afrodyty z góry Eryksu w Sycylii. Oznaczają one święto odjazdu i powrotu. Było mniemanie, że bóstwa, stosownie do pory roku, zmieniały, podług upodobania, miejsce pobytu; i tak: Apollo z Delos przepędzał zimę w Pata-czynająca się ^ słów: sursum cordaz=.w górę serca! Anagogią nareszcie, albo właściwiej alegoryą, nazywa się wykład pisma św., w którym wyrazy i fakty, podane w tekście, uważa się tylko za formę alegoryczną pojęć czysto duchowych i mistycznych; tak np. „Pieśń nad pieśniami”, anago-gicznie wyłożona, nie jest wcale obrazem miłości ziemskiej, ludzkiej, lecz tylko alegoryą proroczą tajemniczego związku i miłości wzajemnej między Chrystusem i Kościołem. Orygenes, który często używał tej metody i stworzył jej teoryę, wykłada ją w ten sposób: „Jak w człowieku są trzy pierwiastki: ciało, czyli materya, dusza, czyli dech żywota, oraz duch boży — tak samo i w Piśrnió świętem są trzy znaczenia: znaczenie literalne.

'V-nsd». Pf'v.Tfirhn» tlułtr

znaczenie duchowe, czyli moralne, i znaczenie hoże“.

stawił w wyrazy: „Cynthiae figuras aemulatui mater amorum“ (postacie Dyany, t. j. odmiany księżyca, naśladuje matka miłości, t. j. Wenus). W tymże samym czasie dostrzegł Galileusz pierścień Saturna, a odkrycie to wyraził w A-ie: „Sinais mr mil me poeta levmibvnenvgt^a viras“, który był przestawieniem zdania: „Altissimam pla-netam tergeminum observavi“ (najdalszą planetę trójdzielną obserwowałem). Galileusz obserwacyi tej wyjaśnić jeszcze nie zdołał, a zagadkę rozwiązał dopiero Huyghens w r. 1655 i w końcu swego pisma o odkryciu pierwszego księżyca Saturna zamieścił A.: „aaaaaaa cccc d eeeee g h iiiiiii 11 mm nnnnnnnnn oooo pp q r s tttt uuuuu⁻, co w należytem odczytaniu znaczyło: „Annulo cin-gitur, tenui, plano, nusquam cohaerente, ad ec-lipticam inclinato“ (otoczony jest pierścieniem cienkim, płaskim, nigdzie nie uczepionym, względem ekliptyki pochylonym). — Często też autoro-wie te dzieła, do których się otwarcie przyznać nie chcieli, podpisywali anagramem swego nazwiska; tak np. Kalwin dzieło swoje: „Institutiones reli-gionis christianae“ ogłosił pod nazwiskiem „Alc-vinus“ (Calvinus) : tak tworzone pseudonymy i w naszych czasach zresztą napotykać jeszcze można. W pseudonymie Jankowskiego: „John of Dycalp“, nazwisko angielskie jest A-m imienia Placyd. Ciekawe przykłady A-w przedstawiają też zdania, tak złożone, że czytają się jednakowo od początku do końca i od końca do początku. Takiemi są dwa pierwsze wiersze poematu, napisanego przez Jana Łaskiego do księcia Suder-manii:

Anagram, jest to taka przekładnia głosek w wyrazie, która bez dodania ani ujęcia żadnej, tworzy wyraz inny, o innem znaczeniu; np. bary, po pewnem przestawieniu, wydaje: ryba. W ten sposób można przestawiać i całe zdania, tworząc z nich odmienne; ale iżby taki A. budził zajęcie, trzeba, aby przemiana cechowała się w zestawieniu: czy to dowcipem, czy głębokością, czy jakąś nadobną aluzyą — inaczej zabawka byłaby czczą. "Wynajdywano takie A-y w tekstach jeszcze Homera, Biblii, Kabały, przywiązując do tych przemian coś mistycznego. Ale mistrzami tego rodzaju łamigłówek okazali się dworscy literaci Aleksandryjscy, głównie Lykofron, który np. w imieniu króla „Ptolemajos” po przełożeniu znalazł „Apomelitos” (miodowy), w królowej „Ar-sinoe” ,odkrył „fiołek Hery (Junony)“—„ion He-ras“. Średnie wieki i późniejsze dwory królewskie przepadały za A i. Nikt jednak w tym kunszcie nie dorównał francuzom, którzy dotąd jeszcze puszczają te kombinacye à propos, z niesłychaną łatwością, zwłaszcza ze sfer politycznych lub innych spraw sensacyjnych. Sławnym, naprzykład. jest ich A.: „Révolution française“, z której, po przestawieniu głosek, wypada: „Un Corse élu la finira“.    K-K-

„Aspice! nam raro mittit timor arma, nec ipsa

Śi se mente reget, non tegeret Nemesis“. Albo więcej znane zdanie:

„Sator arepo tenet opera rotas“.

We Francyi A-y mają całą historyę. Niejaki André Pajora w nazwisku swojem wyczytał A.: „Pendu à Riom“, a widząc w tern fatalność, której uniknąć nie mógł, popełnił umyślnie zbrodnię, za którą go rzeczywiście w Riom powieszo-W nazwisku Clement’a, zabójcy Henryka 111: „Frère Jacques Clement“, anagramatyści wyczytali: „C’est l’enfer qui m’a créé“.— Sztuczniejsze są A-y, tworzące z jednego wiersza -inny. Pewnemu włoskiemu uczonemu przyśnił się wiersz Horacego:

„Grata superveniet, quae non sperabitur, hora,“ co mu przyjaciel przez A. przełożył na:

„Est ventura Rosina parataque nubere pigro,“ a to go już w wieku podeszłym skłoniło do ożenienia się z pewną Rozyną. — Najpiękniejszy wszakże niewątpliwie A. ułożył Daniel Ernest Jabłoński, rektor szkoły w Lesznie, na cześć młodego Stanisława Leszczyńskiego, wracającego do kraju z podróży. Urządził on balet z 13 uczniów, przybranych w odzież rycerską, a tarcze

Pod względem matematycznym anagramy są to przemiany, czyli permutacye (ob.) głosek danego wyrazu; wyraz zatem n—głoskowy dawać może ogółem 1.2.3... n A-w. Tak np. z wyrazu czterogłoskowego „kura“ otrzymać możemy 1. 2.

3.4=24 A-w; z wyrazu wszakże „kara“, w którym jedna głoska dwukrotnie zachodzi, tylko 12, a z wyrazu „baba“ już tylko 6 różnych A-w.

no.

Z powiększaniem się liczby głosek liczba A-w wzrasta nader szybko: wyraz np. 10-głoskowy wydawać może 1.2.3.4.5.6.7.8.9.10 = 3,628,800 A-w. Ponieważ przemiany układają się według pewmego, oznaczonego porządku, każdy więc A. zajmuje pewne, oznaczone miejsce w liczbie A-w, jakie z danego wyrazu wypływają; A. ostatni jest to wyraz w kierunku wręcz odwrotnym czytany, jak: „kara“—„arak“.—W historyi nauki A-y przedstawiają pewne znaczenie, uczeni bowiem odkrycia swoje, które przed ogłoszeniem chcieli poddać ściślejszym badaniom, dla zapewnienia sobie piawa pierwszeństwa, osłaniali formą A-ów, tak, jak dziś wiadomości podobne składają w kopertach zapieczętowanych akademiom. Tak np. fizyk angielski, Robert Hooke, słynny współzawodnik Newtona, ważną w nauce o sprężystości ciał zasadę: „ut tensio sic vis“, ogłosił w A-ie, ułożonym wredług porządku głosek: ceiiinosss ttuv. Galileusz, powziąwszy z pierwszych obser-wacyj Wenery swoją lunetą, w r. 1610, domysł, że planeta ta ulega odmianom, jak księżyc, zanim rzecz tę należycie potwierdził, doniósł o niej ich opatrzone były złotemi głoskami, stano-Keplerowi w liście z d. 11 grudnia 1610 zda- wiącemi wyrazy „Domus Lescinia“. Po pierw-niem: „Haec immatura a me jam frustra legun- szej scenie stanęli oni w porządku takim, że na tur o. y.“ (niedojrzałe te rzeczy przezemnie na- zestawionych ich tarczach czytano: Domus Les-próżno są teraz odczytywane), co następnie prze- cinia“. Po drugiej sćenie przestawili się tak, że

S.K.

złożyli wyrazy: „Ades incolumis“ (jesteś nietknięty), Tak samo po trzeciej: „Omnis es luci-dau (jesteś jaśniejący), a dalej kolejno: „Lucida sis omen“ (bądź świetną wyrocznią); „Manę sidus loci“ ćbądź gwiazdą kraju); „öis cołumna Dei“ (bądź filarem Boga), a wreszcie w zakończeniu: „I scande solium” (idź, wstąp na tron).

Anagyris ( T. ) W y ż y g i n. Kodzaj należący do rodziny roślin strąkowych - motylkowych (Leguminosae - Papilionaceae), plemienia truszlowych (Fodalyrieae). Obejmuje on krzewy, posiadające kwiaty z osadnikiem stożkowym, w których dwie tylne działki kielicha od przednich mniejsze, żagielek korony od skrzydeł krótszy, te zaś znowu nieco kiótsze od łódki, której płatki z sobą niespojone; pręciki wolne; zalążnia wielozalążkowa, przeistacza się w strąk, w którym ziarna są względem siebie porozdzielane przegródkami niezupełnemu Znanych jest około siedmiu gatunków: charakteryzują się one liśćmi trzylistkowemi, przylistkami z sobą zrosłemi, względem liści przeciwległemi, kwiatami żółtemi, zebranemi w małe grona na wierzchołkach gałęzi; zamieszkują wybrzeża morza Śródziemnego, wyspy Kanaryjskie i Arabię. Najwybitniejszym gatunkiem jest A. foetida L., tak zwany Śmierdzieć, którego wszystkie części, szczególnie roztarte, wydają woń odraźliwą. Liście i kwiaty jego używają się nadewszystko w Grecyi, jako środek przeczyszczający i pobudzający; ziarna zaś są narkotyczne, trujące.    J-A-

Anahita z grecka Anaitis, pozendzku Anahit a (niepokalana), staro perskie bóstwo wód, o któremob-szernie mówi Zendawesta (w rozdziale Abân-yâçt, czyli księdze wód; patrz przekład angielski Dar-mestetera, 1883, II, 52—87). Najdawniejszą wzmiankę o tej bogini znajdujemy w napisie klinowym z czasów Artakserksesa Mnemona (404— 361 przed Obr.), gdzie imię jej ukazuje się w postaci Anahata. Grecy nazywają ją Anaitis lub Tanals i często o niej wzmiankują, utożsamiając ją to z Afrodytą, to z Artemidą. Klemens Aleksandryjski (około 260 przed Chr.) powiada, że Artakserkses Mnemon gorliwie szerzył posągi i cześć Anaity w Babilonii, Suzyanie, Persyi, Baktryi, Damaszku i Sardach. Zendawesta dodaje Anaicie przydomki: ardvi sura (wzniosła, potężna) i nazywa ją źródłem niebieskiem wszelkich wód ziemskich, tryskającem z podaniowej góry Hukairya, w krainie gwiazd; zstąpienie Anahity z nieba opisane jest w ustępie 85 i dal. Abân-yaçtu i przypomina poniekąd legendę indyjską o Gandze (Gangesie). Taż księga wylicza bogów i bohaterów, którzy wzywali opieki i pomocy tej bogini, a w tej liczbie Ahuramazdę i Zaratustrę; opisuje sposób oddawania jej czci, którego nauczyła Zaratustrę; do niej samej zaś zwraca się następnemi słowy, które malują przypisywaną jej władzę: „Aburamazda mówi do Zaratustry: oddaj cześć Anahicie, wszędzie obecnej j zdrowie dającej, nienawidzącej daewów (złe duchy) i posłusznej Ahurze, godnej ofiary i modlitwy w świecie zmysłowym, mnożącej żywot, świę

tej, mnożącej stada i urodzaje, oczyszczającej semen mężów i łono niewiast, pomagającej rodzić i mnożącej mleko w piersiach...” AV dalszym ciągu księgi opisana jest postać Anahity, prawdopodobnie podług powszechnie naówczas znanego typu jej posągów: piękna, silna dziewica, z peł-nem łonem, ze złoto-gwiaździstym wieńcem na głowie, z naszyjnikiem i kolcami ze złota, pokryta skórą bobrów, z pękiem gałązek w ręku (tak zwaną „baresmą”). Obok Ahuramazdy i Mitry, Anahita w kulcie perskim najwyższe zajmowała stanowisko; uciekano się do niej z prośbą o urodzaje, obfitość stad i szczęśliwe przybywanie potomstwa. Pierwotnie, jak sądzi E. Meyer, była ona uosobieniem wód, a mianowicie rzeki Oksu. Kult jej z Persyi rozszedł się po całej Azyi przedniej. — Porówn. Win di sch mann: „Die pers. Anahita”, 1858.—Ed. Meyer: „Geschichte d. Al-terthums”, I, od § 414.—Przekład Zendawesty w m. wsk. — Koscher: „Lexikon der Mythologie”, 1884, art. „Anaitis”.    J-K-

Anahita, planetoida, odkryta przez Petersa, w r. 1887, oznaczona liczbą 270.

Anahuac, w ogólnem tego słowa znaczeniu nazwa wyżyny meksykańskiej, od 1300 do 2500 m. a miejscami nawet do 3000 m. nad poziom morza wzniesionej. Ogranicza ją z południa równoleżnikowy łańcuch wulkaniczny, biegnący mniej więcej po 19° sz. pn. i strzelający w górę licz-nemi stożkami, jak: Colima (3886 m.), Jorullo, który utworzył się dopiero w 1795 r., Toluca (4600 m.), Popocatepetl (5430 m.) i najwscho-dniejszy ze wszystkich Citlaltepetl v. Orizaba, sterczący w pobliżu Yera Cruz. Od wschodu i zachodu ciągnie się szereg znacznie niższych łańcuchów, które tembardziej oddalają się od wybrzeży, im bardziej posuwają się ku półi ocy; opadają one ku zewnętrznym nizinom w stromych tarasach, ku wnętrzu zaś zsuwają się łagodnie, skutkiem czego, widziane z wyżynv. nie przedstawiają charakteru pasm górskich, jest tu zat<m zupełne przeciwieństwo do wyżyn południowoamerykańskich, które dokoła otaczają wyniosłe łańcuchy. Samo płaskowzgórze A. przedstawia płaszczyznę, pochylającą się z południa ku północy, poprzerastaną tu i owdzie pasmami gór-skiemi lub sfałdowaną pagórkami, a niekiedy nawet zjawiającą się w postaci dokładnej równiny. W porównaniu z nadbrzeżnemi nizinami, zwłaszcza wschodnią, jest A-c o wiele suchszą, albowiem otrzymuje tylko deszcze zenitalne w porze letniej; paosat bowiem wschodni, skropliwszy się na zboczach górskich w ofitych deszczach elewacyjuych, przechodzi do wnętrza znacznie osuszony. Stąd roślinność jest o wiele uboższą; powierzchnia ziemi przechodzi niekiedy w step lub nawet w pustynię; stąd obfitość wysychających rzek i jezior, stąd i zaludnienie wyżyny, zwłaszcza ku północy, nader jest słabe. Znaczna część wód pozostaje we wnętrzu (bezodpływowe zlewisko meksykańskie), te zaś rzeki, które dostają się do Atlantyku lub oc. Spokojnego, przedzierają się przez zewnętrzne łańcuchy w głębo-

And. S.

M. Ro.

A. Sz.

na za-

L. S. K.

L. S. K.

Anakonda (Eunecies mu? mus Wagi.). Wąż olbrzymi, należący do rodziny dusicieli (Py-thoiiidae), który zamieszkuje Brazylię i Guyanę. Ciało ma znacznych bardzo rozmiarów, pokryte łuską gładką, nozdrza na końcu pyska, na górnej powierzchni, pomiędzy trzema tarczami. Głowa mała w stosunku do objętości ciała, pokryta w pierwszej połowie tarczami. Anakonda posiada z wierzchu dwa szeregi plam czarnych, okrągłych, na brunatnem tle, dość gęsto ułożonych. Na bokach ciała ciągną się dwa rzędy czarnych z żółtym środkiem oczek; spód ciała jasno-żółtv, z czarnemi plamami i żyłkami; długość ciała wynosi 4.5—8 m. Przebywa nad wodą lub w głębi wody, oczekując na zwierzęta przychodzące pić, które dusi splotami swego ciała; pływa wybornie. Krajowcy korzystają z jego skóry i tłuszczu. A- s-

Anakreon, słynny liryczny poeta grecki (* na jońskiej wyspie Teos), lecz z powodu wyprawy perskiego satrapy, Harpagosa, przeciwko Jonii, opuścił (r. 545) ojczyznę i udał się do Abdery w Tracyi. Bezwątpienia na czasy te przypadają niekoniecznie chlubne czvny wojenne Anakreon-ta. które sam we fragrn. 28 i 29 w żart obraca

kich, urwistych kanionach, zwanych tutaj „barran-cos”. Pod względem temperatury należy płasko-wzgórze do kategoryi tierras frias (ziemi chłodu), jest to jednak określenie względne, gdyż przecięciową temperaturę roczną ma A-c o wiele wyższą, aniżeli nasz kraj—o wiele jednak niższą aniżeli nadbrzeżne tierras calientes (ziemie gorące). W ściślejszem znaczeniu nazywają A-c tylko południową część wyżyny, a mianowicie tę, w której leży stołeczne miasto Meksyk i którą przerzyna droga żelazna, idąca do Yera Cruz. Wzniesienie jej nad poziom morza wynosi od 2000 do 3000 m., a ta okoliczność i bliskie sąsiedztwo morza sprawiają, że otrzymuje ona opady atmosferyczne w wielkiej obfitości, co znowu pociąga za sobą nader bogatą roślinność i znaczne zgęszczenie ludności. Takie warunki, w połączeniu z brakiem dogodnych portów na wybrzeżu i jego zabójczym klimatem, były powodem, że zarówno starożytna kultura (państwo Aztekotolteckie) jak i obecna, rozwinęły się nie nad Pacyfikiem lub odnogą Meksykańską, lecz właśnie na wyżynie A-c.

Anakamptyka (z grec, annkampsis — złamanie), dawna nazwa katoptryki, t. j. nauki o odbijaniu się promieni światła.

Anakephalaiosis, inaczej ep an ad os, po łacinie enumeratio, lub, jak mówi Kwintylian (VI, 1, 1), rerum repetitio et congregatio — termin techniczny retoryki starożytnej. A-s wchodziła w skład „epilogu” i oznaczała tę część mowy sądowej, w której mówca wyliczał pokrótce najgłówniejsze punkta wypowiedzianej przedtem obrony lub oskarżenia, ażeby ku końcowi przypomnieć sędziom jeszcze raz osnowę całej sprawy, a skupując w jednę gromadę wszystkie dowody, wstrząsnąć umysłami słuchaczów i przeciągnąć je ostatecznie na swoją stronę. Przykłady takiego streszczenia mamy w mowie Cycerona przeciwko Verresowi (ks. V, rozdz. 52 i 72).

Anaklastyką (z grec, analdazis — złamanie), dawna nazwa dioptry ki, t. j. nauki o załamaniu światła; stąd przyrządy anaklastyczne, toż co dioptryczne.

Anaklet I, albo Klet (święty), jeden z pierwszych papieżów. Dane, jakie o nim posiada histo-rya, są niepewne. Jedni mieszczą go po Linusie, drudzy po Klemensie. Euzebiusz podaje rok 79— 91.—Lipsius: „Chronologie d. roemischen Bischoefe bis Mitte des 4 Jhts.” Kiel, 1869.

Anaklet II (r. 1130—1138), antipapież. Wystąpił przeciwko Inocentemu II, zwalczany przez św. Bernarda.

Anaklia, dawna warownia rosyjska nad morzem Czarnem, przy uściu rzeki Inguru, w dawniejszej Mingrelii, a obecnie w gub. kutaiskiej; od czasu zburzenia jej w 1855 r. przez angielsko-francuską flotę, więcej nie odbudowana. Miasteczko liczy 1,700 m-ców.

Anakoinosis 'grec., zasięganie rady, wspólna narada, zwierzanie się), nazwa figury krasomówczej, używanej często przez mówców. a polegającej na pozornem naradzaniu się ze słuchaczami, oponentami lub sędziami pytywaniu ich o zdanie, np.: „Jakbyście postąpili na jego miejscu?.... Cóż mamy począć? Zwalczać zło, czy stać obojętnie?... Czyż potrzeba więcej dowodów?.. Każdy z was przyzna, że...” i t. p. W ten sposób mówca usiłuje wzbudzić zajęcie się słuchaczów, zniewolić do brania udziału wewnętrznego w przebiegu rozpraw, zwrócić uwagę na pewny punkt sprawy, a w każdym razie wytworzyć wśród nich zdanie przychylne dla swych wywodów, obalić zaś lub osłabić przeciwne. Nazwę Anakoinosis nosi również zwrot krasomówczy, używany też często w stosunkach potocznych, jako znak poufałości, gdy mówiący zalicza siebie do grona, z którem, w danym przynajmniej wypadku, nic wspólnego nie ma. Widzimy przykład tego w słowach nauczyciela, gdy powiada do uczniów: „Cośmy zrobili?”—zam.: „Coście zrobili?” — lub w słowach obrońcy obwinionego: „Oskarżają nas, pociągają do sądu” itd.

Anakolut, anakolutya, (grec, anakolu-thon, anakolutkia=jbrak następstwa, ciągłego porządku lub związku), w gramatyce jest to nie-Pjodpowiedniość pomiędzy częściami okresu, poprzednikiem i następnikiem, wskutek opuszczenia właściwego spójnika lub zaimka, albo też użycia nieodpowiedniego, oraz wskutek zmiany rozpoczętej konstrukcyi lub jej zupełnego przerwania. W dwóch ostatnich wypadkach, A-t przybiera specyalną nazwę anantapodoton. Anakolut zdarza się szczególniej wtedy, gdy okres jest długi i zawiera wiele zdań pobocznych, tak, iż mówiący lub piszący zapomina o jego począt

ku. W gruncie rzeczy A-t jest wadą stylu, bywa jednak rozmyślnie używany w celu wywołania pewnego efektu, żywości opowiadania, a nawet dla większej jasności. Przykłady A-u są nader liczne u pisarzów starożytnych, rzadsze u nowszych.

m,

Wm

. ~y.

äSir

W kilka lat później (od 533 do 522 r.) znajduje się A-n, razem z erotycznym poetą Ibykosem (ob.), na rozkosznym dwTorze Polykratesa, potężnego władcy wyspy Samos, a gorliwego opiekuna sztuk pięknych, którego łaski piewca miłości i hulaszczego życia w wielkiej mierze umiał sobie zaskarbić. Po smutnym zgonie Polykratesa, udał się na dwór ateńskiego tyrana, Hipparcha, a kiedy i tego skrytobójcza ręka zamordowała (r. 514), podążył, jak się zdaje, na dwór Echekratesa, tes-salskiego dynasty. Umarł A-n w sędziwym wieku, bowiem w 85 roku życia, a jak to legenda pięknie ubarwia, udławił się winną jagodą poeta, który się główmie w ucztach, hojnie winem zraszanych, rozkoszował. Ze szczególnem upodobaniem

lir

l4

?-48äü

=>■

Fig 00. Annkreon.

wyobrażali go sobie starożytni jako starca, który, mimo siwizny, tylko o rozkoszach pubara i miłości marzy; takim też przedstawia go posąg marmurowy, w postawie siedzącej, zachowany do dzisiaj w Rzymie, w willi Borghese. Aleksandryjscy uczeni podzielili dzieła jego, pisane wszystkie w jońskim dyalekcie, na pięć ksiąg: elegii, jambów i pieśni; naszych czasów doszły jedynie drobne szczątki. W jambach. jak tego fragm. 21 dowodzi, umiał A-n przeciwnika swego gorzkiem ranić szyderstwem; jednakże w największej części pieśni jego drga ciągle żyłka wesołego towarzysza biesiady i zalotnego kochanka, nadewszystko ceniącego dźwięk lutni i pełne puhary, mimo ciężkiego lat brzemienia, rozpraszającego czarne myśli o śmierci hulaszczą i lubieżną piosnką. Nawet w hymnach, poświęconych na cześć Artemidy i Dionyzosa, przebija się charakter właściwy temu poecie, albowiem były to w rzeczy samej pienia tęsknej, nienasyconej miłości, w inną tylko formę przybrane. Stosowne do treści były także metry, w których A-n namiętne swe uczucia wylewał. We wrotkach mianowicie używał poctiwytnych dla ucha, melodyjnych, glykoneów fob.), dalej także miar jońskich, nadających się najwięcej do miłosnego igrania. W długie lata jeszcze po śmierci poety śpiewano wr całej Gre-cyi. głównie zaś w płochych kołach złotej mło-•d’ ieży ateńskiej, przy biesiadach i nocnych or-giach, przedewszystkiem miłosne pieśni A-a. Za czasów aleksandryjskich uczonych, były pieśni jego przedmiotem głębokich studyów. Chameleon napisał jego żywot, Aristarchos zaś opracował krytyczne wydanie dzieł jego. Dopiero w epoce wzrastającego mocarstwa rzymskiego przyćmione zostały oryginalne pieśni A-a słabszemi bez porównania naśladowaniami młodszych współzawodników poety. Zbiór ten. p. t.:,, Anacreontea”, zawierający około 60 piosnek, napisanych na wzór A-a, przechował się do dzisiaj, a przez długie wieki uchodził za prawdziwą spuściznę po wielkim poecie. Dopiero nowsze badania wykazały, że owe pieśni w głównej części z rzymskiej, a nawet z późniejszej, bo z bizantyńskiej, epoki pochodzą, i że drobna tylko część w aleksandryjskich czasach powstała. Prawdziwe fragmenty A-a wydał T. Bergk w Lipsku 1834 r. p. t.: „Anacreontis carmi-num reliquiae” i w dziele: „Poetae lyrici Grae-ci”, tom III, Lipsk, 1867. W IV tomie tegoż samego zbioru liryków greckich mieszczą się t. zw. „Anacreontea.” Welcker: „Kleine Schriften”, t. I, str. 251; t. II, str. 356 i nast. W polskiej literaturze naśladował Anakreontyki pierwszy Jan Kochanowski, mianowicie w Pieśń. Księga IV, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8; dalej we „Fraszkach” Ks. I, 4, 8, 39, 54, 71; II, 87 i 88; III, 4 i 5. s- D-

Anakreontyk. Rodzaj wierszy, które się spotyka w wielu fragmentach Anakreonta. Posiłkowali się też niekiedy tą formą wierszowania ko-medyopisarze łacińscy, oraz Seneka. Prudencyusz używał jej w strofach czterowierezowych, jak np: Ades, pater supre-me,

Quem ne-rno vi-dit un-quam; Patris-que Ser-mo, Cbris-te,

Et Spi-ritus benig-ne.

Są to jamby dwumiarowe, katalektyczne. Ana-kreontykiem też nazywają czasami wiersz, złożony z daktyla i dwóch trochejów, np:

— o y    — o    -—    o '

„Lydia, | die per | omnes.....„ (Horat).

lub w polskim:

„Śpiewaj mi, | luby | chłopcze...

Wiersz ten zwie się też arystofanicznym.

Anakreontyzm. Oznacza niekiedy w literaturze pewien rodzaj erotyczny, opierający się głównie na formie. Pochodzi to z mylnego przypisywania Anakreontowi pewnych poezyj maniero-wanych, których wcale autorem nie był.

Änakrysis (z grec, przegrywka). Podług teoryi nowożytnej, każdy wiersz, każdy ton rytmiczny, rozpoczyna się od tonu silnego; wiersze, rozpoczynające się od jambów, uważają się więc tak, jakby je poczynał trochej, z poprzedzającą głoską krótką. Ta głoska przedwstępna (domyślna) nazywa się anakrysis. Teoryę powyższą, prawie zupełnie nieznaną u starożytnych, pierwszy wprowadził Bentley; opiera się ona na zasadach muzyki nowożytnej i na fakcie, że u greków i ich naśladowców, rzymian, większa część wierszy posiada pierwszą głoskę krótką, lub długą, mogącą uchodzić za krótką, np. wiersz jambiczny trzy-miarowy, lub alkaiczny. Ob. Grumbach i Waz:

'„Prozodya i metryka łacińska"; Paryż, 1884 r.

Anakrysis w muzyce oznacza nutę przedtakto-wą, zwykle rozpoczynającą niektóre kompozycye.

Anaks, tytan, syn Uranosa i Ziemi, ojciec Asteriosa. Legendy mileteńskie czynią go królem Anaktoryi, którego synowi kreteńczyk Mile-tos zabrał państwo i nazwę „Anaktoryi” zamienił na swoje (Pauzaniasz).

Anaksagoras Klazomeński, filozof grecki z V w. prz. Cbr., (* około 500 r.—-f około 428 r. przed Chr. w Lampsaku). Od miejsca rodzinnego, miasta Klazomeny w Lidyi, około Kulofonu, Klazomenios zwany, A. był synem Hegezibu-la, a pochodził ze starożytnego i zamożnego rodu.

A. słynął pomiędzy starożytnymi grekami z głębokiej uczoności i stale zaliczanym był do znakomitych matematyków i astronomów. Żądny wiedzy i pragnąc rozszerzyć swą działalność naukową, opuścił A. rodzinne miasto i udał się do ówczesnego ogniska kultury greckiej, do Aten, dokąd przybył mniej więcej 463 lub 462 r. przed Chr., a przybył poprzedzony już sławą mędrca.

W Atenach przebywać miał A. 30 lat, przez cały ten Czas sam się kształcąc i nauczając innych;

A. też, rzec można, ugruntował tu prawdziwą filozofię. Podczas długiego pobytu swego w tern mieście, A. zwalczać musiał uprzedzenia większości jego mieszkańców i znosić prześladowania z ich strony. Obok tego znajdował on i uznanie wśród niewielu wprawdzie, ale wybitnych umysłów ateńskich; do przyjaciół jego zaliczają Archelaosa, Eurypidesa, Tucydydesa, a przypuszczalnie nawet i Sokratesa, co zaś ważniejsza, miał stałe poparcie ze strony samego Peryklesa. Ale i przyjaźń tak potężnego męża nie zdołała go w zupełności przed zawiścią wrogów i fanatyzmem ciemnego ludu ochronić. Oskarżony, głównie przez nieprzyjaciół rządów Peryklesa, podług jednych o „medyzm”

(medismos), to jest o należenie do stronnictwa, popierającego interesa króla perskiego, podług drugich, o nieuznawanie bogów narodowych, czyli o bezbożność, z trudnością uszedł śmierci. Uwolniony z więzienia za wpływem dostojnego swego protektora, A. zmuszony był jednakże opuścić niegościnne dlań Ateny. Udał się też A. do Lampsaku, kolonii miieckiej, gdzie przyjaźń Me-trodorusa, zastąpiła mu brak ukoronowanego przyjaciela. Tu założyć miał A. szkołę, której zarząd po śmierci jego powierzono jakoby Archelaosowi (Euzebiusz) i tu życie zakończył. Podług niektórych, umarł A. dobrowolną śmiercią głodową, a to nie mogąc znieść obojętnie wyroku banicyi, jaki, w skutek zarzucanego mu ateizmu, został nań w Atenach wydany. Fakt ten nie jest dostatecznie stwierdzonym, to tylko pewna, że mieszkańcy Lampsaku oddali mu cześć pogrzebem publicznym, a pamięć jego czcili, stawiając ołtarze, poświęcone Noüsowi i Aletei, i święcąc przez kilka stuleci odpowiednią uroczystość. Bo też dodać potrzeba, że A. był prawdziwym filozofem, to jest mędrcem, miłującym przedewszystkiem wiedzę dla wiedzy samej, szukającym jej z całem zaparciem się wszelkich możliwych z niej dla siebie korzyści praktycznych. Pozbył się on nawet na rzecz krewnych swoich dziedzicznego majątku, aby, wolny od więzów życia praktycznego, oddać się swobodnie kontemplaoyi naukowej. „Filozofii zawdzięczam—mawiać miał A.—moją doczesną ruinę, ale zarazem i szczęście duszy.“ Należy on tym sposobem do jednych z pierwszych, a nawet może jest najpierwszym z tych mędrców w Atenach, którzy szukanie prawdy stawili za cel całego życia swego, znosząc z pogodnem czołem wszelkie na drodze tej przeszkody, a nawet prześladowania. A. właściwie utorował drogę dla owego idealnego typu filozofa, o którym mówią i Platon, i Arystoteles, bo był żywym typu tego przedstawicielem; a jakkolwiek, zajęty przedewszystkiem badaniem zjawisk przyrody i dochodzeniem ich tajemnicy, nie pisał dzieł o etyce, etykę sam uprawiał praktycznie i na sobie, jako na żywym przykładzie, stwierdzał wyższość i niezłomność charakteru, jaki wyrabia się bezinteresowną pracą umysłową.— Wychodząc z zasady, że w naturze niema ani tworzenia, ani zniszczenia zupełnego, to jest, że nic w niej ani powstaje, ani też ginie, A. głosi wieczność inateryi, wśród której e stałe pierwiastki, w nieskończonej mnogości we t wszechświecie rozproszone, łączą się i rozdzielają ustawicznie, tak, że rodzenie się jest właściwie tylko skupianiem się, a śmierć rozdzielaniem się tych pierwiastków. „Mylnie przypuszczają grecy, powiada A., że coś zaczyna istnieć, lub być przestaje”-—„wszelkie stawanie się mogłoby być właściwie nazwane stawaniem się przez zmieszanie, a wszelkie znikanie—stawaniem się przez rozdzielenie.” Cząsteczki tej materyi, z której wszystko się wytwarza, nieskończenie małe i w nieskończonej ilości istniejące, ale posiadające już cechy wszystkich rzeczy, następnie z nich wytworzonych, to jest owe pierwiastki niezniszczalne, jednorodne w swych gatunkach, noszą w historyi filozofii nazwę homeomeryj (grec, homoiomeriai, łac. homoeomeriae). Zdaje się jednakże, że tę nazwę nadał im późniei Arystoteles. Nie są to jednak atomy, ani w pojęciu starożytnych, ani też nowszych hypotez naukowych. Homeomerye bowiem w systemacie A-sa są podzielne do nieskończoności, czyli nieskończenie małe, a przytem mają własności odrębne, od nich nieodłączne, które nie ulegają żadnej zmianie, pomimo przeróżnej kom-binacyi tych pierwiastków w rzeczach, powstających lub przemijających ustawicznie, a to w miarę ich skupiania się w jedną całość, lub rozpraszania się. „Mniema, powiada o A-sie Lu re-cyusz, że z cząsteczek złota powstać może złoto, że ziemia zrosła się z małych cząsteczek ziemi, że ogień z ognistych, że wo.la z wodnistych jest cząstek.” (I, 83U). Inną cechą znamienną łączenia się homeomeryj, to jest pierwiastków materyi, jest to, że nie łączą się one w ten sposób, iżby tworzyć tylko skupienie się cząsteczek jednorodnych w jedną jednorodną masę. Przeciwnie, podług teoryi kosmologicznej A-sa, każdy przedmiot we wszechświecie składa się z pier-

wiastków wszystkich rzeczy, tak, że każda rzecz szość historyków filozofii widzi wielki postęp w zakre-jest w każdej, wszystko we wszystkiem. Jeżeli zaś sie tej ostatniej, dzięki poglądom A-a. Samo jego jo spostrzegamy różnice pomiędzy rzeczami, to jest, jęcie rozumu (Noüs), jako przyczyny ruchu, i co za-jeżeli nie są, one dla nas jednakie, i przeto ró- tern idzie: oddzielenie ducha od materyi i wyżnę nazwy im dajemy, pochodzi to stąd, że ka- niesienie go ponad materyę i konieczność, uwa-żda rzecz zawiera inną, pod różnym stopniem żają oni za przełom w zakresie poglądów staro-uzewnętrzniania się, rzecz więc, która zdaje się żytnych na świat i jego rozwój. Dodać jednakże nale-nam przeważać w tym agregacie, daje mu swą ży, że pojęcie rozumu A-a, jako pierwiastku świata nazwę. Tak określona materya byłaby jednakże (Nous), nie odpowiada w zupełności temu, co idea-bezladną masą czyli chaosem, gdyby nie była liści wszystkich szkół rozumowi przypisują. „Nofis” lderowTana myślą pewną. Otóż, podług A-sa, ist- A-a nie jest bynajmniej absolutem, to jest ani Bo-nieje siła odrębna, czyli duch, albo rozum (Nous), giem, ani ideą absolutną, ani siłą jaką moralną która materyę ową porusza i porządkuje. Sile tej świata, działającą z pewnym celem, ale siłą przypisuje też A. początek światów, czyli uorga- niemal współrzędną z materyą, choć od niej różną, nizowanie materyi.„ Z początku pierwiastki wszyst- nie mieszającą się z nią, to jest czystą. A-s bo-kie były jedną zawiłą masą; rozum następnie przy- wiem jeszcze stoi na stanowisku fizyków albo nastąpił i uporządkował je w światy.” Rozum ten, czej fizyologów starożytnych; siła jego, świat porusza-(Nońs), jest nieskończonym (àpeiros) i niezależnym jąca, działa nie z własnego popędu i nie we własnym (autókrates), przenika on wszystko, ale nie miesza celu, ale jest objawem przyrodzonym, jest właści-się z niczem. Jest to siła odrębna, kierownicza, wie uawet mechanizmem, natury czysto fizycznej, wywołała ona ruch obrotowy w pewnym punkcie i działa, mechanicznie bez dążeń do celu jakiego bezładnej masy i odtąd pod jej działaniem po- lub ideału. To też bezzasadnie uważają niektórzy wstał świat cały, w ciągłym ruchu będący i obra- systemat ten filozoficzny za deizm, a A a za pierw-cająey się w około osi, w której środku mieści szego z pośród filozofów greckich deistę. Gla-się ziemia. Porwane ruchem obrotowym ziemi disch i Hoffmann (wr dziełach niżej przytoczo-części jej skaliste, oderwane od gruntu, unoszą nycb) usiłują udowodnić, że systemat A-a jest się w około ziemi, a zapalone eterem, błyszczą czystym teizmem; ostatni z nich nazywa sy^te-jako gwiazdy. Słońce, podług teoryi astronomicz- mat ten „teizmem dualistycznym” w przeciwsta-nej A-sa, jest kulą ognistą, kamienną, większą wieniu do monoteizmu Sokratesa i Platona (w roz-od Peloponezu; księżyc czerpie swe światło z te- prawie drukowanej w wydawanym przez Fich-go zbiornika ognia, na powierzchni jego wodzi A. tego: „Zeitschirft tur Philosophie”, N. F. XL. morza, wzgórza i doliny. Istoty żyjące powstały, 1862). Ze zdaniem tern polemizuje Zeller, cho-zdaniem A sa, po peryodzie ognia, to jest, gdy ciąż przyznaje, że główne znaczenie A-a w spe-ziemia ostudzona, ale jeszcze ciepła, użyźniona kulacyi greckiej polega właśnie na pojęciu ducha, wilgocią, przyjęła w siebie zarodki życia, unoszą- czyli owego rozumu (Nous), które to pojęcie, jak-ce się w powietrzu; dalszy ich rozwój nastąpić kolwiek trzymane było jeszcze w charakterze ti-miał drogą płodzenia, to jest za pomocą funk- zykalnego tłómaczenia jego istoty, dało pocliop cyj płciowych. Podług nauczania zatem A-sa, za- następcom jego do bliższego określenia istoty sadą świata nie jest wyłącznie materyalny jaki pierwiastku duchowego. Jakkolwiek bowiem szko-pierwiastek, jak utrzymywali poprzednicy jego ze ła A-a, to jest bezpośredni uczniowie jego, trzy-szkoły jońskiej, ale zarazem i pierwiastek idealny, mali się jeszcze jońskiej fizykalności, to jednak rozum (Nofis), który porusza materyę, rozdziela powstała wnet grupa myślicieli, którzy, jakby i porządkuje jej części, a przytem ją utrzymuje, wyczerpawszy zakres dotychczasowej filozofii, uto-Tym sposobem A wprowadza do filozofii grec- rowali drogę nowemu prądowi myśli. Samo już kiej pogląd dualistyczny w tłomaczeniu zjawisk zaznaczenie istnienia, obok naturalistycznych zja-świata, przyczem istotę jego opiera na wyższym, wisk, pierwiastku duchowego, prowadziło drogą ponad wszelkiemi zjawiskami stojącym pierwia- konsekwencyi logicznej myśli do bliższego zastano-stku--rozumie (Nous). Znaczenie i ważność teo- wienia się nad istotą ducha. Tym sposobem ryi A. polega właśnie na tern, że po raz pierw- Zeller uważa systemat A-a, jako ostatnie ogni-szy w niej spotykamy rozgraniczenie materyi i si- wo „jednostronnej filozofii natury”. Podobnież ły, czyli, jak chcą niektórzy, ducha. Przyznając od- Lewes (w Historyi filozofii) przypisuje A-i wy-rębnemu od materyi pierwiastkowi —sile, rozum, wybitne stanowisko w dziejach filozofii, przyczem a przynajmniej myśl jakąś, albo, choćby tylko pe- twierdzi że A-s „zarzucił most nad głęboką prze-wuą formułę, A. oddziela się od szkoły jońskiej filo- paść i ą, dzielącą wyznawców zmysłowości i myśle-zofów greckich i stanowi przejście do metafizyków, ma” swoją teoryą początku poznania ludzkiego a raczej tworzy ogniwo, wiążące tych ostatnich (Przekład polski. Warszawa 1885, tr. 208—209). z pierwotnymi „fizykami”, lub „fizyologami”, jak I najnowsi badacze filozofii A-a, przyznają nazywają ich niektórzy. Niektórzy historycy filozo- doniosłe znaczenie w dziejach myśli w ogóle, fii od niego też datują początek „właściwej filozofii Paweł Tannery, który poddał greckiej”, to jest filozofii attyckiej (Erdmann). Idą patrzeniu urywki tego mędrca, rozproszone wśród oni w tern za Arystotelesem, który w przeciwsta- pisarzy starożytnych, odnoszące się głównie do wieniu do poprzednich „marzycieli”. A-sa uważa za jego pojęoia o materyi (w pracy niżej przytoczo-pierwszego, który rozumnie myślał, W ogóle wiek- ¹ ncj), doszedł do przekonania, że względnie do

mu

sumiennemu roz-

Fr. Breier:

s. s.

Dr. Ł.

czasu, w którym A-s teoiyę swą głosił, stał on na zupełnie naukowem stanowisku, że pojęcia jego były prawdopodobnie głębszemi, niż je przedstawił Arystoteles, a nawet bardziej odpowiadającemu obecnemu pojmowaniu materyi, niż teo-rya tego ostatniego. W homeomeryach A-sa Tannery widzi przy tern zarodek idei platońskich. W ogóle powiedzieć można, źe krytyka filozofii A-sa jest dowodnym przykładem, jak dalece ocena myślicieli starożytnych zmienia się w miarę zmian hypotez, w nauce przeważających; i z tego względu A-wi przepowiedzieć można coraz większe uznanie dlatego właśnie, że stał on na stanowisku czysto fizykalnem. To, co mu zarzucano do niedawna, zmieni się może zczasem w podziw jego przenikliwości umysłowej, naturalnie, jeśli się zważy na czas w którym myśliciel ten hypo-tezy swoje tworzył i brak wówczas odpowiednich środków naukowych. Starożytni nie bez słuszności nazywali go „ho physikótatos”, to jest bezwzględnym fizykiem, a jeśli dawali mu przy tern przydomek rozumu (ho noüs), czynili to prawdopodobnie z odcieniem ironii, która jednakże dziś, w XIX-ym nawet wieku, byłaby niesłuszną. Swoje poglądy naukowe i filozoficzne zawarł A-s głównie w traktacie, noszącym zwykłą wówczas nazwę prac tego rodzaju: „O naturze” (Peri Physeos). Z traktatu tego zachowały się tylko urywki, które dają jednak pewne wyobrażenie o poglądach tego mędrca. Urywki te, rozproszone w dziełach filozofów starożytnych, zebrali w pracach niżej przytoczonych: Schaubach, Schorn i Muflach. Źródła starożytne, do poznania filozofii A-sa służące, znajdują się przeważnie w dziełach Arystotelesa, Platona, Cvcerona, Dyogenesa, Laercyusza („De clarorum philosophorum vitis”, Paryż, 1850), Symplicyusza („Commentarii in octo Aristotelis physicae auseultationis libros”, We-necya, 1536, str. 312), Stobeusza i Plutarcha: („De placitis philosophorum”, FJorencya, T. I, str. 3.29).—Porów. Ploucquet: „Dissert, de dogma-tibus Thaletis Milesii et Anaxagorae Clazome-nii“, (Tybinga, 1763). Carus „Dissert, de cosmo-theologiae Anaxagorae fontibus“, (Lipsk, 1794). Hemsen: „Anaxagoras Clazomenius sive de vita ejus atque phylosophia disquisitio historica”, (Getynga, 1821). Schaubach' „Anaxagorae Clazome-nii fragmenta”, (Lipsk, 1827). W dziele tern najdokładniej zebrane są dane, dotyczące tego fi-jozofa, oraz oceny nauki jego, jakie przechowa-y się w starożytności. W. Schorn: „Anaxago-ae Clazom. et Diogenis Apoll, fragmenta”, (Bonn, 1829). Cousin „De la métaphysique d’Aristote”, (Paryż, 1835, str. 140).

„Die Philosophie des A. nach Aristoteles”, (Berlin, 1840). Bersot: „De controversis quibusdam Anaxagorae doctrinis,” (Paryż, 1843). Zivort: „Dissertation sur la vie et la doctrine d’Anaxa-gore”, (Paryż, 1844). Mullach: „Fragmenta philosophorum graecorum, (Paryż, I860, T. I, str. 243 i d.). C. Hoffmann: „Ueber die Gottesidee des A., Sokrates u. Platon”, (Würzburg, 1860). Gladisch: „A. und die Israeliten”, (Lipsk, 1864).

C. Alexi. „A. und seine Philosophie nach Fragmenten bei Simplikios“ (1867). E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen”. I. Theil. 4 Auflage. (Lipsk, 1867, str. 864—932). H. Kothe: „Zu A. von Klazomenai”. (Jahrb. für dass. Philol. 1886, str. 767—771). P. Tannery: „La théorie de la matière d’Anaxagore”, (Revue philosophique 1886, IX, str. 254—271). „Pour l’histoire de la science hellinefl Paryż, (1887). Fimian „Dottrina fi-losofica di Anassagora”, (Rivistà italiana di fi-losofia, Anno IV. 1889).

W historyi medycynyjj zachowała się wiadomość, że A. pierwszy, mówiąc o powstawaniu człowieka, twierdzi, źe płód męski leży w macicy po stronie prawej, a żeński po lewej, co Arystoteles poczytuje za rzecz niewątpliwą (Hist. IV); nadto, że A-s za źródło chorób gorączkowych poczytywał przemieszczenie żółci.

Anaksagoras z Eginy, rzeźbiarz grecki, wsławił się posągiem Zeusa, wystawionym przez greków w Olimpii, po zwycięstwie odniesionem nad persami pod Plateą. A-i przypisują także autorstwo traktatu „O perspektywie w malarstwie de-koracyjnem” (Witruwiusz).

Anaksander, komedyopisarz grecki, z okresu komedyi arystofanicznej, zwanej dawną. Korzystając z jej bezwzględności i swawoli, sparodiował na scenie jeden wiersz Eurypidesa w sposób tak ubliżający rządowi ateńskiemu, że go skazano na śmierć głodową. Z dzieł jego, które miały być bardzo cięte i sarkastyczne, nie pozostało nic.

Anaksandrides, król Sparty z dynastyi Agi-dów, współczesny Krezusowi, panował wespół z Aristonem, około r. 560 przed Chr. Za jego panowania sparcyaci odnieśli kilka zwycięstw nad tegeatami. Ożeniony był z siostrzenicą swoją. a nie mogąc się doczekać potomstwa, otrzymał od eforów pozwolenie pojąć drugą żonę, z którą miał syna Kleomenesa, następcę tronu, ale później pierwsza jego żona wydała na świat trzech synów. Wypadek ten bigamii królewskiej głośny był w starożytnych dziejach Hellady.

Anaksandrides, czasem Aleks., poeta grecki, rodem z wyspy Rodos lub Kolofonu, żył około r. 350 przed Chr. Pisał przeważnie dytyramby i komedye, w zakresie komedyi zwanej średnią, i był jednym ze świetniejszych jej przedstawicieli nie-tylko w Atenach, ale i w Macedonii. Suidas przypisuje mu 65 komedyj, z których 10 premiowanych; z tych pozostało nam tytułów 36 i około 80 ułamków. Były to w części, sądząc po ułamkach, k. mitologiczne, w części charakterowe; a jak twierdzi Suidas, pierwszy A-s wyciągnął na scenę owe, dziś z taką zaciętością przez francuzów traktowane, miłostki nieprawe, wiaro-łomstwa i inne wszeteczeństwa moralne, którym w obrobieniu nie brakło głębszej obserwacyi i zdań poważnych, jak poniekąd domyślać się można z ^Arystotelesa. (Meinecke, „Hist. crit. comic, graec.” str. 36 7).

Anaksarchos z Abdery, w Tracyi, filozof z IV wieku przed Chr. Podług jednych A-s był uczniem

Metrodorosa, po.dług innych —Dyogenesa. A-s cieszył się przyjaźnią Aleksandra W., któremu, wraz z uczniem swoim, Pyrronem, towarzysz)ł w wyprawie do Indyj. Więcej niż nauką, A-s zasłynął śmiercią swoją. Gdy bowiem po zgonie Alesaudra W., A-s dostał się w ręce osobistego wroga swego, tyrana cypryjskiego, Nikokreona, książę ten kazał go zatłuc na śmierć w moździerzu. A-s zadziwił wszystkich nieugiętym charakterem i bohaterstwem, z jakiem męczeństwo to poniósł. Starożytni uważali go za poprzednika skeptyków. Z danych, o nauczaniu jego przechowanych, sądzićby jednak można, że był raczej zwolennikiem filozofii Demokryta, zwłaszcza jeśli prawdą jest, że szczęście uważał on za cel dążeń ludzkich (eudajmonizm). W praktycz-nem jednak zastosowaniu filozofii do życia zbliżał się A-s do cyników; gdy znowu pogardę swoją dla wrogów i lekceważenie cierpień fizycznych stwierdził dostatecznie własną śmiercią. (Diogenes Laerciusz. Ks. fX. R. LX).

jończycy sycylijscy, tknięci współczuciem dla współbraci, pragnęli dać im sposób wyłamania się z pod jarzma perskiego, przez osadzenie ich gdzici dziej; szczególniej zainteresowali się nimi zan-kleci i zaproponowali im założenie nowej osady wszechjońskiej, na żyznym i pięknym gruncie sy-kelów w Sycylii północnej. Usłuchali tego zbiegowie z Samos i Miletu i popłynęli ku Zankle. Kiedy stanęli w cieśninie messeńskiej i dotarli do Lokry epizefirejskiej, pod nieobecność władcy zankleckiego, Slcytesa, wróg jego A-s namówił ich, aby, nie czekając na nową osadę, zabrali sobie gotową Zankle, co też i uczynili wychodźcy, wywdzięczając się za życzliwość współbraci. Było to urzeczywistnienie bajki o zmarzłej żmii, przygarniętej przez chłopa. Nowi przybysze rozdzielili między sobą osadę na Miletyńską i Samijską, ale tę drugą niebawem zabrał sobie A-s, mieszkańców wypędził, nowymi z plemienia doryjskiego i messeńskiego osadził, i pod nazwą Messeny do państwa swego przyłączył (Herod. VI; 22, sq., 33). Lubo potężny, A-s ustępował jednak przed wielkością sąsiada z poza cieśniny, Hierona Syraku-zańskiego. Władca Regium i Messeny byłby niewątpliwie zajął siedzibę Lokrów epizefiryjskich, gdyby ci nie udali się pod protekcyę Hierona, który przesłał mu zagrożenie i tern zmusił do zaniechania zamiaru (Diod. XI; Pindar I, II). A-s panował do r. 476 przed Chr. i umarł wkrót-se po tych pogróżkach Hierona. Takim jednak szacunkiem otaczano jego pamięć i tak świetnym był zarząd wyzwoleńca Mikitosa, którego on mianował zawiadowcą państwa, że i Regium, i Mes-senę pozostawiono dzieciom jego, jeszcze małoletnim (Justyn. IV, 21).    K- K-

Anaksylas, albo Anaksilaos z Laryssy (Anaxüaus Laryssaeus), w Tessalii. Filozof ze szkoły pitagorejskiej, z epoki Augusta, mniet znany jako myśliciel, niż jako zdolny magik. Sztu kę swoją traktował w dziełku: „Paignia seu Lu dicra”, z którego urywki przytacza Pliniusz w „Hi storyi naturalnej“ /Ks. XIX, r. I; Ks. XXVIII r. XV). Z powodu uprawiania magii, A-s zmu szony był opuścić Włochy. (Euzebiusz: „Kro nika“).    s- s-

n-

s. s.

Anakso,' (mit.), córka Alkejosa, króla Tyryntu, siostra Amfitryona. Poślubiła Elektry ona, syna Perseusza, króla Midyi, swojego stryja, i miała z nim kilku synów i jednę córkę, piękną Alkrne-nę. To samo imię nosi i jedna z żon Trezeniu-sza, którą porwał Tezeusz, zamordowawszy przedtem jej synów, a zgwałciwszy córki.

Anaksybia (mit.) 1) córka Biasa a żona Pe-liasa. 2) Córka Kratiensa a druga żona Nestora. 3) Córka Plistenesa, siostra Agamemnona. małżonka Strofiosa, matka Pyladesa, przyjaciela Orestesa, syna Agamemnowego. . Eustatios mylnie miesza ją z poprzednią. Eschilos także plącze rodowód Agamemnona (ob. Agamemnon).

Anaksylaos. 1) Władca Regium na wyspie Sycylii. Gród ten stanowił osadę chalkidyjską, znaczna jednak część ludności była niewątpliwie pochodzenia messeńskiego, równie jak i władca tego miasta (despotes) A-s, panujący między 500 a 470 r. przed Chr., który wywodził się jeszcze od wychodźcy messeńskiego, Alkidamidasa (Strab.

mu.

VT; Pauz. IV). Sławie i potędze jego, w czasach kiedy już dawne dzieje miast zaczęły się przedstawiać nie w nimbach mitycznych, ale pozyty-wniej i systematyczniej, przypisać należy to, że Anaksylas, ateńczyk, komedyopisarz k. śred-żywioł messeński w Regium uwydatnić się zdo- niej, z którego dzieł znamy około 20 tytułów łał wśród ludności przeważnie chalkidyj skiej. Po- i 40 ułamków; jeden spory, wynoszący 32 wier-czątek tego tam żywiołu, z którego pochodził A., sze jambowe, o zgubnym wpływie nierządnic, objaśniają podwójnie. Dawna legenda powiada, Zdaje się być spółczesnym Demostenesowi (Mei-że niektórzy messeńczycy u siebie, żądając uczy- necke: „Hist. crit. comic, graece,” str. 406). nienia zadość spartanom za zniewagę, wyrządzo- Anaksymandros, tilozof grecki ze szkoły joń-ną ich dziewicom w świątyni Artemidy Limnatis, skiej (*611 w Milecie — ^ po 547 r. przed Chr.). zostali przez współziomków zgnębieni i wyruszyli O życiu A. nie przechowały się żadne wiado-z domów aż do Regium; Pauzaniasz zaś odnosi mości, prócz tej, że był kierownikiem kolonii mi-fakt wychodztwa do końca pierwszej wojny mes- letczyków, założonej w Apolonii. Nie wcho-seńskiej, co przypadałoby wcześniej, niż na rok dząc w roztrząsanie prawdziwości tego faktu, 720 przed Chr. 2) Syn lub potomek poprzednie- zaznaczyć winniśmy, że samo to podanie wska-go, znanym jest ze sposobu postąpienia z sycy- żuje już na znaczenie i popularność, jakie A. lijskiem miastem Zankle, którego władca, Śky- miał prawdopodobnie wśród współobywateli swo-tes, w ustawicznym był z nim zatargu. Kiedy ich, to jest w Milecie. Uczeń Talesa, po-persowie stłumili powstanie jończyków w Azyi dobnie jak ów mędrzec starożytny, i A. zagłę-odzyskali Alilet w r. 494—3 przed Chr., biał się nad pierwiastkiem wszechrzeczy i w szech-

K ncy UopHdja ł‘owtz«ehn* Uazt r

Ea&wisk. Za taki pierwiastek (orehe) iulu. uh j iwodę, jak Tales, ale przestrzeń, albo raczej i^iitograniczooość, nieskończoność. Pierwiastek ten,

384—393), starali się pojęcia o karze i pokucie wyprowadzić z pojęć czysto greckiej kultury i oczyścić tym sposobem mędrca greckiego od zarzutu zapożyczania się u mędrców wschodnich. Ostatnią tę interpretacyę utrzymuje gorliwie Ziegler (w niżej przytoczonej rozprawie), którego zdaniem: „A. byłby przy tern pierwszym z filozofów przedsokratesowych, którzy łączyli ze speku lacyą metafizyczną refieksye etyczne, i który itym sposobem jeszcze przed Sokratesem kładłby wśród greków,osnowę naukową dla przyszłej etyki” (str. 27).—Źródła do poznania filozofii A-sa zawierają się głównie w Arystotelesa „Fizyce” (Ks. I, r. IV; Ks. Ill, r. IV i VII); w Symplicyusza „Commentarii in octo Aristotelis physicae aus-cultationis libros“ (Wenecya, 1526); wr Themis ty-usza „Paraphrasis in Aristotelis physicam“ (We-necya, 1670), oraz w „Życiorysie sławnych filozofów greckich”, Dyogenesa Laercyusza. Z nowszych autorów o A-sie i filozofii jego pisali: Schleiermacher: „Ueber die Lehre des A.” (Berlin, 1815. Rozprawa ta pierwiastkowo drukowaną była w 1811 r. w „Pamiętnikach berlińskiej Akademii nauk“).— Cieszkowski August: „Rzecz o filozofii jońskiej. Jako wstęp do historyi filozofii“ („Biblioteka Warszawska“, 1841, Tom Mallet: „Histoire de la philo>ophie ionienne“ (Paryż, 1842). — De Canaye: „Recherches sur A.“

(piÿli materyę zasadniczą, nazwał on „apejron“, j, ; jest „nieograniczoną“ w swej rozciągłości i nieokreśloną, nieujętą co do cech swoich. Z pierwiastku tego, czyli owego chaosu pierwotnego, będącego światem w zarodku, wyłonił się, zdaniem A-sa, cały świat „ograniczony“, to jest w ogóle wszelkie zjawiska natury, znanej rozciągłości i wiadomych cech. Wyłaniają się zaś one z tej rozłogi pierwiastkowej dzięki wiecznemu ruchowi, jej wrodzonemu, towarzyszącemu zjawiskom ciepła i zimna, wilgoci i suszy. Wyłonione zjawiska natury „porządkiem czasu“ znowu do owej pierwotnej, odwiecznej materyi powracają.

(w „Pamiętnikach b Lińskiej Ak. nauk”). — R. Seydel: „Der Fortschritt der Metaphysik unter den ältesten ionischen Philosophen” (Lipsk, 1861). — Büsgen: „Ueber das äpejron Anaximanders” (Wiesbaden, 1867). — Michelis: „De Anaximandri Infinito” (Braunsberg, 1874). — E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen”, I. Theil (Lipsk, 1876). — G. Teichmüller: „ötudien zur Geschichte der Begriffe” (Berlin, 1876, str. 1—70; 545—588). „Neue Studien zur Gesch. der B., It Heft” (Gota, 1878).— Lütze: „Das Apeiron Anaximanders” (Lipsk, 1878). — P. Tannery: „Anaximandre de Milet” (Revue philosophique, 1882, V).— Neuhäuser: „A. Mi-lesius etc.” (Bonn, 1883). gier: „Ein Wort von A.” („Archiv für Geschichte

der Philosophie”, Tom I, Berlin, 1888, str.

s. s

Theobald Zie-

Anaksymenes z Miletu, filozof grecki ze szkoły jońskiej (* 588 w Milecie—-j- około 524 r. przed Chr.). Uczeń Anaksymandra, A. widział w powietrzu atmosferycznem pierwiastek zasadniczy wszechświata. Przypuszczenie to uzasadniał on życiem zwierząt, utrzymującem się za pośrednictwem powietrza i oddychania. Twierdził przy-tem A., że i świat cały życie swoje pierwiastkowi temu zawdzięcza; wszelkie bowiem inne znane elementa świata są tylko rozcieńczeniem lub stop-niowem zgęszczeniem się tego pierwiastku zasadniczego. Do pierwszej kategoryi zaliczał on ogień, do drugiej: 1) wodę, 2) ziemię i 3) formacye kamienne, szeregując je w tym porządku, na mocy coraz większego zgęszczania się materyi. Dalszą analogię powietrza z życiem przeprowadzał A.,

Tym sposobem A. tłumaczy ciągłe powstawanie i znikanie zjawisk wszechświata, a zatem i światów oddzielnych. Więc i ziemia nasza, podług teoryi A., wyłoniła się tą drogą z ogólnej masy bezkształtnej, nieskończonej materyi; jest ona kształtu sferycznego i zajmuje środek wszechświata. W około ziemi krążą gwiazdy, w jednakiej pomiędzy sobą odległości. Słońce, w tym systemacie kosmologicznym, porównane jest, co do wielkości swojej, z ziemią; jest ono masą ognistą, jakby rezerwoarem płomiennym, z niego I). też czerpie swe światło i księżyc. Z ziemi, zdaniem A-sa, wyłaniają się, za pośrednictwem baniek wodnych, istoty żyjące, w pewnem stopniowaniu rozwijające się. I człowiek powstać miał tą drogą; z początku pod postacią ryby zamieszkiwał on wody, nim, dostawszy się na grunt stały i suchy, rozwinął się stopniowo w organizacyi swojej do formy dzisiejszej. W ogóle, świat organiczny, podług A-sa, zawdzięcza swoje powstanie słońcu, a raczej działaniu jego na zwilgoconą ziemię. Zjawienie się istot organicznych nie jest jednakże powstaniem czegoś zupełnie nowego we wszechświecie, ale tylko odmiennem ukształtowaniem się tychże samych, nieskończenie małych cząsteczek materyalnych. To też świat nasz podobnie przeminie, jak i inne światy, gdyż w naturze odbywa się ciągłe tworzenie się i rozkład, dzięki zobopólnemu działaniu ciepła i zimna, które ustawicznie rozdzielają cząsteczki materyi 16—27). i do równowagi je przywodzą. Dzieło A-sa „O naturze” (Peri Physeos), z wyjątkiem niewielu zachowanych z niego urywków, zaginęło. Uchodzi ono za pierwsze dzieło filozoficzne w literuturze greckiej. Nieliczne urywki z dzieła tego dotąd jeszcze podlegają różnemu komentowaniu. Szczególniej wyrażenie A-sa o powrocie wszystkich rzeczy na łono wspólnej ich macierzy—nieskończoności, a mianowicie wzmianką jakby o karze jakiejś, dla której, w porządku czasów, istnienia indywidualne znów toną w ogólnej nieskończonej materyi, jakby pokutę czyniąc. Podczas, gdy jedni z komentatorów w myśli tej dopatrywali się odbicia wierzeń egipskich, inni—podań babilońsko żydowskich o potopie, to jest wogóle obcej kulturze greckiej myśli wschodniej; drudzy znów, opierając się na Homerze („Iliady” pieśń 16, w. purownywając duszę ludzką, na oddychaniu opar-

stępstwic istniejącej lub poprzedza ją* ej choroby. Wydarza się bardzo często w przebiegu chorób gorączkowych zakaźnych, np. tyfusu, ospy, szkarlatyny, gdzie przyczyną tego objawu jest prawdopodobnie zmiana składu krwi; pospolicie też ustępuje głuchota taka z ukończeniem choroby; nie kiedy wszakże pozostaje na dłuższy czas. Gdzie je • dnak utrata słuchu jest następstwem naruszenia nerwu słuchowego, kości narządu słuchowego, albo odpowiedniej części mózgu (górnego Zawoju skroniowego), tam głuchota bywa zwykle trwałą i niewyleczalną. W późnej starości powoduje często niewyleczalną także głuchotę zanik nerwu słuchowego.

tą, z powietrzem, którcm wszechświat oddycha, zarówno b -wiciu dusza, iak i powietrze, utrzymują życie: pierwsza ludzi, drugie—świata. Pogląd ten opiewa jedyny autentyczny z zachowanych urywków dzieła A-sa „O naturze”. Fragment, u Plu-tarcha (Plac. I, 3, 6) przytoczony, tak myśl tę dosłownie wypowiada: „Tak, jak dusza nasza, o ile jest powietrzem, panuje nad nami, utrzymując nas, podobnież oddech i powietrze ogarniają wszechświat (Kosmos)”. Bliższe zastanowienie się nad duszą, z powodu uduchowienia pierwiastu zasadniczego świata (powietrza), wyróżnia pogląd filozoficzny A-sa od poglądów innych przedstawicieli szkoły jońskiej. Piątego też ISeydel (w dziele niżej przytoczonem, str. 39,25) nadaje teoryi tej nazwę „hylozoizmu psychicznego”, w odróżnieniu od hylozoizmu Talesa i Ana-ksymandra, który nazywa hylozoizmem somatycznym, czyli cielesnym. Ziemia nasza, podług teoryi powietrznej A-sa, jako wielka tafla płaska, unosi się w powietrzu, w środku wszechświata. — R. Seydel : „Der Fortschritt der Metaphysik unter den ältesten ionischen Philosophen” (Lipsk, 1861). — Schmidt: „Dis-sertatio

Dr. Ł.

7 1 - 104).

Analagmatyczne krzywe, ob. K r z y w e linie. Analcym (miner.), minerał szeregu foremnego, krystalizujący zwykle w ikosi-tetraeder 202, często ze ściętemi kątami czworościennemi. Kryształy rozmaitej wielkości, od bardzo drobnych do wielkich, zwykle złączonych w grupy; bywa też w skupieniach ziarnistych i w pseudomorfozach po leucycie. Łupliwość sześcienna, bardzo niewyraźna; odłam nierówny. C. wł. 2.1 — 2.28; Tw. 5.5. Bezbarwny, biały i szary, z odcieniem czer-de Anaximenis psychologia” (Jena, wonawym i czerwony, o blasku szklistym, niekie-! 8On).—Zeller: „Die Philosophie der Griechen”, dy perłowym; przezroczysty aż do przeświecania 1. Theil (Lipsk, 1876).—G. Teichmüller: „Studien tylko na krawędziach. Skład, według licznych zur Geschichte der Begriffe” (Berlin, 1876; str. rozbiorów: Na,₂ (A1₂) Si₄0₁₂4-2H₂0 (dwukrzemian Faul Tannery: „Anaximène et glinu i soduj; jest więc niejako leucytem sodowym l’unité de substance” ( Revue philosophique, z 2 cząsteczkami wody. Niektóre jego odmiany, 1883, VI). „Un fragment d’Anaximène dans jak z Niederkirchen w Bawaryi nadreńskiej i z nad Olympiodore le chimiste” („Archiv für Gesch. jeziora Wyższego (Superiorsee) w Ameryce polder Philosophie”, Band I, Berlin, 1888; str. nocnej, zawierają od 3 — 6% wapna; inne, jak 314— 321). — Alessandro Chiappeli : „Zu Py- I z wysp Cyklopów — potaż, zastępujący w części ihagoras und Anaximenes” (tamże, str. 582— sodę (nawet 10,56°/o potażu, a tylko 2.0°/? sody). 594).    s- s- W kolbce wydziela wodę, bieleje i mętnieje; pod

Anaktes (Anaces), miano, nadane w ogóle bogom mitologicznym, w których ręku miały spoczywać rządy świata. Tak nazywumo i Dyosku-rów, jak tego dowodzą ustępy z dzieł Pauzania-sza, Cycerona („De natura deorum”), Plutarcba i FJiena. Pauzaniasz wspomina o świątyni Ana-ktes w Amfisie, ale nie wie napewno, czy to się tyczy Anaktes Païdés (Kastor i Polluks), Kure-tów lub Korybantów, czy też bóstw tajemniczych znanych pod mianem Kabirów. Niektórzy pisarze utożsamiają greckie Anaktes z he-luajskiem Enakim. Ateńczycy nazywali Anakes uroczystości, odprawiane na cześć Kastora i Pol-luksa.

K. .1.

dmuchawką stapia się spokojnie w przezroczystą perłę; kwas solny rozkłada go całkowicie, z wydzieleniem śluzowatej krzemionki. Znajduje się w próżniach i szczelinach skał plufonicznych, w Aussig (Czechy), dolinie Fassa (Tyrol), w Yi-cenzy, Dumbarton (Szkocya), na wyspach Feroe i Kerguelen; na wyspach Cyklopów bardzo obficie we wszystkich szczelinach i wydrążeniach rozłożonego dolerytu; rzadziej w żyłach i pokład cli kruszcowych: w Andreasbergu, Arendalu; w Duingen (Hannower ) w li monicie.

Anaktorion, osada koryncka nad zatoką Am-brakijską. powstała częścią z miejscowych mieszkańców Akarnanii, częścią z przybyszów, sprowadzonych przez Kypselosa lub Peryandra, a pochodzących już to z Koryntu, lub z przeciwległej wyspy Koreyry; w mieszaninie tej zapanował żywioł religijny grecki, jak świadczy świątynia Apol-lona Aktiosa. pod A. postawiona. Miasto w następstwie podziela losy całej Akarnanii i przyjmuje, chcąc nie chcąc, żywy udział w wypadkach wojny peloponeskiej (ob. Akarnania). K-K-Anakuzya (grec, a priv, akuein — słyszeć), | wyraz lekarski, oznaczający utratę słuchu

Analcymit (geol.). Nazwę tę nadał włoski geolog, Cemellaro, bazaltom, występującym szeroko na wyspach Cyklopów, w pobliżu »Sycylii, odznaczającym się obfitą domieszką annlcymu, w pięknych, przezroczystych, bezbarwnych kryształach, nieraz w takiej ilości, że stanowi on dwie trzecie massy bazaltowej.

Analekta, wyraz ten oznacza wt ogólności wybór dzieł, lub też celniejszych miejsc i zdań z jednego albo kilku pisarzy, zwłaszcza poetów. Niemcy wydawnictw w tym rodzaju mają bardzo wiele, jak np. „Analekta graeca majora” (zbiór klasyków greckich, F. Philippiego), Lipsk, 1827; „Analekta veterum poëtarum graecorum”, R. Pb. Fr. Brunka; „Analekten für das Studium der exeget, w na- j und systemat. Theologie”, Rosenmüllera, Lipsk,

tylko chwilową.

Analfabeta (po grecku znaczy: człowiek ni6 umiejący ani czytać, ani pisać). W prawodaw-stwach różnych narodów znajdują się specyalne przepisy, określające, w jaki sposób mogą być między analfabetami zawierane umowy piśmienne, lub przez nich sporządzane jakiebądź akta, wymagające podpisu. Najogólniej wymaganym jest jakiś znak jego ręki, którego autentyczność powinna być stwierdzona podpisami dwóch świadków.

A. S.

Mmi

MMMM

s.

Analges Nitsch. Drobny pajączek z rzędu roztoczy (Acarina), który zamieszkuje pióra ptaków, mianowicie wróblowatych (Passeres) i należy do rodziny Dermaleichidae. Ciało ma zao krąglone, prawie mikroskopowej wielkości; szczę-koróżki szczypcowate i przysadki gębowe trójsta wowe, tworzą razem ryjkowate uzbrojenie gęby.

Pierwsza para nóg stale, druga zwykle, opatrzone są wyrostkami łokciowemi, a nadto pokryte szczecinkami. Trzecia para nóg u samców zgrubiała, wydłużona, bez przysawrek, lecz uzbrojona szeństwa. Moc prawa zwyczajowego (jako też tak na końcu pazurkami. Koniec odwłoka zaokrą- z w. Common Law), polega na dozwoleniu wła-glony, bez wycięć. Karmi się piórami ptasiemi, dzy najwyższej. Wszelkie prawo jest tedy pro-na których mieszka. Odróżniają kilka gatunków duktem najwyższej, moc zmuszania posiadającej, tego roztocza, jak np. A. passerinus de Geer. władzy. 3) Miarą wartości wszelkiego prawa Szaro-czerwonawy (samica jaśniejsza). Trzecia j i wszelkiej moralności jest użyteczność, największe para nóg u samców z 2-ma ząbkowa temi wyrost dobro, największej liczby ludzi (utilitaryzm). 4)

1821; „Analekta grammat.ica’", Eicbenfelda i Endlichem, Wiedeń, 1836—1837 i t. p.

Analemat, W astronomii, rzut ortograficzny sfery niebieskiej na płaszczyznę południka, zatem obraz sfery niebieskiej dla oka, umieszczonego w odległości nieskończonej na wschód lub na zachód południka. W rzucie tym równik i poziom przedstawiają się, jako linie proste, a łatwa ope-racya graficzna pozwala stąd oceniać wysokość słońca i gwiazd o którejkolwiek godzinie, a zatem też chwilę wschodu i zachodu słońca.

Analepsya ( greckie, analepsis — podniesienie, wzmocnienie), w lecznictwie oznacza działanie, zmierzające do podniecenia sił, wzmocnienia, zwłaszcza chwilowego; stąd środki analeptyczne (analeptica) czyli ocucające, orzeźwiające. Działanie tych leków polega na silnem pobudzeniu czynności nerwów, zwłaszcza mózgo-rdzeniowych. Jedne z nich wywierają wpływ swój przeważnie na sferę umysłową, inne na czuciową, jeszcze iune na ruchową. Zalecają się głównie pomie-nioue leki w wypadkach nagłego stłumienia lub stępienia czynności nerwowych w ogólności, np. w omdleniu, duszności, w napadach hysterycz-nych, osłabieniu po krwotokach i t. p., a skutek ich objawia się w podnieceniu ruchów serca, w następstwie czego ożywia się przypływ krwi do mózgu i rozbudza czynność nerwów mózgowych i rdzeniowych. Do rzędu leków orzeźwiających zaliczamy środki eteryczne, eteryczno-olejne, wyskokowe i amoniakalne, jak: kamfora, walerya-na, stroje bobrowe, piżmo, etery i t. p. Znamienną cechą tych leków jest szybkość działania z jednej strony i szybkie znowu ustępowanie skutków z drugiej; pożyteczność ich zatem jest

Dr. Ł,.

kami. Długość ciała 0.45 mm. Bardzo pospolity na drobnych ptakach wróblowatych (niekiedy na gołębiach); głównie przebywa na piórach szyjowych i na pokrywach skrzydłowych. A. frin* gillarum C. L. Koch. Samica ma na końcu odwłoka 2 krótkie, zgięte wyrostki. Długość ciała samca 0.42 mm., samiczki zaś 0.45 mm.; mieszka na różnych ptaszkach śpiewających.

V * //

!.?

Im

id

FI?:. 60 i fil. Ani!»’«,

Analgesya, także Analgia (grec, a i ajr/os— ból), bezbolesność, wyraz lekarski, którym oznaczają częściowe zboczenie czucia, czyli znieczulenie, objawiające się utratą uczucia bólu, pomimo, że wrażenia dotyku zachowują się niemal w zupełności. Osobliwy ten stan znieczulenia spotykamy przy zachloroformowaniu człowieka dla wykonania operacyi chirurgicznej; uśpiony chory czuje dotknięcie operatora i noża, a przecież nie doznaje bólu od cięcia. Niezupełnie wyjaśniony fakt A-yi, tylokrotnie sprawdzony, stwierdzać zdaje się przypuszczenie, że do przeprowadzenia uczucia bolesnego służą oddzielne nerwy, których czynność stłumia wdychany chloroform. Dr- Ł

Analin. Nazwą tą oznaczają w papierniach gips, sztucznie przygotowany przez strącenie z chlorku wapnia, za pomocą kwasu siarczanego, i używany jako szarża. Zowią go także bielą mleczną.

Analityczna geometrya, ob. Geometry a. Analityczna mechanika, ob. Mechanika.

Analityczną pzkoła prawa nazywa się, wedle metody swojej, najnowszy kierunek w literaturze prawnej, na którego czele stoją Jeremiasz Bentbam i John Austin, Właściwościami charakterystyczne-mi tej szkoły są następujące zasady: 1) W ka-żdem politycznem społeczeństwie jest oznaczona najwyższa władza (suverenita), składająca się z ie-dnej albo wielu osób. 2) Pozytywne piawo jest nakazem tej władzy najwyższej, wkładającym na poddanych ściśle oznaczone powinności i stanowiącym oznaczoną sankcyę na przypadek nieposłu-

F. J.

A. A. K.

ma za

ma za

zwane

Koniecznym celem prawa jest jego kodylikacya. Teorya ta wzbudza przeciwko sobie ważne zarzuty, głównie ze strony najnowszej historycznej szkoły prawnej, która ukazuje mianowicie, jako przynależności prawa zwyczajowego, pierwotne formy rozwojowe/ a prawne przeświadczenie narodu—jako główne źródło prawa. Zasługą A-ej szkoły w prawie angielskiem jest jednak wprowadzenie stałej terminologii prawnej, ścisłych pojęć, dzielność systematyki i pobudzenie do licznych sprostowań zastarzałych instytucyj prawa pospolitego. (Common Law). Por. H. Summer Maine; Early History of Institutions, r. XII i XIII; Er. Wharton: „Commentharies on Law” (Filadelfie 1884) § 6. a, j. „Ottuw Naücni Slo-vnik”.

Analityczne dowodzenie, toż. co algebraiczne dowodzenie (ob. Analiza matematyczna).

Analityczne funkeye, ob. Analiza matematyczna.

Analityczne języki. Języki fleksyjne na najwyższym stopniu rozwoju, w których rozmaite względy i stosunki pomiędzy pojęciami (przypadki, rodzaje, czasy i t. d.) wyrażają się za pomocą pewnych zakończeń, uczeni nazywają niekiedy jęz. syntetycznemi, w nich bowiem pojedyńcze formy wyrazowe zawierają -w sobie i samo pojęcie, i jego stosunek do innych pojęć. Przeciwnie zaś miano języków analitycznych nadają tym, w których do wyrażenia rozmaitych względów i stosunków pomiędzy pojęciami służą osobne wyrazy pomocnicze, jako to: przyimki, zaimki i słowa posiłkowe. Tak np. budowę syntetyczną mają formy takie, jak: pols. matce, łaciń. matri, grec, me tri i t. p.; to samo zaś sposobem analitycznym wyraża się: w jęz. włoskim: alla mądre (powstało z: ad la mądre), we franc, à la mère i t. p. Początek syntetycznej budowy języków gubi się w pomroce przeszłości; budowa zaś analityczna powstała z syntetycznej, jest wytworem wieków nowszych, w skutek wielkich przewrotów dziejowych, przez jakie dany naród przechodził W rodzinie języków indo-europejskich, ściśle biorąc, niema takich, do którychby można zastosować nazwę wyłącznie analitycznych lub syntetycznych; każdy z nich bowiem przedstawia zjawiska, będące wynikiem i siły twórczej, prowadzącej do syntezy, i siły rozkładającej, czyli analitycznej. Syntetyczną np. budowę mają formy: pols. kocham, łać. am o, grec, filéo; syntetyczną jest również forma łać. am or, analityczną zaś: pols. jestem kochany, franc, je suis aimé, włos. io sono am at o; syntet. są: ama-bit, am avis set, am ab i tur—analityczne zaś odpowiednie, polskie: będzie kochał, kochałby był, będzie kochany, lub niemieckie: er wird lieben, er hätte geliebt, er wird geliebt werden i t. p. Nie trudno jednak spostrzedz, że w pewnych językach przeważa budowa syntetyczna, w innych analityczna; tak ńp. języki starożytne: sanskrycki, grecki, łaciński, przedstawiają budowę przeważnie syntetyczną; języki zaś romańskie, jęz. angielski, niemiecki — budowę analityczną. Z pomiędzy słowiańskich, w jednym tylko jęz. bułgarskim przeważa budowa analityczna, inne większości swych znamion syntetycznych nie utraciły. To rozróżnianie w jęz. fleksyjnych budowy syntetycznej i analitycznej wprowadził do językoznawstwa Aug. W il. kScblegel (młodszy) w dziele p. t. „Observations sur la langue et la littérature provençales”. Paris, 1818.

Analityczny równcległoboli, oh. Równoległo!) o k.

Analityka, (grec, ta analytikà) właściwie analityki (w liczbie mnogiej). Tak nazwał Arystoteles część wykładów swoich, poświęconych badaniom myśli ludzkiej, jako niezbędnego narzędzia wszelkiej nauki i wogóle wiedzy. Nazwę analityk nadał Arystoteles tym badaniom, z powodu, że treścią ich jest rozkład myśli ludzkiej na jej części zasadnicze, czyli rozbiór jej, to jest analiza (ob.). Ponieważ przedmiotem badań tej części filozofii jego było głównie narzędzie (organon) myśli, późniejsi filozofowie nadali części tej jego systematu nazwę uogólnioną Organon’u. „Organon” Arystotelesa obejmuje tym sposobem wszystkie prace jego z zakresu badań logicznych, a wśród nich znajdują się, jako części oddzielne, i dwie analityki: analityka pierwsza {analytikà prêtera) i analityka wtóra (analytikà hystera), każda składająca się z dwóch oddzielnych ksiąg. Obie te analityki Arystotelesa stanowią najważniejszą część nauki jego o logice. I tak: pierwsza A-ka ma za przedmiot teoryę syllogizmu, czyli naukę o wnioskach, druga zaś—metodę badań naukowych wogóle. W tej ostatniej zastanawia się mianowicie Arystoteles nad wnioskowaniem logicznem, jego treścią i zastosowaniem, o ile tą drogą, to jest za pomocą definie y u i dowodu, stwarza się naukę i osięga się wogóle wiedzę.—Por. „Aristotelis Organon,” wydanie Th. Waitza. Berlin 1844 —46. T. I i IT). Trendelenburg. „Elementa logices Aristoteleae” (1836, 7 wyd. 1874).—Nazwę A-ki zastosował później Kant w swojej „Krytyce czystego rozumu” (1781 ) do tej części „Logiki transcendentalnej,” która przedmiot badacie części składowych, elementarnych, czystej poznawczej władzy człowieka, czyli czystych pojęć rozsądku. Ta część logiki transcendentalnej nosi u Kanta nazwę „Analityki transcendentalnej”; pierwsza jej księga przedmiot „Analitykę pojęć,” druga „Analitykę podstaw zasadniczych” czystego pojmowania, czyli rozsądku; wykazuje w nich Kant, że pojęcia zasadnicze rozsądku (Verstand), to jest tak kategorye (pojęcia jedności, konieczności, przy-czynowości. prawidłowości i t. d.) są pojęciami czysto subjektywnemi, czyli prostemi formami myślenia, od rzeczywistości, po za umysłem ludzkim będącej, niezaleźnemi.    s'S-

Analityka w matematyce, ob. Analiza Dio-f an t e s a.

Analiza grec, analysis (od słowa ana-lyo=roz-■w-iązuję, rozbieram) znaczy właściwie rozkład, rozczłonkowanie albo rozbiór. Termin ten używa

się, w przeciwstawieniu do syntezy (ob.'), na ozna- du szczegółowego' każdego z nich. Takie postę-cztuie badania, polegającego na dochodzeniu isto- powanie podwójne umysłu, dążące do rozkładu ty pewnego przedmiotu, pojęcia, zdania lub pra- i składu czynników, przedmioty pewne stanowią-wdy, za pomocą rozważania oddzielnie pojedyń- cych, zalecał już Descartes (ob.), formułując rwo-czych jego części składowych, przymiotów, cech je prawidła metody badań. Jakkolwiek wszelka lub własności, i wyprowadzania na mocy tego metoda naukowa łączy w sobie tę podwójną pra-rozbioru ogólnego o nieb wniosku. Dla tego też cę umysłu, dwa te procesa nie w jednakowym termin A a pokrewnym jest z terminem indukeya stopniu znajdują w niej swe zastosowanie. Róż-(ob.) i często bywa z nim mieszany, podobnie niea przedmiotów, treść danych nauk stanowią-jak współrzędne im termina: synteza i dedukeya. cych, wywołuje też odmienny zakres stosowania Analiza, jako proces myśli, towarzyszy wszelkim analizy i syntezy. Przewaga jednej lub drugiej badaniom naszym, często bezwiednie; ujęta jednak zależy od tego, czy, wziąwszy na uwagę przed-w pewną prawidłowość jest metodą naukową miot nauki, redukowanie faktu złożonego do prost-i znajduje swe zastosowanie wszędzie, gdzie syste- szych jego objawów jest łatwiejszem i prędszem, matyczne rozumowanie towarzyszy badaniom nau- j aniżeli składanie danych wyników, czy też od-kowym. I tak A-a bywa gramatyczną, logiczną- wrotnie. W pierwszym razie przeważać będzie matematyczną, chemiczną, historyczną i t. d. Naj- analiza, w drugim — synteza; przewaga analizy obszerniejsze zastosowanie A-a ma w filozofii, stanowić będzie metodę analityczną, przewaga polegającej na systematycznem stosowaniu pra- syntezy — metodę syntetyczną. Obie te metody wideł myśli ludzkiej do syntetycznego poglądu wzajemnie się wspierają i kontrolują się wzaje-na świat, a zwłaszcza w logice, badającej spe- mnie, cechą zaś doskonałej, a przynajmniej do oyalnie prawa rozumowania. W tej otsatniej A-a prawdy zbliżonej, teoryi jest właśnie zgodność oznacza czynność myśli, za pomocą której roz- rezultatów obu tych metod.—Porów. Apelt: „The kładamy dane pojęcie na jego części składowe, orie der Induktion” (Lipsk, 1854). — Termin A. istotę jego stanowiące, a to dla tern łatwiejszego wraz z współrzędnym mu Synteza znajduje też zrozumienia tej jego istoty. Pojęcie szczegółowe, często zastosowanie i w pedagogice, a miano-wydobyte przy pomocy analizy z ogólnego poję- wicie jako wskazówki, mające kierować lekcyą nau-cia, nazywa się w logice pojęciem analitycz- czyciela, ale, jak słusznie uważa A. Bain („Nau-nem, a samo rozumowanie, temu procesowi my- ka wychowania.” Przekład polski. Warszawa, śli towarzyszące, nazywa się wyjaśnieniem 1880, str. 154—7), posiłkowanie się temi termi-an a li tycz nem, albo anal, wywodem. Ta- nami do oznaczenia metody, używanej przez nau kąż samą drogą rozumowania możemy analizo- czyciela podczas lekcyi szkolnej, wprowadza nie-wać, to jest rozdzielać, i sądy nasze oraz wnio- potrzebne zamieszanie pojęć. Niepotrzebne, gdyż ski. Sądem analitycznym jest sąd, którego orze- wszystko, co wyrazy te w sobie mieszczą, daje czenie zawiera się już samo przez się w pojęciu się wyrazić za pomocą innych, jaśniejszych i zro-podmiotu, czem odróżnia się od sądu syntetycz- zumialszych, jakiemi są: opisanie, wyjaśnię-nego, wiążącego z podmiotem orzeczenie, nie da- nie, ab str a key a, indukeya i dedukeya. jące się z niego wprost wyprowadzić. I tak np. —Porów. „Logique de Port-Royal” (Część IV, R. w zdaniu .każde ciało jest rozciągiem”, orzecze- II).— Condillac: „Logique” (R. HD, „Art de pen-nie rozciągłości mieści się już w pojęciu ciała wo- ser” (R. IV). — Franke: „Ueber die Eigenschal góle (sąd analityczny), gdy tymczasem zdanie: „da- ten der Analysis” (Berlin, 1805). — Man gras: ne ciało jest elastycznem”, przypisuje cechę wła- „Sur l’analyse en philosophie” (Paryż, 1808).— ściwą tylko danemu ciału, i nie wynikającą z po- Dugald Stewart: „Philosophy of human Mind” jęcia ciała w ogóle (sąd syntetyczny). Takie roz- (tłom. francuskie Peisse’a, t. TI, 248 — 68) gatunkowanie sądów na zasadzie ich analizy spotykamy już w starożytności, a mianowicie u Stil-pona z Megary; w XVIII w uwagę na rozróżnienie sądów analitycznych od syntetycznych zwrócił Dawid Hume, a. następnie szczególniejsze znaczenie rozróżnieniu temu nadal Kant w swojej „Krytyce czystego rozumu.”

Hamilton: „Lectures on Logic” (Lect. XXIV, t. II, str. 25). — Art J. Kreinera: „Analiza filozoficzna” („Encyklopedya powszzechna.” Warszawa 1859, tom I). — Lachelier: „De natura syllogismi” (Paryż, 1875).—Duhamel: „Méthode dans les sciences de raisonnement” (Paryż, wyd.

2, 1875, str. 79—83). — Teodor Varnhüller: „A. und Synthese” (Zeitschrift für Philos, und phil. Kritik 1877, III Heft.). — A. Bain: „Logika”

(Warszawa 1818, tom II. Dodatek: „Analiza i synteza,”str. 461—468). Paweł .Janet: „Traité élémentaire de philosophie” (Paryż, 1880, str. 469—474). Artykuły: K., K. „Analiza” i „A. i synteza jako metody nauczania” („Encyklopedya wychowawcza”. Warszawa, 1880, tom 1, str. 243 — 262). G. Fonsegrive: „Sur le sens équivoque des mots A. et Synthèse” („Revue philos.” 1882 r., tom XlV, str. 313. L. Liarda: „Logika” (przekład polski. Warszawa, 1886 r. Ksiç-

na-

Analityczna metoda. Każda metoda jest w istocie swojej zarówno analizą (oh.), jak i syntezą, gdyż każda nauka, posługująca się iretodycznem badaniem, wiedzieć powinna z jakich składa się czynników i jak one wiążą się w jedną całość syntetyczną. Czyli że w rneto-dycznem badaniu po analizie rozkładającej stępować powinna synteza składająca. Taka kolejność wynika z samej treści i zadania wszelkiej nauki. Wyciągnąwszy np. z pewnej liczby faktów pro wo wszystkich podobnych faktów, umysł uochodzi do możności przedstawienia sobie skła-

ga IL R. XIX: „Analiza i synteza” str. 156 -165).

i synteza zarówno nadawać się mogą, do wszelkich gałęzi matematyki. Synteza uwidocznia lepiej łączność prawd zdobytych, A. prowadzi łatwiej do odkryć nowych. Matematycy wszakże starożytni, bardziej ograniczeni w swych środkach badań, posługiwali się głównie metodą syntetyczną. Pod nazwą A., jak widzimy, pojmowali oni jedynie pewien sposób rozumowania, niezależny zgoła od znaków i symbolów; matematycy nowożytni, natomiast, nazwą A. oznaczają metodę rozwiązywania zagadnień przez rachunki ogólne. Wyraz A. utracił właściwie pierwotno swe znaczenie etymologiczne i stał się synonimem algebry i rachunku. Nauczanie elementarne geometryi posługuje się drogą syntetyczną, w algebrze przeważa analiza; stąd też używa sięi nazwy A. w przeciwstawieniu do geometryi, która w ten sposób stała się jednoznaczną z syntezą. Stąd też algebra elementarna nazywana jest niekiedy A -ą niższą, gdy przez A-ę wyższą, A-g infinitezymalną, A-ę ilości nieskończenie małych, rozumie się matematykę wyższą,

s. s.

1 i z a.

Analiza chemiczna, ob. Chemiczna a n a-

Analiza Diofantesa, ob. Równanie nieoznaczone.

Analiza gramatyczna, ob. Gramatyczny rozbiór.

różnic, rachunek różnic odwrotny, rachunek prze-mienności, czyli rachunek waryacyjny (ob. te wyrazy). W tenże sposób mówimy: geometry a analityczna, mechanika analityczna, gdy nauki te traktowane są przy przeważnym udziale metod rachunkowych, nie zaś za pomocą konstrukcyj geometrycznych. W ogólności A. nie jest wyłączną metodą algebry, jak synteza geometryi; jednakże, z powodów wyżej wskazanych, z nazwy pewnej metody rozumowania stała się ona nazwą rachunku, to jest narzędzia, któ-rem posługujemy się i w badaniach syntetycznych. Dlatego niektórzy matematycy, dla unikuięcia tego zamieszania, proponowali zastąpić termin A-zy terminem algorytmu, jak w nazwach: geo-metrya algorytmiczna, mechanika algorytmiczna. Do niektórych działów nauki w szczególności zresztą stosować się zwykło nazwę A-y. Tak np. A-zą Diofantesa nazywa się nauka o równaniach nieoznaczonych (ob.). A. liczebna jest toż samo, co teorya liczb (ob.). A. algebraiczna jest niejako pośrednia między algebrą elementarną a matematyką wyższą, transcendentalną. Tak mianowicie „Analyse algébrique” Cauchego obejmuje własności zasadnicze funk-cyj, teoryę szeregów i iloczynów nieskończonych. Stern („Lehrbuch der algebraischen Analysis”) określa nawet ten dział matematyki, jako rachunek z szeregami (ob.), uporządkowanemi według potęg dodatnich pewnej wielkości zasadniczej; oznacza się go też niekiedy nazwą arytmetyki ogólnej. Ten sam dział traktował dawniej Euler w klasycznem dziele: „Introductio in analysin in-finitorum”.—Przez funkeye analityczne rozumieją się w ogólności funkeye, mogące być ściśle matematycznie określone, jakby w różnicy od funkcyj empirycznych, wyrażających tylko rezultaty dochodzeń doświadczalnych, jak: xm, sin x, ilość y, wydobyta z równania: f (x, y) — 0, i t. d. Pod tytułem więc „Théorie

f(x)dx

Analiza matematyczna. W odniesieniu do badań matematycznych metoda analityczna jest po-Diekąd jednoznaczna z dedukcyjną. Chcąc bowiem metodą tą dowieść twierdzenia założonego, przypuszczamy, że jest ono prawdziwe, i wyprowadzamy z niego możliwe następstwa, dopóki nie dojdziemy do prawdy znanej; w metodzie syntetycznej natomiast, stopniowo od rzeczy znanych dochodzimy do nieznanych. Tak przynajmniej różnicę tych metod pojmowali matematycy staro-ż)tni, jak to poznajemy z określeń, zachowanych przez Pappusa w przedmowie do siódmej księgi jego „Collectiones matnematicae”: „Analiza jest to metoda, która, wychodząc z rzeczy szukanej, przyjętej przez nas na chwilę za prawdziwą, pro- I t. j. rachunek różniczkowy, całkowy, rachunek wadzi przez szereg wniosków do rzeczy już znanej lub zaliczonej do zasad, których rzetelność jest już uznaną. Tak więc tą drogą wstępujemy od prawdy lub od twierdzenia do prawd, je poprzedzających. W syntezie natomiast, wychodząc od twierdzenia, które w A-zie zajmuje ostatnie miejsce, postępujemy, porządkując, zgodnie z ich naturą, prawdy poprzedzające, które w metodzie analitycznej przedstawiały się jako następujące, i kombinujemy je, dopóki nie dojdziemy do rezultatu szukanego. A-zy rozróżniać można dwa rodzaje. W pierwszym z nich przypuszczamy, że twierdzenie założone jest prawdziwe, następnie przechodzimy przez wszystkie wyniki naszej hypotezy, dopóki nie przybywamy do rzeczy znanej. Jeżeli rezurkit jest prawdziwy, twierdzenie jest również prawdziwo, a otrzymujemy dowód jego bezpośredni, układając w porządku odwrotnym różne części analizy. Jeżeli zaś wnioski ostateczne, do których doszliśmy, są fałszywe, twierdzenie z góry założone okazuje się falszywem. Rodzaj drugi A-zy tyczy się zagadnień; wtedy przypuszczamy, że jest rozwiązane i wyprowadzamy następstwa, wynikające z tego przypuszczenia, dopóki nie dojdziemy do czegoś znanego: jeżeli ostatni wniosek okazuje cokolwiek, co może być wykonanem, zagadnienie dane może być rozwiązauem; dowód zaś, albo w tym razie raczej konstrukcya, otrzymuje się, jak w przypadku pierwszym, podejmując różne części A-zy w porządku odwrotnym. Jeżeli rezultat ostatni jest niemożliwy, rzecz żądana jest również niemożliwa”. Pappus przytacza też dawnych pisarzy, którzy się posługiwali analizą w geometryi, a mianowicie: Euklidesa, Apoloniusza, Aristeusza i Eratostenesa: do nas doszło jedynie dzieło Euklidesa i kilka ułamków Apoloniusza. Metoda analityczna wszakże stosowaną była do geometryi już w szkole platońskiej, a według Theo-ua z Aleksaudryi i prze" samego Platona.--A.

S. K.

.les fonctions analytiques” obejmuje Lagrange w ogólności badanie funkcyj, A-zę infinitezymal-uą.—Biorąc termin A-zy w dzisiejszem jego znaczeniu, powiedzieć można, że zastosowanie algebry do rozwiązywania zadań geometrjcznycli dozwala sprowadzić je do pewnych reguł ogólnych metod systematycznych. Rozległością więc i potęgą przewyższa A. niesłychanie metodę dawnych geometrów; przyznać wszakże należy, że metoda geometryczna zaleca się wytwornością, którą nie zawsze osiągnąć może droga algebraiczna. „Synteza geometryczna—mówi Laplace — ma tę zaletę, że nie traci nigdy z oczu swego przedmiotu ; oświeca całą drogę, wiodącą od pierwszych pewników aż do ostatecznych ich wniosków; A. algebraiczna natomiast wytrąca nam rychło z pamięci przedmiot główny, by nas zająć kombina-cyarui abstrakcyjnemi i w końcu dopiero nas do niego znów doprowadza. Odrywając się jednak w ten sposób od przedmiotów i czerpiąc z nich to tylko, co jest niezbędnem dla dojścia do rezultatu zamierzonego, oddając się następnie całkowicie wynikom analizy i zachowując wszystkie swe siły cło pokonywania nastręczających się trudności, dzięki ogólności tej metody, która nam nadto dozwala przeobrażać rozumowanie na postępowanie mechaniczne, dochodzimy do rezultatów, niedostępnych często syntezie. Taką jest płodność A-zy, że trzeba tylko na ten język powszechny przełożyć prawdy szczegółowe, aby z wyrażeń tych wyprowadzić mnóstwo prawd nowych i nieoczekiwanych... Dlatego też matematycy nowożytni, przekonani o tej wyższości A-zy, oddali się głównie rozprzestrzenianiu jej dziedziny i rozszerzaniu jej granic... Jednakże rozważania geometryczne nie powinny być zgoła pomijane—są one bowiem nadzwyczajnej użvteczności w sztukach. Zbliżenie geometryi i A-zy rozlewa pełniejsze światło na obie te nauki”. W każdym razie, dzięki rozwojowi metod analitycznych, doszła matematyka do wysokiego rozwoju dzisiejszego i oddała nam tak potężne usługi w zgłębianiu praw przyrody, a zwłaszcza w fizyce i astronomii. — Por. Duhamel: „Des méthodes dans les sciences de raisonnement”.

Analiza spektral.îa, w dosłownem znaczeniu rozbiór widmowy, t. j. rozbiór chemiczny ciał na podstawie wysyłanego przez nie światła, a zatem ich widma; w rzeczywistości wszakże zakres tego działu fizyki daleko jest obszerniejszy, aniżeli nazwa jego wskazuje, z jednej bowiem strony daje nam możność badania budowy fizycznej ciał niebieskich i ich składu chemicznego, z drugiej dozwala przenikać zagadkę wewnętrznej budowy ciał.—Wiadomo już było oddawna, że rozmaite substancye, tlenki metaliczne mianowicie, wprowadzone w płomień alkoholu lub gazu, ulatniając się, nadają płomieniowi temu bartfę cechującą, z której naturę ciała poznać można; tak: soda barwi go na żółto, lityna na różowo, potaż na fioletowo. Droga ta badań zyskała wszakże istotne znaczenie i ścisłość nadzwyczajną dopiero, gdy płomień rozpatrywać zaczęto nie wprost, ale przez pryzmat.—Według pojęć obecnych, światło jest objawem nader szybkich drgań eteru, wypełniającego całą przestrzeń światową; digania te dopiero wtedy wywierają wrażenie na nasz organ wzrokowy, gdy liczba ich dochodzi 450 trylionów (450.10¹²) na sekundę, ujawniając się jako światło czerwone. Gdy drgania stają się szybszemi, otrzymujemy poczucie barw innych, tak jak od szybkości drgań struny wysokość tonu zależy. Kolejno zatem, w miarę wzrostu szybkości drgań, doznajemy poczucia barwy czerwonej, żółtej, zielonej, niebieskiej, a wreszcie, przy szybkości 800 trylionów drgań na sekundę, barwy fioletowej. Na drgania szybsze nad 800 i wolniejsza nad 450 trylionów oko nasze jest nieczułe, lubo obecność swą zdradzają, pierwsze — działaniami chemicznemi, drugie—objawami cieplikowemi. W mieszaninie barw oko oddzielnych części składowych nie rozróżnia; barwa biała jest wrażeniem, złożonem ze wszystkich odcieni barwnych, które przez stopniowa przejścia zmieniają się od czerwieni do fioletu. Drgania rozchodzą się w eterze w postaci fal, tak, jak na wodzie, wstrząśniętej w jednym punkcie, ruch na wszystkie strony falisto się rozchodzi. Im drgania są szybsze, tern krótsze są fale; promieniom zatem czerwonym, które są objawem drgań najpowolniejszych, od' powiadają fale najdłuższe: 0.000703 milimetra, promieniom fioletowym-fale najkrótsze: 0.000395 mm. Różne zatem barwy różnią się w istocie rzeczy rozmaitą długością fal (ob. Barwy, Światło). Gdy światło przechodzi z jednego środka do drugiego, np. z powietrza do wody lub do szkła, ulega zmianie kierunku, cojjnazywamy załamaniem światła (ob.), przyczem promienie różnej długości fal załamują się niejednakowo: promienie najmniejszej długości fal, t. j. fioletowe, doznają niejako silniejszego wpływu nowego środka i załamują się najsilniej, więcej aniżeli niebieskie, zielone, żółte i czerwone, które ulegają załamaniu najsłabszemu, t. j, najmniej się od pierwotnego swego kierunku odchylają. Stąd to, zamiast o promieniach różnych barw, mówić też można o promieniach różnej łamliwości; promienie czerwone są najmniej, fioletowe najwięcej łamliwe. Po przejściu wszakże przez środki, ograniczone ścianami równoległeini, jak zwyczajne szyby nasze, promienie światła przyjmują kierunek do pierwotnego równoległy (ob. Załamanie światła), a rozmaitość załamywania promieni różnobarwnych ujawnia się dopiero, gdy promień światła przechodzi przez środek, ograniczony ścianami nierównoległemi, zatem przez graniastosłup czyli pryzmat (oh.), bądź ze szkła, bądź z innego materyału przezroczystego. Wtedy więc promień zwykłego czyli białego światła rozszczepia-się na barwy pojedyńcze, z których jest złożony, a stąd powTstaje wydłużona smuga różnobarwna, zwana widmem, spectrum (ob. Rozszczepianie światła). Widmo takie przedstawione jest na załączonej tablicy pod liczbą 1 (jeżeli tymczasowo oderwiemy uwagę od przerzynających je linij czarnych), o wspaniałości wszakże tego

II

•i-'

II

■4

ii

obrazu barwnego otrzymujemy stąd słabe tylko wyobrażenie, farby bowiem sztuczne nie mogą odtworzyć wiernie czystych barw widmowych.

Zwykło się mówić, że widmo obejmuje siedm barw: czerwoną, pomarańczową, żółtą, zieloną, niebieską, błękitną i fioletową; w rzeczywistości wszakże występuje tu niesłychana moc odcieni barwnych, przez nieznaczne stopniowanie przechodzących jedne w drugie.

Przez widmo zatem danego ciała, czy danej substancyi. rozumiemy zbiór barw, zawartych w świetle, przez ciało to wysyłanem. Jeżeli, przypuśćmy, światło świecy przepuszczamy przez pryzmat i powstający stąd szereg obrazów barwnych chwytamy na białą przegrodę, to występująca na niej różnobarwna smuga będzie widmem świecy. Tak samo otrzymamy widmo danej gwiazdy, gdy na nią spoglądać będziemy wprost przez pryzmat, wtedy bowiem siatkówka oka stanowi sama przegrodę, na której się to następstwo barw rysuje. —

Jeżeli wszakże doświadczenie wykonywamy w sposób wyżej opowiedziany, to jest, gdy na pryzmat padają liczne promienie świecy, to wytwarzają one niejako mnóstwo oddzielnych widm, które się po części nawzajem nakładają jedne na drugie, a powstający stąd obraz ogólny jest niewyraźny, i zagmatwany; aby widmo było więc „czyste”, powinno ono powstawać przez rozszczepienie jak najwęższej wiązki promieni, jakby pojedynczego promienia danego światła; cel zaś ten osiągamy przez użycie odpowiedniego przyrządu, zwanego spektroskopem, który w zarysie ogólnym przedstawia fig. 62. Główną jego częścią jest oczywi-

.......is JK:

w.....amml

fit M. Rr« nrßtnY ipektroskopu

ście pryzmat, do czego wszakże przybywają dwie lunety, umożebniające większą ścisłość obserwa-oyi. Pierwsza z tych lunet, zwrócona ku przedmiotowi świecącemu i zwana kolimatorem, posiada w miejsce okularu, czyli szkła ocznego, wąską szczelinę s, przez którą wchodzi wiązka światła ze źródła L\ szczelina przypada w ognisku objektywy, czyli szkła przedmiotowego l, po za którem znajduje się pryzmat p, a dalej luneta F, przez którą promienie rozszczepione dochodzą do oka obserwatora, dostrzegającego zatem widmo badanego przedmiotu. Jeżeli przedmiotem tym jest płomień, umieszcza się go bezpośrednio przed szczeliną; jeżeli ma on znaczną powierzchnię, jak słońce lub księżyc, zwraca się nań bezpośrednio kolimator, tak, że światło przez szczelinę pada na objektywę l. Jeżeli wszakże obserwować chcemy gwiazdę, to sposobem tym otrzymujemy zbyt mało światła, aby dostrzedz widmo; w tym raz/a

:::

⁼w-

Li

Fie. 63. Spektroskop.

przeto należy spektroskop połączyć z lunetą astronomiczną, a zamiast szczeliny, wprowadza się soczewkę walcową, przez co obraz gwiazdy zamienia się na jasną linię, która przypadać winna w ognisku objektywy lunety astronomicznej. Badania dokładne wymagają nadto, aby względne położenie różnych części widma (różnych linij widmowych, jak zobaczymy niżej) ściśle było oznaczone; spektroskop zatem opatrzony być winien nadto w podziałkę, czyli skalę. Do dwu przeto poprzednich rur przybywa jeszcze trzecia, zawierająca podziałkę, odfotografowaną na płytce szkla-' nej, złożoną z większej lub mniejszej liczby kresek, a to stosownie do wielkości przyrządu. Zupełny więc taki, najprostszej budowy, spektroskop, przedstawia fig. 63. Oprócz kolimatora i lunety, widzimy tu rurę trzecią, na której końcu osadzoną jest skala, oświetlona płomieniem świecy; rura ta tak jest skierowana ku ścianie pryzmatu, zwróconej do lunety, że przechodzące pizez nią promienie, po odbiciu się od tej ściany pryzmatu, dostają się do lunety; podział-ka zatem widziana jest przez obserwatora w powiększeniu wraz z widmem. W ten sposób położenie każdej linii widma może być dokładnie oznaczone, czyli zmierzone, a przyrząd ten jest

za-

na

zo-

szcze-

już raczej spektrometrem, aniżeli spektroskopem. Gdy potrzeba rozszczepienia silniejszego, spektroskopy posiadają po kilka pryzmatów, a stosownie d » różnych celów mają różne urządzenia szczegó’ o we, co do których ob. spektroskop. Do użytku powszedniego bardzo dogodny jest spektroskop, zwany rà vision directe,” mający, z powodu stosownej kombinacyi pryzmatów, postać rury pojedynczej; spektroskop taki przedstawiony jest na fig. 62. — Nadmienić tu wypada nadto, że rozszczepienie przez pryzmat nie jest jedyną drogą otrzymywania widma, można je bowiem wywołać i przez dyfrakcyę, czyli uginanie światła; tą drogą wytworzone widmo nazywa się dyfrakcyjnem (ob. Uginanie światła).—Aby otrzymać widmo danego ciała, trzeba je ogrzać do temperatury dostatecznie wysokiej, co dokonywa się najłatwiej przez wprowadzenie osadzonej na druciku perełki badanej sub stancyi do płomienia gazowego lampki Bunsen a, jak to właśnie wskazuje fig. 64. W lampce tej gaz poniżej palnika miesza się z powietrzem, wskutek czego cząstki węgla ulegają zupełnemu spaleniu wewnątrz płomienia, który stąd świeci bardzo słabo, a natomiast posiada znaczną temperaturę; wprowadzona do niego zatem substancya ulatnia się i wydaje parę rozżarzoną, której promienie badamy spektroskopem. Jeżeli badane ciało ogrzać chcemy do temperatury wyższej jeszcze, można je umieścić w płomieniu tleno-wo-dornym, albo w łuku woltaicznym, t. j. między prętami węglowemi elektrycznej lampy łukowej. Prąd elektryczny służyć nam tu może zresztą i w inny sposób: tak mianowicie, dla otrzymania widm gazów bezbarwnych, jak wodór lub azot, wprowadzamy je do rur Geisslera (ob.), przez które przepuszczamy prąd iskier elektrycznych, bądź za pośrednictwem machiny elektro-indukcyjnej Ruhmkorffa, bądź maszyny elektrycznej Holtza; pod wpływem tych iskier gazy stają się świecącemi, tak, że można widmo ich obserwować. Można też parę metaliczną otrzymać w stanie rozżarzonym, w ten sposób, że drut, idący od jednego bieguna stosu galwanicznego, zanurzamy w roztwór soli metalicznej, gdy drugi drut trzymamy w pobliżu rozworu; toż samo zyskamy, jeżeli końce biegunów urządzimy z badanego metalu.

Różne widma dzielą się na kilka odrębnych typów. Rozżarzone ciała stałe i ciekłe wydają widmo ciągłe, w którem barwy bez przerwy przechodzą stopniowo jedne w drugie (nr. 1 łączonej tablicy widm, bez oznaczonych tam linij czarnych). Widmo to rozszerza się wraz z temperaturą; ciała rozżarzone do czerwoności wydają tylko część czerwoną i pomarańczową widma; gdy temperatura wzrasta, przybywają promienie żółte, zielone, niebieskie; a dopiero, gdy ciało rozżarzone jest do białości, widmo obejmuje wszystkie barwy. Podobneż widmo ciągłe wydają i zwykłe płomienie świecące, jak płomień świecy lub lampy, świecenie ich bowiem polega orzżarzeniu zawartych w nich cząstek węgla, wła

ściwie zatem i tu mamy widmo ciał stałych. — Rozżarzone pary i gazy wydają widma zgoła odmienne; w miejsce ciągłego następstwa barw, znajdujemy tu szereg jasnych, błyszczących, barwnych linij, oddzielonych między sobą ciemne-mi przestrzeniami; widma takie nazywają się linij ne mi. Widmo ciągłe różnych ciał nie przedstawia różnicy i dlatego do poznania natury chemicznej ciał stałych i ciekłych nadać się nie może; przeciwnie, każda para metaliczna, lub gaz, gdy jest w stanie świecącym, wydaje widmo linijne, zależne od natury samejże substancyi i dla niej charakterystyczne. Można przeto nawzajem z liczby, położenia i barwy tych linij, t. j. z widma pary, poznać do jakiego metalu, do jakiego pierwiastku, należy. Metoda ta właśnie rozpoznawania ciał nazywa się analizą spektralną, a już z tego względu jest niezmiernego znaczenia, że jest nadzwyczaj czułą, dozwala bowiem poznawać tak drobne ilości materyi, jakich już żaden środek chemiczny wykazać nie zdoła. Na załączonej tablicy znajdujemy widma pewnej liczby metali i gazów, a mianowicie: pod liczbą 2 widmo cezu, 3 rubi-du, 4 potasu, 5 sodu, 6 litu, 7 wapnia, 8 strontu, 9 baru, 10 talu, 11 indu, 12 wodoru, 13 azotu. Widzimy tu, że widmo sodu składa się tyiko z jednej linii żółtej, widmo potasu—z dwu linij ciemno-czerwonych i jednej fioletowej, strontu— z kilku czerwonych, jednej pomarańczowej i jednej niebieskiej, wodoru—z jednej czerwonej, jednej niebiesko-zielonej i jednej niebiesko fioletowej. Nie wszystkie wszakże widma są równie proste; już metale ziem alkalicznych (wapń, bar), jak widzimy ng tablicy, mają widma bardziej złożone, aniżeli metale alkaliczne (potas, sód), a widma metali ciężkich obejmują całe setki linij; w widmie żelaza znajdujemy ich do tysiąca. Przy użyciu spektroskopu, silniej rozszczepiającego, obejmującego kilka pryzmatów i silniejszą iunetę, wzmaga się liczba linij; tak np. w dobrym przyrządzie żółta linia sodowa dzieli się na dwie linie, czyli staje się linią podwójną; para litu (nr. 6) w płomieniu Bunsena wydaje tylko jednę linię czerwoną, w płomieniu wodornym przybywa linia pomarańczowa, a w płomieniu tlenowodor-nym jeszcze linia niebieska. W ogólności ulegają widma zmianom, zależnym od temperatury i ciśnienia, czyli od warunków, w jakich pary stają, o czern powiemy niżej. Widmo mosiądzu wydaje linie miedzi i cynku, to jest składowych jego metali; tak samo w mieszaninie soli potażowej i sodowej napotykamy linie potasowe i sodowe. Badając wszakże różne sole jednego metalu, np, chlorek, jodek lub siarczan wapnia, znajdujemy tylko linie wapnia, widm zaś chloru lub jodu, które w stanie odosobnionym posiadają widma charakterystyczne, zgoła tu nie widzimy. Widma więc par metalicznych występują gólniej wybitnie, tak, że widmo połączonej z metalem substancyi niemetalicznej bądź zgoła nie występuje, bądź wobec bardzo jasnych linij wi* dma metalicznego gaśnie i staje się niewidzial-

wypowiada, że każde ciało,

necznem.

ca.

nem. .Różne linie jednego widma oznaczają się, jak widzimy na tablicy, według stopnia swej jasności, głoskami a, ß, ? i t. d.; tak np. linia czerwona potasu jest Ka, linia fioletowa K$. Dokładniej wszakże położenie danej linii oznacza się przez odpowiadającą jej długość fali; tak np. podwójna linia żółta sodu stanowi światło o długości fali 0.0005895 i 0.0005889 milimetra. Długości tej fali odpowiada ilość drgań 520 trylionów na sekundę, znaczy to zatem, że para sodowa w stanie świecącym wysyła tylko jeden rodzaj światła o 520 trylionach drgań na sekundę. Z trzech linij wodoru, linia czerwona Aa wyraża się długością fali 0.0006562, niebieska Aß 0.0004860, niebiesko-fioletowa zaś A? 0.0004340 mm.; wodór zatem rozżarzony wysyła potrójne światło czerwone o 470, niebieskie o 640 i nie-biesko-fioletowe o 720 trylionach drgań na sekundę.

Od powyższych dwu typów, widma ciągłego i linijnego, odrębne widma przedstawiają ciała niebieskie, a w szczególności słońce (nr. 1 tablicy); widmo to nazywa się absorbcyjnem. a cechuje się tern, że widmo ciągłe poprzerzynane jest mnóstwem linij czarnych, które pierwszy dostrzegł Wollaston w r. 1802; noszą one jednak nazwę linij Fraunhofera, który znaczenie ich lepiej ocenił i oznaczył dokładnie położenie i wzajemne odległości silniejszych z tych linij. Wybitniejsze linie czarne widma słonecznego oznaczył Fraunhofer głoskami: A, B, C, Z), A, F, O, H, a, b\ przy silnem wszakże rozszczepieniu promieni słonecznych ilość tych linij czarnych staje się niezliczoną, a położenie ich w widmie oznaczone być może przez odpowiadającą im długość fali. Linie te czarne wskazują brak światła w miejscu, gdzie występują, co znaczy, że w dochodzącem do nas świetle słonecznem nie dostaje pewnych, oznaczonych promieni. Można więc było przypuszczać, że albo słońce nie wysyła promieni wszelkich rodzajów, albo że te promienie brakujące ulegają gdzieś zatrzymaniu, pochłonięciu. Drugi ten domysł okazał się słusznym, a rozwiązanie zagadki dało twierdzenie Kirchhoffa, które stanowi istotny początek analizy spektralnej i wyraża się w sposób następny: „Stosunek między zdolnością wysyłania, a zdolnością pochłaniania jednego i tegoż samego rodzaju promieni, jest dla wszystkich ciał w jednakiej temperaturze jednaki.” Zasada ta, jedna z najcelniejszych w fizyce, dawniej już rozumiana w zarysie ogólnym (ob. Wysyłanie i pochłanianie ciepła i światła), a wykazana z zupełną ścisłością przez Kirchhoffa w r. 1860,

w szczególności każda para lub gaz, z przechodzących przez nie promieni te właśnie zatrzymuje i pochłania, które wysyła, gdy jest w stanie rozżarzonym. Tak np. para sodowa, rozżarzona, wydaje widmo .złożone tylko z jednej podwójnej linii żółtej, t. j. wysyła ten tylko jeden rodzaj światła; gdy więc przez parę sodową przechodzi światło złożone, białe, to pochłania ona z niego i przytłumia właśnie też same promienie żółte. Objaśnia to fig. 64. Światło lampy L, rozpatrywane bezpośrednio przez spektroskop 8, daje widmo ciągłe, złożone ze wszystkich barw, nieprzerwanie po sobie następujących; po należytem ustawieniu spektroskopu wprowadzamy przed szczelinę s rurę szklaną A, z obu stron zamkniętą płytkami szklanemi, a zawierającą, w atmosferze wodoru, pewną ilośó sodu metalicznego. Przez ogrzanie rury lampką O sód się ulatnia, a wtedy w barwie żółtej wi-

'(i'"

c:

Fiff. 64. Odwracaniu linii widmowych.

dma ciągłego ukazuje się natychmiast linia czarna, znajdująca się zupełnie w miejscu, gdzie przypada linia rozżarzonej pary sodowej. Ponieważ więc tu, w miejsce linii jasnej, para sodowa wydaje linię czarną, zjawisko to nazywa się „odwróceniem widma”. W doświadczeniu tern para sodowa jest ciemna; tak samo wszakże powstałaby linia czarna, choćby to była para świecąca, byle słabiej, aniżeli przechodzące przez nią promienie. Odwracanie to widma tłumaczy nam więo pochodzenie linij Fraunhoferowskich w widmie sło-Linia D widma słonecznego odpowiada co do położenia swego zupełnie linii sodowej (ob. tablicę widm), powstała więc niewątpliwie stąd, że światło słoneczne, w przejściu do naszego oka, przebiegać musiało przez parę sodową, która pochłonęła i przytłumiła promień, miejsce to w widmie zajmujący. Ponieważ zaś para sodowa nie występuje w atmosferze ziemskiej, ani też w przestrzeni między słońcem a ziemią, znajdować się więc musi w atmosferze samego słoń-Podobnież zestawienie widma słonecznego z widmem wodoru (nr. 12 tablicy) uczy, że linie jasne tego gazu schodzą się z liniami: C, F, & widma słonecznego, i wodór zatem znajduje się w atmosferze słonecznej. Tąź samą drogą wykazano obecność w niej par żelaza, magnezu i innych substancyj, znanych nam na ziemi. Tak więc A.sp. otwarła nam niespodzianą drogę do badania chemicznego ciał niebieskich, a zarazem i ich budowy fizycznej; wykazała bowiem, wbrew dawniejszym nieuzasadnionym mniemaniom, że bryła słoneczna otoczona jest atmosferą, od samego jądra słabiej rozżarzoną. Nie wszystkie wszakże linie czarne widma słonecznego w atmosferze słonecznej początek swój biorą, są bowiem między niemi i linie, wywoływane przez pochłanianie światła w naszej atmosferze ziemskiej.

Tak np. grupy linij A i B są to linie tlenowe; aby się więc przekonać, czy pochodzą one jedynie od działania tlenu atmosfery ziemskiej, czy też wytworzone są już działaniem atmosfery słonecznej, astronom Janssen wdarł się w sierpniu 1890 r. na szczyt Montblanc, gdzie wpływ atmosfery ziemskiej jest już bardzo słaby; w wysokości tej linie tlenowe ustąpiły z widma zupełnie, są one zatem pochodzenia czysto ziemskiego, a w atmosferze słońca tlen nie istnieje, przynajmniej w warunkach, w jakich go znamy na ziemi. Nietylko wszakże zagadkę budowy fizycznej i chemicznej ciał niebieskich odsłania nam A-za sp., daje ona też świadectwo o ich ruchu; jeżeli bowiem ciało, nadsyłające nam światło, zbliża się ku nam lub się od nas oddala, linie jego widma ulegają przesunięciu (ob. Dopplera zasada). Widzimy stąd, jak niezmiernej wagi jest A-za sp. dla astronomii, ona to bowiem dała nam pewną drogę badania fizycznego ciał niebieskich i stała się główną podstawą astronomii fizycznej (ob. Słońce, Gwiazdy, Planety, Komety, Mgławice). Niemniej doniosłego znaczenia jest ona i dla innych nauk. Chemia zawdzięcza jej odkrycie kilku nowych pierwiastków. Korzystać z niej zaczyna meteorologia, obfitość bowiem pary wodnej w powietrzu zdradza się wzmaganiem niektórych linij widma słonecznego, co może służyć do pewnych wskazówek w przewidywaniu stanu pogody; badamy też widmo błyskawic i zórz północnych. W fizyologii i medycynie służy A-za sp. przy badaniach krwi, np. w dochodzeniach sądowych, do wykazania zatrucia kwasem węglanym, do okazania białka krwi; Fudakowski użył jej do dya-gnozy żółtaczki. W technice waźnem jest jej zastosowanie przy fabrykacyi stali, sposobem Bes-semera (ob. Stal). Sorby zastosował ją do rozpoznawania zafałszowań pokarmów, a to za pomocą ciemnych smug, jakie substancye te wywołują w świetle, przez nie przepuszczanem, np. piwo, wino, masło, szafran i t. p.

A-za sp. nie jest wszakże dotąd wolną od pewnych trudności i wątpliwości, które nam uwidoczni historya jej rozwoju. Pierwsze zarodki A-zy sp. zawiera już w sobie rozszczepienie światła słonecznego przez Newtona (1666), a następnie odkrycie czarnych linij widma (Wollaston 1802, Fraunhofer 1814). Pochodzenie wszakże tych linij długo było zagadkowem, a dopiero od r. 1850 zaczęły się mnożyć badania nad widmami różnych substancyj ziemskich; zaczęto też dopatrywać się związków między liniami par i gazów, a liniami czarnemi widma słonecznego. W. A. Miller, Foucault, Despretz, Plücker, Angstrom, Balfour Stewart, Stokes, zebrali znaczną liczbę odnoszących się tu dostrzeżeń i wyprowadzali z nich nawet wnioski ogólnego znaczenia; odkrycie wszakże prawa zasadniczego, które stało się podstawą A-zy sp., zawdzięczamy niewątpliwie Kirchhofowi i Bunsenowi. Pierwszą wiadomość o swem odkryciu podali oni akademii berlińskiej w październiku 1859, a w r. 186 ¹ ogłosił Kirohhoff ścisły dowód przytoczonego wj żej twierdzenia w rozprawie „Untersuchungen über das ttonnenspec-trum und die Spectren der chemischen Elementen.” Twierdzenie to, które, jak widzieliśmy, otwarło tak niespodzianą drogę do badań fizycznej budowy ciał niebieskich, stanowi najwybitniejszą treść tej rozprawy; w pracy wszakże innej „Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen” wykazali Kirchhoff i Bunsen, że zależność widma od natury pierwiastku stanowi nową metodę badań chemicznych. Doniosłość tej metody ujawniła się rychło, gdy drogą tą odkrył Bunsen nowe pierwiastki — cez (I860) i rubid (1861), a liczbę ich powiększyły wkrótce, tal, odkryty przez Crookesa w r. 1861, ind—przez Reicha i Richtera w r. 1862, gal — przez Lecoq de Boisbaudrana (1875), a następnie kilka jeszcze pierwiastków. Zasługą Kirchhoffa i Bunsena jest również urządzenie i udoskonalenie spektroskopu, a przez użycie spektroskopu o czterech pryzmatach otrzymał Kirchhoff pierwsze dane o składzie chemicznym atmosfery słońca i wyprowadził wnioski o jego budowie (ob. Słońce). Odkrycia te wywołały niesłychane zajęcie śród fizyków, astronomów i chemików, a prace z dziedziny A-zy sp. bardzo się szybko mnożyły. Pod względem teoretycznym, dla wyjaśnienia prawa Kirchhoffa, szczególniej ważną okazała się analogia tych objawów uptycznych ze zjawiskami akustycznemi współdźwięczności czyli]} rezonansu, na co uwagę zwrócili głównie Stokes i Angstrom. Jeżeli mianowicie w sąsiedztwie struny, na pewien ton napiętej, rozlega się mieszanina tonów, wśród których mieści się i ton zgodny z tonem struny, w takim razie struna ta przechodzi w drganie i zaczyna brzmieć. W podobnyź sposób i najdrobniejsze cząstki ciała pochłaniają te drgania eteru, czyli te fale świetlne, którym najłatwiej ulegać mogą pod wpływem zachodzących w ciele sił międzycząsteczkowych. Tak samo jak ton danej struny od jej wymiarów i napięcia zależy, tak też barwa światła, jakie dana substan-cya wysyłać może, zawisła od wielkości i napięcia jej cząsteczek. Swobodnemu wszakże, od swej natury tylko zależnemu, ruchowi drgającemu, ulegać mogą jedynie cząsteczki, gdy są zupełnie swobodne, jak to ma miejsce w gazach. Dlatego też tylko gazy rozżarzone wysyłać mogą światło jednorodne, czyli wydawać mogą widmo linij-ne; w ciałach stałych i ciekłych, których cząsteczki ściśle są wzajemnem przyciąganiem związane, ruchy drgające ulegają wpływom ubocznym, zostają przyśpieszane lub zwalniane, a zamiast jednego rodzaju drgań, otrzymujemy wszelkie odcienie barwne, czyli widmo ciągłe. Stąd to do celów A-zy sp. nadają się jedynie ciała w stanie lotnym. I tu wszakże różne względy rolę odgrywać mogą. Tak mianowicie atomom pierwiastków przypadają inne drgania, czyli inne tony barwne, aniżeli cięższym cząsteczkom związków chemicznych. W żarze płomienia większa częśA związków ulega wprawdzie rozszczepu mu, są jednak związki bardziej trwałe, które się opierają takiemu działaniu żaru, posiadać więc muszą wi dmo sobie właściwe, odrębne od widm skiudo-

me

me

wych ich pierwiastków. Na widmo gazów wywierać musi dalej wpływ i ciśnienie, pod jakiem zostają; znaczne bowiem ciśnienie zbliża ku sobie oddzielne cząsteczki, utrudnia swobodę ich drgań, powoduje rozszerzenie linij widmowych w mniej lub więcej rozległe smugi i przeobraża widmo linijne w tak zwane widmo smugowe (o któ-rem wyobrażenie daje nam widmo azotu, nr. 13 tablicy). Podobnież na widmo danej substancyi wpływać może i temperatura; jak daleko wszakże te zmiany widma zachodzić mogą, czy może następować tu tylko rozszerzenie linij, czy też nawet widmo zupełnie przeinaczać się może, pytanie to okazało się bardzo trudnem do rozstrzygnięcia. — Plücker i Hittorff poznali (1865), że wodór, azot i niektóre inne gazy wydawać mogą dwa rodzaje widm, a mianowicie jedno „widmo pierwszego rzędu,” słabe, złożone ze smug, poprzerywanych ciemnemi polami, i „widmo drugiego rzędu,” złożone z linij jasnych. Z dostrzeżeń swych wniósł nadto Plücker, że drugie to widmo powstaje w temperaturze wyższej. Tenże sam pogląd podzielił i Wiillner (1868), który, oprócz widma smugowego i linijnego gazów, otrzymał nawet jeszcze trzecie ich widmo, ciągłe. Inni wszakże fizycy nie godzili się na to, iżby jeden i ten sam pierwiastek posiadać mógł różne widma. Przeciw kilkorakim tym widmom oświadczył się zwłaszcza Angstrom, który w r. 1868 ogłosił „Recherches sur le spectre solaire;” do rozprawy tej dodany jest rysunek widma słonecznego, sporządzony przy współpracownictwie Tka* léna, w tak silnem rozszczepieniu, że posiada długość 3.39 metra. Według Angströma, ze zmianą temperatury lub ciśnienia przybywać mogą nowe linie, dawne zaś mogą się rozszerzać, tak dalece nawet, że widmo stać się może ciągiem, nigdy jednak nie może się przeobrażać w widmo zgoła odrębne. Wiillner wrszakże nowemi doświadczeniami okazał, że wodór i azot mogą mieć dwojakie widma, a to zależnie od sposobu, jakim do świecenia pobudzone zostają; jeżeli mianowicie przez rurę, zawierającą gaz badany, wyładowanie elektryczne dokonywa się sposobem ciągłym, widmo jest smugowe; gdy natomiast przebiegają przez nią przerywane iskry elektryczne, staje się ono linijnem. Dla wyjaśnienia tej różnicy odwołał się Wiillner do zasady, wykazanej teoretycznie przez Zöllnern, że gdy grubość świecącej warstwy gazu wzrasta, widmo ma dążność do zamieniania się na ciągle. Przy wyładowaniu zaś elektrycznem, rozpościerającem się po całej rurze, grubsza warstwa gazu właśnie doprowadzoną jest do świecenia, aniżeli przy przebiegu iskier. Angstrom natomiast podał tłómaczenie inne: według niego, przebieg iskier elektrycznych rozbija ciała na ich najdrobniejsze cząsteczki i rozkłada je chemicznie, dlatego też mamy w tym razie zawsze widmo pierwiastku, gdy przy ciągi vm przepływie prądu elektrycznego występować też mogą widma związków. W ogólności uzasadnionym wydawał się pogląd, że im mniej zawiłą jest budowa cząsteczek ciała, tern prostszem

być musi jego widmo; ponieważ zaś nasze tak zwane pierwiastki posiadają jeszcze widma mniej lub więcej złożone, można więc było wnosić, że składają się one z prostszych jeszcze substancyj, z których każda wydaje widmo jak najprostsze, jednę tylko linię obejmujące. Myśl tę rozwinął głównie N. Lockyer, który w r. 1873 przyjął, że każde ciało złożone, tak jak każdy pierwiastek, posiada właściwe sobie widmo, przeważnie złożone ze smug, które w miarę, jak skład związku staje się mniej zawiłym, przechodzi w widmo linijne. Ostatecznie zatem według Lockyera widma linijne pochodzą od atomów wolnych, widma zaś smugowe od cząsteczek złożonych. Wniosek ten przyjęli i inni badacze, jak Moser (1877) i Ciamician (1877). Ten ostatni starał się nadto wykazać, że widma pierwiastków, chemicznie pokrewnych, okazują między sobą pewien związek; każda mianowicie naturalna grupa pierwiastków posiada właściwe sobie widmo, które u oddzielnych pierwiastków tern się tylko cechuje, że linie jednorodne przesunięte są więcej już w jednę, już w dragą stronę widma. Jednorodność taką widm pierwiastków pokrewnych poprzednio jeszcze przyjmował Leqoc de Boisbaudran. Pomysły swoje o dalszym rozkładzie, czyli rozszczepianiu pierwiastków, rozwijał Lockyer bardzo gorliwie i wyłożył w szeregu rozpraw: „Discussion of the working hypothesis that the so called elements are compound bodies” (1878), „Solar physics,” „The chemistry of the Sun” (1881). Po-równywając widmo wapnia w temperaturze płomienia, łuku woltaicznego, w słońcu, w niektórych gwiazdach, zbadanych przez Huginsa, dostrzegł, że ulega ono stopniowym przeinaczeniom, które przypisał coraz dalej zachodzącemu rozszczepianiu tego pierwiastku, zależnie od temperatury; toż samo okazały i inne pierwiastki. Tha-lén dawniej jeszcze dostrzegł, że w widmach różnych metali pewne linie lub grupy linij zajmują jednakie położenie; otóż, według Lockyera, y/spól-zachodzące linie w widmach kilku metali wskazują, że metale te posiadają wspólną część składową. Aby zaś zbadać dokładnie te „linie zasadnicze, czyli podstawowe,” porównał on silnie powiększone widma metaliczne z odpowied-niemi częściami widma słonecznego; rozszczepie-tych części było tak znaczne, że gdyby całe widmo słoneczne w rozmiarach takich było otrzymane, zajmowałoby długość Vie angielskiej; do badań używał też Lockyer zawsze fotografij widm. Porównanie to wskazało znów, że różne metale, a zwłaszcza żelazo, w różnych częściach słońca, w plamach, w protuberancyach, pozostają w różnym stopniu rozkładu na swe części składowe. Wogóle wszakże zjawiska te są bardzo zawiłe, a fizycy w ogólności sceptycznie dotąd zachowu ją się względem poglądów Lockyera. Vogel, Li-veing, Devar i inni siedzą, że różne objawy, przez Lockyera badane, wyjaśnić można w inny sposób, nie odwołując się do hypotezy o rozkładzie pierwiastków w atmosterze słońca i gwiazd. W ogólności więc kwestya, o ile tak zwane pier-

S. K.

wiastki chemiczne uważać należy za ciała złożone, na drodze A-zy sp. dotąd rozstrzygniętą nie została. W ostatnich latach osłabł też nieco tak żywy niedawno ruch w tej dziedzinie; jest to jakby spoczynek, potrzebny do uporządkowania i zużytkowania zebranego materyału, po którym niewątpliwie rychło nowe ożywienie nastąpi. A-za sp. walczyć jeszcze musi z wielu trudnościami, pokonanie wszakże tych trudności pozwoli nam zapewne uchylić zasłonę, zakrywającą zagadkę wewnętrznej budowy materyi.—Nadmienić wreszcie wypada, źe znaczni, pomoc daje A-zie sp. fotografia (ob.), utrwalając badane widma.

Literatura A-zy sp. jest już nader obfita; jako bardzo przydatne podręczniki wymienimy: H. E. Roscoe: „Die Spectralanalyse in einer Reihe von sechs Vorlesungen” (wyd. 3, 1890). — H. Schellen: „Die Spectralanalyse” (2 t. z atlasem, wyd. 3, 1883).—W. Marshall Watts: „Index of spectra,” (1889).

Analizator, ob. Polaryzacya światła.

Analogia (grec, analogia, od ana — na i logos—ûo^o, znaczenie) oznacza podobieństwo danej rzeczy z drugą pod pewnemi względami, właściwie podobieństwo danych rzeczy w ich stosunkach wzajemnych do innych rzeczy, czyli zgodność rzeczy lub zjawisk w pewnych stanach lub położeniach. Tego podobieństwa analogicznego nie należy mieszać ani z tożsamością, ani też z podobieństwem właściwem, polegającem na podobieństwie danych cech i własności. I tak np. skrzydła ptaków są podobne pomiędzy sobą, gdy przeciwnie skrzydła ptaków są tylko analogicznemi z płetwami ryb; ta ich A. polega właśnie nie na podobieństwie formy lub cech tych narządów, ale na podobieństwie stosunku ich do innych organów tych stworzeń i ich przeznaczenia. Filozofowie greccy ściślejsi byli w używaniu terminu A., mź logicy współcześni. W starożytności pod nazwą A. rozumiano wyłącznie podobieństwo stosunku, w jakim dane rzeczy do siebie pozostawały; na wzór matematyków, filozofowie używali terminu tego na oznaczenie jednostajności stosunku, jak w proporcyi liczbowej. I tak: Arystoteles stawia A-gię wt czwartym rzędzie po jedności liczbowej, rodzajowej i gatunkowej, w takiem ustosunkowaniu wzajemnem tych jedności, iż każda z nich zawiera w sobie i dalsze, ale nie odwrotnie. Tym sposobem jedność, na A-gii oparta, mieści się sama przez się we wszystkich jeclno-ściach wyższego gatunku, a z drugiej strony spotykają się takie rzeczy i zjawiska, które, nie należąc do żadnego gatunku ani rodzaju i nie posiadając jedności liczbowej, są względem siebie jedynie w stosunku A-gii. Stosunek ten, dla wyrażenia się w pewnej formie, wymaga przynajmniej czterech te minów. A., pojęta jako dalsza, po za sferę gatunku i rodzaju sięgająca łączność pomiędzy istotami świata, była u Arystotelesa wyrażeniem tej jedności i łączności zjawisk, jakie przenikają wszechświat; to też tam, gdzie znika dla zmysłów naszych ślad podobieństwa, Arystoteles zaznacza A-gię i usiłuje przeprowadzić ją wszędy, a zwłaszcza zastosowuje ją specyalnie do swoich badań przyrodniczych. Logicy nowożytni, idąc w ogóle za pierwowzorem swoim, Arystotelesem, w pojmowaniu A-gii, czasem jednak pojęcie to rozszerzają, a przez to zlewają z pojęciem podobieństwa właściwego. Zwykle pod terminem A. pisarze współcześni rozumieją podobieństwo wśród zaznaczonych różnic, to jest podobieństwo pewnych stron danego zjawiska z in-nem zjawiskiem, przy mnóstwie różniących się w nich punktów. Określenie takie nie jest ści-słem i prowadzi do nieporozumień. W ogóle przy tak rozpowszechnionem używaniu terminu A., nie zawrsze spotyka się ścisłe stosowanie go do myśli odpowiadającej mu. W matemetyce A. oznacza zgodność pewnych stosunków ilościowych; w gramatyce zgodność w tworzeniu się i odmianach wyrazów, wyprowadzoną na mocy podobieństwa ich form; w hermeneutyce biblijnej wykład według A-gii wiary (analogia fidei) oznacza tłómaczenie miejsc ciemniejszych w sposób harmonizujący z duchem całości pisma lub z dogmatami wiary.— W ogóle wyjaśnianie danych rzeczy lub zjawisk za pomocą innych, na mocy podobieństwa w ich stosunkach lub objawach, jest wyjaśnieniem lub wnioskowaniem przez analogię. Taki proces myśli towarzyszy bezwiednie wszystkim niemal rozumowaniom naszym, a ujęty w pewne prawidła, wchodzi w zakres filozofii, która w dziale swoim, traktującym o zasadach prawidłowego rozumowania, to jest w 1 o-gice, zajmuje się też specyalnie i A-gią. Logika mianowicie rozpatruje A-gię jako środek, którym posiłkują się wszelkie nauki w swoich badaniach, wyjaśnia znaczenie jej i kreśli warunki, wśród których A. odpowiednio stosowaną być może, wreszcie ostrzega o niewłaściwem używaniu A-gii, lub nadużywaniu jej jako metody badań. I tak przedewszystkiem pamiętać należy, że wnioski na moev A-gii nie dają ostatecznych lub nieomylnych wyników, tylko co najwyżej wskazują na prawdopodobieństwo, a przytem i prawdopodobieństwo to opiera się na zestawieniu podobieństw rzeczywistych i istotnych, ilość zaś zaznaczonych wspólnych stron danych zjawisk i doniosłość ich stanowi stopień tego prawdopodobieństwa. Jeżeli zaś zaznaczone podobieństwa, czyli wspólne cechy lub jednakie objawy danych przedmiotów, są przypadkowemi tylko, to i oparte na nich wnioskowanie doprowadzi do błędnych wyników. Należy przeto być bardzo oględnym przy wnioskowaniu na mocy A-gii, t. j. przez A-gię (per analogiam) i nie przypisywać mu znaczenia, jakiego mieć nie może. Ostrzegając o zwodniczych pokusach A-gii, Logika rozróżnia też,, odpowiednio do warunków, towarzyszących badaniom na mocy A-gii, dwa jej rodzaje: A-gif niekompletną ( A. incomplete), czyli A-gię do prawdjr zbliżoną (A. probabiUs), i A-gię właściwą, czyli ścisłą (A. compléta s. exacta). Ostatnia z nich graniczy już niemal z indukcyą. W ogóle różnica wnioskowania na mocy A-gii od induk-cyi polega na tern, że w pierwszym sposobie dochodzenia prawdy na mocy zjawisk podobnych wnioskujemy o innych, nie będących z niemi w związku przyczynowym, czyli w koniecznym stosunku, gdy przeciwnie w indukcyi dochodzimy do wniosków na mocy dowiedzionej tożsamości zjawisk przy danych warunkach i wnioski te stawiamy w koniecznej przyczynowej zależności od badanych zjawisk. Wywód analogiczny, czyli dochodzenie do wniosków na mocy podobieństwa stosunków danych zjawisk lub rzeczy, ma zaledwie znaczenie prawdopodobieństwa i to jeszcze zależy od trafności porównań, gdy przeciwnie, indukcya, czyli właściwe do-wodzenie (in-ducere) prowadzi do stwierdzenia hypotezy, czyli do prawTdy naukowej. Sławnem było w swoim czasie dzieło Jos. Butler’a („The Analogy of religion, natural and revealed, to the constitution and cours of natu-re“), wydane w Londynie 1736 r., w którem, na mocy dowodów na A-gii opartych, usiłował biskup Butler dowieść między innemi i nieśmiertelności duszy ludzkiej. Takich dowodzeń najwięcej spotyka się wmgóle tam, gdzie prawdziwa indukcya, metoda doświadczalna, nie może mieć zastosowania. Dzieło biskupa Butlera jest typo-wem zastosowaniem zasady analogii do teologii racyonalnej i religii naturalnej. Takie wnioskowanie na mocy A-gii bywało też nieraz zapowiedzią i wielkich odkryć naukowych, zwłaszcza w zakresie badań przyrodoznawstwa. Historya nauk zapisała w rocznikach swoich niejedną świetną hypotezę, zamienioną później w teoryę naukową wielkiej wagi, która początek swój zawdzięczała szczęśliwemu spostrzeżeniu A-gii w pewnym zakresie badanych zjawisk. I tak np. Kepler, zaznaczywszy, że planety, należące do naszego systematu słonecznego, pod wielu waźnemi względami zdradzają pewną wspólność pomiędzy sobą, wnioskował przez A-gię, że ponieważ Mars w biegu swoim zakreśla elipsę, to i inne planety tegoż systematu Słonecznego prawdopodobnie krążą wokoło słońca po elipsach. Świetne to odkrycie było właśnie wywodem analogicznym, a mianowicie zaznaczeniem podobieństwa w zjawiskach pewnych rzeczy, we wzajemnym stosunku pomiędzy sobą zostających, i wnioskowaniem o podobieństwie dalszych ich cech na mocy danego podobieństwa zbadanych zjawisk. Kie inną metodę, w zakresie badań nad zaginionemi stworzeniami, rozwinął Cuvier, badając szczątki kopalne zwierząt i wskrzeszając ich organizmy na mocy podobieństwa analogicznego tych szczątków do organów innych zwierząt („Discours sur les révolutions du globe“). Śmiałe te hypotezy jednakże nabrały dopiero znaczenia teoryj naukowych, gdy zostały potwierdzone dowodami fakty cznemi, to jest stwierdzone faktami, bezpośrednio wiążącemi się z niemi. Dlatego też, chociaż rozumowanie przez A-gię prowadzi czasami do prawdy, a przynajmniej często znacznie do niej zbliża, samo sobie pozostawione, nie daje ono jeszcze rękojmi prawdziwości. Pomijając bowiem znane różnice analogiczne, które jednocześnie z podobieństwami analogicznemi rozważa ć

należy, dla wyprowadzenia z nich prawdopodobieństwa, to ostatnie traci wiele na znaczeniu wskutek mnóstwa własności rozważanych przedmiotów lub zjawisk, które nie są nam jeszcze znane. Dlatego też i hypotezy naukowe są najczęściej tylko analogiami, a nawet prostemi porównaniami, przechodzą zaś w teorye naukowe z chwilą potwierdzenia ich treści zapomocą bezpośredniej obserwacji odnośnych faktów, czyli za pomocą zastosowania metody indukcyjnej, dowo dowej. Nie zawsze jednakże indukcya może mieć zastosowanie, a wtedy nauka zadawalnia się hy potezą, która też najczęściej opiera się na rozumowaniu przez analogię. Na polu badań filozoficznych wnioskowanie na mocy A-gii jest również potężnym czynnikiem myśli, wznoszącym niewyczerpane w kombinacjach i nieskończone zakresem swoim systemata filozoficzne. Niejeden myśliciel, zagłębiając się nad naturą otaczają cych go zjawisk, uderzony ich podobieństwem w pewnym kierunku, A-gii tej zawdzięcza cały nieskończony łańcuch rozumowania, który doprowadził go do danego na świat poglądu. Nieraz też spostrzeżona w porę A., w odmiennym od badanego zakresu zjawisk kierunku, ratowała myśliciela od jednostronnej pogoni za pierwotnein widmem jego systematu. A., oparta na prawdziwych zjawiskach, jest też najpotężniejszą bronią przeciwko zacieśnianiu widnokręgu myśli ludzkiej. Nic tak nie kształci, jak studya porównawcze wogóle, nic tak nie rozszerza zakresu badań i myśli, jak porównywanie stanów lub zjawisk podobnych. Filologia porównawcza, porównawcza nauka religij, etnografia i etnologia, na porównawczych badaniach oparte, wreszcie socyo-logia—wszystko to są nauki, w których A. jest potężnym środkiem tych badań porównawczych* Unikać tylko należy utożsamiania rzeczy, zaledwie pod pewnym tylko stopniem do siebie podobnych. Błąd ten jednak spotyka się nader często, zarówno w zwykłem codziennem rozumowaniu, jak i w badaniach naukowych, zwłaszcza z zakresu zjawisk, do których najpóźniej stosunkowo stosować zaczęto właściwą metodę naukową, to jest z zakresu nauk społecznych. Ludzie, z natury umysłu swego nawykli do porównań i wyprowadzania, na mocy tych porównań, wniosków, nietylko, że dopuszczają się niezupełnie właściwych zestawień pewnych zjawisk lub cech przedmiotów, ale nawet zestawień rzeczy wręcz sprzecznych z sobą. Naturalnie, że i wnioski, na takich porównaniach oparte, nie mają żadnej logicznej podstawy, a przez to me mogą uchodzić za prawdziwe, lub przynajmniej do prawdy zbliżone, rozumowanie. To też nie bez słuszności A. Bain, wyliczając „Sofizmata, wynikające ze zmieszania” pomieszcza między niemi i tak zwane mylne analogie. „Porównanie niewłaściwe, mylna A., powiada A. Bain, jest zwykłą formą błędnego i zagmatwanego myślenia. Można ją często natrafić u Platona (głównie w dyalogu „Timaeus”), i Arystoteles nie jest od niej wolny, a Bakou na niej kuleje, zwłasz-

organizmu indywidualnego, począwszy od czasów starożytnych, porównaj dzieło Van Kricken’a: „Ueber die sogenannte organische Staatstheorie.” Lipsk, 1873. Porównanie, jakie Platon czyni między państwem a pojedynczym człowiekiem, nie jest właściwie A-gi%, ale tylko prostem porównaniem, i do tego nieścisłem, a stąd i wnioski, jakie z porównania tego wyprowadza, np. o konieczności istnienia w państwie trzech klas obywateli, na mocy A-gii trzech zasadniczych czynności umysłu, nie mają żadnej podstawy logicznej, są one równie nieuzasadnionemi, jak wnioski, wyprowadzone przez tego filozofa z drugiego ulubionego porównania jego, a mianowicie cnoty ze zdrowiem. Takich porównań nieścisłych, zwanych niesłusznie analogiami, spotykamy bardzo wiele u filozofów starożytnych. Za takie nadużycie A-gii uważa A. Bain („Logika.” T. II, przekład polski, str. 168 — 9) frazeologię, zapożyczoną z teoryi władz umysłowych, jaką Arystoteles i Kant zastosowali do nauki o uczuciu i woli. Podobieństwa porównywanych przez nich przedmiotów są, zdaniem jego, nieścisłe: „8yllo-gizm woli” Arystotelesa i „Rozkaz kategoryczny” Kanta nie opierają się bowiem na istotnych podobieństwach; syllogizm jest produktem rozumu, jest dowodem i nie ma żadnego związku z postanowieniem woli. — Mówiąc o Arystotelesie i Kancie, zauważyć winniśmy, że myśliciele ci nadawali przytem A-gii znaczenie w takich wnioskowaniach, które, z natury traktowanego przedmiotu, nie mogły być oparte ani na dedukcji, ani na indukcyi. Podług Arystotelesa, to, co nie da się wyprowadzić z żadnych innych pojęć, to jest idee zasadnicze, najwyższe, jak np. pojęcie ma-teryi, formy i t. d., powinno się wyjaśniać za pomocą A-gii („Metaph.” IX, 6; XH, 4: „Phys.” I, 7); podług Kanta, A. zawsze powinna pomagać naszemu wnioskowaniu w takich razach, kiedy myśl nie znajduje przewodniej nici dowodów niezbitych, („Allg. Naturgesch. u. Theorie des Himmels.” III. Theil.). — Józef Kremer w swoim „Nowym wykładzie logiki” zalicza A-gię do „Dowodów prawdopodobieństwa,” których wskazuje trzy: 1. Indukcya, czyli dowód z przy-wodu; 2. Analogia, to jest dowód z podobieństwa, i 3. Hypoteza, dowód z przypuszczenia. Stosunek A-gii do Indukcyi tak określa Kremer: „Indukcya z cech istotnych wielu szczegółów (jednostek, gatunków) wspólnego ogółu (gatunku, rodzaju) wnosi o cechach istotnych całego ogółu, to jest o wszystkich szczegółach, w tym ogóle objętych; A. zaś z cech istotnych wspólnych, które są właściwe szczegółom pewnego ogółu, wnosi, że te szczegóły będą miały także i inne cza- cechy wspólne. Indukcya przeto z pojęć szczegółowych podrzędnych wnosi o pojęciu ogólnem nadrzędnem. A. zaś z cech znanych jednego pojęcia współrzędnego wnosi o cechach nieznanych drugiego pojęcia współrzędnego. Indukcya uwzględnia więc zakres ogólnego pojęcia, A. treść, bo cechy szczegółowych pojęć.” („Dzieła.” Tom III. Warsz. 1878, str. 340, 357 -363). O A-gii trak-

cza tam, gdzie się kusi o tłómaczenie rzeczy naukowych. Powszechnie i wielce nauczający przykład tego zmieszania i niewłaściwego użycia A-gii mamy na porównywaniu historyi pewnego narodu z żywotem jednostki, gdy się to rozprawia o urodzinach, wzroście, dojrzałości i niechybnej śmierci pewnego narodu. Porównanie jest widocznie nie ścisłe, podobieństwo bowiem między człowiekiem a narodem chybia co do najistotniejszych punktów. Klęski pewnego narodu mogą być powetowane, tymczasem fizyczna dezor-ganizacya jednostki naprawić się nie pozwala. Ażeby obalić to fałszywe porównanie, dość zauważyć te punkta, w których chybia. Porównanie opiera się na mylnych premissach mniejszych: fał-szywość ich wyjdzie na jaw, gdy się zauważy, że podmiot premisy mniejszej różni się od podmiotu większej. Błąd ten podobny jest do błędu, jaki popełnia obrońca w sądzie, gdy nieodpowiedni artykuł prawa powołuje. Lekarstwem na to jest wykazanie nieścisłości porównania.” („Logika.” Przekład polski, t. II. Indukcya, str. 456). Ostatniemi czasy, pod wpływem szerokich zakresem swoim poglądów A. Comte’a i Herberta Spencera, starano się metodę analogiczną, a nawet więcej niż metodę, bo zasadę analogii, zastosować i do badań specyalnych, mających na celu społeczeństwo w najszerszem słowa znaczeniu, a więc wszelkie uspołecznienia ludzkie, jak państwo, gmina, rodzina. Wzięto mianowicie za wzór organizm, jako jednostkę stworzenia żyjącego, i starano się społeczeństwo ludzkie na wzór tego organizmu analizować i wyjaśniać. Niemcy, którzy najwięcej stworzyli idealnych, fantastycznych teoryj uspołecznienia ludzkiego, jęli jakby drogą reakcyi wysnuwać z drobiazgową starannością z tej tezy porównawczej analogię życia organicznego i życia społecznego. Płodem tych porównań były wielotomowe dzieła, w których spotykamy, na podobieństwo dzieł poświęconych^ anatomii i fizyologii ogólnej, anatomię i fizyolo-'* gię organizmu społecznego. (Paul von Lilienfeld: „Gedanken ueber die Socialwissenschaf der Zukuft,” 5 tomów. Mitawa, 1873—81; Dr. Albert Schäfftle: „Bau und Leben des socialen Körpers”, tomów 4. Tybinga, 1875 — 78). Na drobiazgowej analogii życia organicznego z życiem społecznem oparte teorye P. Lilienfelda i A. Scbäfftle’go służyć mogą za wzór skrajnego traktowania przedmiotu i jednostronnej analogii. Błąd tego kierunku nie leży w sprowadzaniu na wspólną arenę zarówno badań przyrody, jak i społeczeństwa, ale w naginaniu rzeczy, często różnorodnych i niemających pomiędzy sobą związku przyczynowego, do jednostajnych norm, szablonowo nakreślonych. Porównanie w dziełach tych sami nie jest hłędnem, ale też często nieuzasa-dnia opartych na niem wniosków. O tych porównaniach, z iście niemiecką systematycznością przeprowadzonych w dziełach Lilienfelda i Schäff-tlego, powiedzieć można: comparaison n'est pas raison. Co do dawniejszych próbek porównań życia społecznego, a zwłaszcza państwowego, do

s. s.

i nieraz owe

mne

na

tuje każdy obszerniejszy wykład logiki. Porów, prócz dzieł w art. niniejszym przytoczonych: Arystoteles: „Metapbysica” (V", 6, IX. 6); „Ethic. ad Nicom.” (V, 6); ,.Topic.” (I, 3 7); „Anal, post.” (II,

14) „De part, anim” (I. 5).— Condillac: „Art de raisonner” (R. III). — Hamilton: „Lectures on Logic.“ (T, II, str. 166).—Cournot: „Essai sur les fondements de nos connaissances.“ (T. L, R. IV).

—J. S. Mill; „System of Logic.“ (Ks. IV, R.

XX). Prócz tego istnieją, dzieła specyalnie rozpatrywaniu A-gii poświęcone, jak np. J. Hoppe:

„Die Analogie“ (1873). — Ernest Laas: „Kants Analogien der Erfahrung.” (Berlin, 1876).

Analogizm, an&logisnms (grec.). Wywód, albo dowodzenie na mocy analogii.

Analogon (grec.) podobieństwo pod pewnym względem, zgodność danej rzeczy z inną w pewnym punkcie. A. rationis, pewna zgodność z rozumem.

Analogia językowa. Język każdego narodu, każdego nawet plemienia, nie pozostaje stałym i niezmiennym w swych częściach składowych, ale z biegiem czasu ulega ciągłym, choć nieznacz nym zmianom. Zmiany to dotyczą już to pojedynczych dźwięków, już to zewnętrznych form wyrazów, już też znaczenia ich wewnętrznego, lub wreszcie odnoszą się do składni wyrazów w zdaniu, a także i do akcentu. Jak różnorodne są zjawiska zmian w języku, tak też wielorakie bardzo złożone bywają przyczyny, które zmiany wywołują. Jedną z przyczyn, najbardziej wpływających na kształtowanie się form. i wogóle na rozwój każdego języka, jest niewątpliwie czynnik psychiczny, zwany analogią.

Działanie jej opiera się bezpośrednio na sile kojarzenia wyobrażeń. Pewne znamiona podobieństwa, jakie dopatrzeć się dają między tworami językowemi, mniej lub więcej rózniącemi się między sobą, pozwalają językowi zbliżać je ze sobii i, przez usuwanie pewnych różnic, przeprowadzać ściślejszą pomiędzy niemi łączność. Działanie analogii ułatwia się przez to, że wyrazy każdego języka nie istnieją w oderwaniu, lecz w mowie, w pewnym związku i otoczeniu innych. Dany przeto wyraz podlega wpływowi tego otoczenia, przejmuje od niego niektóre znamiona, zaciera jednocześnie i traci swoje i na podobieństwo otaczających się przetwarza. Tym sposobem wyrazy ri formy, mniej używane w mowie, jako żywioły słabsze, przyłączają się do grup trwalszych, będących w ciągłem użyciu, lub też usuwają się, wychodzą z użycia, ustępując miejsca innym, silniejszym, stateczniejszym. Taką drogą język wśród mnogości i rozmaitości zjawisk dąży do ich uporządkowania, do ujednostajnienia i uproszczenia.

Wyrazy i formy językowe, drogą analogii powstałe, nazywają się tworami analogicznemu, niekiedy nowotworami, albo tworami drugorzędnemu czyli wtór nem i; sam zaś proces ich powstawania, oparty na kojarzeniu wyobrażeń, nazywamy upodobnieniem. Weźmy parę przykładów⁷. Wyraz dzisiejszy oj ciec, miał w sta-

Encyklopedya Powszrcbna Hurt.

ropolskim postać ociec (oćec), z odmianą w dalszych przypadkach: oćca, oćcu, oćcem it. d.; te jednak formy, na zasadzie praw głosowych języka polskiego, zmieniły się na: ojca, ojcu, ojcem i t. d. (podobnie jak np. z wyrazu radźca powitała forma rajca, ze zdradźca—zdrajca i t. p.); otóż w formach tych (ojca, ojcu) powtarzająca się zgłoska oj, pojmowrana jako należąca do osnowy, przeniesiona została drogą analogii i do mianownika ociec, chociaż nie wymagała tego żadna konieczność fonetyczna; w ten sposób powstał twór analogiczny ojciec, a tym samym usuniętą została różnica pomiędzy staropolską postacią ociec, a nowszemi: ojca, ojcu, ..., wytworzonemi na zasadzie wiadomego prawa głosowego. Wyraz staropolski żarzewie (od żar), wskutek analogii do kategoryi wyrazów z przystawką za- (np. zapalenie), zmienił się na zarzewie, i w tej postaci powszechnie się dzisiaj używa. Przyimek od powstał również drogą analogii ze staropolsk. ot (porówn. otchłań, otwierać) na tej jedynie podstawie, że język polski w kategoryi przyim-ków posiada przed, nad, pod, zakończone na spółgłoskę d. Spółgłoska ta, słyszana zawsze przed następną samogłoską jako dźwięczne d, (np. nade mną, przed oknem), była powodem, że i forma ot, samotna w tej kategoryi i niczem nie podtrzymana, upodobniła isię do tamtych, zmieniając końcowe ciche t na dźwdęczne d (od nogi, ode mnie...). Przysłówek wyżej i przymiotnik wyższy w dawnej polszczyźnie miały postaci: wyszej, wyszszy (od pnia wys-), przeobrażenie zaś swoje zawdzięczają analogii takich jak: niżej, niższy, bliżej, bliższy (od pni: niz-, bliz-) i t.p. Takie i tym podobne zjawiska w języku, nie będące wynikiem prawidłowych zmian fonetycznych, nie dawały się tłómaczyć zapomocą samych praw głosowych i były powodem tworzenia licznych „wyjątków” od ogólnych prawideł; nazywano je też formami nieorganicznemu, błędnemi, naleciałościami lub t. p. Wyjątki te przy wszechstronnem badaniu powoli znikają i przestają być niemi, ilekroć nauka zdoła wykazać, że na wytworzenie zjawiska językowego oprócz praw głosowych złożyły się jeszcze czynniki natury psychicznej. Analogia, stosownie do rodzaju zjawisk językowych, bywa: fonetyczna, morfologiczna (tematowa, fłeksyjna i t. d.), leksykalna, czyli dotycząca całych wyrazów, składniowa, cz. synta-ktyczna, albo wreszcie akcentowa, dotycząca przycisku wyrazów. Ogarnia ona swym wpływem cały obszar mowy ludzkiej; w skutek czego dokładne zrozumienie dziejów któregokolwiek języka bez należytego uwzględnienia wpływu tego potężnego czynnika byłoby wprost niemożliwem. A-ia była nie mniej ważną przyczyną zmian językowych w czasach przedhistorycznych, w pierwotnej dobie kształtowania się języków, jak i w ciągu dalszego samodzielnego ich życia; wpływ jej rozwój języka nie ustał i dziś jeszcze i pozostanie nadal, dopóki istnieć będą ludzie ze swą organizacyą psychiczną, a język, jako funkeya psychiczno-fizyczna organizmu ludzkiego. Zwróćmy pokrótce uwagę na każzy z powyżej wymienionych rodzajów A-ii. Objawy A-ii fonetycznej w naszym języku są przeważnie dyalektycz-ne. Tak np. gdy nosowe u zanikać poczęło, ustępując miejsca samogłosce ą, wtedy ogólną tę zasadę przeniesiono i na wypadki, w których to u nosowe, a właściwie un, było uzasadnione; to dało początek takim okazom fonetycznym, jak: fąt zamiast funt, grąt zam. grunt, mąklej zam. mundklej, mądur zam. mundur i t. p. Twarde brzemia końcowe w grupie -amy z form słownych (biegamy, czekamy...) wielu mówiących przenosi czysto mechanicznie na rzeczowniki, stąd wymawianie: rękamy, nogamy, sposobamy i t. p. Zmieszanie brzmień: m' i ń powołało do życia takie nowotwory, jak: Mikołaj zam. Nikołaj, niedźwiedź zam. miedźwiedź, Niedzbórz z Międzybórz, ludowe: miecka z niecka, mić mitka z nić nitka i t. p. A-ię morfologiczną spotykamy na każdym niemal kroku w historyi form deklina-cyjnych i konjugacyjnych języka pols. Przytoczymy z nich kilka. Wiadomo, że obok form biernika licz. poj. rodź. żeń. na -ę (głowę, matkę, ścianę), rzeczowniki żeńskie innej kategoryi, takie, jak: praca, róża, wieża, prowineya, histo-rya i t. p. miały w starej polszczyźnie, według ogólnej zasady głosowej, tenże biernik zakończony na -ą: tę różą, tę żądzą, tę historyą i t. p. Ostatnie te postaci w nowszej polszczyźnie pod wpływem form biernika pierwszej grupy uległy upodobnieniu morfologicznemu i używają się dziś, podobnie jak tamte, z końcówką -ę: tę różę, tę żądzę, historyę i t. p. Odwrotnie znowu: dawne formy biernika zaimków, jak: moję, twoję, na-szę, wszystkę... i liczeb. jednę upodobniły się do form przymiotnikowych na -ą (wielką, piękną)— i w dzisiejszej polszczyźnie, opatrzone zakończeniem -ą (moją książkę, jedną chwilę), stały się już niecofnionemi faktami języka. Podobnie dawne formy dopełniacza 1. p. rzeczowników żeń. na -ej, takie jak: żądzej, lutniej, okazyej, gospodyniej, Francy ej i t. p., używane jeszcze na początku w. XVIII, zmieniły się pod wpływem analogii innych form żeńskich, jak: głowy, matki i t. p. i dziś używamy ich tylko z zakończeniem y, i: okazyi, żądzy, lutni i t. p. Pospolite jeszcze w w. XVI formy celownika 1. m. rzeczowników żeń. na -am (siostram, głowam, rozkoszam), analogia upodobniła do form celownika męskich i nijakich na -om (sąsiadom, panom, słowom) i zniosła tym sposobem różnicę fleksyjną, jaka między temi morfami w dawnej polszczyźnie istniała i t. d. i t. d. W konjugacyi polskiej wyniki działania analogii są jeszcze liczniejsze. Tak np. formy trybu rozkaz, jak: żnij, tnij, ciągnij..., dziś jedynie używane, powstały z dawniejszych: żni, tni, ciągni... przez analogię do form innej kategoryi, takich jak: myj, bij, szyj i t. d. Formy: depczę, kłopoczę... używane dziś powszechnie zamiast dawnych: depcę, kłopocę..., są wynikiem nie jakichś zmian fonetycznych, lecz upodobnienia morfologicznego to form słownych takich jak: leczę, włóczę, toczę i t. p. Formy dawne: kochaję, maję, znaję... (porów, po-znaję, wy-znaję) pod wpływem analogii form: dam, wiem, jem... ,zmieniły się na: kocham, mam, znam i t. p. Ze forma osoby 3 ej 1. p. jest wzięta została za osnowę i dała początek takim nowotworom, jak: jest-em, jest-eś... (zam. staropols. jeśm, jeś...), dopomogła temu analogia podobnego stosunku form 3-ej osoby: zna, słucha..., do form innych osób: znam, znasz, słucham, słuchasz i t. p. — Odmienny od poprzednich jest rodzaj analogii leksykalnej, dotyczącej znaczenia wyrazów, znany pod nazwą etymologii ludowej, albo słoworodu ludowego. Proces ten polega również na sile asocyacyi i jest wynikiem dążności umysłu ludzkiego do tłómaczenia zjawisk niezrozumiałych za-pomocą znanych. Ma on miejsce wtedy, gdy mówiący, nie rozumiejąc wyrazu, czy to wskutek zatracenia świadomości jego pierwiastku, czy też, jak przy wyrazie obcym, wskutek nieznajomości jego prawdziwego składu, zbliża taki wyraz z innym, pozornie podobnym, lecz znanym sobie, i przekształca go fonetycznie na podobieństwo owego pozornie znanego, nadając mu postać bardziej swojską, zrozumialszą. I temu sposobowi mylnego tłómaczenia składu lub znaczenia każdy język zawdzięcza znaczną część nabytków swego słowozbioru. Mamy ich obfitość i w jęz. polskim. Tak np. w nazwie łacińskiej eunieulus (królik) niemcy w wiekach średnich znaleźli zewnętrzne podobieństwo do swojego wyrazu kunig, oznaczającego króla, wraz z końcowym przyrostkiem -ulus, tworzącym imiona zdrobniałe; przetworzyli tedy postać łacińską na swoją kiiniglin, kiinigel (wyrazy te również drogą etymologii ludowej zmieniły się w niemieckim na kaninchen)^ w języku pols. przetłómaczono kiiniglin na królik, od nas zaś przeszedł ten wyraz i do rosyjskiego w postaci królik. Z wyrazu cmentarz (z grec.-łaciń. coemeterium) powstał nowotwór s m ę-tarz pod wpływem wyr. smętek, smętny. Wyraz sędziwy jest przekształceniem staropol. sze-dziwy (siwy) drogą etymologii ludowej pod wpływem wyr. sędzia. Zwietrzały jest przemianą staropol. zwietszały (wietchy, wiotchy) wskutek upodobnienia do wyr. wiatr, powietrze i t. p. Niekiedy część tylko wyrazu obcego ulega prze-tłómaczeniu; taką drogą powstał wyr. bawełna z niem. bäum-wolle, pióropusz z niem. feder-busch i t. p. Takie przekształcanie wyzazów może się odbywać albo drogą czysto zewnętrzną, wskutek podciągnięcia nieznanego brzmienia pod znane, lecz różne znaczeniem; albo też wskutek upatrzenia pewnego powinowactwa myśli, a więc podobieństwa znaczeniowego między jednym wyrazem niezrozumiałym a drugim znanym. — Zjawiska analogii składniowej (syntaktycznej), zwane także atrakcyą, wynikają z tej samej za>* sady przetwarzania jednych wyrażeń i zwrotów na podobieństwo drugich. Tak np, wyrażenie stpol. „rozpaczać w miłosierdziu bożem” jest analogi-zmem składniowym do: mieć nadzieję, lub pokładać ufność w miłosierdziu bożem; „wątpić w cow

utworzone jest na podobieństwo: wierzyć w co.j Sprachforschung“, w t. VI, 19—88). Znakomita Mówimy: modlić się za kogo, a nie: za kim; je- j ta praca ma dla naszej nauki wartość o tyle dnakże znane jest powszechnie wyrażenie „módl wyższą nad dzieło Scherera, iż autor pierwszy się za nami,“ powstałe drogą analogii do: wstaw wystąpił w niej z systematycznem zastosowaniem się za nami, lub proś za nami. „Fraszki o to“ analogii do objaśnienia dziejów deklinacyi pol-jest analogizmem składniowym do: mniejsza o to. skiej. W literaturze przeto tego przedmiotu na-W wyrażeniu „od stóp do głów“ druga połowa leży się jej miejsce naczelne i chronologicznie (do głów) utworzona na wzór pierwszej; tak sa- i wartościowo. O analogii w zakresie litewszczy-mo wyrażenie: położyć „w głowach“ na podo- zny, posiadamy pracę Al. Brückner a: „Zur bieństwo poł. w nogach. Język ludowy przed- Lehre von der sprachichen Neubildungen im Li-stawia liczne przykłady takiej analogii; np. wy- tauischen“ w „Archiv für slav. Philologie”, t. III, rażenie ,,pokłoniwszy Boga“ na podobień. po- 233—311. Podobne zjawiska w jęz. białoruskim chwaliwszy Boga; „siedzę krokiem w domu“ za- rozpatruje K. Appel w rozprawie: „O Ókjiopyc-miast nie wychodzę, nie ruszam się krokiem z do- ckom Haphuin“, Warszawa, 1888 („Pyc. «mjiojr. mu; „czem prędzej po księdza znać dajcie“ zam. bücthmk“). Z językoznawców niemieckich, oprócz po księdza poślijcie; „śmierciąm go położył“ za- Scherera, sprawę analogii traktowali przedstawi-miast trupem-em go położył i t. d. Analogia ciele nowszego kierunku językoznawstwa: Ang. akcentowa ma miejsce wtedy, gdy wyraz za- Le skie n, prof. uniw. lipskiego („Die Declina-miast przycisku sobie właściwego otrzymuje in- tion im Slavisch-litauischen und Germanischen“, ny podług wzoru obcego; np. wyraz nàuka wy- Leipzig, 1876) i dzielni jego uczniowie, twórcy mawiany z przyciskiem na 3-ej zgłosce od końca nowszej szkoły gramatycznej (Junggrammatiker): na podobieństwo wyr. autor; wyr. milionów, ana- K. Brugmann, H. O s t h o f f i H. Paul logicznie do tysięcy (zam. tysięcy); àrchiwum na (Brugm. i Osth. : „Morphologische Untersuchun-podobieństwo opera i t. p. —Zwrócenie uwagi na gen“, Leipzig, 1878. I, str. III—XIX; Brugm.: analogię i przedstawienie doniosłości tego czynni- „Grundriss der vergleich. Grammatik der indo-ka psychicznego, w rozwoju języka i dla nauki, germ. Spr.“, II, Strassburg, 1890; Osth.: „Das stanowi jedno z charakterystycznych znamion dzi- physiologische u. psychologische Moment in der siejszego kierunku psychologicznego w językoznaw- sprachlichen Formenbildung“, Beri., 1879; Paul: stwie. Kierunek ten, od trzech dziesiątków lat „Principien der Sprachgeschichte“, Halle, 1880, panujący w nauce, przygotowali psychologowie 1886 i ki.). — Oo się tyczy etymologii ludowej, to językoznawcy, przedewszystkiem H. Steinthal na znaczenie jej dla nauki i języka pierwszy pracami swemi, jak „Assimilation u. Attraction” zwrócił uwagę Fors te mann w rozprawie: (w „Zeitschrift für Völkerpsychologie u. Sprach- „Ueber deutsche Volksetymologie“ w „Zeitschrift Wissenschaft” (Berlin, 1860. I, 93—179), „Abriss für vergl. Sprachforschung“ der Sprachwissenschaft” (Berlin, 1871) i in.; Później obszerniejszą pracę temu przedmiotowi w znacznej części także W. D. Whitney wy- poświęcił K. G. Andresen: „Ueber deutsche kładami, które miał w r. 1867 w Yale College Volksetymologie’’, Heilbronn a/N., 1876. Przed w New-Haven, w Stanach Zjedn. i ogłosił p. t. nim jednak, w r. 1869, pierwszą rozprawę z za-„Language and the Study of Language” (New- kresu etymologii ludowej polskiej ogłosił L. Ma-York i London, 1867). Dzieło to, oprócz kilku lin o wski p. n. „Zur Volksetymologie“ w t. VI wydań angielskich, wyszło i w przeróbce nie- „Beiträge zur vergleich. Sprachforschung“. Na-mieckiej p. t. „Die Sprachwissenschaft, Whit- stępna zaś obszerna praca tegoż autora druko-ney’s Vorlesungen über die Principien der ver- wana była w „Pracach filologicznych“ p. n. „Stu-gleich. Sprachforschung...” bearbeitet von Dr. dya nad etymologią ludową“, Warsz., 1884—90. Jul. .lolly (München, 1874). Po polsku stre- W r. 1878 wydał w tym przedmiocie rozprawę ścił je A. Dygasiński w artykule: „Umiejętność J. Karłowicz p. n. „Słoworód ludowy“ (odb. języka” w „Ateneum“, 1877, t. II i IV. Tu z „Dwutygodnika naukowego“, Kraków), w któ-także należy tegoż Whitney a drugie dzieło: rej, klasyfikując zjawiska, rozróżnia trzy rodzaje „The Life and Growt of Language“ (New-Ha- słoworodu: sł. dotyczący formy (assonacya), — zna-ven, 1875), przełożone na język niemiecki przez czenia (adideacya) i—obojga razem (arradykacya). Leskiena („Leben u. Wachsthum der Sprache“, Przystępny i jasny wykład treści naukowej chana polski przez A. Dygasińskie- rakteryzuje to dziełko. Krótką, ale pełną wargo: „Zycie i wzrost języka“ (Warsz., 1884) i na tości rozprawę ogłosił także zmarły przedwcze-kilka jeszcze jęz. europejskich. Na samo zjawi- śnie M. Kruszewski p. n. „06 aHajioriu u Hasko analogii w języku zwrócił uwagę Wil. Sehe- po^Hoä aTMMOJiorin“ w „Pyc. 4>hjioji. b1jcthhk1>”, rer w dziele: „Zur Geschichte der deutschen 1879, t. II. Wiele wskazówek naukowych, dotyczą-Sprache“, Berlin, 1868 (1878), XIV—XVIII cych naszego przedmiotu, jak i językoznawstwa i 26—30, i z tego względu stanowi ono epokę wogóle, zawiera praca K Appela p. n. „Hh-w historyi językoznawstwa. Jednocześnie z nim ckojibko cjiob o HOBhiimeM ncHXOJiorHuecKOM i niezależnie od niego ogłosił w r. 1868 pracę HanpaBJietim a3hiK03uauia“, Warsz., 1882 (odb. o analogii Jan Baudouin de Courtenay p. z „ÓmiOJior. BhCTHHKa“).    a. a. k.

1853, I, 1 — 25.

Leipzig, 1876),

t. „Einige fälle der Wirkung der analogie in der Analogia wiary, jako zasada hermeneutyki bi-polnischen declination“ (w .Beiträge zur vergl. blijnej, używa się do oznaczenia prawdziwości

lub lałszywości wykładu. Ponieważ Pismo św. Indyj Zagangesowycb, powstałe w początkach jest częścią^ Objawienia, którego depozytaryuszem bieżącego stulecia z trzech, ulegających dawniej była naprzód Synagoga (ob.), potem kościoł Chry- Chinom, krain: Tonkinu na północy i Kochinchi-stusa, przeto nie można przypuszczać, aby pisa- ny (Kiao-czyn) z Kambodżą na południu. Tworze śś. byli w sprzeczności z całością Objawienia, rzą one razem obszar 440,000 km. □, na któ-lecz przeciwnie wierzyć należy, że szli zgodnie rym, zamiast przypuszczalnych dawniej 25 mil., -z depozytem wiary. Dlatego teksty mniej jasne, jest zaledwo 9 mil. m-ców. Wybrzeże kraju od pół-przy których środki hermeneutyczne nie wystar- nocy, gdzie się on styka z chińskiemi prow, czają, ale podają wykład, sprzeciwiający się ca- Kwantung i Kwangsi i z niezaleźnem, świeżo łości wiary, należy porównać z dogmatami pe- powstałem, muzułmańskiem państwem Tali, aż wnemi i pojęciamia powszechnemu i wyłożyć do uścia rz. Mekongu, stanowiącej granicę w tern znaczeniu, jakie się dla dogmatów okaże naj- zach. od Syamu, przedstawia się, jako nizina odpowiedniejszem. Takie tłumaczenie nazywa się o napływowym, niezmiernie żyznym, ale wilgot-wykładem według analogii wiary, czyli według zgo- nym i niezdrowym gruncie, który, dzięki pod-dności wiary z Tismem św. („Em yklopedya Ko- zwrotnikowemu klimatowi, wydaje w wielkiej ob-ścielna),    ,    fitości: ryż, bawełnę, trzcinę cukrową, pieprz i in-

na

Analogia W prawie. Żadne prawo nie może ne korzenie, gutaperkę i drzewo tekowe. W pań-podać przepisów na wszystkie wydarzające się stwie zwierzęcem głównemi przedstawicielami są: lub mogące wydarzyć się przypadki. Ostat- słoń, nosorożec, wół piżmowy i bawół. Mieszkań-nich nawet przewidzieć prawodawcy niepodobna, cy rasy mongolskiej, cechami fizycznemi i jedno-bo one zjawiają się dopiero z rozwojem stosun- zgłoskowym językiem do chińczyków zbliżeni, ków życiowych. Prawodawca zmuszonym jest te- chociaż o wielo im ustępują w sprycie i przed-dy stanowić zasady ogólne, ze względu na te tył- siębiorczości. W głębi kraju, w górzystych oko-ko przypadki, które już dały, lub wedle jego prze- licach, przechowała się pierwotna ludność, przywoływania dać mogą powód do sporów sądo- pominająca rasę etyopską, jak np. plemiona Sting wych: wydaje on co do nich—jeżeli tak wyrazić i Moj. Miasta przepełnione chińczykami, którzy się można—wyroki ogółowe ua przyszłość. Ale zawładnęli handlem i przemysłem. Również daje prawodawca nie mógł dozwolić, ażeby pod pozo- się czuć wpływ chiński w literaturze, obyczajach, rem niedokładności, lub niejasności wydanych rządzie i religii, która u pospólstwa jest zmody* przez niego postanowień, sądy odmówić mogły fikowanym buddyzmem, a u wyższych stanów wy-stronom spór wiodącym wymiaru sprawiedliwości; znaniem Konfucyusza. Od XVII w. zaczęło się przez wyraźne tedy nakazy (Art. 4 K. C. P. G. szerzyć chrześciaństwo, które tu zmienne koleje ust. pc.) upoważnił je w takich przypadkach do przechodziło, doświadczając naprzemian to opieki, rozstrzygania sporów na zasadzie przepisów, któ- to prześladowania ze strony rządu Samo pow-re postanowił na przypadki podobne, lub na za- stanie obecnego państwa zapoczątkowanem zo-sadzie wniosków, wyprowadzonych ze związku od- stało przez misyonarzy, którzy skłonili Napoleo-powiednich jego rozporządzeń i z ducha całego na, jako konsula rzeczyposp. francuskiej, w 1802 prawa (co się zwie tłómaczeniem na podstawie r., aby dopomógł pretendentowi, Ngużenanowi, analogii prawa), lub opartych na osnowie po- obalić dynastyę, podległą Chinom, i utrwalić włas-budek prawodawczych, usprawiedliwiających po- ną, dotychczas panującą. Wtrącanie się misyo-stanowienie przepisu, ubocznie tylko do przypadku narzy i kapitanów okrętów francuskich w sprawy zastosować się dającego (ratio legis), co niemieccy rządowe nadwerężało często stosunki, aż przy teoretycy zwą analogią ustawy: „Gesetzanalogie”, wstąpieniu na tron 4 list. 1847 r. ces. Tu-Diu-w przeciwieństwie do analogii prawa, której da- ka, nieprzychylnego chrześciaństwu, wywołało ją miano: „Rechtsanalogie”.    F'J- straszne prześladowanie, na które państwa kato-

Analogie Nepera, nazwa czterech wzorów try- lickie nie mogły pozostać obojętnemi. Jakoż gonometryi kulistej, okazujących związki mi dzy w 1858 r. Francya i Hiszpania przedsięwzięły bokami, a, b, c i kątami A, B, C trójkąta sfe- wyprawę, której owocem było ustąpienie części

rycznego:

tg Vz(A+B) =

Kochinchiny francuzom w 18*12 r. (ob. niżej), cos l/„ (a — b)    ,    Dalsze nieporozumienia wywołały nową wyprawę

cos

i/ (a~4 /,)    cot    V*    0    w 1864 r., która skończyła się zaborem Tonkinu,

1/

² ^    .    co spowodowało zatarg z Chinami i rozciągnięcie

tg y₂ {A—B) =

sm

___..J—.. A) eot V C    protektoratu francuskiego na resztę państwa. Sie-

śin Yj \a-Y b)    '²    dzibą cesarza jest m. Hue, czyli Phu-tua-tien

tg y₂ (a + b) =

cos V₂ (A ■ B)    l,    z 50,000 m-ców i 400 pagodami. Broni je przez

cos~y;U+/?) ^    3 G    francuskich inżenierów wzniesiona twierdza o 576

i 'Vlpi    działach. Portem jego jest Kwi-nhou. Stoli

tg V₂ (a — b) —

sm

---iptxr\    V2 c    ca Tonkinu, Ha-noi, albo Ke-szo, z 150,000

A    o)    ludności, nad żeglowną, ale przystępną tylko dla

Wzory te podane zostały    przez    Nepera (czyli niewielkich statków, rz. öong-ka. Większe okrę-

Napiera), dowiedzione przez Vallisa.    ty zatrzymują się niżej, w Hai-fong, albo

All am czyli Ann am (u krajowców Witman), Nin-hai.    A‘S/"

najbardziej na wschód posunięte z trzech państw J Anamalli (An am a 1 ai), najwyższy szczyt w pa

u, i

<rr

î§è§

fi

Fig. 65—69. Anamirta Goccnlus.

fgałą/ka z kwiatem, kwiat, kwiat w przecięciu, owoc, owoc w przecięciu).

śmie gór Aligherries (ob.,) kończących półwysep Indostański; dosięga on 2693 m. i sterczy nad niską przełęczą Gap, przez którą wiedzie droga z Madrasu do Calikut. U stóp góry miasto t. im. należy do okręgu Koimbatur; 6000 mieszkańców, uprawiających ryż i sorgo (prosianka, sorghum).

Anamby (Anambas), grupa wysp na morzu Południowo-Chińskiem, między Malakką a Borneo; zajmują one przestrzeń 523 km. □, liczą do 3600 m-ców malajskiego pochodzenia, o prostym włosie i jasnobrunatnej cerze i stanowią posiadłość holenderską; wszystkie pokrywa nader bujna roślinność, przejawiająca się szczególnie w lasach dziewiczych. Największe między niemi są; Mata i Dyemadya.

‘M

wmjT

w:

MW

ESS

.... \J.

Anamezyt (geol.), skała bazaltowa o budowie ziarnistej, tak miałkiej, że jakkolwiek można jeszcze gołem okiem ocenić krystaliczne jej złożenie, to jednakże pojedyńczych składników odróżnić w niem niepodobna. Stoi ona w środku między zbitym bazaltem a grubo ziarnistym dolery-tem, zbliżając się cechami swemi do jednego i drugiego. Drobnoziarniste te anamezyty mają jednostajną barwę zielonawo-szarą, ciemno lub brunatno-szarą, wśród której, przy pomocy lupy, tu i owdzie daje się wyróżnić krystaliczno-ziarnista ich budowa. Mineralne ich składniki te sa-me, co i w dolerytach, a mianowicie: labrador, augit i magnety^, z których pierwszy gra przeważną rolę, barwa zaś skały jaśniejsza znamionuje zmniejszenie w niej ilości augitu. OJiwin, podobnie jak w dolerytach, jest rzadką domieszką, z wyjątkiem niektórych anamezytów islandzkich, jasno zabarwionych. Zwykły c. wł. 2.75-2.86, chociaż cą i cięższe, jak anamezyt z groty Fin-gala na wyspie Staffa (2,957) i z wysp Feroë (3,065). Podobnie jak doleryty, zawierają wodę. Anamczyty występują w ogóle obszerniej, niż właściwe, wyraźnie krystaliczne doleryty. Bazaltowe mianowicie skały Europy północnej: Irlan-dyi, S'.kocyi, wysp Feroë, Islandyi, które dawniej w ogóle trapem, albo bazaltowym zieleńcem

(Grinsteinem) nazywano, są po największej części istotnym ana-mezytem, kiedy właściwe, zupełnie- zbite bazalty, występują tam rzadziej daleko. Z takiego to drobnoziarnistego anamezytu składają się wspaniałe szeregi kolumn słynnej Grobli Olbrzymów i przedgórza Bengore i Fairhead w Irlandyi, olbrzymie słupy głośnej groty Fingala na szkockiej wyspie Staffa i niemniej potężna kolumnada Stąpi na południowej stronie pół-wy.sou Snaefellsjökull w Rdandyi. W Niemczech typowy anamezyt występ uje pod Steinhein, niedaleko Hanau. W gubernii Wołyńskiej, w odległości pięciu, mil od Równa, wynudzają się tu i owdzie pojtdyńcze pagórki anamezj towe, wybornie odsłoiuone w wielu przekopach, z których skałę tę wydobywa się do budowy dróg żelaznych i szosowych, a najznaczniejsze jej łomy istnieją pod wsią Berestowce i nad Horyniem, we wsi Złaźni. I tu anamezyt przedstawia typową słupowatość, a w większej liczbie łomów słupy jego stoją pionowo, tu i owdzie tylko występując pochyło. K J-Anamirta Calebr. Rybitrutka (bot.). Rodzaj należący do rodziny roślin Miesięcznikowaty ch (Menispermaceae) seryi Chasmanthereae. Kwiaty ma foremne, rozdzielnopłciowe. Kielich złożony z dwóch lub czterech okółków trójmier-nych, których działki coraz większe w miarę zbliżania się do środka kwiatu. Korona żadna. Prę-

ciki kwiatów żeńskich, w liczbie 6—9, płonne, zredukowane do samych nitek. Kwiaty zaś męskie zrosłe nitkami wT krótką kolumnę, której kulisty wierzchołek zajmują pylniki, ułożone w sześć kręgów; pylniki te, każdy o czterech klapach, otwierają się poziomemi szparami. Słupków w kwiatach żeńskich trzy, o zalążniach jednokomórkowych i szyjkach pojedyńczych. W kącie wewnętrznym każda zalążnia posiada łożysko, do którego przytwierdzony tylko jeden zalążek wsteczny. Owoc złożony z trzech nerkowatych pestkowców, czasami tylko z jednego, z pestką z jednej strony wklęśniętą, wskutek czego zawarte w niej ziarno ma kształt półksiężycowaty i obejmuje pod swoją powłoką bielmo mięsiste i oleiste, w którem mieści się zarodek o dwóch liście-niach rozwartych. Znany jest tylko jeden gatunek: Anamirta Coculus Wikt et Arnott. (Meni-spermum Coculus L.) Jest on dużym pnączem o łodydze wiciowatej, pnącej się, okrytej korą konsystencyi gąbczastej, na podobieństwo korka, i popękanej, o liściach naprzemianległych, ogonkowych, sercowatych, o kwiatach drobnych i bar- A-y katoptryczne są to kształty rozrzucone dzo licznych, zebranych* w grona składane. Oj- i rysunki niejasne, które musząbyć widziane w zwier-czyzną jego są Indye wschodnie. Owoce, znane ciadłach walcowych, stożkowych, albo też ostro-pod nazwami: Grana orientales, Coculi Inclici, j słupowych. Przykład takiej A-y do zwierciadła stoż* Coculi de Lavante, w nasmnniku swym zawierają i kowego przedstawia załączona rycina (fig. 70 i 71). materyę gorzką — „menisperminę”, wzbudzającą A-y dioptryczne rozpatrywane być winny wymioty; w bielmie zaś ziarn znajduje się pier- przez oszlifowane wielościany szklarnie. Ą-y mają wiastek także bardzo gorzki, trujący— „pieroto-xina”. Ten ostatni pierwiastek jest nader niebezpieczny, przy używaniu pomienionych owoców, do zatruwania ryb i dla nadawania piwu goryczy. W Anglii za używanie ryhitrutki w tym drugim celu nałożono ciężką karę: piwowarzy za doprawianie nią piwa, ulegają karze Ü00 funtów sterlingów, handlarze zaś, sprzedający ją,

punktu widzenia, z którego winny być rozpatrywane, jak np. rysy, które zbliska wydają się bez żadnego związku, z pewnej zaś odległośoi tworzą wyrazy; tu też należą rysunki, które, rozpatrywane od strony lewej lub prawej, przedstawiają różne wizerunki. A-y takie otrzymują się przez pocięcie obrazów w wąskie pasy i naklejenie ich na szereg graniastosłupów trójściennych.

■u

lilii

ÆÊÊgm

Éfitit

JL

Fig. 70. Anamorfoza.

/TT

mp

■U

ft

b:.

1000 funt. sterlingów. Spożywanie otrutych ry-bitrutką ryb jest bardzo dla zdrowia szkodli-

wem.

WlL

J. A.

\Ë

FI?. 71* Anamorfoza.

Anamneza (grec, ana-mimneśkein = przypominać sobie), oznacza w lecznictwie wiadomość, podawaną -przez chorego, o dawniejszym stame zdrowia, poprzedzającym istniejącą chorobę. Ztąd „Anamnestyka” (wywiady), dowiadywanie się o stosunkach i okolicznościach, które poprzedzały daną chorobę, a z których lekarz mniej więcej wnosić może o sposobie powstania choroby :o jej charakterze, co znowu do pewnego stopnia wpłynąć może na rozpoznanie przyszłego przebiegu i zakończenia cierpienia. A-a stanowi zatem cza- zresztą znaczenie jedynie zabawek fizycznych; sem ważną część badania chorego, dla rozpozna- sposoby ich kreślenia podają traktaty perspek-nia i leczenia choroby, jnkkolw'iek dziś, przy fizy- tywy i geometryi wykreślnej. Są też i przyrządy, kalnych metodach badania, utraciła wiele z da- pozwalające kreślić A-y sposobem mechanicznym; wniejszego przecenianego znaczenia.    Dr Ł do A-z katoptrycznyck obmyślił przyrządy takie

Anamnezys, ob. A nakefalai ozys.    Leupold w r. 1714 (ob. Zwierciadła).

Anamorfoza (grec.=przekształcenie). obraz dzi- Anan ben jDawid, założyciel sekty Karaitów, wmczny, umyślnie przeinaczony, rysunek danego to jest tych wyznawców religii mojżeszowej, któ-przedmiotu, a który, widziany z pewnego ozna- rzy uznają za obowiązujący jedynie pierwotny czonego punktu, albo za pomocą szkieł, przedsta- tekst Biblii (starego testamentu), odrzucaią wszel-wia przedmiot w stosunkach właściwych. Roz- ką uzupełniającą go tradycyę późniejszą, na różnią ją się A-y optyczne, katoptryczne i diop- pierwszem zaś miejscu: główny jej zbiór—Tal-tryczne. A-y optyczne wymagają oznaczonego mud. A. żyt w .Babilonie pomiędzy 751—880 r.

ści, lecz znacznie mniejszych od liści dolnych-, czub ten zowią zwykle koroną ananasu. Kwiaty, tworzące kłos, wyrastają z kątów przykwiatków wklęsłych, są dwupłciowe i posiadają okwiat podwójny: zewnętrzny, przyjmowany za kielich, składa się z trzech działek krótkich i dość szerokich, brzegami na siebie zachodzących; wewnętrzny — korona, barwy fioletowej, złożona z trzech dziatek szczupłych, znacznie od kielicha dłuższych; przy podstawie korony, od strony wewnętrznej, znajdują się dwie rurkowate łuszczki. Pręcików sześć, od korony krótszych, o pylnikach dwukomórko-wych, dośrodkowych, otwierających się podłużne-mi szparami. Słupek jeden o załążni dolnej, trzy-komórkowej, szyjce pojedynczej, zakończonej znamieniem, na trzy szczupłe klapy rozdzielonem. Po okwitnieniu, zalążnie przeistaczają się w owoce jagodowe, niewielo - ziarnowe, które ściśle zrastając się z sobą, wraz z kielichami, przykwiatkami i mięsistą osią kwiatostanu, tworzą jedną całość— owoc skupiony, botanicznie Sorosis zwany, a w mowie pospolitej, tak samo jak roślina, ananasem nazywany. Średnia wielkość jego równa się dwom pięściom, lecz bywa i daleko większy, ważąc niekiedy do 12 funtów. Jest on formy jajowatej, elipsoidalnej łub prawie kulistej, z powierzchnią grudkowatą, na podobieństwo szyszki sosnowej, wskutek czego Anglicy zowią go „Pineapple”, a Hiszpanie ,, Pina de Indias”, albo „Pina de America”. Barwa jego zwykle złocisto-żółta, lecz w niektórych odmianach bywa i fioletowa. Ananas szlachetnemi przymiotami swemi przewyższa niemal wszystkie inne owoce. Zawiera on w sobie materyę aromatyczną, nader przyjemnej woni, przypominającą woń jabłek renet, poziomek i brzoskwiń zarazem, kilka kwasów organicznych (jabłkowy, cytrynowy, winny i t. p.), galaretę i cukier, zbliżony do trzcinowego. Bywa on spożywany bądź w stanie surowym, bądź w postaci kompotów i konserwów; z jego soku przyrządza się limonada, zalecana w lekkich cierpieniach piersiowych; z tegoż soku, poddanego fermentacyi, otrzymuje się trunek upajający, posiadający własność pędzenia moczu. Należy jednak unikać nadużycia tego owocu, zwłaszcza gdy nie jest zupełnie dojrzały. Dla niewiast ciężarnych ma być bardzo szkodliwym, które zatem wystrzegać się go powinny. Wogóle ananasy należą do owoców drogich i dostępne przez to tylko dla ludzi zamożnych. Prawdopodobną ojczyzną tej rośliny są wyspy Antylskie, a być może i południowa Ameryka. Do swego rozwoju wymaga ona klimatu ciepłego i wilgotnego zarazem. Obecnie ananas z nich i typowym jest Ananas uprawiany, uprawia się bez wielkich zachodów, pod gołem (Ananassa saliva Lindl. Bromelia Ananas L.). niebem, w pasie międzyzwrotnikowym, na całej Jest on rośliną zielną, trwałą, posiada korzenie kuli ziemskiej, lecz najwięcej w Indyach zacho-włókniste, grube, łodygę krótką i gęsto okrytą dnich. Nadewszystko rozległa uprawa jego pro-liśćmi naprzemianległemi, rynienkowatemi, szty- wadzi się na Antyllach i na przyległych wyspach wnemi, o brzegach ząbkowanych i ciernistych, Likajskicb, czyli Bahama. Z tych ostatnich, rok rzadziej całych, gładkich. Ponad temi liśćmi ło- rocznie, w czasie od 1 czerwca do 15 lipca, przy-dyga wydłuża się w oś kwiatostanu, którym jest chodzą do Europy, a głównie do Londynu, tran-kłos zbity, pojedyńezy; przedłużając się zaś dalej sporta, w liczbie około 10 statków, naładowanych nad tym ostatnim, okrywa się znowu czubem li- ananasami, z których każdy zawiera przeciętnie

po Chrystusie, podczas panowania tam Arabów. Jako potomek Hostanaia, który pierwszy piastował godność naczelnika wygnanych (Resz-Golu-sa), to jest zwierzchnika gminy i najwyższego sędziego do spraw żydowskich (658 r.), Anan na ten urząd przez liczny zastęp zwolenników swoich został obrany. Oskarżony atoli o utworzenie tajnej sekty i przywłaszczenie sobie najwyższej godności, bez wiedzy władzy krajowej, osadzony został w więzieniu i karą śmierci zagrożony. Od tak smutnego losu ocaliła go odwaga, z jaką sobie był wyjednał posłuchanie u panującego wówczas kalifa Almanzora, i zdołał przekonać go o słuszności swej sprawy. Almanzor bowiem nie-tylko, że natychmiast polecił uwolnić go z więzienia i potwierdził go w godności Resz-Golusy (ob.), lecz nadto pozwolił Karaitom wrócić do pierwotnej kolebki judaizmu, do Palestyny. Umierając, A. przekazał przewodnictwo nad gminą karaicką synowi swemu, Saulowi.    Ad- J- °-

Ananas (Ananassa Lindl.). Rodzaj należący do rodziny roślin Zapylcowatych (Bromalia-ceae), blizko spokrewniony z rodzajem Bromelia, przez Linnego z tym ostatnim był złączo ny. Obejmuje on około sześciu gatunków, właściwych południowej Ameryce. Najważniejszym

*-Æ 'A-t Èl %

nMM

py

fŁ

.

ly

Flg. 72. Ananas (Anamssa sativa)

około 48,000 sztuk tego owocu. Sprzedają się one zwykle przez publiczną licytacyę. Wyspy Azorskie, a głównie wyspa św. Michała, jest także słynną ze swoich ananasów. Owoce na niej dochodzą największych rozmiarów i mają ztąd w Anglii wielki jokup. Do Indyj wschodnich ananasy zostały oprowadzone przez Portugalczyków w roku 1591, gdzie ich kultura silnie się rozwinęła u stóp gór Bimalajskich i w Anämie; w Europie hodowla ich rozpoczęła się w drugiej połowie ośm-nastfgo stulecia, lecz prowadzi się z daleko więk-szyDi kosztem i zachodem; ananas, jako pochodzą -y z klimatu bardzo ciepłego, nie podlega iągu swego rozwoju peryodycznym spoczyn-ko o i wymaga utrzymania prawie jednostajnego ci« pla: w porze zimowej od 20 do 25°, a w pone letniej od 25 do 30°; musi zatem być hodowany przy sztucznem ogrzewaniu. W krajach cieplejszych, jak naprzykład w południowej Francyi, do tego celu wystarczają skrzynie inspektowe, w zimniejszych muszą być hodowane w specyal-nych cieplarniach, ananasarniami zwanych. Kultura ich najwięcej rozwinęła się w Angiii i Francyi. W naszym kraju, ananasy dotąd horlują się zaledwie w kilku znaczniejszych ogrodach. Ananasy można rozmnażać: z nasion, z koron i z wypustków, wyrastających z kątów liści. Z rozmnażają je rzadko, jedynie w celu otrzymania nowych odmian; zresztą niektóre odmiany hodowane nasion wcale nie wydają, nie mogą być zatem tym sposobem rozmnażane. Korony były długi czas używane do rozmnażania, lecz obecnie hodowcy przekładają w tym celu wypustki, z których pożądane rezultaty otrzymują daleko prędzej. Rośliny, wyprowadzone z siewu, wydają owoce dopiero w czwartym lub piątym roku, podczas gdy wyhodowane z wypustków wydają czasami w drugim, a zwykle w trzecim roku. (Bliższe szczegóły, dotyczące hodowli, obacz w artykule

od której różni się owocem większym i piękniejszym. A-s z Jamajki: Owoc owalno-podługowa-ty, fioletowy lub brunatny, średniej wielkości, o mięsiwie ścisłem, soczystem i bardzo wonnem. A-s Enville de Pelvillain: Owoc wielki piramidalny. A-s Enville Gonthier: Owoc wielki walcowaty. A-s Głowa cukru: Owoc walcowaty, ciemno-żółty, mięsiwo żółte, bardzo słodkie i wonne. Istnieje pododmiana, z liśćmi biało-paskowanemu 3-0. Odmiany późne. A-s Charlotte Rothschild. Owoc walcowaty lub nieco owalny złe-cisto-żółty, mięsiwo żółte, bardzo soczyste. Dobra odmiana zimowa. Roślina silna i prędko wydająca owoc. A-s d’Antigoa verth: Dobra odmiana zimowa, bardzo soczysta i wonna.

Ananchytes. Merc. (paleont.) Rodzaj kopalnego jeżowca z gromady Echinoiden, o skorupie jajowatej, bardzo wypukłej, nieco od przodu wydłużonej. Otwór gębowy poprzeczny, odbytowy na stronie dolnej blisko brzegu leżący. Otworki skorupy bardzo drobne. Znajduje się tylko w pokładach górnych kredowych (w piętrze turoń-skiem i senońskiem) bardzo obficie. Liczne jego odmiany zwykle łączone są pod jednem mianem:

J. A.

siewu

fj

f!

my

Fig. 7Î. Ananchytes nvata Tu ske.

Kreda wierzchnia (Senon). Anglia. A. Skorupa z boku; a. otwór odbytowy. B. Skorupa z dołu; o. otwór gębowy; o. otwór odbytowy.

Ananas, w „Encyklopedyi rolniczej” z r. 1888    T    ^    >.

rona wonne.

i w „Dictionnaire il’Agriculture” par J. A. Bar- A. ovata Leske (Ećhmocorys vulgaris Breyn.), rai, 1885). Znanych jest przeszło 50 odmian skamieniałości dosyć pospolitej w piętrze senon-ananasów, z których godniejsze uwagi są nastę- skiem północnej i południowej Europy,. a także puiące: L Odmiany o liściach gładkich. A-s i północnej Alryki. Często natrafia się ją w P°* z Kaienny czyli Maïpocri: Owoc piramida!- kładach dyluwialnych w postaci skrzemiemałej. • ny, bardzo wielki. Odmiana dość późna. A-s Ananda (ananda), imię sanskryckie, oznacza-z Hawany: Dobra odmiana, lecz gorsza od po- jące dosłownie „zupełnie wesoły (niby Hilary, przednie). II. Odmiany o liściach ciernistych. Gaudenty), noszą różne postacie w podaniach l-o. Odmiany wczesne. A-s de la Providence: i literaturze indyjskiej. Najgłośniejszą z nich jest Owoc podługowaty lub jajowaty, czerwonawo-żół- bratanek i ulubiony uczeń Buddy, który, wraz ty, bardzo okazały i wczesny. A-s de Mont- z całym zastępem najbogatszej młodzieży, według Serrât: Owoc walcowaty, czasami u góry grub- legendy bucldyjskiej, opuścić miał dom i mają-szy, niż u dołu, koloru miedzianego; mięsiwo tek, aby pójść za mistrzem nowej nauki. Opieko-ścisłe, soczyste, wyśmienite. A. Enville: Owoc wał się on osobą i potrzebami codziennemi Bud-piramidalny, koloru ciemno-pomarańczowego; ko- dy, zastępował go w obec uczniów w razie meo-mała; mięsiwo blado-żółte, soczyste, bardzo becności i towarzyszył w ostatnich chwilach zy-2-0. Odmiany dojrzewające w porze śre- cia. Wtedy to, chcąc się dowiedzieć, jakie roz-dnie). A-s z Martyniki czyli pospolity: Owoc porządzenia umierający nauczyciel poczyni, A-a średni lub mały, ważący najwyżej 4 funty, po- usłyszał rozkaz Buddy: „Bądźcie własnem swern marańczowy; mięsiwo ścisłe, nadzwyczaj wonne, i światłem, własną^ swą ucieczką; niech prawda Jest on najwięcej poszukiwany przez cukierników i tylko prawda światłem i ucieczką waszą bę-i najczęściej też hodowany. A-s Comte de Pa- dzie”. Gdy A-a martwił się, że me jest jeszcze irs: Odmiana wyprowadzona z poprzedzającej, zupełnie z grzechów oczyszczonym, a mistrz umie-

11

Ad X C

ra, wtedy Budda przywołać go kazał i rzekł: „Długoś mię czcił w miłości i dobroci, z radością, bez fałszu, myślą, słowem i uczynkiem. Dobrześ czynił, Anando; pracuj, a wkrótce od grzechów się uwolnisz”. Przed samym zgonem jeszcze do Anandy mistrz się zwracał, prawiąc, że choć nauczyciel świat porzuca, ale zostaje nauka jego i przepisy. Wpływowi Anandy legenda budyjska przypisuje wprowadzenie kobiet do wspólności gminy i nowego kościoła. Gdy po śmierci mistrza odbyło się pierwsze zgromadzenie 500 uczniów, dla ustalenia jego nauki, A. był główną osobistością koła; jemu polecono wygłoszenie głównych zasad nowej wiary: przewodniczący dawał zapytania, A. odpowiadał, a cały zbór za nim powtarzał. Po śmierci Kasyapy, który był pierwszym niby patryarchą gminy buddyjskiej, Anandzie powierzono następstwo po nim; za jego rządów przybyło 800 nowych wyznawców buddyzmu; po zgonie wzniesiono na cześć jego dwie świątynie pomnikowe w Waisali i Patali-putrze. Drugiego Anandę podania buddyjskie nazywają GiriAnandą, t. j. A-a z gór; uleczony on jakoby został z ciężkiej choroby dobremi słowami Buddy, które mu przyniósł powyżej opisany A-a. Kilku jeszcze Anandów znanych jest z dziejów szerzenia się buddyzmu w Tybecie i Kaszmirze. Wreszcie imię A-a nosił uczeń Mahawi-ry, założyciela Dźainizmu. — Porów. Oldenberg: „Buddha”, 1881, str. 118, od 161, od 205, od 278. Woodville Bockhill: „The life of the Buddha”, 1884, strony wskazane w spisie rzeczy pod wyrazem An an da. W każdej zresztą pracy o Buddzie, np. Barthélemy St. Hilaire’a, Sén art’a i innych, znajdzie się sporo szczegółów o Anandzie.

Anandabai Dżoszy, indyanka z kasty braminów, która pierwsza z pomiędzy swych rodaczek została doktorem medycyny. Ur. 1865 r. w Punie, okazywała w dzieciństwie już wielkie zdolności i pilność; wyszła za mąż 1874 r., a gdy w 4 lata potem została matką i wkrótce, skutkiem niedostatecznej pomocy lekarskiej, dziecię straciła, postanowiła poświęcić się medycynie, aby rodakom swym być pożyteczną. Udała się tedy do New-Yorku 1883 i po trzech latach pracy, otrzymała stopień doktora, poczem mianowaną została główną lekarką żeńskiego oddziału szpitala w Kol-bapurze; lecz śmierć przedwczesna, 1887 r., nic dozwoliła jej objąć posady.

Anania vel Hanania. Fałszywy prorok izraelski (625—680 przed Chr.), który występował przeciwko prorokowi Jeremiaszowi i przepowiadał, że jeszcze przed upływem dwóch lat, jeńcy babilońscy wrócą do ojczyzny. Dla nadania zaś tej przepowiedni cech prawdopodobieństwa, A. zdjął jarzmo drewniane, które, jako symbol podległości babilończykom, nosił Jeremiasz, i roztrzaskał je. Wobec kłamliwego tego proroctwa, Jeremiasz, zamiast drewnianego, włożył jarzmo żelazne i zwiastował bliską śmierć A., co też nastąpiło w niespełna dwa miesiące.

Ananiasz, wielki kapłan tego nazwiska, wspo-

nrinany jest w Dziejach Apostolskich (R. XXni, w. 2 i XXIV, w. 3) za czasów prokuratora Feliksa. Jest to prawdopodobnie ten sam Ananiasz, syn Nebedeusza, którego do tej godności, na miejsce zdegradowanego wielkiego kapłana Józefa, wyniósł był Herod, panujący w Chalcydzie 47 r. po Chr., w drugim roku prokuratury Ty-beryusza Aleksandra. Za następującej prokuratury, Wendulyasza Kumanusa, z powodu gwałtów, jakie sobie wzajemnie wyrządzali żydzi i samarytanie, wysłany został przez prezesa Syryi, Urnmi-dyusza Kwadrata, z innymi znakomitszymi żydami do Rzymu, aby się przed cesarzem usprawiedliwił. Klaudyusz cesarz, za protekcyą młodszego Agryppy, zdecydował sprawę na korzyść żydów, można więc przypuszczać, że A-sz wrócił do swego urzędu i sprawował go jeszcze za prokuratury Feliksa, który, po wygnaniu Kumanusa, do Judei był przysłany, lecz nareszcie musiał ustąpić wobec Izmaela, syna Fabi (Joseph Ant. XX. 8, 8). Żył aż do początku wojny żydowskiej, 60 r. po Chr. Zabity w wodociągu królewskiego pałacu przez bandę rozbójniczą Menahema, mianu • jącego się królem. (Bell. jud. n. 17, 9). („Ency-klop. Kościelna’').

Ananiasz i Safira. Dzieje tych dwojga ludzi wiążą się ze „wspólnością dóbr”, ustanowioną w pierwotnym kościele jerozolimskim. Najpierw niejaki Joze, zwany Barnabą, sprzedawszy rolę swoją, wzięte za nią pieniądze położył u nóg apostołów, na potrzeby braci w Chrystusie. Za przykładem tym poszli inni i stało się to wreszcie zwyczajem, od którego nikt się uchylić nie śmiał, lubo niektórzy czynili to może wlnew chęci. Tak też właśnie Ananiasz i Safira, małżonka jego, sprzedawszy rolę swoję, ułożyli między sobą jedynie część wziętych za nią pieniędzy oddać Apostołom w ofierze. A gdy Ananiasz tak uczynił, Piotr św. rzekł do niego: „Ananiaszu! przecz-że szatan skusił serce twe, iżbyś skłamał Duchowi św. i ujął z zapłaty roli? Azaż zostawiając, nie tobie zostawało, a sprzedawszy, nie w mocy twej było? Czemuś tę rzecz do serca twego przypuścił? Ńie skłamałeś ludziom, ale Bogu”. A słysząc słowa te, A-sz padł i umarł. A wstawszy młodzieńcy, zanieśli go na stronę, i wyniósłszy, pogrzebli. I stało się jakoby we trzy godziny, żona też je go, Safira, nie wiedząc, co się było stało, weszła. I rzekł jej Piotr: „Powiedz, niewiasto, jeśliście za to sprzedali rolę?” A ona rzekła: „Iście za to”.— A Piotr do niej: „Cóż to żeście się zmówili, abyście kusili Ducha Pańskiego? Oto nogi tych, którzy pogrzebli męża twego, u drzwi, i wyniosą cię”. Natychmiast padła u nóg jego i skonała. (Dzieje Apostolskie, r. IV i V). Piotr św. gromi A-sza wprawdzie nie za to, że nie oddał wszystkich pieniędzy, któremi rozporządzać mógł wedle woli, tylko za obłudę i kłamstwo; mimo jednak swobody, ped tym względem przezeń uznanej, rzeczą jest pewną, że zwyczaj sprzedawania dóbr swoich i składania otrzymanych za nie pieniędzy na ogólne potrzeby wiernych w kościele jerozolimskim był powszechnym.

Knuvklopadr» Pow»*«chn» tluilr.

Ananjew, m. powiatowe gub. chersońskiej na tąd wyemigrowali, a z drugiej potrzeba oddzia-półn. zach., nad rzeką Tyligułem położone. Po- ływania na plemiona, zamieszkałe nad Kubaniem, czątek wzięło w 1792 r., jako osada, w świeżo Twierdza z trzech stron dochodzi do sanmgo mo-zdobytym na tatarach kraju; w 1834 podniesio- rza, z czwartej zaś przytyka do doliny, ciągnącej na do godności powiatowego miasta. Ludność-do się do podnóża Kaukazu. A. nie ma ani zatoki, 15,000—z rusinów,żydów, w niewielkiej części ru- ani dogodnej przystani nawet, i okręty wojenne munów złożona, trudni się przeważnie rolnictwem zmuszone są zatrzymywać się na pełnem morzu, i drobnym handlem ziemiopłodami; brak wszel- co przy dość często panujących tu gwałtownych kiego innego przemysłu. Powiat ananjewski gra- wiatrach, ib or ami zwanych, przedstawia groźne niczy z gub. podolską od półn. rz. zaś Bohem od niebezpieczeństwo. Generał naczelny Tekelli, któ-wsch.; grunt przeważnie czarnoziemny, zdolny do ry objął dowództwo wojsk na Kaukazie, pierw-zalesienia. Ludność 187,226 głów na 9,041 km. szy zwrócił uwagę na ważne znaczenie tego (7945 w.); prócz rusinów i rosyan, są osady moł- punktu i we wrześniu 1787 r. kusił się napróż-dawianów, a ostatmemi czasy wzrosła liczba ży- no o zawładnięcie Anapą, co równie bezskutecz-dów. Zaludnionych miejsc 1228, w tej liczbie 28 nie powtórzył w 1789 r. generał-porucznik Bi-miasteczek i 10 dworców kolejowych. Główne za- bikow. Nakoniec w r. 1791 A. zdobytą została trudnienie mieszkańców rolnictwo, a zwłaszcza przez generał-porucznika Gudowicza, lecz wsku-uprawa pszenicy; mołdawianie przeważnie uprawia- tek pokoju zawartego w Jassach, powróconą Porają kukurydzę; od niedawna zwrócono uwagę na cie została. W kwietniu 1807 r. eskadra floty jęczmień. Handel w ręku żydów, odbyt do Ode- czarnomorskiej, będąca pod dowództwem kontr-sy. Pizez środek powiatu przechodzi główna li- admirała Pustoszkina, prawie bez oporu zajęła nia połud.zach. kolei żelaznych, a na półn. eliza- A-ę, lecz na zasadzie traktatu bukareskiego, betgradzka jej gałęź.    A-Sz-    podpisanego 12 maja 1812 r., twierdza znowu Tur-

Ananios, liryk grecki z V w. przed Chr., poe- cyi zwróconą została. W r. 1828 A-a była biota satyryczny ze szkoły Hipponaksa, pod tym kowaną przez oddział floty czarnomorskiej, do-względem, iż układał pieśni wierszem jambowym, wodzony przez wice-admirała Grejga, gdy od przez tegoż zreformowanym. Niewiadomo gdzie strony lądu osaczył ją generał-adjutant Menszy-się urodził, ani nawet właściwie co pisał, gdyż kow. Po uporczywej obronie, A-a poddać się woj-kilka, pozostałych jakoby po nim, urywanych wier- skom ruskim musiała i podług traktatu z d. 2 wrześ. szy, w cytatach innych autorów, niektórzy kry- 1829 r. zawartego w Adryanopolu, została przy-tycy przypisują samemu Hipponaksowi.    K-K-    łączoną, do Rosyi i zaliczoną do twierdz po-

Ananke,] (po łacinie nécessitas) konieczność, czątkowo 2-go, a następnie 3-go rzędu. W r. 1846 fatum (ob.) uosobienie bogini konieczności, żona została miastem. Po ukazaniu się na morzu czar-Cbronosa (Czasu) albo Heraklesa (Siły), matka nem floty anglo-francuskiej w r. 1854, utrzy-Pepromeny, albo Heimarmeny (Przeznaczenia); manie się we wszystkich obwarowanych punktach godłami zdobiącemi jej posągi były ogromne pobrzeża okazało się niemożebnem i dlatego gwoździe, kliny, dyby i t. p.    i A-a została opuszczoną przez wojska ruski ',

Ananta, po sanskrycku dosłownie nieskoń- po uprzedniem zniszczeniu fortyfikacyj. Po tralc-czony (an—przeczenie, anta—koniec), spotyka tacie paryskim, Rosya w 1856 znowu zajęła A-ę, się w mitologii indyjskiej, jako imię własne i po która w r. 1860 została zamienioną na osadę spolite na oznaczenie: 1) w roclz. nijakim: po- i część mieszkańców wysiedlono do m. Temriuka wietrzni, nieba; 2) w żeńokim: ziemi; 3) w nija- Okolice A-y są to żyzne równiny, które zawsze kim: węża olbrzymiego, zwanego Ses z a (Çesza), były spichrzem dla okolicznych górskich miesz-na którym spoczywa bóstwo Wisznu, jako wład- kańców, gdyż przybywali tutaj dla najmu grünen, wód, lub też króla wężów, zwanego Wasuki tów i robienia zasiewów, lub dla bezpośredniego (Väsuki). Prawdopodobnie w związku ze skoja- kupna zboża. Okoliczność ta niezawodnie stała rżeniem pojęcia węża z nieskończonością się powodem, że A. musiała być uważaną za jest Lewiatan talmudyczny i dobrze nam znane nader ważny punkt strategiczny. Obecnie znaj-wyobrażeme węża, trzymającego ogon w pysku, duje się w A-ie kilka kantorów, poważniejszych jako symbol nieskończoności.    nawet domów handlowych zagranicznych, które

Anapa (u czerkiesów Bugurkale) dawna nabywają zboże, przeważnie pszenicę, na wywóz do twierdza, obecnie zniesiona, w obwodzie Kubań- portów morza Śródziemnego. Z każdym rokiem je-skim a oddziale Temruckim, nad brzegiem mo- dnak A-a traci na handkwem znaczeniu w mia-rza Czarnego, przy uściu rzeki Bugur. Położenie rę wzrostu przyległego Noworosyjska (ob.). Miesz jej geografiezne jest pod 45° 54' pół. sz. i 54° kańców w 1886 r. liczyła 7600.

ma

39' wschodniej dług., a od uścia Kubania jest Anapale, taniec archaiczny grecki. Młodzień-oddaloną o 40 km. A. powstała w r. 1781, na cy nadzy uderzali w takt nogą o ziemię, wzno-miejscu drewnianego miasta genueńskiego Sin- sząc ręce i śpiewając, łącząc się przytem w róż-dika lub Sindina, z rozkazu sułtana Abdul-Ha- ne figury symetryczne, jak dziś w kadrylu. Od-mida została obwarowaną przez inżynierów fran- powiada to rzymskiemu tripudium, t-ylko cuskich. Celem umocnienia tego punktu była charakter artystyczniejszy.

z jednej strony chęć obrony tatarów, którzy po j Anapest ( ^ ^ — ), stopa złożona z trzech zajęciu przez Rosyan Tamania i Krymu, z tam- i zgłosek:“ dwóch krótkich i jednej długiej, z ude.

rżeniem na długą, np. „Tbicüs”, „redeunt”. Często cie w jej doinem i środkowem ogniwie. A. lato u greków i łacmuików stopa ta używa się za- septatus Beyr. (A. plebejus Barr.) w Czechach miast jam bu, w wierszach jambicznych. Pier- na Harcu, w górach łupkowych nadreńskich. wotnie A. zaprowadzony był w spartańskich A. subnautilinus Schl. (A. fidehs Barr.) nad Re-pieśniach wojennych; wierszy anapestycznych, nem, w Czechach i Bretanii francuskiej, różnostopowych, używają poeci dramatyczni sta- Anarcestinae (paleont.). Najważniejsza grupa rożytni, przeważnie Seneka.    z rzędu goniatytów, o niewielkiej zwykle liczbie

K. .)

K. .1.

Anarchia (z grec, bez rząd) jest nazwą ta-

Anaplastyka (grec, anaplassein = przy - zatok (jednej bocznej); jeżeli zaś jest ich więcej, dorastać), termin lekarski. Ictóiym oznaczają przy- to są one zawsze prawie równe sobie. Pierwsza rastanie odciętych (przypadkowo) części ciała do przegroda z początku bezsiodłowa, następnie sze* właściwych miejsc; wydarza się to np. przy od- rokosiodłowa. Skorupa u młodych osobników nie cięciu kawałka palca. Udaje się to czasem, rzadko w poprzek żeberkowana. zwłaszcza, jeżeli przystosowanie odciętej części

skutkiem przewrotów społecznych, wywołujących starcie stronnictw, władze, uznane za legalne, zawieszone zostają w swem działaniu. Anarchia jest najgorszym stanem, w jaki może popaść kraj i naród, wszakże z samej już istoty rzeczy wypada, że stan taki nigdy długo panować nie może, jest on przejściowym tylko, dotąd bowiem żadne społeczeństwo nie uległo mrzonkom niektórych pisarzy francuskich, którzy wolność prawdziwą człowieka upatrywać chcieli w zupełnein oswobodzeniu się z pod wszelkiej władzy, kierującej społeczeństwem. Anarchistą też nazywamy każdego człowieka, który czynem albo pismem usiłuje podkopać legalnie ustanowione władze.

Anarrhichas Ryba cierniopłetwa (Acanthopte-rygii), do rodziny Blennidae należąca. Wyróżnia się ciałem wydłużonem, ścieścionem z boków, płetwą grzbietową bardzo długą, bo ciągnącą się przez całą długość ciała; płetwę podogonową ma również bardzo długą, piersiowe wielkie, ogonową małą, a pł. brzusznych brak. Zasługuje szczegól-

zmsz-

Dr Ł

nastąpi bezpośrednio po odcięciu; wówczas prze- j kiego stanu społeczeństwa lub państwa, kiedy cięte naczynia krwiste zrastają się napowrót, wznawia się przerwane krążenie krwi i zrośnie-nie bywa zupełne. Tym samym sposobem przyrastają także nadstawiane sztucznie części ciała przy operacyach t. zw. plastycznych (ob.), co ma miejsce np. po odcięciu części nosa, chorobą czonej, i utworzeniu nosa sztucznego.

ywa jako m.), ginie

'Ji*n

Dr. J. B.

Anapo, rz. na wyspie Sycylii, w rzeka Buffalo z pod góry Lauro (9 oa pewnej przestrzeni pod ziemią w okolicach miasteczka Palazzolo i po 45 km biegu wpada lo odnogi Syrakuzańskiej, na wschodniem wybrzeżu wyspy. Bagniste brzegi rzeki pokrywa bujna we-getacya (papyrus).

AnaptomorphtLS Cope (paleon t). Zwierzę ssące kopalne z rzędu Małpozwierzów (Prosimiae) z rodziny Tarsiidae. Kości twarzowe bardzo krótkie, czaszka mocno wypukła a mózg stosunkowo wielki, jak na zwierzę ze średuiego ogniwa eocenu.

Oczodoły szerokie niepospolicie. Wielkim mózgiem, znacznie szczuplej sze m uzębieniem i krótszą twarzą, szczególne to zwierzę przypomina wielce małpy wyższe, na które w owej epoce było jeszcze zawcześnie. A. homunculus Cope, znaj- | dowany w średnim eocenie gór Wasatch, na te-ry tory um Wyoming, w Stanach Zjednoczonycli Ameryki północnej.    K-

Fig. 73. Anarrhichas lupus (Wilk morski).

Anaptychus (paleont.). Pojedyńcza rogowa, a właściwie z materyi organicznej, konchyołi-n e m zwanej, składająca się blaszka, znajdująca się bądź na wewnętrznej stronie wieczka ap tych u s (ob. Ammonit y), a często też i luźnie u niektórych am monitów, która, z powodu swej ! sprężystości, prawdopodobnie pełniła rolę więzu, j właściwego skorupie dzisiejszych małżów (Lamel- : libranchiata)    K J-

niej na uwagę gatunek A. lupus L., zwany Zę baczem lub Wilkiem morskim. Głowę ma

Anar, karzeł mityczny, wspominany w Eddzio jako A., Annar i (Jnar, miał być mężem Nocy, matki Odhina, babki Thóra. Porówn. Grimma:

„Deutsche Mythologie”, 697.

Anarcestes (paleont.). Kopalny goniatyt z grupy ścieśnioną, pysk krótki, gębę szeroką, szczęki Anarcestinae, stanowiącej najstarsze goniatyty, i uzbrojone silnemi, duźemi, stożkowatemi zębami, mocno zwinięty, z wyjątkiem niekiedy dwóch nadto zęby tępe, szerokie, ustawione na pod pierwszych skrętów. Kulista pierwsza (zarodkowa) niebieniu i na lemieszu. Dorasta do 2-ch m. dłu komora, zamknięta przegrodą bezsiodfową. Ko- gości; wierzch ciała, głowa, boki i płetwy są żób mora mieszkalna dłuższa od skrętu. Skręty ni- to-brunatne, spód ciała jasno-szarego koloru, nad sicie, na zewnątrz zaokrąglone. Zatoka boczna to ciemne poprzeczne pręgi przebiegają w po płaska, zewnętrzna lejkowata, riiepodzielona. Znaj- przek ciała i na płetwie grzbietowej. Zamie-duje się tylko wr łormacyi dewońskiej, mianowi- szkuje morza Europy północnej i brzegi morza

A. S.

r. ch.

fil

V'

Hypospady a).

Anastasiana Lex. Ustawa ta dla położenia tamy oszustwom, jakich się zwykle w Rzymie dopuszczali adwokaci, przez nabywanie zbyt tanio od swych klientów wierzytelności spornych, stanowi, iż temu, kto wierzytelność nabył w drodze kupna, nie wolno jej realizować wyżej nad wartość, jaką za nią zapłacił. Reszta wierzytelności, przez cesyę nabytej, gasła samem prawem na korzyść dłużnika. Ustawa A. nie miała jednak zastosowania, jeżeli cesya uczynioną została dla pokrycia pretensyj, wynikających z uczestnictwa w pewnem przedsięwzięciu (communio), a w ogóle, jeżeli na- ! stąpiła solvendi animo, to jest w zamiarze uiszczenia się przez to z długu. Główne postanowienie tej ustawy powtarza przepis art. 1699 K. C. Pr., wedle którego ten, przeciw któremu ustąpiono wierzytelność sporną, może się uwolnić od sporu ze strony nabywcy, zwracając mu rze- tunek A. hierochuntica L., zwykle Różą Je ryczy wistą cenę ustąpienia, ze wszystkiemi kosztami chońską nazywany. Ma kwiaty podobne do innych krzyżowrych, zebrane w małe kłosy, liściom *-Anastasiewicz Bazyli (* w Kijowie 1775— j przeciwległe. Owocem jest krótka łuszczynka, za i 1845) publicysta ruski, Członek Towarzystwa okrąglona, o dwóch komórkach jedno lub dwu -Przyj. Nauk Warsz., wydawał w roku 1811/12 ziarnowych, roztwierająca się w dwie łupiny opa

Ameryki północ. Zęby ma tak silne, źe z łatwością rozmiaidża skorupy mięczaków i krabów, któremi się karmi. Mięso ma jadalne (głównie w Islandyi); ze skóry robią obuwie.

Anartowis, naród plemienia celtyckiego, gałęzi Bastarnów lub Peukinów, jak twierdzi Szafarzy k; mieszkał nad dolnym Dunajem, przy pólno-cnej granicy Dacyi. A. byli tępieni stopniowo przez getów, potem rzymian, a naostatek przez gotów, którzy resztki ich znieśli.

Ànartrya (grec, a priv., arthron=.staw) wyraz lekarski, (tyle co Dysartrya) dla oznaczenia naruszenia czynności zewnętrznych narzędzi mowy (ust, języka), przez co utrudnionem jest wygłaszanie dźwięków mowy. Naruszenie to odnosić się może do wymawiania pojedynczych głosek, co nazywamy w pospolitej mowie bełkotaniem (An. litteralis, Psellismus), albo też do wygłasza-i nia zgłosek, w następstwie kurczu odpowiednich mięśni, zwłaszcza przy sylabach poczynających się od liter b, p, t, k, g, skąd powstaje z aj ąkli wo ść {An. syllabaris, Haesitatio linguae). O ile wrady te polegają wyłącznie na zboczeniu nerwowem, o tyle mogą one przez stosowme, metodyczne ćwiczenie w wymawianiu, być usunięte; w innych wypadkach usunąć je może operacya chirurgiczna (ob. Z aj ą k 1 i w o ś ć j.    nr- Ł-

Anasarka (grec, ana sarka—około mięsa, rozumie się: woda), oznacza zebranie się nieprawidłowej wody pod skórą, w tkance podskórnej, co nazywamy puchliną; pod tym więc wyrazem podamy objaśnienie rzeczy.

Anaspadya (grec, ana spao = ciągnę w górę), tyle co Epispadya (ob.), oznacza nieprawidłowe umieszczenie otworu cewki moczowej na grzbie cie, t. j. górnej powierzchni prącia, którędy też odpływa mocz. Nieprawidłowość ta powstaje przy wadliwym rozwoju płodu, pr^ez zarośnięcie ujścia cewki moczowej w miejscu właściwem (ob.

Dr. Ł.

i słuszneini wydatkami.

czasopismo p. t. „Ul”, był jednym ze spółprnco-wników przy tłómaczeniu Statutu litewskiego na język ruski 1814 r., przekładał dużo rozpraw i dzieł z polskiego, mianowicie prace: Tadeusza Czackiego, Lindego, Hieronima i Waleryana Strojnowskich. Jemu, jako cenzorowi w Petersburgu, posyłał Mickiewicz poemat swój „Konrad Wallenrod” do zdecydowania prywatnie, czy będzie mógł dostać pozwolenie na druk w całości, lub ze zmianami. W r. 1822, zapowiedział A-icz druk „Katalogu ogólnego narodowej literatury polskiej”, ale rzecz ta pozostała w rękopiśmie. W karyerze urzędowej dosłużył się stopnia radcy stanu. Umarł w Petersburgu, gdzie większą część życia przepędził.

Anastatica (L. Gen., n. 798). Zmartwychwstanka. (Rodzaj należący do rodziny roślin

\im

II

Fig: 74. Anastatica Ayternchuntic& (RóSa jerychońska).

K r z y ż o wy ch ( Cruciferae), plemienia br ę s i ó w-k owych (Arabideae). Znany jest tylko jeden ga-

tzgJSk

ly*. N

hj •

typ

Fig 7ń. Anastatica hierocliuntica. (skulona)

trzone w wyrostek na grzbiecie. Jest to ziele dzianej, która nie dopuszcza bezpośredniego zet-bardzo gałęziste, o gałęziach rozpostartych i li- knięcia papieru z płytą cynkową, metoda zatem ściachnaprzemianległych,pndługowatych, ząbkowa- A-go druku nie może tu już mieć zastosowania, nych (fig. 74). Po opadnięciu liści i owoców, gałęzie Anastazy I (święty) 39 papież (wybrany 398 wznoszą się, i zakrzywiają na wewnątrz, jedne na r.—-{-402), był gorliwym obrońcą nieskazitelność: drugie, tak, iż tworzą kulę (fig. 75) kt'»rą wiatr wy- nauki Kościoła i stąd potępił błędy dogmatyczne rywa i często przenosi na wielkie odległości, Oryginesa, zwłaszcza zawarte w dziele jego „Pe-w stepach Syryi. AVtedy szarlatani ją zbierają ri-àrchon”; doprowadził do zgody kościół rzym-i zanurzają w wodę obok łóżka niewiast, gotują- ski z antyochijskim, poróżniom od lat siedmna-cych się do połogu. Pod wplysvem wilgoci, ga- stu; wydał zakaz przyjmowania do stanu duclio-łęzie prostują się i rozkładają napowrót, a im wnego kalek i ułomnych, oraz wprowadził zwy-prędzej to zjawisko następuje, powiadają ci szar- czaj powstawania przy czytaniu ewangelii podlał: ni, tem pofóg będzie lżejszy. (Ob. H. Bn: czas mszy św. Pozostały po nim listy, ogłoszone „Bist, des pi,” III. 238).    J- A- w Zbiorze Constants. (Paryż, 1721). (Baronius:

Anastatyczny druk, sposób, wynaleziony około „Annales ecclesiast.”)? r. 1840 przez Rudolfa Appela ze Szląska, ko- Anastazy II, pięćdziesiąty papież, wyniesiony piowania za pomocą prostych środków chemi- na stolicę apostolską 26 listop. 496 r. — f 16 licznych dawnych druków lub sztychów, przyczem stop. 498 r., występował w obronie prawowiernych, oryginał sam uszkodzeniu nie ulega. Postępowa- prześladowanych przez cesarza byzantyjshiego, nie to polega na tej zasadzie, że tusz drukarski, Anastazego. Niektórzy zarzucali mu, że był za-zawierający substancye tłuste, opiera się działa- nadto pobłażliwym dla Eutychian i chciał przy-niu kwasów. Rysunek więc dany napoić należy wrócić do dyptychów kościelnych heretyckiego rozcieńczonym kwasem azotnym i nacisnąć mię- patryarcbę konstantynopolitańskiego, Ak acyusza; dzy dwoma arkuszami bibuły, a to dla dokła- lecz ten ostatni zarzut jest niesłuszny, gdyż imię d.niejszego rozprowadzenia kwasu i usunięcia jego Anastazego ze spisów kościelnych carogrodzkich nadmiaru; na tak przygotowany rysunek naciska wykreślone zostało dopiero 596 r. się następnie starannie oczyszczoną i wygładzoną Anastazy III, 123 papież od r. 911—(-{* 913)., płytę metalową, mosiężną, żelazną, miedzianą, brał udział w organizacyi kościoła w Niemczech, a najlepiej cynkową. Kwas, którym papier jest i poddał areybiskupstwo kolońskie pod zwierz-«apojony, działa na płytę, uczernione wszakże chność bremeńskiego.

Anastazy, antjTpapież, wybrany 855 r. przeciw Benedyktowi III, nie chciał ustąpić, pomimo potępienia przez synody, owszem, korzystając z poparcia cesarza Lotaryusza i syna jego Ludwika, kazał się wprowadzić do kościoła św. Piotra i rozbił tam tablice, na których wypisany był akt jego potępienia. Benedykt III został uwięzionym, ale dzięki energicznemu wdaniu się ludu i duchowieństwa, odzyskał wolność i zasiadł na stolicy Piotrowej. A. był potępiony ostatecznie, jako sprawca morderstwa żony i córki Adryana II.—Gregorovius: „Rom in Mittelalter” Stuttgart,

miejsca oryginału, które kwasu nie przybrały, nie „Anastazy IV, 170 papież, (obrany 12 lipca nagryzają jej wcale, powstaje więc kopia nega- 1153—-J* 3 grudnia 1154). Odznaczył się wielkiem tywna, to jest wklęsła w miejscach, gdzie druku miłosierdziem podczas panującego w Rzymie na papierze nie było. Płyta ma wtedy wejrzenie strasznego głodu. Obdarzył przywilejami braci płyty stereotypowej i może być używaną do od- szpitalnych św. Jana Jerozolimskiego, okazywał bijania drukarskiego. Sposób ten łatwo zwła- względy przyjazne cesarzowi Fryderykowi Barba• szcza daje się stosować do druków świeżych; rossie i na jego prośbę zatwierdził na biskup-na dawnych drukach i sztychach tusz może być stwie magdeburskiem Wichmana, mimo odmowy tak dalece przeinaczony, że metoda ta bezpo- poprzednika swojego; kazał wreszcie naprawić średnio stosować się nie daje. Trzeba tu pomódz gmach Panteonu. Zostały po nim listy i dzieło przez nowe uczernienie oryginału. W tym celu o św. Trójcy, oryginał ten zanurza się najpierw w roztwór kwasu winnego, przez co na miejscach niezadrukowanych osiadają drobne kryształki kwasu winnego, a że substancya ta nie przyjmuje tłuszczów, można po powierzchni papieru przesunąć walec drukarski, pokryty tuszem, który pozostaje tylko na miejscach zadrukowanych. Po spłukaniu kwasu winnego, można już papier zwilgocić kwasem azotnym i zastosować metodę zwykłą. Wynalazca zachowywał metodę swą w tajemnicy, gdy wszakże redakćya „Athenaeum” w Londynie otrzymała z Berlina wierne reprodukcye swego pisma,, odwołała się o wyjaśnienie do Faradaya, który me- 1870.

todę tę odgadł i przedstawił towarzystwu króle- Anastazy, z przydomkiem Syn ait a, to jest wskiemu. Ponieważ metoda A-go druku dać mnich z klasztoru na górze Synai. Pod tem na-może łatwy sposób do nadużyć, jak np. do pod- zwiskiem ] *zechowały się dzieła dwóch pisarzy rabiania pieniędzy papierowych lub czeków, wy religijnych xościoła wschodniego: 1) A. (y 599), nalazł Appel papier aur.yanastatyczny, tak zwany od r. 561 patryarcha ancyochijski, wygnany przez „papier patentowany Llyne’a i Appela”, na któ- cesarza Justyna Młodszego, jako przeciwnik he-rym dokonany druk nie da się już w powyższy j rezyi aftartodokietów (ob.), wrócił na swoję sto-sposób uwiełokrotnić. Jest to mianowicie papier, licę dopiero w r. 595. Oprócz wielu komilij, na-powleczony warstewką nierozpuszczalnej soli mie- i pisał: „Hodegós” albo „Dux viae” (po î^ecku

i po łacinie wydał J. Gretser, Ingolst., 1 <S<î)\i>>. ovswaaie jego wszelakoż było dosyć burzliwe: wo-2) A., mnich z drugiej połowy w. VII, najK j wnątrz kr.iju kilkakrotnie powstawały rozruchy sał: „Anagogicae contemplationes in flexaem«** w cyrku, gdzie Zieleni z Błękitnymi pro-ron” (Lond., 1682); „Opus de hominis creation e” wadzili zaciekłe bójki; w jednem z takich zabu* (Tngolst., 1596); „Eroteseis kai apokriseis", t. j. rżeń trzy tysiące ludzi było wymordowanych i sam Pytania i odpowiedzi na różne kwestye religijne A. outal nie zginął. Obok tego, musiał walczyć (Ingolst., 1617) i inne.    z rokoszem, wznieconym przez Longina, syna Ze-

Anastazy, kapłan konstantynopolitański, ur. nona (492), a w r. 514 Witalian, syn Patrycyo-428 r., był przyjacielem patryarchy Nestoryusza, la, podając się za obrońcę prześladowanych ka-i dał pierwszy powód do herezyi nestoryańskiej, tolików, wypowiedział mu wojnę, i na czele 65,000 (ob. Nestoryusz).    wojska wyruszył na Konstantynopol; nie łatwa

Anastazy Bibliotekarz (f 886), mnich i prze- była walka z tym przeciwnikiem, i tylko zna-łożony klasztoru N. Panny Maryi w Rzymie, cznemi ustępstwami A. pokój okupił. Na ze-w r. 869 posłował do Konstantynopola, dla ukła- wnątrz prowadził wojnę z. Tzauryjczykami (493), dów o małżeństwo córki cesfrza Ludwika II. z sy- i barbarzyńcami, napadającymi na Tracyę (498); nem Bazylego Macedończyka i przy tej sposo- ciężka szczególnie była wojna z Persami, którzy bności był obecnym na ósmym soboize ekumeni- 502 r. wtargnęli do Mezopotamii i chcieli opacznym, który potępił Focyusza. Za papieża Ha- nować Edessę; w r. 512 przeszli przez Dunaj dryana II. został bibliotekarzem Watykanu. Ja- Herulowie, którym A. niebacznie pozwoliwszy ko znawca greezyzny, przetłómaczył na łacinę: osiedlić się w swem państwie, musiał potem wy-„Acta concilii Nicaeni” i „Acta concilii Oonstan- słać przeciw nim wojsko i wielu z nich wytępił, tinopolitani”; nadto z historyków greckich: Nice- W 515 Hunnowie, przeszedłszy przez Wrota fora, Grzegorza Syncellusa i Teofanesa, ułożył kaspijskie, spustoszyli Armenię, Kapadocyę, Ga-„Historia ecclesiastica s. chronographia tripar- latyę i Pont. W 517 nawała barbarzyńców z pół-tita” (Paryż, 1649; Wenec., 1729). Mylnie przy- nocy spadła na Illiryę, Epir, Tessalię i posunęła pisywano mu „Liber pontificalis” (najlepsze wyd. się aż ku Termopilom. A. urn. 518 roku, po Rzym, 1724—53, 3 tomy) t. j. życiorysy pa- 27 leciech panowania, a w 88 życia swojego; jedni pieży, gdyż A-zy opracował w tern dziele—co utrzymują, że zginął od pioruna, drudzy śmierć « aj wyżej — życiorysy pięciu współczesnych papie- jego przypisują jedynie przerażeniu, jakiego doży, a może tylko Mikołaja I, co także jest rze- znał podczas burzy straszliwej, ezą wątpliwą. (Porówn. rozprawę Waitza w ,,Hi- Anastazy II, cesarz byzantyjski (713—-716), atorische Zeitschrift” za r. 1880). Pisma A-go zwał się Artemios i był poprzednio sekretarzem wydał ostatnio Mignę w „Patrologia latina”, tom cesarza Fillipikosa Bardanesa. Rządy swe rozpo-127—129 (Paryż, 1855).    czął od tego, że ukarał spiskowców, którzy Fili*

nie-

Anastazy I, cesarz byzantyjski, przy cesarzu pikosa strącili z tronu. Był to człowiek uczony Zenonie pełnił nader podrzędny urząd silencya- oraz biegły w sprawach państwowych, któremi ryusza: do czuwania, aby w pałacu była cichość też mądrze kierował, powierzając urzędy ludziom zachowana. Pomimo, że liczył lat sześćdziesiąt, był zasłużonym i pracując nad podniesieniem monar-łysy i miał jedno oko czarne, drugie błękitne, chii z upadku. Lecz po dwóch latach, kiedy zgro-(skąd był nazywany Dikorem, t. j. dwuźrcnicznym), madził swe okręty przy wyspie Rodos, aby starn-podobał się cesarzowej Adryanie, która po śmier- tąd wyruszyć, ku Fenicyi i zniszczyć budowaną ci męża 491 r., poślubna go i na tron wyniosła, przez Arabów groźną flotę, wybuchł bunt mię-O charakterze jego bardzo sprzeczne są zdania, dzy jego żołnierzami. Buntownicy odmówili po-To pewna wszakże, że zniósł w cyrku walkę gla- sluszeństwa, zamordowali swego wodza, i przyby-dyatorów ze zwierzętami, wygnał z Konstantyno- wszy do Adramytty, ofiarowali koronę niejakiemu pola donosicieli, położył koniec sprzedajności Teodozemu, prostemu poborcy podatków, który ją urzędów, oraz, co najważniejsza, uwolnił lud od odrzucił i chciał ratować się ucieczką, lecz poj-ciężkiego i nienawistnego podatku, zwanego chry- mano go i zrobiono cesarzem. A-zy ustąpił do zargiryą, a pobieranego od czasów Konstantyna Nicei, chcąc tam zebrać siły do walki. Rokoszanie co cztery lata od wszystkich, trudniących się wtargnęli do Konstantynopola, który był odmówił chociażby najdrobniejszym handlem lub przemy- udziału w buncie, podpalili miasto i zrabowali słem, a nawet od żebraków. Nadto, na pochwałę pałac i kościoły. Oblężony w Nicei A., po jego przytoczyć jeszcze trzeba, że pracował nad pomyślnej potyczce, musiał kapitulować, prosząc przywróceniem szkoły filozoficznej w Atenach; tylko o życie; udarowany niem, wstąpił do kla-kazał wznieść mur, 8 mil długi, a 20 stóp gruby, sztoru i osiadł w Tessalonice. We cztery lata po-ciągnący się z północy na południe, między dwo- tem, już za panowania Leona Izauryjczyka, kusił ma morzami, oblewającemi Konstantynopol, dla się o odzyskanie tronu, lecz wydany przez zdraj-obrony miasta od najścia barbarzyńców; oczyścił ców, został skazany na ścięcie. (Gidel, „Gr. Ecy-portKonstantynopola i porobił w nim tamy, a tak- clop. Fr.” ).

że odbudował w swej stolicy kilka kościołów. Anastazya (święta). Jakkolwiek imię św. A-yi Rozszerzył miasto Doros, tam, gdzie Aleksander wielce czczone jest u greków i rzymian, nie wie-AVielki założył Daryus, i nazwał je Anastazyo- le o niej powiedzieć możemy, gdyż akta jej mę-polem; ufortyfikował Teodoryopol w Armenii. Pa- czeństwa, nazwane aktami św. Chrysogona, me

są autentyczne. Według nich, A-ya była córką legła i carowie musieli ze wstydem od oblężeń.a Pretekstata. znakomitego rzymianina, poganina, odstąpić. Dodaje jednak Stryjkowski, że podów-i Flawii, ehrześcianki. Po przedwczesnej śmierci czas wiele szlachty i kniaziów u A-zyi służyło, tej ostatniej, św. Clirysogon był jej nauczycielem. Dzielność ks. A-zyi znaną też jest z oporu pod-Zmuszona przez ojca do poślubienia poganina czas buntów Glińskiego, który, dążąc do pano ■ Publiusza, który zabronił jej wszelkich stosunków wania nad Litwą, zwrócił oko na księżnę, sądząc, z chrześcianami i najgorzej z nią się obchodził, że przez małżeństwo z bogatą wdową urośnie straciła wkrótce i tę pomoc moralną, jaką miała w urok i siłę. W 1508 r. nawet orężem próbo-od swego mistrza, Chrysogona, gdyż cesarz Dyo- wał skłonić księżnę do zamąźpójścia. Napróżno klecyan kazał go uwięzić, a potem wysłał na oblegał Sluck i w księstwie plądrował; wszystkie stracenie do Akwiloi. A., której mąż zmarł jego wysiłki rozbiły się o hart duszy księżnej, w tym czasie, rozdała biednym swoje dobra i to- Rok śmierci ks. A-zyi niewiadomy.    A-p*ska-

warzyszyła św. Chrysogonowi do Akwilei, gdzie Anastazya Romanówna, carowa, zaślubiona został ściętym, a tegoż roku i ona poniosła śmierć przez Iwana IV Groźnego w lutym 1547 roku, męczeńską w Illiryi. Ciało jej przeniesiono do j* 1560 w czerwcu, córka Romana syna Jurja Rzymu i złożono w kościele, który nosi jej imię. z bojarskiego rodu Zacharinych - Koszkinych, („Encykl. kościelna”).    okolniczego niegdy przy w. k. Wasilu 111, wy-

Anastazya, córka Mieszka starego, księcia wierała wpływ dobroczynny na małżonka swego, wielkopolskiego i drugiej żony jego, Eudoksyi, Temu wpływowi przypisują historycy umiarkowa-księżniczki ruskie'. Wyszła za Bogusława ks. nie, gorliwość o dobro państwa i inne zalety, ja-pomorzańskiego. (Smolka: „Mieszko stary i jego kie Groźny ujawnił w szczęśliwym okresie pano-wiek”, Warsz. 1881, str. 288 mylnie za „Bole wania swojego. Zawiści stronnicze ściągnęły pierw-sława”).    w-s- szą chmurę w r. 1553. Car, zachorowawszy niebez-

Anastazya (*f 1158), żona księcia krakowskie- piecznie, zamianował następcą po sobie 7-letniego go Bolesława Kędzierzawego. Była córką Mści- syna, Dymitra; dwór zaś, obawiając się przewagi stawa lub Jaropełka, w. ks. kijowskiego, miała krewnych carowej przez czas małoletności, chciał synów: Bolesława (-{* 1161) i Leszka, który po oddać tron stryjecznemu bratu, Włodzimierzowi ojcu odziedziczył Mazowsze (Smolka: „Mieszko Amirejewiczowi, już pełnoletniemu. Obok sypial-stary i jego wiek”, Warsz., 1881, str. 282). Zre- nej komnaty dostojnicy i najzaufańsi radcowie, sztą imię żony Bolesława Kędzierzawego budzi Sylwester i Adaszew, wołali: ,.Nie chcemy Za-wątpliwość; pewną tylko jest rzeczą, że była księ- charinych - Koszkinych!”. Słyszał to Iwan i za-żniczką ruską (Wojciechowski: „Podział i zakres pamiętał, a chociaż nie okazał po wyzdrowieniu dziejów polskich”. Lwów,    1884, 12, 15).    w- s-    żadnej urazy,    ale powziął nieufność    do tych lu-

Anastazyà (f 1335), według Długosza, Predy- dzi, których radami posługiwał się dotychczas, sława, żona Ziemowita I, syna Konrada I ma- a w szczególności do Sylwestra. Jednak nie zowieckiego. Była córką Aleksandra Wsiewołodo- usuwał nikogo przez lat siedm. Zmiana w try-wicza, księcia bełzkiego. Tytułowała się księżną bie życia i rządach nastąpiła po śmierci A-yi R.; łęczycką i dobrzyńską; panowała po śmierci mę- j Iwan przypisywał nieszczęście swoje czarom, zdzia-ża w imieniu małoletnich synów: Władysława łanym przez zbrodniarza, i opierał swe podejrze-i Bolesława (Wojciechowski:    „Podział    i    zakres    nie na jakiemś    zajściu pomiędzy    A    ą R. i Syl-

dziejów polskich”, 1884,    str.    16.—Bartoszewicz    westrem, które    dziś nie jest nam    dokładnie zna-

w Enc. Org. 1. 728)    w-s-    ne. Dobrocią    i łagodnością A.    R.    wraziła się

Anastazya, córka Zofii Witołdówny i Wasila w pamięć narodowi, a ta wdzięczna pamięć siaia Dmitrowicza, w. ks. Moskwy. Poślubioną była się szczeblem do tronu dla bratanka jej, Micha-w r. 1417 Aleksandrowi Olelko, synowi ks. Wło- ła Fiodorowicza, który w 1613 r. rozpoczął no-dzimierza na Słucku i Kopylu. (Ob. A lek san- wą dynastyę Romanowych, t. j. potomków bojara der Olelko). Długosz dwukrotnie jedynaczkę RomanaJurjewicza. KocTOMapoBi»: „PyccKaaUcTO-Witołda, Zofię, nazywa Anastazyą. Prawdopodo- pin im 3KH3HeoimcaHmxrb” t. I. bnie imię wnuczki przez pomyłkę nadał córce Anastomoza (greckie anastomosis — rozsze-Witołda (ob. Zofia Witołdówna). A-p ska rzanie, otwieranie) w anatomii oznacza zespo-Anastazya Olelko wieżowa, córka Iwana Jurje- lenie naczyń krwionośnych, mianowicie tętni-wicza ks. Mścisławskiego z rodu Lingwena Ol- czych, czyli ich połączenie; używa się także cza-gierdowicza, a żona Szymona I Michałowicza, sein do oznaczenia połączenia z sobą oddziel-księcia na Słucku i Kopylu Olelkowicza. Miała nych gałęzi nerwowych. Zespalają się z sobą syna Jerzego i córkę Aleksandrę, wydaną za ks. dwa różne pnie tętnicze, z rozmaitych stron wy-Konstantego Ostrogskiego. W r. 1505 straciła mę- pływające, albo też dwie gałęzie, w rozmaitym ża i wsławiła się obroną Słucka podczas napadu kierunku bieżące, jednego i tego samego pnm. Tatarów. Gdy w r. 1505 synowie Mendligireja, Anatomia rozróżnia pięć rodzajów zespolenia, t. j. sułtanowie Bitkierej i Burnus, przeprawiwszy się sposobów połączenia tętnic z sobą, mianowicie: przez Dniepr, 15 sierpnia podstąpili pod Słuck, za pomocą łuku, utworzonego między dwiema ks. A,, która z synem Jurjem zawarła się tętnicami, idącemi w przeciwnym sobie kierunku, w zamku miejscowym, zagrzała mieszczan do tak z którego (luku) wypukłości wychodzą liczne energicznej obrony, że nv -\ka liczba Tatarów po- drobne gałązki; tak łączą się ńętnice krezkowe

T.S.

(górna z dolną,); przez zbieg dwóch tętnic pod kątem ostrym i utworzenie pnia jednego; przez gałęź poprzeczną, łączącą dwie tętnice równolegle bieżące; przez zespojenie kilku gałęzi tętniczych w jedną gromadkę, czyli figurę (wielokąt Willisa); nareszcie przez połączenie licznych dro bniutkich gałązeczek tętniczych z sobą (zespo-1 mie siatkowate). Rzeczone łączenie się tętnic ma w fizyelogii, patologii i chirurgii, zatem w życiu ustroju, niezmiernie ważne znaczenie, albowiem służy ono do utrzymania równowagi w krążeniu krwi odżywczej, w każdym wypadku naruszenia, resp. zatamowania, krążenia w pewnem miejscu. Tak np. jrzy chorobowem zatkaniu jakiejś gałęzi tętnicy, albo mechaniczneni uciśnie-niu, lub też przecięciu i podwiązaniu jej przy operacyi chirurgicznej, odnośna część ciała, odżywiana tą tętnicą zatkaną, musiałaby koniecznie uledz zniszczeniu, gdy tymczasem, przy systemie zespolenia naczyń, krew dobiega wtedy z drugiej gałęzi, przywraca krążenie i ocaJa życie zagrożonej części ciała. Dokładna riadoraość miejsc zespolenia tętnic potrzebna przedewszystkiem chirurgowi przy zamier/onem podwiązywaniu tętnic. hT h-Anastrofą, dosłownie przewrócenie, przestawienie; wyraz pochodzenia greckiego, od ana do góry i strephein zwracać. 1) Termin używany w sztuce wojennej greckiej, dla oznaczenia ruchu zwrotnego, za pomocą którego w ta-landze macedońskiej jedna sekcyn, po zrobieniu tak zwanej epistrofy, t. j. ćwierci zwrotu, wracała do poprzedniej pozycyi. Zwrot ten można przyrównać do ruchu, wykonanego przez wskazówkę zegaru, którą posunięto nieco naprzód i cof-oięto potem o tym^ w tył. Dowódzca sekcyi wyobraża punkt nierucnuny, około którego cały szereg obraca się tak, jak wskazówka około punktu, w którym jest przy wierdzona do reszty mechanizmu. 2) Figura gramatyczna i retoryczua, zasadzaj ąca się na przestawieniu, wbrew zwykłemu szykowi, dwóch gramatycznie z sobą złączonych wyrazów, w celu osiągnięcia większej mocy lub dźwięczności, a w poezyi nieraz dla zachowania niezbędnego rytmu. A). Pod względem gramatycznym posiadamy w języku łacińskim jeden przykład tak stałego używania anastrofy, że zwykły szyk został w tym wypadku zupełnie zaniedbanym. Jest 13 znane połączenie przysłówka ,,cum” z zaimkami osobowemi (mecum, tecum etc., zamiast cum me, etc.). W greckim języku spotyka się dość często podobne zastosowanie A-y, bez zlewania się jednak wyrazu z postawionym za nim przysłówkiem (np. Diós cipo zamiast apó Dios)-, w takim razie akcent przysłówka przechodzi z drugiej sylaby na pierwszą (hâta zamiast kata etc.), co nazywa się także anastrofą. B). Re-ńuryczne znaczenie A-y zasadza się na sprawieniu niespodzianki słuchaczowi lub czytelnikowi, przez umieszczenie na drodze, którą uwaga jego postępuje, nie tego wyrazu, jakiegoby się z kolei należało spodziewać, lecz mającego bezpośrednio po nim nastąpić. Niespodziane napotkanie przeszkody podnieca uwagę o tyle, o ile to jest potrze-

bnem dla przezwyciężenia szkopułu, co pociąga za sobą większe ożywienie czytelnika lub słuchacza w tem właśnie miejscu, któremu autor wię ccj moey nadać usiłuje, przywiązując do niego więcej wagi, niżby zię można było domyśleć (według mniemania autora), przy zachowaniu zwykłego szyku. Częste, lub niewłaściwe używanie A-y oddziaływa nużąco na czytelnika lub wzbudza w nim niesmak, w skutek podniecenia jego uwagi tam, gdzie tego nie zachodzi potrzeba, lub gdzie sama treść podtrzymuje tę uwagę w dosta-tecznein natężeniu. Anastrofę należy odróżniać od wysunięcia na początek zdania pewnego wyrazu w celu zwrócenia uwagi na ten -właśnie wyraz. W tym wypadku pożądany skutek bywa osiągniętym przez wcześniejsze zajęcie umysłu czytelnika jednym wyrazem, zamiast drugiego; przy użyciu zaś anastrofy idzie nie o skoncentrowanie uwagi na jednym wyrazie, lecz o zwrócenie jej na całe zdanie, za pomocą sztucznego podniecenia. Tak np. w zdaniu: „Scyta, dań wam złożywszy, spieszył do swych lasów” (Brodziński) widzimy przykład anastrofy, gdzie autorowi idzie nie o zwrócenie szczególnej uwagi na wyraz „Scyta”, lecz na całe zdanie; przeciwnie zaś w zdaniu: „Nie chytrością ani mocą, ale nabożeństwem, rzymianie wszystkie potęgi podbili” (kaz. Skargi), idzie autorowi nie o zaznaczenie faktu podbicia przez rzymian świata, ale o środek, któremu zwycięstwo zawdzięczają. Anastrofa większe ma znaczenie w retoryce, niżeli w poezyi, gdyż przestawienie wyrazów w prozie, jako mniej spodziewane, większe robi wrażenie na słuchaczach lub czytelnikach. W poezyi zaś, gdzie zwykły szyk często ulegać musi zmianie dla pobudek czysto technicznych, oko i ucho mniej są wrażliwe na tego rodzaju zmiany. A., często używana przez starożytnych pisarzy, szczególnie przez Isocratesa i Cycerona, spotyka się dość często u starszych polskich prozaików i poetów; w nowszej literaturze jest ona coraz rzadszem zjawiskiem.

Anataz Hauy (miner.) Minerał krystalizujący w szereg kwadratowy, zwykle w piramidę czyli ośmiośeian o podstawie kwadratowej, niekic v w postaci grubej tabliczki wskutek przewagi płaszczyzn .wierzchołkowych; kryształy zawsze bardzo drobne, pojedyńczo na złożu siedzące, czasami luźne. Łupliwośćdoskonała, podstawowa i ośmio-ścienna; kruchy. C. wł. 3.83—3.93; tw. 5.5—tń Barwy indygowej, prawie czarnej, rzadziej hya-centowej, miodowej lub brunatnej; blask meta-liozno-dyamentowy; prześwieca lub nieprzezroczysty. Skład chemiczny: dwutlenek czyli bezwodnik tytanu, TiOa (podobnie jak rutyl i brookit) z małą domieszką tlenniku żelaza a rzadziej tlenku cynku. Pod dmuchawką nie topi się; przy wypalaniu zmienia swój ciężar właściwy na ciężar brookitu, a następnie rutylu; z boraksem stapia się na perłę żółtą, w płomieniu odtlenia-jącym zmieniającą się ostatecznie na fioletową Kwasy na niego nie działają. Znajduje się w Bourg d’Oisans w Delfinacie; w Hof w Bawa-ryi; w Szwajcaryi w dolinach: Tavetsch, Made-

K. 3.

ran, Binnen w Walisie i na St. Gotardzie, wszędzie w szczelinach skał krystalicznych; w wielu miejscowościach Uralu; w Brazylii w prowin-cyi Minas Geraës; w północnej Karolinie w piaskach złotonośnych, w kryształach tablico waty ch, dochodzących do l/₃ cale długości.

Anatema, hebr. he rem, Vulg. consecratio, luh anatema. Jest to wyraz grecki, pochodzący od am i tilemi odłączam, albo od użytku ludzkiego, aby Bogu służyło, albo od Boga, przekazując mocom piekielnym. To samo ma znaczenie łac. sciccr. Ztąd więc anatema oznacza: 1) Rodzaj ślubu uroczystego i nieodwołalnego, przez który ofiaruje się Bogu jaki przedmiot, nazywający się się stąd również anatemą. 2) Nie ślub, uczyniony Bogu, lecz wyrok sprawiedliwości na występnych. Taka anatema (herein) wydawana była w imię Boga przez zwierzchników Izraela.

Przez A-ę skazywano na zniszczenie człowieka z całem jego mieniem, miasto na zburzenie z mu-rami i domami, rolę nawet posypywano solą, aby na pewien czas była bezpłodną; ktoby zaś przywłaszczył sobie rzecz jaką z tego miasta, sam stawał się A-ą. Wolno jednak było przy A-ie zastrzedz sobie, czy to życie pewnych osób, czy też część łupów; bez tego zastrzeżenia wzięcie jeńca lub łupu było świętokradztwem. Czyniono też śluby pod A-ą, czyli pod berem, t. j. ślubują cy oświadczał, że w razie niedopełnienia ślubu, przyzywa na siebie najsroższe przekleństwo i śmierć.

3) U dawnych pisarzy kościelnych A-a znaczy e'xvoto, czyli, jak to się mówi pospolicie: Votum, zawieszane przy grobach męczenników, na pamiątkę jakiej łaski, otrzymanej od Boga.

W obszerniejszem znaczeniu A-a oznacza wszelkie sprzęty i utensylia kościelne. („Encyklopedya Kościelna”).

Ańathot, miasto lewickie, w granicach pokolenia Benjamina, miejsce urodzenia i początkowej działalności proroka Jeremiasza, gdzie był znienawidzony i prześladowany, mieszkańcy bowiem nie mogli znosić jego gromiącego słowa. Tam się też urodzili Abiezer, jeden z bohaterów Dawida, i Abiathar, wielki kapłan, który później do tegoż miasta był wysłany na wygnanie przez Salomona. Józef historyk kładzie Anathot o 20 stadyów, a św, Hieronim o trzy mile na północ od Jerozolimy. Nie należy mieszać z tern miastem wioski, położonej o 10 mil na wschód od Jerozolimy i noszącej i dziś jeszcze takież nazwisko. („Enc. Kościelna”).

Anatina, oh. Kaczki.

Anatolia, po tur. An a do li, dzisiejsza nazwa półwyspu Azyi Mniejszej, oznaczająca na równi z zastosowaną do nadmorskiego jego skrawka Lewante— wschód, stanowi najważniejszą część państwa Ottomańskiego, co już sam podział jego aż na 10 wielkorządztw (wilajetów) stwierdza. .Graniczy od strony lądu z prowincyanai:

Armenią, Mezopotamią i Syryą, zresztą zewsząd morzem Sródziemnem i jego odnogami: Egejskiem,

m. Marmara i Czarnem oblana, i w tym obszarze, z przyłegłemi wyspami (prócz ustąpionego

Encyklopedya Powszechna llustr.

Anglii Cypru) półmiliona z górą km.□ (dokładniej 513,242) rozgległości zawiera. Jeszcze Karol Rycliter półwysep ten przyrównał do pomostu, między Azją a Europą przerzuconego, i tern ułatwiającego wzajemną między sobą ich łączność, a budowa jego powierzchni aż nadto usprawiedliwia bezwiednie przez Rzymian nadaną mu nazwę Azyi Mniejszej, gdyż w zmniejszonej postaci odtwarza główne cechy wypuklizny azyatyckiej: środkowe płasko wzgórze, okolone zewsząd górzy-stemi krawędziami, staczającemi się ku wybrzeżom upłazistemi tarasami. Rzeczywiście od wsch. węgła m. Czarnego, gdzie za pośrednictwem pogórza armeńskiego, A. zrasta się z wyżyną Iranu, ciągnie się w kierunku płd. zach. do zatoki Skan-deruńskiej (Aleksandretty) pasmo górskie, odgradzające A-ę od porzecza mezopotamskiego i jego niziny, którego południowy skrajny łańcuch, u starożytnych Amanus, (dziś Ałma-Dag), a główny do 3,000 m. wysoki, pod nazwą Antytauru, są znane. Tu u zetknięcia się A-i z południową nadmorską krawędzią, Taurem zwaną, przypada sławna brama Cylicyjska, prowadząca z wnętrza wyżyny anatolskiej do niziny mezopotamskiej, odgrywająca ważną rolę we wszystkich wyprawach od Cyrusa mł. i Aleksandra W., do ruchów krzyżowców. Krarvędź Tauru, w kierunku jego zachód., dzielą geografowie na trzy części, którym nazwy przyległych krain historycznych nadają: T. Cylicyjski ze szczytem najwyższym Met-dezis 3,477 m., T. Pizydyjski (Geik-Dag) do 3,000 m.) i Licyjski z bryłowatą stertą Bei-Dag, mającą 15,000 kim. w obwodzie i 3,200 m. wys. Odpowiednio do południowej, ciągnie się wzdłuż i równolegle do wybrzeży Czarnego m. krawędź północna, które w miejscu spojenia się z pogórzem armeńskiem u Trebizondy, w Kolat-Dagu, najwyższego wyniesienia (3,400 m.) dosięga. Dalej na zach., uprzystępniona przez przerzynające ją rzeki, do 2,200 m. się zniża, staczając się ku morzu obfitującemi w piękną roślinność tarasami. W taki sposób z trzech stron okolone wnętrze A-i przedstawia płaskowzgórze, pochylające się ku zach. upłazistemi od 1,100 do l,300hn. wyżynami, których jednostajna powierzchnia tu i owdzie nadwerężona jest bezładnie rozrzuconemi wulkanicznego pochodzenia górami, skąd nawet nazwę starożytną krainy Frygii (od phrygo-prażę) wyprowadzać zwykli. Do takich należy na 4,000 m. wzniesiony i śnieg w wygasłym kraterze przechowujący Ardżysz (Argeus) i na płd. zach. od niego ostry stożek Hasan-Dag (2,400). Płaszczyzny te, bezleśne i bezwodne, przez skwarny klimat są spalone, a obfitość przesiąkającej grunt soli, jako-też liczne solne jeziora, mocno za istnieniem wypełniającego wnętrze morza przemawiają. Zachodniemu wybrzeżu braknie spoistej ciągłej krawędzi, która występuje w postaci oderwanych, do znacznej nieraz dochodzących wysokości, szczytów, jak np. Keszysz-Dag—dawny Olimp bityński, do 2,000 metrów, Kus-Dag, sławna Ida (1752) i Ak-Drg, to jest Biała-góra (2,400 metrów). Między niemi staczają się rzeczne doliny, poprze-

12

gradzane wododziałowemi wyżynami, które kończą się daleko w morze wsuwającemi się przylądkami i, wraz z wieńcem towarzyszących im wysp, tworzą wielce urozmaiconą całość, przypominającą poniekąd poszarpane w strzępy wybrzeża Norwegii, z tą jednak róźnioą, że bogata przyroda i roskoszny klimat daleko bardziej sprzyjały rozwojowi życia i ruchu na morzu, które słusznie u późniejszych greków przybrało nazwę głównego (Archipelag). Wyspy te, jakby filary zapadłego, wiążącego oba wybrzeża, mostu, towarzyszą wydatnym częściom A-i. Tak np. sławny Rodos z jednej strony, za pośrednictwem w. Kar-patho i Kaso, sięga ku Krecie (Kandyi), a z drugiej wieńcem drobnych (Cbarki, Limniola, Tilo i Nisyro) przytyka prawie do przylądka Krio, słynnego w starożytności Knidu; Kos leży u wejścia do zatoki dawnego Halikarnasu; Patmos z różańcem drobnych wysepek okala port Miletu;

dotąd mieszkańcy Armenii zach. otrzymują cały niezbędny jej zasób. 3) Sakarya, star. Sanka-rios, jedyna z rzek A-i, mogąca być do żeglownego użytku doprowadzoną, co było za Mitry-data, a później za Trajana, i o czem przemyśli-wali inżynierowie francuscy. Przybranie odpływu jez. Sabaudża, (w staroż. Sophon) ułatwiłoby połączenie z odnogą m. Marmora, zatoką Is-midzką (Nikomedyjską), jak również nieco wyżej . zbliżenie do jeziora Nicejskiego (Isnik), mającego swój odpływ do innej zatoki przy Gemlik, naprowadza na projekt innego łącznego kanału. Prócz tych dwóch jezior, mogących połączyć porzecze Sakaryi z m. Marmora, są na płd. zachodzie dwa inne, równe Nicejskiemu obszarem: A bulona, dawna Apollonia, i Manijas, w staroż. Mileto-polis, czyli Aphanides, oba wylewające się do m. Marmora przez obfity odpływ Insurlu-czaj, z którego korzysta miejscowa ludność grecka dla prowadzenia dość ożywionej, w tej jedynie miejscowości praktykowanej żeglugi. Całe to pojezierze zdaje się wskazywać granice dawnej Prupon-tydy, w minionej geologicznej epoce. Na zach. od tego pojezierza rozpoczyna się klasyczna widownia, upamiętniona wypadkami dziejowemi i wią-żącemi się z niemi podaniami poetycznemi, jaką przedstawia w ogóle cały zachodni, pochylający się ku Egejskiemu pobrzeżu, stok A-i. Naprzód spotykamy tu dawny Granik, dzisiejszy Kadźa-Czaj, który czerpie skąpy zwykle, lecz gwałtownie przybierający w czasie wiosennych rostopów, zapas wód ze słynnej góry Ida, owego granicznika Troady. Za nim idzie, o równie zmień -nym charakterze, Men der eh, którego starożytna nazwa dotąd nierozstrzygnięta, czy ma to być Symois, czy Skamander, czy też (według Schliemanna) Xanthus. Tak wielkie bowiem zmiany zaszły w układzie namulonej przezeń niziny, iż rzeczułka Bunarbaki (zapewne Skamander Homera), zamiast łączyć się z poprzednią, uchodzi bezpośrednio do żatoki Bezyka, służącej za demonstracyjne stanowisko flot europejskich. Z południowego podnóża Idy wypływa rz. Tuzła (t. j. słona), okalająca zatokę Edremidzką. Dalej po drobnych strumieniach: Madara, Chodża, Ba-kyr, następuje Gediz-Czaj, dawny Hermus, który, wydostawszy się z wąwozów pogórza na nizinę dawnych Sardów, obfitym swym osadem grozi zamuleniem przystępu do portu smyrneńskie-go. Jeszcze widoczniejsze zmiany wywołane zostały innemi, bardziej ku południu przebiegają-cemi rzekami, tak, że geologowie, prócz rzecznych nainuleó, gotowi przypuszczać działanie powolnego plutonicznego wznoszenia się lądu. Gdy Gediz dopiero w przyszłości zagraża Smyrnie, Kuczuk-Mendereh (t. j. mały Meander), dawny Kaister, sławna łabędzia rzeka, od niepamiętnych czasów wypełniła port Efezu (Ajazłuk), a Bujuk-Mendereh wielki, czyli prawdziwy

Samos Jeży między Efezem i w⁷. Nikaryą; Chios odgrodzony od Smyrneńskiej zatoki cyplem Ka-raburun; Mitylena, dawny Lesbos, zagradza ją wachlarzowatem swem rospostarciem, nakoniec Tenedos, Lemnos i Tmbros, Samotraka i Tasos podwodną ławą wiążą się w jedną geologiczną całość z satelitami Grecyi europejskiej, Cykladami, i niesłusznie nazywają się Sporadami (roz-sianemi). W od opis. Wklęsłe wnętrze płasko wzgórza A-i sprzyja tworzeniu się wodozbio-rów bez odpływu, z których najważniejszym jest Tuz-Gol (Słone jezioro), inaczej od przyległego mu ze wschodu miasta, Chocz-hisar nazwane.

Jest to największe ze słonych jezior A-i, do 100 km. długości, a do 1,000 km. □ rozległości mające, pod względem zaś przesycenia solą przewyższa m. Martwe (32% rozczynu), co obalać zdaje się przypuszczenie, by miało ono kiedyś odpływ do morza. Prócz niego, są tu jeszcze inne jeziora, różniące się składem i zawartością, jak np. Buluk-gol, w pobliżu m. Eskil, zawierające rozczyn siarczanu magnezyi i sody. W ogólności cały grunt, służący za podścielisko tym i innym, w czasie deszczów powstającym, płytkim jeziorom i moczarom, jest do tego stopnia przesiąkły solami, iż nietylko jeziora, lecz zasilające je, znacznej nieraz obfitości strumienie, zawierają w rozczynie rozmaite sole. Górzyste krawędzie wyżyny dają początek nietylko drobnym, o krótkim rozwoju rzeczułkom nadbrzeżnym, lecz przepuszczają powstałe na wewnętrznym stoku i torujące sobie przez nie drogę kręte i wydłużone rzeczne strumienie. Do takich należą trzy dopływy Czarnego m.: 1) Jeszyl-Irmak, dawny Irys, zbierający strumienie, wytrysłe z kąta między pogórzem armeńskiem i Antytaurem, z których za główny uważa się Tozanli, przybierający u m. Amazyi przesycone wapnem wrody jez. La-dik-gol. 2) K i z i 1 -1 r m a k, dawny Halys, zbliżony rodłami do poprzedzającego i zataczający rozległe, wTspółśrodkowe z nim półkole. Uważany    Meander, zamienił    wewnętrzny port    Miletu

u starożytnych za granicę właściwej Azyi, grecką    na daleko    w głąb’ lądu wsunięte jezioro.    Ostat-

swą nazwę otrzymał od słonawego smaku wody. !    nia rzeka,    która przez    skręty swego biegu    nadała

wypłukującej pokłady soli w dolinie Siwas, skąd i    im nazwę    meandrów,    jest najznaczniejszym ze

strumieni pomorzą Egejskiego, gdyż. mając sama 380 km. długości, przybiera liczne poboczne, o 100 km. z górą biegu, tak, że porzecze jej do 24,000 km. □ wynosi. Z tych dopływów na szczególniejszą zasługuje uwagę Czoruk-Su, staroż. Lykus, do tego stopnia przesycony roz-czynem wapna, iż tworzy dziwne, od czasu He-rodota sławne, nacieki lufowe. Obecnie zwraca uwagę znajdująca się przy zlewie obu rzek góra P ambok-K ale si, t. j. bawełniany zamek, dla obficie wydzielanego przez źródła gorące osadu, który w przeciągu długich wieków' przybrał postać skamieniałego, o kilku piętrach, śnieżnej białości wodospadu. W starożytności znanym był on pod im. Hieropolis. Na południowem wybrzeżu A-i jeszcze wyraźniej występują zmiany hydrograficzne, śwdadczące o udziale w nich sił pluto-nicznych. Tak np. jez. Kedżorliman, wzniesione nad poziom morza na 29 m., wylewające się do niego rzeczułką Akis-Czaj, było za czasów Strabona morską zatoką; a dalej na wschodzie, pod miastem Makri, olbrzymi sarkofag, przez morskie mięczaki (fołady) stoczony, wraz ze zna-nemi kolumnami świątyni Serapisa fob. niżej), przemawia za wahaniem się w dwóch kierunkach miejscowego wybrzeża. Ale największa zmiana zaszła w zatoce A dalii (dawnej Pamfylii), gdzie od czasów Strabona, przy uściu Eurymedonu, do 400 km. □ przybyło bagnistej niziny, odgrodzonej od morza piaszczystą mierzeją. Zresztą południowa krawędź Tauru nie daje dostatecznego przestworza dla rozwoju nadbrzeżnym rzekom.

'Sejchun i Dżejchun, czy dla uczczenia dwóch legendowych rzek raju muzułmańskiego, czy też dla wspomnienia bliźnięcych: Syr-Daryi i Amu-Daryi, pierwotnej ich ojczyzny. Dwie to krańcowe rzeki odznaczają się, jak ich turańskie pierwowzory (ob. wyżej A m u-D a r y a), nietylko zmiennością swoich łożysk, które od czasów historycznych po kilkakroć z sobą się łączyły i znowu dzieliły, ale i wielką obfitością niesionego przez nie namułu. Można powiedzieć, że cała przestrzeń, zawarta między Taurem a Skande-ruńską zatoką, znano, pod nazwą Czuruk-owa, jest wytworzonemi przez nie żuławami, a służący jej za granicznik przylądek Karatasz (Czarny kamień) był niespojoną z lądem wyspą. Zna-nem to było dobrze starożytnym, skoro Strabon cytuje wyrocznię, przepowiadającą chwilę: „gdy

fale Pyrama dotrą do świętych wybrzeży Cypru“. Klimat A-i., w porównaniu z półwyspami Europy, pod tąż szerokością położonemi, odznacza się naprzód niższym ciepłostanem, a po-wtóre bardziej kontynentalnym charakterem. Pierwsza właściwość da się objaśnić brakiem takiej zasłony od północy, jakiej dostarczają Pireneje, Alpy lub Bałkany, o czem zresztą łatwo się przekonać na dwóch stronach wybrzeża czarnomorskiego, gdzie wschodnia część, do Synopy, leżąca pod ochroną olbrzymiego Kaukazu, łagodniejszym cieszy się klimatem, niż zachodnia, odsłoniona przed wiatrami wschodnio-europejskiej płaszczyzny. Druga cecha —bardziej rażące przeciwieństwo między latem i zimą-wyjaśnia się nietylko większem oddaleniem od Atlantyku, ale i wytrzebieniem leśnej okrywy, połączonem z oschnięciem wód wewnętrznych. Wewnętrzną wyżynę cechuje klimat suchy, przy ciepłocie, zależnej od wyniesienia nad poziom morza, wskutek czego znaczniejsze szczyty bywają długotrwałym śniegiem okryte. Zachodnie wybrzeże, Jakkolwiek zostaje pod łagodzącym wpływem Śródziemnego m., wskutek poszarpanych w przylądki, zatoki i wyspy brzegów, podlega gwałtownym zmianom prądów powietrznych i te szkodliwie wpływają na roślinność, która dopiero na południu, pod osłoną wyniosłe] ściany Tauru, przybiera charakter podzwrotnikowy, gdy różnica w przeciętnym ciepłostanie między północą a południem (Synope i Tars) do 77° O. dochodzi. Prócz tych ogólnych cech, wiele miejscowości, bądź na wybrzeżach, bądź na wewnętrznej płaszczyźnie, odznacza się ujemną zdrowotnością, objawiającą się w uporczywej malaryi. — Flora A-i., zostająca w ścisłym związku z klimatem, przedstawia dwa odmienne światy roślinne: nadbrzeżny, wspólny całemu pomorzu śródziemnemu i wewnętrzny, zbliżony do środkowo-azyatyckich stepów, gdzie uboga w okazy flora ogranicza się do pory krótkotrwałych wiosennych deszczów. Za to górskie krawędzie, w swem przechodniem stopniowaniu ku wybrzeżom, przedstawiają nietylko wielką rozmaitość roślinności, lecz bliskie jej powinowactwo z przy-

Za to w kotlinach jej potworzyły się liczne jeziorne zbiorniki, jak: B u 1 d u r-g o 1, E g e r d i r,

Beiszer czyli Kar a lit i, z których dwa ostatnie, jakkolwiek rozległością obszaru ustępują zewnętrznemu słonemu jezioru Tuz-Czolli, głębokością, a zatem masą wody, o wiele je przewyższają. Co szczególna, że bez widocznego odpływu mają one słodką wodę; można zatem przypuszczać, że muszą istnieć podziemne łączniki z przy-ległemi nadbrzeźnemi rzeczułkami, jak A k-s u (biała) dla jez. Egerdir, albo bezpośrednio z morzem, jak dla jez. Beiszer, zawierającego wszakże niezbyt przydatną do użytku wodę. Najwyraźniejszym istnienia takich podziemnych kanałów dowodem jest zniknięcie na 175 km. □ rozległego i na 6—9 m. głębokiego jez. Soglu w połowie bieżącego stulecia. Znaczniejsze z tych nadbrzeżnych rzek: Aksu, dawny Cestros, Ke-pro-Su, dawny E u r y m e d o n, były niegdyś przystępnemi dla żeglugi; dziś całkiem bezużyteczne. Natomiast Man ag wat, dawniejszy Melas, nie wspominany pod tyra względem przez starożytnych pisarzy, dziś sam jeden nosi lekkie statki. Nakoniec w skrajnej części południowego pobrzeża, czyli dawnej Cylicyi, płyną: fiermare k-S u (Kalykadmus), T arsu s-C z aj, otrzymujący od miasta nazwę miejsca pożądanego wypoczynku po przebyciu słynnej Cylicyj-skiej bramy, sławny w starożytności O y d n u s i dwie ostatnie: starożytne S a r u s i P y r a- j m u s, przemianowane przez arabów i turków na: ' ległemi krainami innych części świata. Tak te-

iły Azya Mn. nie pod samym tylko względem zaludnienia może być uważaną za ułatwiający wędrówkę pomost. Badania przyrodnicze, świadectwami cmejopisarskiemi poparte, upatrują w Azyi Mn. rozsadnik, skąd Europa zdobyła swoje zboża i większą część roślin warzywnych, a także szkółkę ogrodniczą, z której swe owocowe drzewa wzięła, Z pierwszych — pszenica, jęczmień i owies, z drugich—oliwkowe drzewo, winorośl, morwa, wiśnie i inne, tu swą przypuszczalną ojczyznę mają, choć pod względem uprawy prze-siedlisko o wiele kraj macierzysty prześcignęło. Zwaliska licznych i bogatych grodów, w pustkowia lub ziejące zarazą mokradła zamienione błonia, smutne dają świadectwo o ekonomicznym upadku, niegdyś bogactwem i ludnością kwitnącego, kraju. Nie samemu najazdowi tureckiemu, jak chce syryjskie przysłowie („gdzie turek nogę postawi, tam na sto lat niwa jałowieje”), ten smutny zwrot przypisać należy. Przyczyniła się do tego w znacznej części zmiana warunków fizycznych, jak np. ubytek stopniowy wilgotności, zasilanej obfitszemi wewnętrznemi zbiornikami i za-nikłą leśną okrywą i t. p. Obecnie tylko północna krawędź, na wsch. od Sakaryi, w górach Poli, może się poszczycić pięknym drzewostanem, gdzie lasy rządowe, pod nazwą Agasz-Denis (morze drzew), dostarczają materyału budulcowego na flotę, mm nieopatrzna gospodarka tej leśnej oazy nie wytrzebi. Fauna. Nie mniejszej, z tej samej przyczyny, zmianie uległo państwo zwierzęce. Nie mówiąc już o słoniach, które Pyrrhus nie z Indyj zapewne, jak Hannibal nie z wnętrza Afryki, na wyprawy przeciw rzymianom sprowadzali, lew, tak często już w czasach wojen krzyżowych w Azyi Mn. napotykany, zniknął prawie zupełnie. Są jednak wskazówki, że się przechował w trudno dostępnych wąwozach Cy-licyi, gdzie się napotyka innego drapieżnika, nazywanego przez turków kapłan, a co według Czychaczewa może lamparta lub panterę oznaczać. Również prawie zupełnie wyginęła hyena i tylko w nocy rozlega się skomlenie szakali, któremu odpowiada szczekanie psów, tak licznie lęgnących się po osadach tureckich. Z leśnej zwierzyny, skutkiem wstrętu, wzbudzonego przepisami religijnemi, uderza wielka mnogość dzików, mniej sarn i jeleni; w stepach bujają stada antylop i gazelli, w górach dzikie kozy i muflony, uważane przez jednych za protoplastów kóz domowych i owiec, gdy drudzy widzą w nich okazy zdziczałe. Ale szczególną osobliwość Azyi Mm. stanowi koza, o sierści jedwabiej miękkości, hodująca się w ograniczonej miejscowości (40,000 km. □ i 600—1,600 m. wysokości), której od miasta środkowego nazwę „angorskiej” nadano. Godne też i to zastanowienia, że w tej okolicy sierść innych zwierząt, jak np. kotów i królików, równą właściwość puszystości przybrała, a gdy o tern milczą świadectwa starożytnych pisarzy, Czycha-c.zew wnosi, że wraz ze zdobywcami turańskimi zwierzęta te ze stepów Azyi Środkowej przywędrowały; jest to tem prawdopodobniejsze, że do dziś dnia okolice naęj, dopływem Irtysza, Buchtarmą, u podnóża Ałtaju, z podobnej odmiany kóz i kotów słyną. Również z turkami przybyła rasa tur-komaifśka koni, owiec z tłuszczową naroślą u ogonów, karamanli zwana, i wielbłąd, stanowiący żywe godło przewagi kultury wschodniej nad śródziemnomorską. W tym „okręcie pustyni” uderza wdrożenie się do wspinania się na góry z równą łatwością, jak to czynią muły i osły, uzupełniające poczet domowych zwierząt, gdy bydło rogate dla braku pastwisk odpowiednich, w niektórych tylko miejscowościach może być hodowane, a w okoli - . each błotnistych zastępowane jest przez bawoły, które w żuławach cylicyjskich przez rozmnożenie się doszły do stanu dzikości, jak woły w pam-pasach Ameryki.—Anat. służy częścią za wyraj, częścią za miejsce wytchnienia dla przelotnego ptactwa, stąd ten dział państwa zwierzęcego me przedstawia nic bardzo odrębnego. Zaznaczyć chyba wypada wielką mnogość bocianów, których wiejska zwłaszcza ludność, jak i u nas, pewnym szacunkiem otacza, jako tępicieli nie tyle gadów, ile, wraz z wronami, srokami i jaskółkami, szkodliwych rolnictwu owadów. Szczególne pod tym względem uznanie zjednał sobie pewien gatunek różowego o czarnych skrzydłach kosa (Turdus roseus), u krajowców „smarmas” zwany, zawzięty wróg—powodującej częste klęski—szarańczy. Ludność. A. od najdawniejszych czasów służyła za miejsce zetknięcia się ludów rozmaitych szczepów, a nawet ras. Gdy na połd. wschodzie prze-magała ludność pochodzenia semickiego, a na pograniczu wscbodn. aryjska, w południowo-zachod. zakątku dawały się dopatrzeć ślady pobytu rasy murzyńskiej, może potomków dawnych kuszytów. Na zachodzie odbywało się przesiedlenie w odwrotnym kierunku, z Hellady i Tracyi, a nawet zabłąkała się tu była garstka ruchawego plemienia celtyckiego, która, usadowiwszy się na stałe w środkowej krainie, nadała Jej imię Galacyi. Wszystkie te ludy: licyjczycy i cylijczycy, pafla-gonowie i frygijczycy, lelegowie i karyjczycy, ga-latowie, lido wie i jończycy, obstawały przy swej odrębności, gdy zaś żaden nie zdobył stanowczej nad innymi przewagi, a nie potrafili też wytworzyć politycznego między sobą związku, uak rozluźnieni mogli się jedynie stać zdobyczą zewnętrznego nąjezdcy. Jakoż zawiązującej się zaledwo potędze Krezusa lidyjskiego kres położył Cyrus, wciągając półwysep, wraz z całą Azyą zachodnią, w obręb monarchii perskiej, aż dr Aleksandra W., którego spadkobiercy, pomimo ustawicznych między sobą wojen, umieli tu utrwalić wpływ kultury greckiej. Część półwyspu weszła w skład państwa syryjskiego, gdy w pozostałej potworzyły się państewka drobniejsze, z których Pontyjskie pod Mi-trydatem stało się czas jakiś groźnem dla samego Rzymu, nim jak jedno, tak drugie, jiie uległo przed zdobywcami świata starożytnego Przy podziale państwa rzymskiego, A. przypadła dla wschodniej jego połowy i z nią losy dzieliła »ż do podboju arabskiego, a następnie tureckiego. Od 1400 r. Azya Mn., jako A., stanowi najważniejszą pro-

wincyę państwa Ottomańsinego, gdzie ludność tu- niczych kurdów. Nakoniec, dla uzupełnienia tej recka dotąd jest w przeważnej większości. Zaj- mozaiki, wypada wspomnieć o ludności arabskiej muje ona wyłącznie wyżynę środkową, zaczynając na południowo-zachodniej granicy i o osadach od pogórza wschodniego, gdzie pozostała ludność wyzwoleńców murzyńskich na porzeczu Dżejchuna. pierwotna, szczepu aryjskiego, ormian i kurdów Podział administracyjny. A., jako turec-(karduchy), aż do strzępiastego pomorzą, otwar- ka prowincya, dzieli się na następujące wilajety, tego dla wsiąkającego stopniowo żywiołu grec (większe, zawierające znowu mniejsze podziały, kiego. Szczep turecki występuje w dwojakim czyli sandźaki, wielkorządztwa): 1) Kas tam u ni, trybie życia: częścią jako horda koczownicza, po- dawna Paflagonia, z sandżakami: Kastamuni, dzielona na liczne pokolenia, ulegające bezpo- siedzibą Baszy, Boli, Sinob (Synopa), Kiankary; średnio swym zwierzchnikom rodowym i w we- 53,660 km. i 800,000 ludności. 2) Chodawen-wnętrznej stepowej równinie wiodąca życie, do ja- dikjar (Bitynia): Brtissa, 'Karassi, Karahissar-kiego w pierwotnej swej ojczyźnie, nad Bałchaszem Sahib, Kutaja; 48,000 km., 833,000 ludności, i Aralskiein m., przodkowie jej przywykli. Z tych 3) Ajdin (Lidya): Smyrna, Ajdin, Saruchan, pokoleń, niektóre odróżniają się szczególnemi na- Manisa; 51,700 km., 1,074,000 ludn. 4) Kara-zwami, jak np. Juruki, gałąź dawnych Sedżu- man (Frygia i Pamfilia): Konia, Tekus, Hamid, ków, Zej b e ki, prawie zupełnie od władz tureckich Nigde, Busdur; 103,766 km., 840,000 ludności, niezależni. Większa jednak część turków prowadzi 5) Bo suk ęGalacya): Angora, Bosuk, Kaisariéh życie osiadłe, zaludniając wsie i miasta i trudniąc (Cezarea), Kirszer; 69,380 km., 580,000 ludn. się rolnictwem, rzemiosłami i przemysłem. Turek 6) Si was (środkowa część Pontu): Siwas, Ama-azyatycki, nie spodlony niewolą i mniej zepsuty zya, Karahissar-^znrki; 64,275 km.. 923,000 ludn. nadużyciem władzy, niż pobratymiec jego euro- 7) Trabezon (Pont nadmorski): Trabezon (Tra-pejski, o wiele go przewyższa przymiotami doda- pezunt), Dżanik albo Samzum, Gimisz-Chana; tniemi. Cechuje go prostota obyczajów, umiarko- dawniej 17,256 km., z 895,000 ludn., przez ustą-wanie i uczciwość, lecz obok tego pewna, wyra- pienie Batumu i Art winu (Kars) o 5,000 km. dzająca się w lenistwo, ociężałość, usprawiedliwia- i 100,000 m-ców zmniejszony. 8) Adana (Cyli-na przezeń odpowiadającem naszemu: „co nagle— cya): Adana, Kozan, Icz-Ili, Bajas; 37,000 km., to podyable” przysłowiem; (brzmi ono dosłownie: 481,000 ludn. 9) Dżesair, t. j. wyspy Egej-„pośpiech od dyabla — cierpliwość od Boga’'), skiego m.: Rodos, Midilli, Sakis czyli Chios, Sa-a to go robi bezbronnym wobec czynnego i spry- rnos (tworzy autonomiczne księstwo czyli Kajma-tnego greka i przebiegłego a wytrwałego ormia- kaństwo), Istankoj czyli Kos. Gdy z tego wilaje-nina, zagarniających stopniowo w swe ręce wszel- tu niektóre wyspy do Europy się zaliczają (1,040 kie zyskowne gałęzie pracy. Zwłaszcza grecy, od km. i 30,000 ludn.), a Cypr (Kibris) ustąpionym czasu uznania królestwa niepodległego, hołdują- został Anglii, z całego obszaru, wynoszącego 24,084 cy tak zwanej wielkiej idei wyzwolenia całej Gre- km. z 375,000 ludn., pozostaje 13,508 km. i 330,000 cyi, wzmagają się w materyalne i umysłowe za- ludn. 10) Część azyatycka obwodu Kon-soby, przez bogacenie się handlem i szerzenie stantynopolskiego z sandżakami: Skutan i Imid w duchu narodowym oświaty szkolnej. Dokony- (Nikomedya); 12,802 km. i 141,000 ludn. A- S/-wa się tu rodzaj spokojnego podboju, nietylko Anatoliusz, ojciec Kościoła (z III w.), przez wypieranie dawnych zdobywców z miast dził się w Aleksandryt w Egipcie, był jednym nadmorskich, ale i przez posuwanie się w głąb z najuczeńszych ludzi swego czasu; biegły był kraju, co zresztą ustawa państwowa, powołująca nietylko w naukach duchownych, ale także do służby wojskowej jedynie ludność muzułman- i w arytmetyce, fizyce, astronomii, geografii, reską i dziesiątkująca ją przez wojny, w znacznej toryce i filozofii. Ńa żądanie mieszkańców Ale-ułatwia. Co do handlu zresztą, napotyka ksandryi otworzył szkołę filozoficzną Arystotele-żywioł grecki silne współzawodnictwo w ormia- sa; ale największą usługę oddał swym ziomkom, nach, żydach, przeważnie tak zwanych ..hiszpań- kiedy przez pośrednictwo przyjaciela swego, Eu-skicłT', i frankach, pod którymi rozumieją tu po- zebiusza, biskupa laodycejskiego, wyjednał u rzy-tomków oddawna na wschodzie osiadłych euro- mian łaskę przebaczenia tym wszystkim, którzy pejczyków Dla zrównoważenia poniekąd tej prze- ze zbuntowanej części miasta, Brachium, dobro-wagi, rząd turecki ucieka się do rozsiedlania wolnie się poddali ir. 269). Potem wybrał się w północnej części A-i zbiegów tatarskich z Kry- w podróż do Syryi, w której przez biskupa Ce-mu, kaukazkich górali, bułgarskich i bośniackich zarei w Palestynie, Tootechna, został powołany poturczeńców. Wielką pstrocizną etnograficzną i konsekrowany na koadyutora i następcę jego. odznacza się zwłaszcza nadbrzeże m. Marmora, R. 270 udał się do Antyochii na sobór-przeciw gdzie, prócz tego, znajdują się osady wysłużonych Pawłowi samosateńskiemu. W przejeździe przez albańczyków, polskich (oh. Adampol) i nekrasow- Laodyceę w Syryi, gdy właśnie zmarł przyjaciel skich kozaków, potomków zaporożców, zbiegłych jego. Euzebiusz, został zatrzymany przez miesz-po zniesieniu Siczy w granice Turcyi. Wscho- kańców i obrany na biskupa tego miasta. Na dnia, górzysta krawędź A-i, zajęta jest przez tern już stanowisku pozostał aż do śmierci, któ-dwie narodowości szczepu aryjskiego, lecz głębo rej rok niewiadomy. Odznaczył się szczególniej ko różniące się wiarą i obyczajami: chrześciań j iako matematyk i mówca. Euzebiusz zachował sikch ormian i pozornie muzułmańskich, rozbój- | część najważniejszego jego dzieła: „Kanones peri

uro-

nnerze

tu Pascha“, przez które, dla ułatwienia obra- tykułach, mówić więc będziemy w tem miejscu chowania dnia wielkanocnego, wprowadził cykl j tylko o anatomii człowieka. Anatomia pcczytywa-dziewiętnaStoletni i okazał się przeciwnym wyra- i ną była oddawna za główną podstawę nauki le-chowaniu azyatyckiemu dnia tego. Oprócz tego i karskiej, co o tyle tylko jest usprawiedliwio-A. napisał 10 ksiąg o arytmetyce, z których tył- | nem, o ile znajomość narzędzi organicznych daje ko ułamki pozostały („Encyklop. Kościelna”). nam pojęcie o czynności każdego organu, będą-Anatoliusz    458), będąc    jeszcze dyakonem    cej źródłem zjawisk życiowych, tak w stanie    pra-

aleksandryjskim,    posłany był.    jako deputowany    widłowym, jakoteż przez chorobę    zmienionym

patryarchy Dioskura, sprzyjającego monołizytom (ob. art. Fizyologia i Patologi a). Jeżeli bo-(ob.), do Konstantynopola. Tam, r. 449, gdy wiem czynność czyli funkcya każdego organu wy-biskup konstantynopolitański, Flawian, złożony pływa z jego składu i złożenia, jasnem jest, że do z godności swej    na soborze,    zwanym rozbojem    poznania tej czynności prowadzi nas    jedynie    wia-

efeskim, umarł w    kilka dni potem, wskutek złego    domość rodzaju owego składu, czem    właśnie    zaj-

z nim obchodzenia się, A. został wyniesiony na muje się A. w rozleglejszem znaczeniu, o czem jego miejsce za wpływem Dioskura, spodziewają- poniżej mówić będziemy. Z uwagi nadto, że czyn-cego się, że on użyje swojej władzy na korzyść ność prawidłowa organizmu polega na prawidło-monofizytśw. Lecz się zawiódł Dioskur, A. bo- wej czyli fizyologicznej budowie organów, której wiem na czwmrtym soborze powszechnym w Chał- zmiana wywołuje także zboczenia (chorobowe) cedonie wystąpił jako obrońca nauki prawowier- w zjawiskach życia, wypada naprzód zaznajomić nej, którą papież, Leon I, sformułował w sław- się z budową organów prawidłową, co stanowi nym swym liście, i wziął udział w redakcyi zna- treść Anatomii fizyologicznej, t. j. ciała zdro-nego symbolu chalcedońskiego. A. zostawał w naj- wego, wT przeciwieństwie do A-ii patologicznej lepszych stosunkach z papieżem, lecz na 15 po- (p. n.). Sama treść anatomiczna, zarówno jak pro-siedzeniu, w kanonie 28, sobór chalcedoński wy- sta ciekawość poznania wnętrza ciał żyjących, znaczył biskupowi konstantynopolitańskiemu dru- były powodem, że A-ę zaczęto uprawiać bardzo gie miejsce po papieżu, przez co obraził dawne wcześnie. W najdawniejszych pismach, odnoszą-prawa patryarchów: aleksandryjskiego i antyo- cych się do lecznictwa, mianowicie w indyjskiej chijskiego. Legaci papiescy zaprotestowali prze- księdze Ayur-veda Susruta (przekład łaciński cfw temu kanonowi i sam Leon też go odrzucił. Hessler’a, 1844—47), ułożonej wrzekomo przez A. uszanowaniem i przebiegłością usiłował skło- samego Bralimę, a z litości nad niedolą świata nić Leona do zatwierdzenia rzeczonego kanonu, ludziom udzielonej przez Dhanvantarisa, lekarza ale nie dopiął tego celu i dopiero za Inocentego bogów, spotykamy pierwsze wiadomości z dzielił stopień patryarchy został przyznany bisku- dżiny A-i, ograniczone, co prawda, do wyliczania powi konstantynopolitańskiemu („Encyklop. ko- i wymierzania kości, mięśni, organów głównych ścielna”).    i t. p., zebrane niewątpliwie z trupów ludzkich.

Anatoliusz, filozof ze szkoły nowoplatońskiej, które, stosownie do przepisów religijnych, musia-z III w'., był jednym z wTybitniejszych uczniów ły pierwej siedm dni i nocy moczyć się w rzecze. Porfiryusza. Pozostałe urywki z pisma jego, Podobne ślady badań anatomicznych powtarzają treści arytmetyczno-teologicznej, nie mają wiel- się u egipcyan, potrzebne do balsamowania ciał, kiej wartości, charakteryzują jednakże szkołę, do i w pierwszych okresach starożytnej Grecyi. Do-której A. należał. Pismo, które Jamblik spożyt- piero Hipokrates (460—377 przed nar. Chr.), kował w dziele swrojem („Theol. Arithm.”) było zrozumiawszy znaczenie A-i dla medycyny, sta-prawdopodobnie owem pismem A-sza. s- s- rał się o dokładniejsze na tem polu wiadomości, Anatomia (z grec. temnein=krajać, anate- czemu jednak ogólne stosunki stały na przeszko-mneinrrrrozkrawać, rozkładać), jeden z przed- dzie. Z dzieł jego, „De ossiurn natura, de articu-miotów nauk lekarskich, zajmujący się rozczłon- lis, de fracturis“, przekonywamy się, że znał on kowaniem ciała organicznego, opisem budowy po- , dobrze budowę szkieletu, kości, ścięgna, więzy; szczególnych jego części, organów, co do powierz- mięśnie częstokroć łączył z różnemi innemi tkan-chownych własności ich siedliska, kształtu, wiel- kami, żyły z tętnicami, o neiwach nie miał wyo-kości i wzajemnego względem siebie położenia. Prażenia; trzewy opisuje dosyć dobrze, najlepiej ;Stasownie do organizmu, będącego ireścią bada- wątrobę i serce. Najwyższego w starożytności nia przy rozczłonkowaniu, rozróżniamy: anatomię rozwoju dosięgła A. w szkole Aleksandryjskiej, roślin (pliytotomia), anat. zwierząt (zootomia), za świetnych czasów panowmnia Ptolemeuszów, i anat. człowieka (Anatomia lekarska, czyli gdzie, za orędownictwem panujących, lekarze mo-Anthropotomia; wyraz grecki złożony z anthro- gli nietylko rozozłonkowTywTać trupy ludzkie, ale pos—człowiek i tem nein). O anatomii krusz- nawret dochodzić stanu trzewów, ich położenia etc. cówt mówić nie możemy, z powodu, że minerały na żywych zbrodniarzach, o czem świadczą Pli-nie przedstawiają oddzielnych organów, różnią- niusz, O. Tertulian, a najwymowniej A. Celsus, cych się pomiędzy sobą w budowie, których po- w przedmowie do swego dzieła „De medicina znanie wymagałoby rozczłonkowania. Ponieważ L. octo”. Zi wielkiej liczby lekarzy aleksandryj-phytotomia stanowi część nauki botanicznej, a zoo- skich, poświęcających się A-i, najprzedniejsze tomia przedmiot zoologiczny, i obydwie te gałę I miejsce zajmują Herophihis i Erisistrates (około zie anatomiczne w oddzielnych opisane będą ar- I 300 przed Chr.), którzy opracowali w ogólnych zarysach całą anatomię, uzupełnioną w szczegó- anatomii, Bisio, rozbiera w r. 1770 publicznie ciałach, lubo z trupów małpich, przez Galena (II w. ła ludzkie, po nim Czempiński; zasłynął zaś tu po Chr.) w dziele „De anatomicis administratio- głównie J. Ąn. Lobenwein, którego wykład ana-nibus”. AV takim stanie przetrwała A. do XIV tomii ściągał nawet starszych profesorów, jak wieku, prawic nienaruszona, z powodu, że w epo- głośnego Bojanusa, M. Mianowskiego; godnym ce medycyny arabskiej (od VIII — XIV wieku) pamięci jest prof. Bielkiewicz, założyciel gabiae-lekarze, ograniczeni przepisami Koranu, nie me- tu anatomicznego w tern mieście, wreszcie uczo-gli oddawać się badaniom anatomicznym, powtó- ny Pelikan. Pierwszym prof. A-i w Akademii re, przez bałwochwalczą iście cześć dla clzieł Ga- petersburskiej był Karpiński], w moskiewskiej lena, imponujących uczonemu światu systematycz- Hildebrand; w nowszej Akademii petersburskiej nem opracowaniem wszystkich gałęzi lecznictwa głośne imię zasłużonego anatoma zjednał sobie (często wprawdzie naciągniętem sztucznie), przed- długoletni prof, tego przedmiotu, niedawno zmar-stawiające napozór zaokrągloną całość. Z nie- ły, Gruber. Jakkolwiek anatomia wykładaną by-zwyczajną naówczas odwagą ośmielił się profesor ła w Krakowie j"ż w XVII w. (Ochocki, Mu-boloński Mondino de Lu cci (właściwie Rajmondo charski), pierwszy atoli kierunek naukowy pozy-de Luzzi; 1275—1326) zwrócić uwagę lekarzy na skała pracami J. Badurskiego, a głównie Czer-błędy Galena i sprostować je na zasadzie do- wiakowskiego, który, pomimo prześladowań pokonanych, z pozwolenia królewskiego, sekcyj spólstwa, wykonywał sokeye na trupach ludzkich na ciałach ludzkich, i ogłoszenia tych dochodzeń 1780 r.; dobrze gałęzi tej zasłużył się starannem w swem dziele z r. 1316, przechowywanem dotąd odrobieniem preparatów gabinetowych w ostat-w kilku rękopisach w znaczniejszych bibliotekach- nich czasach Kozubowski, a mistrzowskiem opra-Drukiem ogłoszonych wydań było 25 („Anatome cowaniem i opisem układ* naczyń limfatycznych omnium humani corpuris interiorum membrorum”, obecnie prof. Teichman, zajmujący wybitne miej-Bon. 1478). Jakkolwiek odtąd A. weszła już see w rzędzie znakomitych anatomów. Nadzwy-na innych wszechnicach włoskich w program wy- czajny rozwój nauki anatomicznej w bieżącem kładów lekarskich (w Montpellier w r. 1376, stuleciu, sprowadzony skrzętnością, gorliwością w Wiedniu 1433, a w Pradze 1460), używano i talentem takich badaozów, jak: niespożytej sła-przecież książki Mondina wszędzie za jedyną pod- wy M. Pr. Ks. Bichat (twórca anatomii ogólnej, stawę wiarogodną przy wykładach i demonstra- p.), Cooper K. Bell, Cruveilhier, Richet, Panizza, cyach przez lat dwieście. Dopiero bowiem w XVI Kudolphi, Meckel, r roriep, Weber, Henie, Mtil-wieku występuje długi szereg znakomitych lęka- 1er, Kölliker, Hyrtl, Reichert i w. i.,—doprowadził, rzy włoskich, poświęcających się wyłącznie do- możi a śmiało powiedzieć, do zupełnego wykoń-chodzeniom anatomicznym w kierunku naukowym czenia tego przedmiotu w zakresie opisowym, po-i odpowiadającym potrzebom lekarskim. Pierwszym zostawiając przyszłym dochodzeniom ściślejsze zba-i najznakomitszym z nich był Andreas Vesalius danie tkanek pod względem mikroskopowym. Roz-(1513—1564), profesor w Padwie, który w dziele winiętą dziś w zupełności i wszechstronnie a do-swojem „De corporis humani fabrica, L. septem”, kłftdnie opracowaną A-ę człowieka rozdzielamy 1543 r., obalił stanowczo powagę Galena w za- zazwyczaj, stosownie do treści, zadania i sposobu kresie anatomicznym, opisał dokładnie wszystkie obrabiania jej na: 1) A-ę. opisową (A. descrip-części i organa ciała ludzkiego, z dołączeniem tiva) czyli fizyologiczną, nazwaną tak z powodu, wiernych, do dziś podziw wzbudzających, rycin że w niej, rozebrawszy ciało zmarłego, poddaje odnośnych. Pracowici tego wieku następcy jego się pod rozwagę wyłącznie części chorobą nie uzupełniali naukę nowemi odkryciami, które naj- dotknięte, zdrowe i opisuje się je co do obję-częściej noszą dotąd nazwę badaczy, jak: Falło- tości, barwy, zbitości, składu z rozmaitych tka-piusz, Eustachiusz, Varoli, Cesalpini (opisał obieg nek, gołem okiem widzianych, postaci, połoźe-krwi w płucach), Eabricius ab Acquapendente nia i t. p., z dołączeniem ich nazwiska i prze-(zastawki w żyłach), co posłużyło genialnemu znaczenia w ustroju. Dla systematyczności wykła-Wiliamowi Harvey’owi do odkrycia prawidłowe- du, łączymy narzędzia organiczne, zbliżone do go krążenia krwi w r. 1619, opisanego w r. 1628 siebie podobieństwem budowy i czynności, w pew-w broszurce p. t. „Exercitatio anatomica de mo- ne grupy, które stanowią t. zw. narządy czyli tu cordis et sanguinis in animalibus”, co spro- układy anatomo-fizyologiczne (apparatus, systema), wadziło zupełny przewrót w anatomii, fizyologii rozdzielające znowu A-ę na osobne działy. W cie-i całej nauce lekarskiej, i wiekopomną autorowi le człowieka działa cztery głównych takich na-zapewniło chwałę. Dalszych arcyważnych nabyt- rządów, mianowicie: n. ruchowy, krwiono-ków w XVI[ w. dostarczyli: Casp. Aselli (wykry- śny, umysłowy (i zmysłowy), odżywczy; ciem naczyń limfatycznych 1629), Pequet (zbiór- stąd też A. rozpada się na cztery główne działy, nile mlecza pokarmowego, 1641), Glisson (budowa które po krotce rozpatrzymy. 1) Narząd ru-wątroby), Malpighi (budowa gruczołów, zastoso- chowy, a) Biernemi narzędziami ruchu są kowanie mikroskopu do badań anatomicznych), ści, służące zarazem za punkt oparcia narzę-Ruysch (nastrzykanie naczyń). W XVIII w. sły- dzi czynnych i za dźwignie mechaniczne przy ną: Morgani, prof, padewski (twórca A-i patolo- wykonywaniu różnorodnych, złożonych ruchów, gicznej), Winslow w Paryżu, Albin w Lejdzie, Wszystkie kości, spojone między sobą, tworzą Haller Alb. w Getyndze, i w. in. Wileński prof, rodzaj rusztowania, nazywanego kośćcem czyli

szkieletem (z grec, sfrdlein—wysuszać). Kościec stanowi twardą podstawę ciała zwierzęcego, zajmuje środek części miękkich, nadaje ciału naszemu kształt, wysokość i pionową postawę, obejmuje też wewnętrzne jamy twardemi swemi ścia* nami, chroniąc trzewy od zewnętrznych obrażeń (ob. fig. 76). Wszystkich kości w człowieku liczymy 198, z których 164 są parzyste, a 34 nie- więcej kości, w sposób ruchomy lub trwały. Po-parzyste. W kośćcu rozróżniamy czaszkę (miesz- łączenie takie nazywamy stawami, a naukę czącą w sobie mózgowie), składającą się z 8 koś- o nich Arthrologią (arthron—staw), zaś błoci: przodową część jej stanowi twTarz (14 kości); ny łączące kości—więzami; stąd też część tę tułów, obejmujący stos kręgowy (24 kręgi), A-i zowią także Syndesmologią (grec, syndesmos

dzenia odpowiednich względnie do siebie ruchów ich, potrzeba, aby kości były z sobą połączone, czy to luźnie, z możnością odbywania ruchów czynnościowych, czy też ściśle, gdzie ruch niepotrzebny dla wzmocnienia szkieletu, jako podstawy ciuła. Spojenia takie tworzą silne, rozmaicie utkane błony i tkanki, wiążące z sobą dwie lub

ÎÙ—-j

12—i

es

■3S —j

sc -J

■ il-j

:s M

II

i,-    -

13 -\

fHi

-sc

SB

²⁹......ill

22.........

sa- s^Str

fa

f./

------I

......- 2

gj

----------n

-761|/7

gW—-ï 1

Fie. 7fi. Szkielet (Osteolsgl»..

jty

AW?&I

/ -H *7 M

"IW/

■—0

f.

d\M

C.¹

■vl

/•' .-a'¹

PJM

te^i:: d

mm

KgS?

! Jv

“I®

iMi

Sill

'    • VV;

\^.vv

Jffl

Va

S?»

>'c

I!

'i'¹'

■ ,/

S'-'"

K'A

IWU

?x

HI

y '

(7

tyki

Urn

ft

/If

[M

.7

wl

.

r Mp

|SS

w*

T . ■!

4- sS

Is

WfJ

li

®s®"‘ fSp»-

Fi?. 77—78 Mięśnie człowieka (Myologia).

klatkę piersiową, utworzoną przez mostek na przodzie i po 12 żeber z boków; miednicę, otoczoną w tyle kością krzyżową, od boków kośćmi bezimiennerni; wreszcie kończyny, czyli odnogi, t. j. dwie pary bocznych narzędzi ruchowych, z których górna składa się z barku, łopatki i obojczyka, ramienia, przedramienia (kość promieniowa i łokciowa) i ręki; dolna: z uda (i rzepka), goleni (kość łydkowa i piszczelowa) i stopy. Szczegółowy opis kości nosi nazwę Osteologii (z grec, osteon—kość, logos=n&uka.). b) Dla utrwalenia szkieletu, resp. utrzymania w związku wszystkich kości z sobą i sprowa —wiązanie). W każdym stawie mamy przeto najmniej dwa końce kości, do siebie przylegających, i środki, wiążące w postaci chrząstek, błon włóknistych i maziowych (wydzielających płyn dla ułatwienia ruchu).^ Każda kość stawowa ruchoma stanowi ramię fizycznego drążka (dźwigni); ruchomość stawu zależy od przeznaczenia fizyo-logicznego; najswobodniejszym jest staw ramieniowy (szczegóły określa artykuł „Arthrologią”). c) Czynnemi narzędziami ruchu są mięśnie czyli muskuły; przedstawiają one właściwie mięsistą część ciała zwierzęcego, złożoną z drobnych włókien mięsnych, połączonych z sobą w posta-

ci podłużnych lub rozszerzonych pasm, rozmaite J grubości. Mięśnie kończą się najczęściej po obu stronach cieńszemi, czasem postronkowatemi paskami (ś c i ę g n a), któremi przyczepia się mięsień do dwóch, stawem z sobą spojonych, kości. Włókna mięśniowe, obdarzone osobliwą własnością kurczliwości, pod wpływem nerwów ściągają się, przez co cały mięsień kurczy się, zbliża lub oddala od siebie dwie kości stawowe, skąd powstaje ruch; są także mięśnie, poruszające organy bezkostne, np. serce. Część A-i, wykładająca naukę o mięśniach, zowie się Myologią (grec. mys=zmysz, stąd mięsień od podobieństwa do ruchów mysich). Nazwy pojedyńczych mięśni (podobnie jak kości) tworzą się z formy ich położenia, przeznaczenia fizyologieznego, miejsc przyczepienia itp. Wielka część nazwisk utrzymuje się od Galena, a zwłaszcza, Sylwiusza (1(114— 1672), któiy właściwie stworzył terminologię ana-

czu

Fig 79. Układ krążenia (Angiologia).

tomiczną. Mięśnie zewnętrzne, ułożone obok siebie i nad sobą warstwami przedstawia fig. 77 i 78 (szczegóły bliższe ob. Myologią). 2) Krew, odżywiająca tkanki organiczne, znajdować się musi we wszystkich częściach ustroju; jakoż doprowadzaną ona bywa wszędzie błoniastemi cewkami, rozmaitej objętości, które nazywamy naczyniami krwionośnemi łubkrwistemi. Ponieważ krew, odżywiwszy tkanki, pozbywa się pewnych skła-

tiuików swoich (tlenu}, a przybiera inne, do odżywiania niezdolne (kwas węglowy), musi być znowu owa zepsuta krew odprowadzaną z tkanek, dla pozyskania nowej siły odżywczej. Krew, odżywcza, tlen zawierająca, zowie się tętniczą, a naczynia, przeprowadzające ją, tętnicami (artery a mi), zaś krew, pozbawioną tlenu, nieużyteczną, nazywamy żylną, a naczyna jej żyłami (wenami). Sprawę rozprowadzania i odprowadzania krwi i cieczy innych po ciele nazywamy krążeniem (cyrkulacyą); organa anatomiczne do tego służące: narządem v. układem krążenia, zaś anatomiczny opis naczyń i organów: Angiologią (grec, angeion—naczynie). Cały mechanizm krążenia ogniskuje się w sercu: chemiczna przemiana krwi (utlenienie jej) w płucach. Serce przedstawia fizycznie pompę ssąco-tłoczącą, która podczas rozkurczu ścian wciąga krew żylną, w ciele zużytą, do prawej komórki serca, a podczas skur-wciska krew utlenioną w płucach z lewej komórki do tętnic. Tętnice, rozgałęziając się i rozdrabniając stopniowo, dowożą krew do wszystkich tkanek, aby tam za pomocą naczyń włosowatych (ob.) połączyć się z początkami żył. Oprócz tętnic i żył są nadto naczynia limfa-tyczne, które zbierają ciecze z organów, tkanek i z przewodu pokarmowego i doprowadzają je do żył (ob. Angiologia, Krążenie). 3) We wnętrzu tułowia, czyli w t. zw. jamach: piersiowej, brzusznej i miedniczej, mieszczą się organa, po większej części miąższe (parenchymatyczne), trzewy, przeznaczone do utrzymania bytu indywidualnego i gatunku, czyli jak się zwykle wyrażamy, życia roślinnego (wegetacyi), którego czynności odbywają się po większej części bez naszej wiedzy i wpływu woii. Rozróżniamy cztery narządy anatomiczne, do tej kategoryi należące, mianowicie: n. oddechowy, trawienia, moczowy i płciowy. Serce, należące również do tego działu, stanowiąc ognisko krążenia, zaliczamy do narzę-du krwionośnego, przy którym bywa opisanem. W jamie piersiowej mieszczą się płuca, obustronnie rozłożone wraz z tchawicą i oskrzelami, powietrze do płuc dowożącemi; w pośrodku płuc, nieco ku stronie lewej, leży serce, wraz z główne-mi pniami tętniczerni i żylnemi. Ściany klatki pi -rsiowej tworzą: od tyłu stos kręgowy, grube-mi warstwami mięśni pokryty, z boków żebra, także pokryte mięśniami, od przodu mostek; z wyjątkiem ściany tylnej, boczne i przodowa są ruchome z powodu rozszerzania się i opadania płuc, niezbędnego do oddychaniu. Jama brzuszna, od tyłu tylko nieruchomym stosem kręgowym ograniczona, z boków i od przodu pokryta mięśniami (i skórą), których ruchy pobudzają czynność przewodu trawiennego. W jamie tej ułożone są trzewy narządu trawienia, jakoto: żołądek z długim przewodem jelitowym, wykonywającym niemal bezustannie ruchy automatyczne, służące sprawie przerabiania i przyswajania pokarmów; nadto: wątrol a. wytwarzająca żółć, śledziona do wyrabiania krwi przeznaczona, gruczoł zażołądkowy ślinny (trzustka) i nerki, mocz wydzielające. W ja-

KncyUlnpHdya powszechna iliisir.

G-rt

mie miedniczej; ścianami kostnemi otoczonej, spoczywa macica z jajnikami u niewiast, pęcherz moczowy i kiszka stolcowa (odbytnica). Jakkolwiek pomienione trzewy kryją się w jamach zamkniętych, od wrażeń zewnętrznych ochronione, niemniej przecież łączą się one wszystkie (z wyjątkiem narzędzi krążenia) ze światem otaczającym, choć pośrednio, przez otwory na krańcach każdego narządu znajdujące się: płuca przez krtań, przewód pokarmowy przez jamę ustną i odbytnicę, nerki przez cewkę moczową, macica przez pochwę. Wykład opisowy pojedyńczych trze-wów, jakoteż całych narządów, podaje Splan-c h n o 1 o g i a (greckie splachnoii—trze-w) — (ob.). 5) Ostatni dział anatomii zajmuje się opisem układu nerwowego i nosi nazwę Neurologii (grec.

•/

lUfes

«•//if

su

1!

JV-*

Mi

Fig. 80. Układ nertrowy ("Neurologia;.

neuron—nerw). System nerwowy, pośredniczący w czynności wszystkich narzędzi i spraw ustrojowych, przewodniczący wszystkim objawom życia zwierzęcego (umysłowego) i wegetacyjnego, przedstawiający niejako najwyższą władzę nad organami ustroju naszego, składa się anatomicznie z trzech oddziałów, a w szczególności: a) z mózgowia, zawartego w czaszce, w którem rozróżniamy: mózg (wielki), móżdżek i rdzeń przedłużony, b) z rdzenia pacierzowego, objętego kanałem czyli przewodem kręgowym, c) i z podłużnych, nitkowatych pasemek, t. j. nerwów, które, wychodząc z mózgowia i rdzenia, przebiegają do poszczególnych części, organów i tkanek ciała, gdzie roprzestrzeniają się i kończą. Mózgowie i rdzeń nazywamy ośrodkową częścią układu nerwowego, nerwy zaś stanowią część jego obwodową. Ośrodki mózgo-rdzeniowe pokryte są trzema oponami (twardą, pajęczą i naczyniową); mózg, z dwóch symetrycznych półkul złożo-żony, przedstawia masę miękkawą, z wierzchu szarą, lrcznemi bruzdami i Zawojami poprzegra-dzaną, wewnątrz białą; rdzeń z wierzchu białą, gładką, wewnątrz cisawą; nerwy, złożone z drobniutkich białych włókien, pokryte są pochewką nerwową. Mózg jest siedliskiem władz umysłowych i zmysłowych, czucia i ruchu; rdzeń przeprowadza nerwy czuciowe i ruchowe; nerwy obwodowe są przewodnikami wrażeń czuciowych od zewnątrz do ośrodków i ruchowych od ośrodków do narzędzi ruchowych (mięśni). Mózg wysyła przez otwory czaszkowe po 12 nerwów z każdej strony (zatem 12 par), rozgałęziających się po twarzy, głowie i przyrządach zmysłowych, z wyjątkiem 10-ej pary, sięgającej do płuc i żołądka; jedne znich są wyłącznie czuciowe, inne ruchowe a niektóre mieszane. Z rdzenia pacierzowego wychodzi po obu stronach po 8 nerwów szyjowjch, 12 grzbietowych, 5 lędźwiowych, 6 krzyżowych, razem par 31, które rozgałęziają się po kończynach i tułowiu, łącząc się najrozmaiciej z nerwami czaszkowemi. Oprócz wymienionych tu nerwów jest nadto wielki pień nerwowy, składający się z szeregu zwojów (plexus), łączących się ze sobą ściśle, nazwany nerwem sympatycznym. W myśl przekonania liichat'a (ob.) poczytywano nerw ten do ostatnich czasów za osobny, niezależny od poprzednich ośrodków, układ nerwowy, mający pośredniczyć w czynnościach wegetacyjnych, niezawisłych od wpływu woli i wiedzy naszej. Jakkolwiek w rzeczy samej wychodzące z nerwu sympatycznego gałęzie zaopatrują trzewy, których ruchy odbywają się mimowolnie, nie ulega przecież wątpliwości, że gałęzie te połączone są najściślej z nerwami mózgo-rdzenio-wemi i że n. sympatyczny nie posiada przypisywanej mu samodzielności ni odrębności. Pień nerwu sympatycznego leży w głębi przed i na kręgosłupie, rozciągając się w postaci pasma od czaszki do jamy miedniczej, w którem rozróżniamy zwoje przedkręgowe i trzewowe ze względu na ich położenie (ob. artykuł „Nerwy”). Pomiędzy nerwami obwodowemi są wreszcie takie, których czynność odnosi się wyłącznie do przejmowania osobliwych wrażeń, np. światła, dźwięku itp., i przeprowadzania ich do mózgu, gdzie przejęte w odpowiednich znowu miejscach sprowadzają świadomość tych wrażeń. Tego rodzaju nerwy nazywamy zmysłowemi (n. sensorii), a narzędzia zewnętrzne, pośredniczące w przejmowaniu tych osobliwych bodźców, zowiemy zmysłami. Część anatomii, wykładająca naukę o zmysłach, nosi nazwę Aesthesiologii (grec. aisthesio= zmysł). Nerwy zmysłowe, lubo w utkaniu ich nie widzimy różnicy od innych nerwów, są całkiem nieczułe na inne, obce sobie bodźce i odziaływa-

Dr. Ł.

Dr. Ł.

ganu lub narządu w szczególności. Obrabianie to musi odbywać się wedle pewnych prawideł technicznych, przy użyciu odpowiednich narzędzi (noży, szczypczyków, piłek etc.) i z dokładną wiadomością rzeczy, albo pod przewodnictwem osób z przedmiotem obznajomiouych. Sporządzone w ten sposób wyroby, zdjęte z trupów ludzkich nieuszkodzonych i wykazujące z naturalną wiernością stosunki i zachowanie poszczególnych organów lub narządów, nazywamy preparatami anatomicznemi, które następnie zasuszone albo przechowane w płynach, gniciu ciała zapobiegających, służą do objaśnienia przy wykładzie anatomii i nauki jej w ogólności. Do wykonywania rzeczonych wyrobów obowiązani są studenci wydziału lekarskiego pierwszych kursów przy t. zw. sekcyach anatomicznych. Dla ułatwienia odrabiania preparatów, uwydatnienia rzeczy pouczających i możności przechowania ich, zaprawiają się części miękkie (mózg) płynami twardniejącemi, naczynia (tętnice, żyły) wypełniają się masą tężejącą, kości wysuszają się i bielą i t. p. W zamiarze podania uczącym się pożytecznych wskazówek do starannego naukowego preparowania anatomicznego, ujęto wymagane do tego prawidła w osobną gałąź lekarską, przezwaną An. praktyczną, której oddzielne poświę-KT. AHa- eają dzieła. W wykonywaniu mistrzowskich wyrobów anatomicznych odznaczył się wiedeński prof. Hyrtl (ob.); u nas celują w tej gałęzi: Hirschfeld, Kozubowski i Teichmann. Za środki pomocnicze do wykształcenia studentów w dziale anatomicznym służą nadto ryciny, często kolorowane, odlewy gipsowe i wyroby woskowe, bądź to w naturalnei wielkości, bądź też powiększone dla unaocznienia ważniejszych części (ob. Atlas, Muzeum anatomiczne).—Ważniejsze dzieła: Hyrtl: „Handbuch d. praktischen Zergliederungskunst”, I860; Budge: „Anleitung zu d. Präparir-übungen”, przełożone na język polski przez Mayzla (Anatomia praktyczna, 1871).    Dr-L-

Anatomia topograficzna, albo Anatomia okolic ciała, jest to uzupełnienie wykładu anatomii opisowej, dla zastosowania jej patologii i terapii. O ile An. opisowa zajmuje się poznajomieniem z oddzielnemu częściami i narządami ustroju z substratem materyalnym zjawisk biologicznych, o tyle An. topograficzna rozpatruje układ części anatomicznych w pojedynczych okolicach ciała, zajmując się przedewszyst-kiem ich wzajemnym do siebie stosunkiem. Nauka anatomii opisowej ma za podstawę analizę, kiedy nauka anatomii topograficznej jest syntetyczną. Na zasadzie danych anatomii topograficznej możemy ze ścisłą dokładnością oznaczyć siedlisko choroby, a zarazem uprzytomnić sobie, jakie części napotykamy po drodze, zanim dojdziemy do samego ogniska chorobowego. Dokładna znajomość anatomii topograficznej czyni trój człowieka dla lekarza do pewnego stopnia przejrzystym. Ponieważ gruntowna znajomość anatomii topograficznej nadewszystko jest ważną w chirurgii, przeto niektórzy autorowie nazywają

ją tylko na wrażenia specyficzne, np. nerw wzrokowy tylko na promienie świetlne, słuchowy tylko na drgania głosowe. Cztery zmysły (oko, ucho, nos, język) stanowią przyległ«>ści głowy i łączą się bezpośrednio z mózgiem; piąty zmysł dotyku rozprzestrzenia się po całej skórze, skupiając się Da niektórych miejscach (palcach, ustach itp.) w liczniejsze gałęzie nerwów czulnych, które po dłuższym przebiegu dochodzą do mózgu. Neurologiczny dział A-i opracował bardzo dokładnie i wzorowemi objaśnił rycinami b. profesor Anatomii w Szkole głównej. Dr. L. Hirszfeld, w dziele: „Nevrologie ou description et iconographie du système nerveux”, Paris, 1850, zaszczyconem nagrodą Akademii Umiejętności Paryskiej (Prix Muntyon). Z wielkiej liczby dzieł treści anatomicznej wyszczególniamy: Hyrtl: „Lehrbuch d. Anatomie d. Menschen“, 1846 (odtąd 18 wydań); przekład polski D-rów Neugebauera i Nowakowskiego i860. Aeby: „Der Bau d. menschlichen Körpers”, 1871 (z drzeworytami). Quain: „Lehrbuch d. Anatomie” (Deut. Original-Ausgabe v. Hoffmann 1871); przekład polski D-ra Gurbskiego: „Anatomia opisowa ciała ludzkiego” 1875. Henie: „Handbuch [d. systemat. Anatomie”, 3-te Aufl. 1871. Hirschfeld: „Anatomia opisowa ciała ludzkiego”, 4 tomy, 1870. Luschka: „Anatomie d. Menschen”, 1875. rnpTJib: „PyKOBO^cmo tomm ueJiOBhuecKaro Tkaa”, 1874. Krause: „Hndb. d. menschl. Anatomie”, 1876—80. Cruveilhier: „Traité d’anat. descrip.”, 1878. C. Gegenbauer: „Anatomie d. Menschen”, 1888.

Anatomia chirurgiczna, ob. Anatomia topograficzna.

Anatomia ogólna. O ile An. opisowa rozbiera i opisuje pojedyńcze narządy i organy ciała ludzkiego, o tyle słusznie nazywa się także An. szczegółową. Każdy organ atoli nie jest ciałem jednolitem, lecz złożonem z rozmaitych tkanek, błon; każda znowu tkanka, błonka, składa się z tworów jeszcze mniej złożonych, czyli pierwiastków organicznych, dostrzegalnych jedynie za pomocą drobnowida — i łatwo zrozumieć, że dopiero poznanie pierwotnego utkania organów daje właściwe pojęcie o budowie naszego ciała i wynikającej stąd czynności organów. Owoż część Au., zajmująca się dochodzeniem pierwotnego utkania błon, organów i t. p., nosi nazwę Au. ogólnej, czyli mikroskopowej. Część ta rozwinęła się od czasu Bichat’a (ob.) tak wysoko, że stanowi dziś osobną gałąź nauki lekarskiej pod nazwiskiem His to logii, której treść i znaczenie na właściwem miejscu podane będą.

Anatomia patologiczna, oh. Patologia anatom i czn a.

Anatomia praktyczna. W celach pedagogicznych, do wyuczenia się anatomii dla korzystania z niej w zawodzie lekarskim, nie wystarcza czytanie dzieł anatomicznych; do tego potrzeba koniecznie własnoręcznego wyszukiwania oddzielnych organów, odłączania, oczyszczania z sąsiednich częśc-i, w ogólności obrabiania każdego or-

w nauce

US

ją anatomią chirurgiczną; wszelako znajomość anatomii topograficznej jest również bardzo doniosłą i dla medycyny wewnętrznej. Samo wyliczanie warstw bez podania wniosków, jakie wypływają z pewnego układu anatomicznego, byłoby bezowocnem. Otóż rodzaj i zastosowanie tych wniosków stanowić będzie, czy ik-ię topograficzną nazwać mamy chirurgiczną, czy też terapeutyczną? Łatwo można zrozumieć, że rozwój anatomii topograficznej był ściśle związany z jednej strony z rozwojem anatomii opisowej, a z drugiej z rozwojem patologii i to przedewszystkiem chirurgicznej. Pierwsza była podstawą jej poznania, druga—zasadą stosowania anatomii w praktyce lekarskiej. — Ważniejsze dzieła: „Traité d’anatomie chirurgicale”, par Malgaigne, Bruxelles, 1859. - „Manuel d’anatomie chirurgicale générale et topographique”, par Velpeau et Bé-rard, Paris, 1862. — „Handbuch der topografischen Anatomie u. ihrer practisch. med. chir. Anwendungen”, v. Joseph Hyrtl, Wien, 1865.—

„Traité pratique d’anatomie médico-chirurgicale”, par A. Richet, Paris, 1866 (przekład polski D-râ cem Lewińskiego: „Anatomia chirurgiczna”, 1871 ). —

„Położenie organów piersiowych człowieka”, z 6 tablicami (przekład dzieła: „Die Brustorgane des Menschen in ihrer Lage”, v. H. Luschka, 1857;

Warszawa, 1872, przez Dobrskiego). — Traité d’anatomie topographique avec applications à la chirurgie”, par Tillaux, Paris, 1875.—„Rys anatomii stosowanej” Paulet’a, przekład z francuskiego, dok. p. Kowalewskiego i Matlakowskiego,

1877.—Roser: „Vademecum xupyprauecKofi ami-tomîh”, IleTepó., 1873.

Anatomia porównawcza, nauka, która, opisując budowę zwierząt w ogólność], jednocześnie z opisów wyciąga wnioski naukowe. Dostarczycielką surowego materyału dla tej nauki jest zootomia, preparowanie zwierząt, analiza ich budowy. Luźne fakta zootomiczne anatomia porównawcza usiłuje łączyć w jedną całość metodą syntetyczno-porównawczą. Porównywając organa, czyli części zwierząt, zwracamy uwagę na ich analogię, lub też na homologię. Analogicznemi nazywamy organa zwierzęce, jeżeli czynności ich są podobne; naprzykład: skrzydło ptaka i skrzydło motyla są organami analogicznemi. Jeżeli zaś organa zwierzęce podobne są pod względem budowy i stosunku do innych części organizmu, tak, iż można uważać je za modyfikacye jednego organu, wówczas nazywamy je homologicznemi, bez względu na to, czy czynności ich są podobne, czy nie; tak więc skrzydło ptaka i ręka ludzka, są organami homologicznemi, gdyż budowa jednej i drugiej części zwierzęcia ma wiele cech wspólnych i stosunek do innych organów jest jednakowy, jakkolwiek czynności różne. Anatomia porównawcza poszukuje głównie homologij w or-ganizacyi zwierząt, analogie pozostawiając na uboczu, jako zadanie fizyoiogii. Ponieważ tak zmienność gatunków, jak związek genetyczny form zwierzęcych, dla współczesnego zoologa są rzeczą dowiedzioną, organa homologiczne uważane są za

Dr. J.

<j----11

Fig. 81. Skrzydło ptak», a. ramię, t>. przedramię, c, dłoń.

a tern samem

I\

Èà

f!

Flf. 82.

Ręka ludzka, a. ramię, h przedramię, u. dłoń.

części wspólnego pochodzenia, zmodyfikowane pod względem kształtu, zależnie od różnych czynności, do których się przystosowały. Nietylko więc ręce ludzkie i skrzydło ptasie są organami homologicznemi, ale kończyny wszystkich zwierząt kręgowych, nie wyłączając płetw rybich, stanowią seryę organów wspólnego pochodzenia, zróżnicowanych w sposób rozmaity u różnych form zwierzęcych, stosownie do czynności, którą spełniają, pochodzących od odpowiednich części praojców zwierząt kręgowych, których kończyny prawdopodobnie naj-bardziej były zbliżone do płetw rybich, uważanych za najpierwotniejsze w tej » s e r y i organów.

Poszukując więc organów homologicznych w państwie z wierz ę-anatomia

po rownawcza

bada jednocześnie związek genetyczny pomiędzy formami zwierzęcemi, którym organa te są właściwe, i dąży tym sposobem do stworzenia naturalnego systemu zwierzęcego, t. j. takiego, który byłby zarazem tablicą genealogiczną form zwierzęcych. Poznawszy nowy organ u jakiejś formy zwierzęcej, poszukujemy organów ho-G mologicznych u form podobnych pod względem ęrganizacyi, najbliższych co do pochodzenia. Często jednak u form pokrewnych nie znajdujemy części o tyle podobnych do nowoodkrytego organu, aby można było wyrokować o ich homologii. Aby być pewnym homologii dwóch

I-----i organów, znacznie różniących się pod

ględem budowy, trzeba znaleść «    szereg form zwierzęcych, z których

J    jedne posiadałyby narzędzia podobne

/    do jednego z dwóch badanych orga-

l____c nów, inne do drugiego, inne znów

zajmowałyby miejsce pośrednie; trzeba, jednem słowem, znaleźć przejście pomiędzy organami różnej budowy i tym sposobem wykazać, przez jakie stadya w filogenii przechodził dany organ, zanim przybrał właściwe sobie kształty. Anatomia porównawcza bardzo często nie jest zdolna uczynić tego o własnych siłach, wiadomo bowiem, że w walce o byt zwTykle giną formy zwierzęce pośrednie, zostają się zaś krańcowe, najbardziej różniące się pod względem or-ganizaeyi (ob. Dar w in izm); o przejścia więc pomiędzy formami żyjącemi nie łatwo. Ale w wielu podobnych wypadkach anatomii porównawczej przychodzi z pomocą nauka o organizacyi zwie-, rząt kopalnych, zaginionych —paleontologia, wypełniając luki w servi organów homologicznvcb

y:

w.*''

.r*

Fig. 83. Szki let krokodyla, a. krąg, c. miednica.

należący cli do zwierząt istniejących obecnie. Tak się ma rzecz np. ze skorupą mięczaków głowono-gick. Z pomiędzy głowonogów dwuskrzelowych obecnie jedna tylko Spirula posiada skorupę zupełnie wykształconą, skręconą w wężownicę, podzieloną przegródkami poprzecznemi na kilka komór, z których zewnętrzna jest schronieniem zwierzęcia. Inne rodzaje, należące do tej grupy zwierząt, są zupełnie skorupy pozbawione; tylko Sepia i Loligo posiadają resztki tego organu, ukryte w płaszczu: Sepia w postaci niewielkiej stosunkowo, płaskiej zupełnie, deszczki zwapnia-łej, Loligo w postacirogowatej, długiej stosunkowo, ale wąskiej i cienkiej blaszki. Że organa te są homologami skorupy rodzaju spirula, o tem trudno byłoby wywnioskować, gdyby nie fakta paleontologiczne: pośród licznych, poznanych dotąd głowonogów kopalnych, znajdujemy rodzaje, których skorupy są w mniejszym lub większym stopniu zmniejszone (zredukowanej; zasługuje tu na szczególniejszą uwagę Spirulirostra, której skorupa, nieco tylko zredukowana, zbliża się pod względem budowy do tegoż organu Spiruli Belemnites, którego skorupa, wyraźna wprawdzie, jest jednak o tyle zredukowaną, że zbliża się pod względem kształtu do tegoż organu Sepii lub Loligo, i Xi-plioteuthis, pod względem stopnia redukcyi skorupy trzymający środek pomiędzy Spindirostrą a Belemnitesem. Te więc formy kopalne, wraz z wymienionemi żyjącemi obecnie, pod względem budowy skorupy stanowią seryę kompletną, w której na jednym krańcu mieści się Spirula, na drugim—Sepia i Loligo. Na zasadzie tych danych twierdzimy z całą pewnością, że deszczka zwapniała Sepii i rogowata szypułka rodzaju Loligo są organami szczątkowemi, resztkami skorupy, którą przodkowie tych form posiadali w pełni rozwoju, a która, ulegając z biegiem czasu stopniowemu zanikowi, pozostaje dotychczas w postaci resztek, skutkiem dziedziczności. W bezpośrednim też związku z anatomią porównawczą pozostaje histologia, nauka o komórce i tworzących się z nÆj- tkankach. W badaniu zwierząt jednokomórkowych (pierwotniaków) i wielokomórkowych o budowie prostszej dwie te nauki zlewają się w jedną całość. Przy opisie budowy niektórych organów zwierząt wyższych, np. narzędzi zmysłowych, skóry, anatomia porównawcza także zmuszoną jest podać rękę histologii. Z nauk, bezpośrednio związanych z anatomią porównawczy, największe usługi oddaje jej obecnie embryo logi a porównawcza. Nicią przewodnią poszukiwań embryologicznych jest tak zwane zasadnicze prawo biogenetyczne, sformułowane przez Laec-kla: rozwój osobnika (ontogenia) jest treściwem powtórzeniem rozwoju rodzaju (filogenii); w rozwoju osobnika danego gatunku odzwierciedlają się przemiany, jakim ulegały formy prarodzi-cielskie tegoż gatunku; im wcześniejsze stadyum zarodka, tem odleglejszą formę prarodzicieiską przypomina. Naturalnie, temuż prawu ulegają i pojedyncze części zwierząt, ich organa. Orga-nogenia (bistorya rozwoju organów) w bardzo

wielu wypadkach dowiodła homologii narzędzi, znacznie różniących się pod względem budowy, a nie powiązanych seryą form przejściowych. Tak się ma rzecz np. z lukami skrzelowemi ryb i kością podjęzykową człowieka. Wiadomo, że skrze-la rybie mieszczą się na znajdujących się tuż po za głową łukach kostnych, pomiędzy któremi znajdują się szpary skrzelowe, przebijające przednią część przewodu pokarmowego i służące do odświeżania wody, opłukującej skrzela. Embryo-logia dowiodła, że zarodek człowieka na pewnych stadyach posiada takież luki i szpary, które jednak nie pozostają w organizmie rozwiniętym; na późnych stadyach szpary skrzelowe zamykają się, tylne łuki zanikają, jeden tylko przedni pozostaje na całe życie, jako kość podjęzykowa, umieszczona po nad krtanią. Embryo-logia też dowiodła homologii pęcherza pławnego ryb i płuc wyższych kręgowców, tak jeden bowiem organ, jak drugi, rozwija się jako wypukli na przedniej części przewodu pokarm o wego; pęcherz pławny pozostaje na pe-wnem stadyum o budowie dość prostej, zaczątek zaś płuc rozwija się dalej, tworząc organ o budowie bardziej zawiłej.

Gdy jesteśmy w niepewności, który z dwóch organów homologicznych, ale różniących się budową, jest pierwotniejszy m, kwestyę rozstrzyga także history a rozwoju danych organó w.

Przypuśćmy np.. że chodzi nam o rozstrzygnięcie kwestyi, czyj kręgosłup bardziej jest zbliżonym pod względem budowy do tegoż organu praojca zwierząt kręgowych: kręgosłup gadów, u których składa się on z większej lub mniejszej ilości oddzielnych kręgów, czy też ptaków, u których w skład tego organu, oprócz oddzielnych kręgów, wchodzi duża stosunkowo, jednolita kość krzyżowa; embry ilo-

gin poucza nas że u wszystkich kręgowców, nie ! chłonnych, jest organem homologicznym. Tak wyłączając ptaków, kręgosł p zarodka składa się | więc spółczesna morfologia (ob.) zwierzęca, t. j. z oddzielnych kręgów, z których 16—20 u pta- anatomia porówn., embryologia porówn., histolo-ków na późniejszych stadyach zrasta się, tworząc gia i paleontologia, dowiodła, że wszystkie istnie-jednolitą na pozór kość krzyżową; na zasadzie iące formy zwierzęce pozostają w związku gene-tych danych twierdzimy z pewnością, że kręgo- tycznym. Ale jest ona jeszcze daleką od moźno-słup ptaków jest bardziej oddalonym od typu ści stworzenia systemu genealogicznego. We współ-pierwotnego, aniżeli tenże organ tych zwierząt, czesnym systemie zwierzęcym istnieją liczne wąt-u których wszystkie kręgi są oddzielnemi kośćmi, pliwości i luki, które jednak powoli wypełniają Tak więc fakta embryologiczne są sprawdzianem skrzętne poszukiwania licznych spółczesnych zoo-wniosków anatomii porównawczej; dwie te nauki logów. Początki anatomii porówn. sięgają odle-tworzą obecnie poniekąd jedną całość: współcze- głej starożytności. Istnieją wskazówki, że czynili sne podręczniki anatomii porówn. opisują fakta poszukiwania w tej gałęzi wiedzy filozofowie szko-anatomiczne na podstawie historyi rozwoju. Do ły pitagorejskiej i słynny Demokryt z Abdery; ni© najważniejszych wniosków doprowadziło zestawie- wiemy jednak, do jakich doszli rezultatów. Z wiedzą nie anatomii zwierząt o najprostszej organizacyi anatomiczną filozofów starożytnych obznajamiają z opisem najmłodszych stadyów rozwoju zwierząt, nas dopiero ocalone pisma Arystotelesa „De par-tak wyższych, jak niższych. Anatomia porównaw- tibvs animalium”, „ De historia animalium” i „De cza i histologia dowiodły, że najprostsze organi- generatione animalium.” Znajdujemy tu obfity, zmy zwierzęce, pierwotniaki, są pojedyńczemi ko- jak na owe czasy, materyał faktyczny, prawdo-mórkami (ob.); embryologia porównawcza wyka- podobnie w znacznej części zebrany przez same-zała, że najmłodsze stadyum, jajko, każdego zwie- go autora, oraz poglądy, które o wiele wyprzedzi-rzęcia, jest nie czorn innem, jak komórką. Bada- ły zapatrywania anatomów XVI, XVII i XVIII nia anatomiczno-histologiczne nad zwierzętami, stulecia naszej ery. Arystoteles miał już pojęcie zaliczanerai do typu jamocMonnych (coelenterata, o analogii i homologii organów i rozumiał, że ob.), dowiodły, że najprostsze z nich, jak Hydra, nie zawsze pierwsza idzie w parze z drugą. Po niektóre gąbki wapienne, są poprostu woreczka- Arystotelesie w rozwoju anatomii porównawczej mi, których ścianki skradają się z dwóch listków nastąpiła długa przerwa: szkoła aleksandryjska

ci

Umm

ifś#

Éjo

If \

vvi

i;

t-'

WJ

Fit?. S4. Dolna część krę?osłupa ptasiego z miedn' a. '/.nacza krą? osobny, b.

żową, c. miednicę.

icą. i. kość

krzy-

nabłonkowych (ob.): uprawiała wyłącznie antropotomią, arabowie zaś zewnętrznego, zwane- poprzestawali na komentowaniu pism Arystotole-go ektodermą, i we- sa. Badania anatomiczne podjęto na nowo dopie-wnętrznego, zwanego ro w wieku odrodzenia. Zapoczątkował je Mon* entodermą i pełniące- dino jeszcze w Xt.V stuleciu, badaniem budowy go czynności trawienia; człowieka na trupach. W XVI, XVII i XVIII badania embryologicz- stuleciu badaniami anatomicznemi trudnią się licz* ne dowiodły, że wszyst- ni i znakomici uczeni, jak: Vesale (1514—1564),. kie zwierzęta, począw- Fallopiusz (1523—1562), Eustachiusa (*{■ 1574), szy od jamochłonnych, Nap ditano Severino (1580—1656), Harwey (1578 w rozwoju przechodzą — 1657), d’Aselli (1622), Th. Willis (1622—1675), przez stadyum zwane Malpighi (1628 — 1694), Swammerdam (1637 — gastrulą, która nie 1680), Monroe młodszy (1732 — 1817), Pallas jest czem innem, jak (1741—1811), Daubenton (1716—1799), Camper woreczkiem o ścian- (1722—-1789). Wszyscy wymienieni badacze, oprócz kacli złożonych Malpighiego i Swammerdama, trudnili się alba z dwóch warstw na- wyłą cznie antropotomią. albo też, w związku z ana-błonkowych: zewnętrz- tomią człowieka i medycyną, badali budowę nej, zwanej ektobla- zwierząt wyższych. Niektórzy z nich, zwłaszcza stem, i wewnętrznej, Harwey i d'Aselli, położyli olbrzymie zasługi w fi-zwanej entoblastem. zyologii, ale anatomiczne ich badania prowadzo-Ztąd wniosek nader ne były bez przewodniej myśli naukowej i są po* prawdo podobny, że prostu zootomią. Wyjątek pod tym względem sta* wszystkie organizmy nowi Th. Willis, który pierwszy użył wyrażenia zwierzęce wielokomór- „anatomia comparata” w znaczeniu niezbyt odle-kowe, (t.zw. metazoa, ob.) pochodzą od jednoko- głem od współczesnego i opisał metodą porównaw* mórkowych, i że jamochłonne są organizmami, pod czą budowę mózgu zwierząt wyższych. Malpighi względem budowy zbliżonemi do wspólnych przód- i Swammerdam mają tę zasługę, że korzystając ków wszystkich zwierząt, wyżej od nich stojących, z wynalezienia szkieł powiększających, zaczęli ba-W całem państwie zwierzęcem środkowa część dać budowę zwierząt niższych i tym sposobem przewodu pokarmowego tworzy się z entoblastu, znaemie rozszerzyli pole poszukiwań anatomicz* przednia zaś i tylna z wypukleń ektoblastu; a więc nych i pierwsi zaczęli traktować zootoraię, jaka przewód pokarmowy, jako część rozwijająca się naukę niezależną od medycyny. Nową erę w roz-w sposób podobny u wszystkich zwierząt, w ca- woju anatomii porównawczej zainaugurował Vicq-łem państwie zwierzęcem, począwszy od jamo- d’Azyr (1748—1794); zarówno, jak Buffon, widzi

F. U.

Anatomia roślin (Phytotomia) j*est częścią botaniki, mającą za przedmiot poznanie wewnęirz-

on w organizacyi zwierząt plan ogólny, poszczególne zaś różnice są, zdaniem jego, tegoż planu modyfikacyami; on też pierwszy zrozumiał znaczenie organów szczątkowych. Takie pojmowanie faktów anatomicznych jeszcze wyraźniej zaznaczyło się w poglądach niemieckich filozofów natury, jak Oken (1779—1851), Goethe i inni. Jednocześnie we Francyi szkoła filozofii anatomicznej, na której czele, stał Et. Geoffroy Saint-Hilarie (1772 — 1844'', obstawała za teoryą jedności w organizacyi państwa zwierzęcego; gatunki uważała ona za zmienne, za przyczynę przemian w organizacyi zwierząt podając wpływy zmiennego z natury środka, w którym te zwierzęta żyją. Z ówczenych natoralistów najbliższym poglądów teraźniejszych był Lamarck, Jan Chrzciciel Darwina, który w swej „zoologii filozoficznej” (1809) wyłożył teoryę zmienności gatunków; za przyczynę przekształcania się organów uważał on częstsze lub rzadsze ich używanie; każden organ, zdaniem je°ro, ma budowrę odpowiednią funkcyi, którą pełni. Ale w tymże czasie na arenę naukową wstąpił Jerzy Cuvier fl769— 1832), wielki badacz, który obszarem i ścisłością faktów, dostarczonych nauce, zaćmił i poniekąd usunął na drugi plan wszystko, co w tej materyi przed nim istniało, i uzbrojony tą zasługą, zdołał narzucić ogółowi naturalistów pierwszej połowy bieżącego stulecia poglądy swe, krańcowo różne od zapatrywań Lemarka, ana-tomo-filozofów i filozofów natury. Na zasadzie swych niezmordowanych poszukiwań zootomicz-nych i paleontologicznych, stworzył on system zwierzęcy, który, zmodyfikowany następnie przez Leuckarta i Huxleya, stał się podwaliną współczesnej systematyki. Cuvier podzielił państwo zwierzęce na cztery typy; działy te, zdaniem jego, nie mają z sobą nic wspólnego, gdyż każdy typ został stworzony według innego planu; gatunki, należące do jednego typu, jakkolwiek stworzone według jednego planu, nie pozostają z sobą w związku genetycznym; gatunki są niezmienne, każdy pozostał takim, jakim był przed wiekami, w dniu stworzenia. W duchu poglądów Cu-wiera pracowali Tiedemann, Treviranus J. F. Meckel (1781 — 1833), J. Müller (1801— 1858),

R. Owen, Agassiz i wielu innych. Epokę w morfologii zwierzęcej, jak i w innych działach biologii, stworzyła teorya doboru naturalnego, ogłoszona przez Darwina w roku 1859. Zmienność gatunków stała się faktem dowiedzionym. Fakta morfologiczne zaczęto oświetlać w sposób odmienny; badania nad calem państwem zwierzęcem podjęto z wielkim zapałem, według metod nowych, coraz bardziej ulepszanych; dla ułatwienia studyów nad zwierzętami morskiemi założono stacye zoologiczne w Neapolu, Messynie, Tryeście,

Roscoff, Concarnot, Banyuls-sur mer, Yilla-Fran-ca, Kielu. Huxley porównał dwie warstwy nabłonkowe, wchodzące w skład ścianek ciała zwierząt jamochłonnych, z listkami zarodkowemi zwierząt kręgowych, i tym sposobem zarysował prawo biogenetyczne, o którem zresztą miał już pojęcie znakomity badacz rozwoju zwierząt kręgowych, Cuvier embryologii, von Baer. Prawo to zostało w roku 1864 obszerniej rozwinięte przez Franciszka Müllera, wreszcie nieco p >źniej kategorycznie sformułowane przez Haeckla, głównie na zasadzie prac Kowalewskiego, który poszukiwania embryologiczne według ulepszony cli metod rozszerzył na całe państwo zwierzęco. Olbrzymie też znaczenie w rozwoju spółczesnej morfologii miały prace histologiczne Schwamm, który w połowie bieżącego stulecia odkrył komórkę zwierzęcą i pojął jej rolę w tworzeniu się Ika-nek. W duchu współczesnym prow-dzą badania, oprócz wyżej wymienionych, liczni i skrzętni morfologowie, jak Leuckart (starzec), Kölliker, Ge-genbaur, Weismann, Bütschli, Wiedersheim, Kleinenberg, Selenka, Oskar i Ryszard Hertwi ,owie, Dobrn, Claus, Gräber, KenneJ, Balfour (nie lawno zmarły), Moseley, Lankester, Carpenter, Sedgwick, Wejdowski, Cienkow ki (niedawno zmarły), Lacaze-Duthiers, Balbi.ini, Perrier, Délage, van Beneden, Mieczników, Bobreckij Zalenskij i wielu innych.—Literatura: Cuvier: „Leçons d’anatomie comparée, recueillies et publiées par Du-méril”, Paris, 1835—46. Meckel: „System der vergleichenden Anatomie”, Halle, 1821 — 23. Milne Edwards: „Leçons sur la physiologie et l’anatomie comparée vie l’homme et des animaux“, Paris, 1857 — 70. Leydig: „Yom Bau d. thierischen Körpers”, Tübingen, 1864. Owen: „On the anatomy of vertebrates”, L< ndon, 1866 —68. v. Siebold u. S'annius: „Lohrbuc'i d. vergleichenden Anatomie, 1 »erlin, 1845—48 Schmidt 0.: „Handbuch d. vergl. Anatomie”, Tena. 1672. Huxley: „The anatomy of ver.ebratod animals”, London, 1871. „TI e anatomy of invertebrat d animals”, Churchill, 1877. Gegenbaar: „Grm.d-züge der vergl. Aua tomie”, Leipzig, 1 170; „Grundriss d. vergl. Anatomie”, Leipzig 1818; Schmar-da: „Zoologie”, Wien, 1878. Claus: „Grundzüge d. Zoologie”, Marburg, 1880—82. Wieder heim: „Lehrbuch d. vergleichenden Anatomie d. Wir-belthiere”, Jena, 1882. Lang: „Lehrbuch d. vergleichenden Anatomie”, Jena, 1888 (przeróbka dzieła Schmidta, jeszcze nieukończcna). Vogt

u. Yung: „Lehrbuch d. praktischen vergleichenden Anatomie”, Braunschweig, 1883 (je ;zcze nieu-kończona). Hatsckek: „Lehrbuch d. Zoologie”, Jena, 1889 (jeszcze lieukończona). Postęp nauki wyraża się w praca cb specyalnych, ogłaszanych w czasopismach, jak: „Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie”, „olorphologhcheo Jahrbuch”, „Jenaische Zeitschrift für Naim Wissenschaft und Medicin”, ,,Arbeiteo aus dorr. Zeologiseh-Zooto-mischen institute Würzburg”, „Arbeiten aus de na Zoologischen Institute Wien” „Mittheilungen aus der Zoologischen Station Neapel”, „Quarterly Journal of microsropjcalscienco”, „Archives de zoologie expérimentale et générale”, „Anuales de sciences naturelles”, „Archives de biologie” i inne.

roz-

nego ustroju roślin. W tym celu bada ona prze-dewszystkiem naturę zasadniczego organu tego ustroju, t. j. komói ki roślinnej. Stara się poznać składowe jej części, jako to: protoplazmę i jej produkta; sok komórkowy i materye, w nim rozpuszczone; jądro i ciała w niem powstające; błonę komórkową, jej zmiany i wytwory; wreszcie sposoby tworzenia się i rozmnażania komórek. Następnie bierze pod uwagę tkanki roślinne, bada sposoby ich powstawania i poszczególne własności różnych rodzajów tkanek, oraz powstawanie z nich całych przyrządów, przeznaczonych do wspólnego spełniania pewnych funkcyj fizycznych albo chemicznych. Nareszcie zajmuje się ona badaniami wewnętrznego ustroju każdego po szczególe złożonego członka, czyli organu rośliny, t. j. korzenia, łodygi, liści, organów płciowych i t. p. Wszystkie zaś tegohrodzaju badania uskuteczniają się jedynie zapomocą mikroskopu, przy stosownych powiększeniach. Jako środki pomocnicze dla badacza, prócz mikroskopu, niezbędne są narzędzia dyssekcyjne, a głównie ostra brzytwa dla przygotowywania preparatów, t. j. cienkich skrawków, gdyż wewnętrzna budowa jedynie najprostszych roślin, jakiemi są niektóre wodorosty i grzyby, może być obserwowaną bez żadnego preparowania. Niekiedy, dla zbadania pojedynczych elementów danej tkanki, poddaje się ją maceracji, lub ogrzewaniu w wodzie, przyczem one się rozluźniają. Do ważnych środków pomocniczych przy badaniach bądź tkanek, bądź zawartości komórek, należą także pewne chemiczne odczynniki, jak: roztwór jodu, kwas azotny, siarczany, potas kaustyczny i inne. Z tego pokazuje się, że Anatomia roślin, ze względu na swój przedmiot, jest zupełnie różną od Anatomii opisowej ciała ludzkiego, lub Zootomii; odpowiada ona właściwie Anatomii mikroskopowej zwierząt, czyli tak zwanej Histologii; dlatego to niektórzy z nowoczesnych botaników zowią ją Histologią roślin. Jest ona nauką nader ważną dla wyjaśnienia życiowych spraw roślin, które bez niej byłyby zgoła niezrozumiałemi. Początek anatomii roślin dali: włoch Malpighi i anglik Grew, przy końcu XYI stulecia, którzy przez to uważani są za ojców tej części botaniki. Wszystkie obserwaoye, jakie przed nimi były poczynione, nie mają dla nauki żadnego znaczenia, albowiem nie dają o wewnętrznym ustroju żadnego pojęcia. W miarę wydoskonalania, mikroskopu i samych metod badania, przy szlachetnej emulacyi uczonych wszystkich krajów Europy, nauka ta wciąż czyniła postępy i w obecnych czasach, dzięki poczynionym odkryciom, posiadamy już dość dokładne wyobrażenia, tak o własnościach komórki roślinnej, jak i o wewnętrznym ustroju głównych typów roślin. Z pracowników na tej niwie, którzy nauce się zasłużyli, na wspomnienie zasługują: z niemieckich botaników: Treviranus, Link, Bernhardi, Meyer, Unger, Hoffmeister, De Bary i inni; z francuskich: Mirbel, Turpin, duTrochet, Adolphe Bro-gniart, De Caisne, Van Ticghen i inni ; z an-

bielskich: Robert Brown i Slack: z włoskich: Viviani i Amici: z polskich: L. Cienkowski, E. Janczewski i E, Strasburger.    A.

Anatomia dla malarzy i rzeźbiarzy. Tym ty-tnlem zaopatrywane bywają podręczniki, obejmujące cześć Anatomii ciała ludzkiego, potrzebną uprawiającym sztuki obrazowe. Część ta dotyczy opisu kościoskładu, budowy mięsnej i mechanizmu ciała ludzkiego, prowadzi zaś do do fizyologii ruchów i do fizyognomonii, czyli do nauki poznawania człowieka z cech zewnętrznych jego postaci, do rozpoznawania, a w ostatnim wyniku, do umiejętności, odtwarzania i wytwarzania proporcyi i wyrazu postaci, oraz twarzy ludzkiej. Taki też jest, albo być powinien, programat wykładu tego przedmiotu po zakładach naukowych, kształceniu malarzy i rzeźbiarzy poświęconych. A lubo sztuki piękne nie wyłączają z przedstawień swoich maitych stanów chorobnych człowieka, wszakże pozostawia się je badaniom doraźnym tworzących dzieła sztuki, nauczanie ograniczając do tych wiadomości, które mogą się złożyć na uformowanie wyobrażenia o normalnej, wzorowej, budowie postaci ludzkiej, o jej proporcyach, piękności, cechach charakterystycznych rasy, płci, wieku i osobników. Z tego wynika, że gdy synteza jest cechą tworzenia w sztuce, to i wykład szkolny przedmiotu, sięgającego po materyał naukowy do rozłożonej na części składowe budowy ciała, powinien być prowadzony przez syntetyka, zatem przez artystę z przedmiotem obeznanego, co nie tamuje samodzielnych studyów, dalej i głębiej w przedmiot sięgających. Szczegółowy programat, podług powyżej wskazanych potrzeb dający się określić, powinien tedy zawierać: 1) naukę o ko* ścioskładzie (Osteologię), jako służącym za rusztowanie dla miękkich części ciała, wytykający proporcye i stanowiącym podstawę mechanizmu ruchów; 2) naukę o mięśniach (Myologię) jako wypełniających jamy i bruzdy międzykostne, pokrywających kościoskład, i skutkiem tego tworzących skończone zarysy postaci, â służących do wykonywania wszelkich ruchów, uwydatniających się zmianami kształtów, spowodowanemi obrzmieniem mięśniów podczas skurczeń ruchowych. Za konieczne objaśnienie tego działu uważać należy wiadomość o przecięciach części ciała w różnych kierunkach, jakoteż o charakterystycznych wyniosłościach, spłaszczeniach i wcięciach; 3) naukę o ruchach i ciążeniu ciała, czyli statykę i dynamikę ciało-kształtu, ze stanowiska fizyologii, objaśniającą przyczyny i naturę ruchów. Tu wiadomości o organach wewnętrznych, uzupełniających budowę kostną i mięsną, wpływających na objawy życiowe, wiadomości o siedliskach i właściwościach zmysłów, miejsce znaleźć powinny; 5) naukę o wyrazie postaci i twarzy, która bez wiadomości o zmysłowych, uczuciowych i duchowych pobudkach, rządzących organizmem naszym, obejść się nie może. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, starożytni greccy malarze i rzeźbiarze znali anatomię, doskonałość ich dziel sztuki przekonywa o tern; widać w nich nie samouęzkowskie,

powierzchowne, naiwne, odtwarzanie postaci czło- , brzegach prześwieca.Skład chemiczny, wedle roz-wieka, ale głębszą i zasadną znajomość jej bu- biorów Hauera: 62.3 krzemionki, 24.2 glinki, 0.1» dowy. Podczas odradzającej się sztuki we Wło- wapna, 12.3 wody, co bliskiem jest wzorowi: szech, genialni artyści, tacy jak Michał Anioł, (Al₂) Si₄ Ou + 3H₂0 (wodny krzemian glinu), samodzielnemi studyami na zwłokach ludzkich, W kolbce daje wodę i czernieje, w wyższej temp. ze skalpelem w ręku odbywanemi, musieli się tej bieleje i stapia na krawędziach; z roztworem ko» umiejętności dobijać, zanim w pierwszej, dobrze bałtu niebieszczeje. Znajduje się w górze Hra-uorganizowanej Akademii malarskiej Oaracoich dyszt pod Bilinem, w Czechach, w żyle zwietrzą-w Bolonii, anatomia stała się przedmiotem wy- lego bazaltu. Rammelsberg ma go za produkt kładowym, który, jako taki, już w Traktacie Le- przeobrażenia augitu.

K. J.

onarda da Vinci o malarstwie w literaturze po Anazowie v. Anezowie, jeden ze szczepów raz pierwszy występuje. Obecnie we wszystkich arabskich, zamieszkujący w pustyni syryjskiej, literaturach z podręcznikami anatomicznemi dla w okolicy Dź. Hauimauiije i oazy el Dschof. malarzy i rzeźbiarzy spotkać się można. We fran- Anbari Muhannned Ibn-ul(*885—-J-940), cuskiej najlepszy jako atlas (in quarto), a mniej uczony arabski, wielki znawca Koranu i jego ko-dobry jako tekst (szesnastka), jest doktora J. Fau: mentatorów, napisał wiele dzieł gramatycznych, „Anatomie des formes du corps humain”, wyda- leksykograficznych, egzegetycznych i komentował ny w Paryżu w roku 1866; w niemieckim gruba dawnych poetów arabskich. Umiał na pamięć księga, duża szesnastka, mniej dobra jako dołą- 300,000 wierszy z Koranu i 120 komentarzy. Je-czone do niej tablice i rysunki w tekście, wy- go zręczność w odpowiedziach i w doraźnych wyczerpująca jako treść, a w tym względzie nawet kładach stała się przysłowiową, nieco przydługa i napełniona rzeczami zbyteczne- Ancachs v. Huaraz, jeden z departamentów mi, sporządzona przez Dr. E. Harlessa, wykła- rzeczypospolitej peruwiańskiej, rozciąga się od dającego anatomię w Akademii monachijskiej, wybrzeża przez dwa łańcuchy, równolegle otacza-wydana w IStuttgardzie 1856 — 58 pod tytułem: jące dolinę górnej Amazonki (Maraniou) i do-„Lehrbueh der plastischen Anatomie”. We wło- sięga doliny rzeki Huallagi na wschodnim stoku skini języku dobra pod względem prostoty i sy- Andów. Na 49,898 km. □ mieszka 284,100 lu-stematyczności układu, a zaopatrzona w ryciny dzi. Kraj całkowicie górzysty, w dolinach rzecz-w połowie na+uralnej wielkości, doktora Józe- nych bardzo urodzajny i licznemi rzekami do-fa del Medico, pod tytułem: „Anatomia per uso brze zroszony; stoki gór pokrywają ogromne la-dei pittori e scultori”, wydana w Rzymie, w roku sy, ich wnętrze zaś zawiera bogate kopalnie sre-1809. W polskim języku Władysława Łuszczkie- bra, zwłaszcza w okolicy węzła górskiego Cerro wieża, artysty-malarza i profesora Szkoły Sztuk da Pasco; wr dolinie Hullagi obfite pokłady soli, Pięknych w Krakowie, z dobrym atlasem, wydana spławianej Amazonką do Brazylii. Na wybrze-w Krakowie r. 1882, pod tytułem: „Nauka o bu- żu morskiem znakomicie rozwinięta uprawa ryżu, dowie kształtów zewnętrznych ciała ludzkiego”, bawełny, wina i trzciny cukrowej; ta ostatnia W polskim też, podług układu del Medico prze- udaje się tu równie dobrze, jak na Antyllacń. robiona, in folio atlasem i dodatkami tłómacza Na wschodnich stokach Andów roślinność Hylei zaopatrzona, wyszła w Warszawie, w r. 1«77, (banany, ananasy, kauczuk, kopal, balsam Copai-pod tytułem: „Anatomia dla użytku malarzy i rze- va etc.). Stolica Huaraz, 5,000 m-ców, leży w ma-źbiarzy”, w tłómaczeniu i nakładem pod pisa- lowniczej dolinie i połączona jest za pomocą ko-

nego.

Anatomiczne muzeum, ob. Muzeum.

Anatomiczny atlas, ob. Atlas.

Anatomiczny teatr, ob. Teatr.

Anatorismus, umowa, zapewniająca wierzycielowi procenta od procentów, czego prawo rzymskie zabraniało. Zapisanie procentów rocznych dłużnych, jako kapitał, było dozwolone i od takiego kapitału wolno było też pobierać procent, tak, jak od każdego innego. Por. „Cic. ad Att.”, V, 21, 11.—Postanowienie to prawa rzymskiego jest źródłem art. 1,154 Kod. Cyw. Fr., wedle którego ubiegłe procenfa od kapitałów mogą przynosić procenta, wskutek albo skargi sądowej, ai bo też umowy szczególnej, byleby bądź w skardze, bądź w umowie, szło o procenta, należne przynajmniej za rok.

Anauksyt B r e i t h a u p t (miner.). Minerał krystaliczny, jakkolwiek dotąd znany tylko zbity i w ziarnistych skupieniach, ale z doskonałą łu-pliwością w jednym kierunku. C. wł. 2.264—2.376; Tw. 2—3. Zielonawo biały, blask perłowy, n;

w. Gerson.    £e]aznej z nadbrzeżnym portem Chimbote. And- s-

Ancelot Jakób Arseniusz Franciszek Polikarp (* 1794 w Hawrze—1854 w Paryżu), dramaturg francuski, bardzo ceniony w sferach reakcyjnych za Restauracyi, był początkowo urzędnikiem marynarki. Pozyskał rozgłos tragedyą „Louis IX” (1819), za którą Ludwik XV11Ï wyznaczył mu 2,000 franków rocznej pen-syi. Po niej nastąpiły: „Le maire du palais” (1823) i „Fiesque” i poemat „Marie de Brabant” (1825). W tym czasie A. został kustoszem biblioteki arsenalskiej w Paryżu. W r. 1827 towarzyszył marszałkowi Marmontowi (księciu Ra-guzy) do Petersburga, na koronacyę Cesarza Mikołaja I, a podróż ta dostarczyła mu wątku do napisania „Six mois en Russie” (1827) i dramatu „Olga ou orpheline russe” (1828). Po rewo-lucyi lipcowej utracił posadę bibliotekarza i był zmuszony oddać się całkowicie literaturze. Ponieważ tragedye jego, pisane jeszcze w stylu klasycznym, pomimo poprawnej dykcyi, nie odpo-na wiadały już nowszemu smakowi, przerzucił się

więc na pole leklciej komedyi i wodewilu. Utwo- .stołowi sposobność do opowiadania im ewangelii ryjego w tym rodzaju, czerpane zwykle z obycza- i wpływania na ich uobyczajenie i umoralnienie. jów dworskich w. XVIII, jak np. „Madame Du- Powoli też zdołał pozyskać taką ufność u dzikich barry,” „M-rne du Cbâtelet,“ cieszyły się powo- ludożerców, iż szanowali go i czcili, jak świętego, dzeniem. W r. 1838 A. zwrócił się znów do Prześladowcami jego byli portugalczycy, a zwła-tragedyi i napisał „Marie Paddle.“ Jakkolwiek szcza synowie europejczyków, z indyanek zrodze-przyjęta chłodno, utorowała ona poecie drogę do ni, którzy, prowadząc handel niewolnikami, uwa-Akademii francuskiej na opróżnione miejsce po żali misyonarza za swego wroga. A. zmuszony Bonaldzie (1841). Oprócz sztuk dramatycznych, był nakoniec pozwolić nowonawróconym indyanom A. napisał kilka romansów, jak np. „L’homme używać broni do odpierania gwałtu gwałtem. Nie-du monde“ (1827), „La rue Quincampoix“ (1848) godne jednak postępowanie ziomków nie prze-— i satyryczne „Epitres familières“ (1843). szkodziło mu okazywać im przysług największych, W tłómaczeniu polskiem istnieje „Chwila zalot- podczas wojny przeciw plemieniu krajowemu, Ta-noŚGi“ (w „Gabinecie powieści i romansów“ F. muyos. A. i ksiądz Nobrega, pierwszy misyo-

S. Dmochowskiego, Warsz. 1835). Porówn. E. narz i prowincyał brazylijski, udali się do tych Frère: „A., sa vie et ses oeuvres“ (Rouen, 1862). dzikich, jako pośrednicy i zakładnicy, z propo-Ancelot Małgorzata Ludwika Wirgi- zycyą pokoju. Układy szły w odwłokę; No-nia (* 1792 -—f 1875), z domu Chardon, żona brega po dwóch miesiącach musiał powrócić poprzedniego, autorka francuska; z początku po- do osady. Dzicy, zniecierpliwieni, zagrozili A-cie, magała mężowi w pisaniu lżejszych utworów see- że w dniu oznaczonym przez nich będzie zjedzo-nicznych, później (od r. 1835) tworzyła samo* ny, na co im odpowiedział spokojnie, że do tego dzielnie komedye, dramaty i romanse. Koinedye nie przyjdzie. W rzeczy samej odstąpili od te-jej, jak np. „Marie ou trois époques” (1836), go postanowienia i, po zawarciu pokoju, pozwolili „Le château de ma nièce” (1837), lubo wadliwe mu bez najmniejszej krzywdy odjechać. Za po-w kompozycyi, największą mają wartość i cieszy- wrotem, nie przestawał wyrzucać osadnikom ich ły się niemałem powodzeniem na kilku scenach występków i grzechów, a z zapałem, publicznie, paryskich. A. wydała je razem w r. 1848 p. t. na placach miejskich i zgromadzeniach rad rzą-„Théâtre complet.” Z romansów poczytniejsze dowych, bronił sprawy plemienia Tamuyosów, śród były: „Réné de Varville” (1853) i „La nièce du którego, jako zakładnik, trzy miesiące przepędził, banquier” (1853). W przekładzie polskim ist- Kiedy wielkorządca, Memdesa, dla wyrugowania nieją: „Córka adwokata” kom. (War. 1841) i „Ma- francuzów z Rio Janeiro, wezwał na pomoc in-rya czyli trzy epoki” (War. 1857).    dyan, A. był im przydany, jako naczelnik du-

Ancenis, główne miasto obwodu i kantonu t. i. chowny, i w czasie dwuletniego oblężenia umiał w depart. Dolnej Loary, na prawym brzegu tej zachować między nimi porządek. On to właści-rzeki i przy kolei orleańsko-nantejsldej, o 32 km. wie, przy pomocy wiernych mu indyan, wiele przy-na płn.-wsch. od Nantes, 5,361 m-ców. Posiada czynił się do założenia tego miasta, które zczasem sąd, kollegium, piękny klasztor Urszulinek, most się stało stolicą Ameryki portugalskiej. Mianowany wiszący nad Loarą, dawny zamek, cukrownie i fa- prowineyalem brazylijskim, nie zaniechał wędró-bryki narzędzi rolniczych. Handel zbożem, oc- wek apostolskich i nawrócił część masamocya-tem i winem; ożywiona żegluga po Loarze stat- nów, których dalsza nauka powierzona była pó-kami parowemi, które dochodzą aż do Angers, źniej księdzu Viegas. Dla licznych, zdumiewa-Pamiętne ostatecznem rozgromieniem wandejskiej jącycli cudów, jakie mu przypisywano, nazwany armii przez Westermanna w 1793 r. Okrąg (Ar- został .wielkim thaumaturgiem czasów nowoźyt-rondissement) A. liczy do 55,000 m-ców na 1,334 nych. Żywot jego opisali: Vasooncellos w języku

km. □.

A Sz- portugalskim, a Beretarius w łacińskim. („En-Ancłlieta Józef, przezwany Apostołem ora- cykl. S. Orgelbranda”), zylijskim, jezuita misyonarz, (* 1533 na wyspie Anchilophus Gerv. (paleont.). Rodzaj ssące-Teneryfie). Po ukończeniu nauk w Koimbrze, go kopalnego z rodziny koniowatych (Eąuidae), w 17-ym roku życia wstąpił do zakonu jezuitów, grupy Palaeotlieriinae, niedokładnie jeszcze zna-W trzy lata później udał się do Brazylii, gdzie nego a bardzo bliskiego rodzajowi Mesohippus. najprzód w Pirasingo (San Paolo) uczył młodzież Dolne zęby trzonowe o dwóch brodawkach ostrych, łaciny, a sam nauczył się języka krajowego i uło- górne zwykle z niewyraźną jedynie krawędzią na żył w nim dla użytku misyonarzy gramatykę, ścianie zewnętrznej. W formacyi oligocenowej słownik oraz dwa katechizmy, większy i mniej- europejskiej, A. radegundensis Gerv. i A. Desma-szy. Pragnąc skłonić portugalczyków do zanie- resti Gerv. w pokładach dolnego oligocenu we chania błahych i sprośnych piosnek, ułożył pie- Francyi.    K- J-

śni pobożne w językach: portugalskim, hiszpań- Anchiro© (Anchinoe, Anchiroa, Archi-skim i brazylijskim, które wkrótce rozbiegły się roe), nimfa wód bieżących. Jedni autorzy czy-po całym kraju. Nadto napisał obszerny dra- nią z niej córkę Nilu. małżonkę Belusa, a mat-mat, wymierzony przeciw wadom, panującym mię- kę Egiptusa i Danausa, których nieszczęścia dzy osadnikami, i wprowadził do niego interme* i zbrodnie wsławili poeci greccy; drudzy dają jej dya w języku brazylijskim. Krajowcy tłumnie za ojca libijski potok Kremetes, a jeszcze inni przybywali na widowiska i przez to nastręczali apo- potok Erazinas w Argolidzie. Podług Pauzania-się zdają. A. Anrelianse Cuv. bardzo pospolit w piorwszem piętrze śródziemnem zagłębia wiedeńskiego. A. praestans, A. eąuiceps Cope i inne, w miocenie John-Day w Oregonie; A. ultimum Cupe (ostatnie z anchiteryów) z epoki Ticholep-tus (górny miocen w Oregonie).

sza, jeden z posągów portyk» At»y stan dra, w Megalopolis, przedstawia właśnie Anchiroe w postaci stojącej niewiasty, wylewającej wodę ze dzbanka. Drugi jej posąg z muzeum „Pio Clementi-no,” daje mniej więcej taką samą postać. Młoda niewiasta wysuwa obnażoną prawą nogę, jakby 'jotowa do zejścia w wodę, jedną ręką unosi w górę spodnie fałdy tuniki, a w drugiej ręce,

ponad ramieniem, trzy--, i i\    ma dzbanek nachyli')    lony. W dziedzinie

rzeźby jest kilka w tym rodzaju waryantów Anchiroe, ale wszystkie są mniej więcej jednego typu. Luwr paryski posiada także jej podobiznę pod mianem „Nauzykai.” Anchizes (mitol.).

1- o ojciec Echepolosa z Sycyonu (Iliada 23, 296), syn Kleonimosa;

2- 0 syn Kapisa i Temidy, córki Husa, króla Dardanosu na górze Idzie, i krewnego Pria-ma. Na górze tej był pasterzem, a prócz wołów posiadał jeszcze słynne stado koni, z własnych klaczy i o-gierów Laoinedona, boskiego jakoby pochodzenia. Afrodytę była mu kochanką, i obdarzyła go synem Eneaszem. Wypadek ten stanowi treść hymnu homerycznego, poświęconego Afrodycie. Bogini zabroniła kochankowi ujawniać ten stosunek, ale Zeus tak przeraził Anchizesa błyskawicami i grzmotem, że ten zdradził Afrodytę. Za karę został sparaliżowany i pozbawiony wzroku. Po Eneaszu miał jeszcze z Afrodytą drugiego syna, Lirosa czy też Lirnosa. Ale i prawa jego małżonka, Eriopis, jak wspomina Homer, obdarzyła go córką, Hippodameją. Wirgiliusz opisuje w „Eneidzie” podróże Anchisesa z synem Eneaszem, o czem wszakże zamilcza legenda homeryczna. Podczas pożaru, Eneasz unosi ojca z Troi, na własnych barkach. Anchises umiera w Drepanie, a na górze Eryks, gdzie złożono jego popioły, ustanowiono igrzyska. Podług innych tradycyj, umiera on w Tracyi, Macedonii, czy też w Arkadyi, na górze Anchizyi, a nawet na Idzie, gdzie domniemany jego grobowiec wieńczyli pasterze kwiatami.

{paleont.). Zwierzę ssące kopalne z rodziny ko-niowatych (Equidae), grupy Pwaeotheriinae, o palcach bocznych znacznie już krótszych od średniego, dotykających jednakże jeszcze bezpośrednio ziemi, deden tylko jego gatunek znaleziono w europejskim miecenie, ale liczne w północno-ame-rykańskim. Od niego właściwe konie pochodzić

K. J.

7*r

Anchurus (mitol.) Syn Midasa, króla Frygii, za którego panowania, tuż pod miastem Kelene, skąd Strabon wywodzi źródła Meandru, zapadła się ziemia. Midas pytał się wyroczni, co uczynić, aby się przepaść zamknęła. Wyrocznia rzekła, by do niej wrzucił co ma najcenniejszego. Król począł ciskać w czeluście złoto i srebro, ale napróżno; co widząc, syn jego, Anchurus, pewny, że to on właśnie jest najcenniejszą własnością ojca, rzucił się wraz z koniem w przepaść, i ta zwarła się natychmiast.

\mm \mśi

...

Fig⁻ 85. Anchiroe.

Anchusa, Czerwieniec albo Miodunka. Rodzaj należący do rodziny Ogórecznikowa-tych (Borragineae). Płatki korony zrosłe w rurkę, posiadającą wewnątrz pięć wyrostków włochatych. Pręcików pięć. Zalążnia o szyjce, wychodzącej z jej podstawy, daje początek czterem owockom suchym (niełupkom), zawierającym po je-duem nasieniu. K viaty ułożone w wierzchnotki jednostronne. Liście owalne, w dotknięciu szorstkie. Anchusa officinalis i italica używają się jako środek rozmiękczający i diuretyczny. Na łąkach, jako rośliny pastewne, są bezużyteczne. J- A* Ancien régime (wym. ansję reżym—rząd dawny); wyrażenie to zostało wprowadzone do nauki przez Tocqueville’a (ob.) i stało się niemal technicznem od czasu ukazania się dzieła jego, p. t. „L’A. r. et la Révolution” (1856). Oznacza dawną monarchię francuską Kapetów Dei gratia, ze wszyst-kiemi urządzeniami, zrodzonemi w wiekach średnich, z całym gmachem przywilejów, obalonym przez „wielką” rewolucyę 1789 r. W takiem samem znaczeniu użył tych wyrazów H. Taine w swo-jein dziele: „Les Origines de la France contemporaine”, którego tom I nosi napis: „L’A. r.” (.Paris, Hachette, 1876).    T‘ K'

Fig 88. Ancilia.

Ancilia Święte puklerze rzymskie, w liczbie dwunastu. Były one strzeżone przez słynną korpora-cyę kapłanów nazwanych Sa-lijskimi. Antoniusz upamiętni! je w medalach bron-zowych. Podług legendy, jeden z tych puklerzy spadł z nieba do pałacu Numy, i król kazał dorobić takich-że puklerzy, zupełnie podobnych, jedenaście. Miały one pewnie wyobrażać dwanaście miesięcy roku. W nie* Anchitherium. H. v. Meyer. (Miohippus Marsh.) > których epokach kapłani Aalijs^y obnosili te puklerze z wielkim ceremoniałem po ulicach i piatach Rzvmii.

Ancilia, Anciilaria (cb. Oliva).

liii

Anciilaria Lmk. (paleont). Rodzaj kopalnego ęczaka z gromady brzucliopelzów (Gastropoda), rzędu przód oskrzelnych ( Proso^ranchiatu), rodziny zaglęhkowych (Olividae), żyjącego od koń-

K. J.

Nr

•td

1)

fjËËM i

FI*. P7. Anehises i Afrodyta (wedle bronzu znalezionego vr Epirze).

_ IŁ .W)

’ii

Ancillon J an Piotr

F r y d e r kwiet. 17 6

lic.

<11

ii

mm

y 'Uv.

JL4

mu

ca okresu kredowego, aż do dni dzisiejszych. Skorupa jajowata o grubych ścianach, gładka. Skręty krótkie. Wrzeciono skręcone, z grubą, pokrywającą w części skręty, powłoką. Warga zewnętrzna ostra. A. buccinoidfls Lmk. w eocenie angielskim, francuskim i belgijskim. A. canalifera Lmk, w eocenie, oligocenie i miocenie europejskim. A. glandiformis Lmk. od oligocenu do plio-cenu, a przeważnie w miocenie środkowej i południowej Europy.

Ancillon Dawid (* w Metz 1617—-|* w Berlinie 1692), teolog francuski wyznania kalwińskiego, po ukończeniu nauk w Genewie, był kaznodzieją w Meau, potem (od 1653) w Metz. Po odwołaniu edyktu Nantejskiego (1685) usunął się do Niemiec i został kaznodzieją przy zborze francuskim w Berlinie. A napisał: „Traité de la

£?•

\T

/im

\YÄ 1Ê

oN-tradition” (Sedan, 1657), „Apologie de Luther, de Zuingle, de Calvin et de Bèze” ₍ Hanau, 1666) i parę innych dzieł treści teologiczno - polemicznej.

Ancillon Karol (* 1659 w Metz — -f 1715 w Berlinie), syn poprzedniego, po ukończeniu nauk w Marburgu, Genewie i Paryżu, został adwokatem nrzy parlamencie w Metz. Po odwołaniu edyktu Nantejskiego osiadł w Berlinie razem z ojcem i został tu mianowany przez elektora Fryderyka Wilhelma sędzią i przełożonym wszystkich osadników hugonockich (t. z. réfugiés). Fryderyk I. mianował go swoim historyografem i członkiem akademii nauk berlińskiej. Umarł A. jako dyrektor pulicyi w Berlinie. Jego „Histoire de l’établissement des français réfugiés dans les états de Brandenbourg” (Berl. 1690) skłoniło wielu hugonotów do osiedlenia się w Brandebur-gii. Nadto ogłosił drukiem: „Irrévocabilité de l’édit de Nantes” (Amsterd. 1688), „Histoire de la vie de Soliman U” (Rotterd. 1706) i kilka innych dzieł.

Ancillon Ludwik Fryderyk (* 1744 w Berlinie — -j- 1814 tamże), wnuk prezydenta A. Był członkiem Akademii berlińskiej i przez 26 lat kierował wydziałem filozoficznym. Zagłębiając się sam w siebie i badając wewnętrzne swoje przeświadczenie, dążył do wyjaśnienia istoty rozsądku. Pozostawił wiele studyów, jako owoce tych zaciekań się swoich nad naturą umvsłu ludzkiego. Studya te przechowują się w rękopi-smie i są ciekawym zabytkiem myśli filozoficznych, panujących przy końcu XVIII stulecia.

(* 30 *j* 19

kwiet. 1837), syn po-przedniego, pastor, mi-nister pruski i literat. Przeznaczony pierwotnie do tradycyjnej w rodzinie kary ery duchownej, A., kształcony w kierunku filozoficznym przez ojca swego, studyował potem do 1788 r. teologię w Genewie; w roku następnym, po o-trzymaniu święceń kapłańskich, na krótki czas udał się do Paryża, gdzie był przy wybuchu rewolucyjnym obecny i skąd wyniósł odrazę do żywiołów demokratycznych. Po powrocie z Paryża, Ancillon zajął miejsce pastora przy kościele francuskim w Werder, a od r. 1790 był pastorem i kaznodzieją kolonii reformatów francuskich w Berlinie, od 1792 r. profesorem historyi przy szkole wojskowej berlińskiej. R. 1793 ponownie zwiedził Francyę i Szwajcaryę. R. 1803 wydał w Berlinie „Tableau des révolutions du système politique de l’Europe depuis le XV-e siècle”, doprowadzone do 1715 r., które, dla tendencyj swych zachowa wczo-monnrchicznych, dało autorowi wstęp do Akade-berlińskiej i tytuł historiografa królewskiego. Dzieło to, którego czwarty i ostatni toin wyszedł 1805 r. w Berlinie, (a nowsze wydanie 1824 r.),

w swoim czasie bardzo było głośnem, a i dziś w odbywających się na wyspie Gotland knowa-jeszcze ma pewną wartość historyczną. Zapewni- niach przeciw rządowi i w gwałtownych przemó-ło też ono A-nowi powagę naukową i trwałe za- wieniach zachęcał do rokoszu; o zdradę stanu ufanie wśród wyższych sler rządowych: dzieło to oskarżony, był jednak uwolniony dla braku do-zdecydowało dwór berliński do powierzenia mu wodów. Odtąd zwrócił na siebie uwagę niechęt-(od 1810 roku) wychowania piętnastoletniego nych królowi arystokratów; po przybyciu do Sztok-wówczas następcy tronu, późniejszego Fryderyka holmu zbliżył się do hrabiów Ribbing’a i Horn’a, Wilhelma IV. R. 1814 powołany przez Harden- Ehrensvärda, Bjelke'go, i wspólnie z ninr, oraz berga do ministeryuui spr. zagr., już 1817 r. zo- starym gen. Pech linem i Liljehornem ułożył sprzy-stał A. członkiem rady stanu, 1831 r. sekreta- siężenie nażycie króla. Ciągniono losy i na A-ma rzem stanu do spr. zagr.,*j| zaś od 1832 r., w za- wypadło spełnienie zamachu. W nocy 16 mar-stępstwie chorego hr. Bernstorffa. samodzielnie za- ca 1792 r. na balu maskowym w gmachu opery rządzał wydziałem polityki zewnętrznej. Na tern w Sztokholmie był król obecny; w natłoku obstą-stanowisku opracował między innemi i podpisał pili go zamaskowani sprzysiężeni; A. na dany z upełnomocnionym od rządu rosyjskiego hr. Ri- znak umówiony śmiertelnie ranił króla w plecy beaupierre traktat z d. 20 lutego (4 marca) 1835 wystrzałem z pistoletu. Pochwycony nazajutrz r., kończący spory graniczne między Królestwem i oddany na męki, odrazu przyznał się do czy-Polskiern a Szląskiem, w wykonaniu czynności nu, nie chcąc wszakże wskazać żadnego ze wspól-wyznaczonej jeszcze 1808 r. komisyi, i ustana- ników. Król długo się męczył (umarł dopiero wiający ostatecznie granicę od W. Ks. Poznań- 29 marca); A. po trzydniowej publicznej chińskiego aż do Rzpltej Krakowskiej (Dzień. Praw śeie i ucięciu mu prawej ręki, śmieicią ukarany.

T. XVn, za rok 1835). A. przez życie całe był Bjelke sam sobie życie odebrał, Pecblin zam-przeciwnikiem dążeń postępowych, szczególuie knięty w twierdzy, inni współwinni wydaleni w sprawach polityki wewnętrznej; opierał się z kraju. Rodzina A-ma zmieniła nazwisko na wprowadzeniu w życie obietnic konstytucyjnych Löwenström; utrzymała się w niej tradyeya, króla z r. 1815, i trzymał się zresztą ogólnego kie że nie A. zabił króla, lecz w chwili ostatniej wy-unku polityki, wskazanego przez ks. Metternicha. rwał mu Ribbing broń z ręki i wypalił. Napró-Tak jak w polityce A. był przedstawicielem źno przez pewien czas doszukiwano się w zama-idei zachowawczych, podobnież i w filozofii unikając chu A-ma inieyatywy francuskiej; miał on pobud-nowszych poglądów, był przedewszystkiem eklekty- ki czysto miejscowe fanatyzmu moźnowładczego. kiom. Pomimo nader pracowitego życia na arenie Por. Nervo: „Gustave III roi de Suède et An-państwowej i politycznej Prus, a mianowicie od r. ckarström” (Paris 1876).

1814, A. znajdował dość czasu dla ulubionych SV/o- Anckarsward Karol Henryk (* 22 kwiet-icli studyów politycznych, filozoficznych i literac- nia 1782—-j* 25 stycznia 1865), wybitny patryo-kich. Prace iego, drukowane w tym kierunku, są ta szwedzki, w młodym wieku wstąpił do służby bardzo liczne: „Mélanges de littérature et de wojskowej, pod rozkazami gen. Armfelta przyjął philosophie” (Berlin, 1801. 2 tomy. 3 wyd. 1823); udział w niefortunnej wyprawie do Norwegii (na „Ueber Souveränität und Staatsverfassung” (Ber- wiosnę 1808 r.), potem został adjutantem przy lin. 1816); „Ueber Staatswissenschaft” (Berlin, gen. Gederström’ie. Śmiały i wymowny, użyty 1819); „Ueber Glauben u. Wissen in' der Philo- był przez Adlersparre'go podczas rewolucyi 1809 Sophie” (Ber. 1824); „Nouveau essais de politi- r. do podburzenia armii przeciw nieporadnym rzą-que et de philosophie” (Ber. 1824. 2 tomy); dom Gustawa IV; zresztą mało wiedział o istotnych „Ueber den Geist der Staatsverfassungenu, des- zamiarach sprzysięźonych. Po uwięzieniu Ceder-sen Einfluss auf die Gesetzgebung” (Ber. 1824, ström’a i detronizacyi króla nagrodzony został toż samo po francusku w Paryżu 1850); „Pen- stopniem pułkownika. W r. 1813 był wysłany sées sur l’homme, ses rapports et intérêts” (Ber- z korpusem następcy tronu szwedzkiego (Berna-lin, 1829, 2 tomy); „Zur Vermittelung der Ex- dotte’a) na plac boju do Saksonii; niechętnie ta -trenie in den Meinungen” (Bei⁻. 1828 -31, 2 t., wał w szeregach przeciw Francyi, dla której źy-2 wyd. 1838). Ostatnie to dzieło, jak również wił gorące sympatye. W piśmie do Bernadotte’a, „Ueber Glauben u. Wissen”, A. pisał pod wpły- wskazując na niedawny zabór Finlandyi, oświad-wem Fr. H. Jacobi’ego. Oprócz tego liczne ma- czył się przeciw wspólnej akcyi z Rosyą, radził nuskrypta, gotowe do druku, oraz cenną swą ko- natomiast zbliżyć się do Francyi opuszczonej, respondencyę, przed samą śmiercią nakazał spalić. Pismo zbyt śmiałe, w chwili hegemonii Rosyi śród Ze śmiercią A-na wygasła stara linia tej rodziny sprzymierzonych, a w dodatku skierowane do by-wychodźców francuskich.    a.is. s. lego marszałka fiancuskiego, spowodowało dymi-

Anckarströül Jan Jakób (* 11 maja 1762— syę natychmiastową A-da. Po powrocie do Szwe-•f 27 kwietnia 1792), morderca Gustawa IH-go cyi, powołany w r. 1817 do sejmu, w działalno-szwedzkiego (ob.), był paziem przy dworze kró- ści parlamentarnej znalazł prawdziwe swe powo-lewskim, potem w armii dosłużył się stopnia ka- łanie. Przyłączył się do klubu opozycyjnego, pitana, 1783 r. wziął dymisyę, ożenił się i osiadł założonego przez hr. Schwerina; niebawem w sej-na wsi. Żywo odczuł powszechne śród szlachty mie stał się niebezpiecznym dla rządu, godząc szwedzkiej niezadowolenie, wywołane przez dążę- przytem bezpośrednio w osobę króla (Karola nia autokratyczne króla. 1790 r. uczestniczył XIV), ku któremu, od czasu niefortunnych swych

Dr. A. P.

A. Sz-

Ancuta, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem strzała złota, żeleźcem zwrócona w górę; obok strzały, z prawej strony tarczy, ośmiopro-mienna złota gwiazda, z lewej zaś złoty księżyc na nowiu, rogami zwrócony ku strzale. Nad tarczą bez hełmu, zwykła szlachecka korona bez klejnotu. Witold, W. Ks. Lit. herb ten, wraz z dobrami dziedzicznemi, nadał za waleczność w r. 1394 Leonowi Ancucie, którego potomkowie zamieszkują na Litwie. Herb Ancuta niektórzy heraldycy, jak np. Małachowski, nazywają; „Gwiazdy”, lecz nie jest to jego nazwa właściwa. (Nie-siecki, Warszycki, J. S. Borkowski, Małachow-

w. K. z.

ski).

wynurzeń, żywił osobistą, urazę. Skłonności arystokratyczne A-da—chociaż pochodził z rodziny mieszczańskiej, dopiero za ojca jego uszlachconej— wywołały w r. 1829 zerwanie z nim odłamu postępowego własnego stronnictwa. W ogłoszonem w 1833 r. „Wyznaniu wiary politycznej” usiłował oczyścić się ze stawianych mu zarzutów. Na otwartym w styczniu 1834 r. sejmie, pierwszym, którego rozprawy odbywały się publicznie, odzyskał A. utraconą popularność, stawiając żądanie reformy przedstawicielstwa narodowego—lecz bez skutku. Sprawę tę podniósł był jeszcze 1840 r., pod wpływem idącego od Francyi prądu liberalnego; w r. 1848, znów w chwili podniecenia umysłów przez wypadki francuskie, acz przyciśnięty już wiekiem, żywo popierał agitacyę Bagge'go, Wetterbergh’a i in., dążącą do zwalenia przestarzałego porządku reprezentacyi, który zachował podział na cztery stany i wyłączał przeważną część ludności. AV licznych pracach prawodawczych sejmu, podjętych za Oskara I, przyjmował A. czynny udział, ciągle zresztą trzymając się opozycyi; nie dożył już jednak upragnionej reformy praw wyborczych (1866), której był inicyatorem.    A-

Anclabris. Stoliczek o 4 nogach, z drugą płytą u spodu, z wierzchnią płytą nieco zaklę-słą, kształtem przypominający ołtarz. Na nim to w Rzymie składano narzędzia do ofiar, równie jak wnętrzności zabijanych zwierząt do rozpoznania przez wróżbitów. Odkopany w Pompei ma 20 centymetrów wysokości, tyleż długości, a J7 szerokości (,.Słow. star. Rich’a”).

Ańclarn, W Prusach, na Pomorzu, zakład wodo-leczniczy, czyli hydropatyczny, pod kierunkiem dr. Marcus’a.

Ancońa Aleksander d’ (* w Pizie 1835), współczesny badacz literatury włoskiej, kształcił się we Florencyi, potem od 1855 do 1858 słuchał wykładów prawa w Turynie. Już w 19-ym roku życia wydał ,.Le opere di Tommaso Cam-panella, scelte ed annotate” (Turyn, 1854), poprzedzone gruntownym życiorysem i przeglądem jego idei politycznych. Od r. 1861 wykłada literaturę włoską na uniwersytecie w Pizie. Prace jego, bardzo cenione, odnoszą się przeważnie do literatury dawniejszej: „I precursori di Dante” (1874); „Le origini del teatro in Italia”

(1877, 2 tomy); „La poesia popoiare italiana”

(1878); „Studi sulla letteratura italiana de’ pri-mi secoli” (1884); „La leggenda di Maometto in Oocidente” (w „Giornale storico della lett. i tal.”

1889) i t. d.; pomniejsze jego prace wychodziły zbiorowo p. t. „Studi di critica e storia lettera-ria” (1880) i „Yarietà storiche e letterarie” (1883 —5, 2 tj. Prace te zostają najczęściej w ścisłym związku z zabytkami literaekiemi, któro Ą. publikuje w krytycznych wydaniach. Ważniejsze z nich są: „La storia di Ginevra degli Al-mieri” (1863); „Attila flagellum Dei” (1864); .,11 libro dei Setti Savi di Roma“ (1864); „La Yita nuova di Dante“ (1872; Il wyd. 1884); „Sacre rappresentazioni dei secoli XIY, XY e XYT“ (1872, 3 tomy) i ,,Le antiche rime volgari“ wydane wspólnie z Comparettim (1875 - 84, 3 tomy).

Ancre, marszałek ob. Concino Concini.

Ancre, marszałkowa ob. G aï.

Ancnd, właściwie San Carlos de A., stolica departamentu Chiloë, w rzeczypospolitej chi-leńskiej, leży na północnem wybrzeżu wyspy Chiloë, wr głębi bezpiecznej i obszernej zatoki t. n. i w pobliżu cieśniny Ohacao, oddzielającej wyspę od lądu; jest siedliskiem biskupa, posiada szkołę morską i kilka kościołów, prowadzi ożywiony handel; pomimo jednak nader dogodnego położenia i wszelkich warunków rozwoju, liczy zaledwie 6,000 m-ców.

Ańcng v. 'Ancuch, lud góralski z plem. lezgińskiego, na północnym stoku Kaukazu, nad rzeką Awarskim Koj su i jego dopływem Rekoda-rem, w teraźniejszym Terskim obwodzie (oóaa-ctm).

Fig se. A ł Cula.

Ancuta Maciej (-j* 18 stycznia 1723 r.), najprzód proboszcz szacki, potem zarazem i Wiłkomirski; następnie kanonik inflancki i smoleński, a wreszcie i wileński (1693 r.), za czasów biskupa Brzostowskiego. Ten ostatni używał go często za pośrednika w zajściach swych z hetmanem Sapiehą, do którego i kapituła nieraz go także wysyłała. Za zasługi, położone w tej sprawie, biskup A-tę coraz wyżej posuwał: zamianował go kustoszem wileńskim, ofieyałem i proboszczem kaplicy królewskiej św. Kazimierza. W r. 1705 został A. referendarzem litewskim, w 1710 otrzymał sufraganię wileńską z tytułem biskupa missyo-nopolitańskiego. W kilka lat potem, Brzostowski, zestarzały, wziął go sobie na koadjutora cum futura successione i zdał na niego dyecezyę, która też po śmierci biskupa (24 października 1722 r. ) przeszła w bezpośredni zarząd )ego. Nie długo wszakże cieszył się nowem dostojeństwem, w parę bowiem miesięcy potem, powracając z Warszawy, dokąd jeździł dla złożenia przed królem zwykłej przysięgi senatorskiej, zmarł nagle, tknięty apopleksyą, w Juckniewcu. Był to człowiek ambitny, chciwy urzędów i dostojeństw, które brał nieraz przemocą, ze zgorszeniem drugich; odznaczał się wszakże wielką żarliwością

makowato, na drugim zakrzywione hakowato, o żeberkach zwykle pojedynczych, rzadziej rozszczepionych i zdobnych węzłami lub kolcami. Ancuta Jerzy Kazimierz (-{-16 maja 1737) Dziś włączone są one w rodzinę ainmonitów wła-młodszy brat rodzony, czy też stryjeczny, Macie- ściwych (Aegoceraticlae), działu Annulati. podro-ja, któremu zawdzięczał nauki, pobierane u jezui- dżiny Cosmoceratinae. Znajdują się w wierzch-tów w Akademii wileńskiej. Z łaski biskupa niem ogniwie jury brunatnej i w pokładach kel-Brzostowskiego został kanonikiem wileńskim, do- lowejskich, rzadziej w oksfordzkich środkowej ktorem teologii, oficyałem i proboszczem kaplicy Europy, mianowicie zaś w tak zwanych „pokła-św. Kazimierza po bracie, po nim też referenda- dach hamitowych,” szwabskiej jury; jeden zaś rzem litewskim, wreszcie za biskupa Pancerzyń- j gatunek wr dolnej kredzie. A. annulatum d'Orb. skiego suffraganem wileńskim i biskupem anty- | (Hamites bifurcatus Quens.) w najniższych po-patreńskim. Był jednym z najuczeńszych teolo- j kładach (hamitowych) wierzchniej jury brunat-gów i kaznodziejów litewskich, cenzorem ksiąg j nej. A. calloviense Morr., w pokładach kellowej-i egzaminatorem dyecezyalnym. Zawzięty nie- skich środkowej Europy. A. Matheronianum przyjaciel dyssydentów, często z nimi miewał dysputy, a największą im szkodę wyrządził, wygotowawszy na sejm grodzieński 1718 r. dzieło p. t.

o dobro Kościoła: wiele domów bożych zbudował, jeszcze więcej dźwignął z ruiny, spustoszonych przez szwedów. (J. Bartoszewicz w „Enc. Org.”)

d’Orb. ( Crioceras Lev.) w piętrze aptyjskiem (dolnym golcie) południowej Prancyi.

Ancy teraso we pokłady (geol.). Warstwy należące do piętra albeńskiego (wyższego goltu w clolnem ogniwie kredo wem), przepełnione sko-

K. J.

K. j.

„Jus plenum religionis catłcdicae in regno Po-loniae et M-Ducatu Lithuaniae juri pretenso dis-

Ancylochira, ob. Buprestes (Buprestis). Ancylotłierium (paleont.). Zwierzę ssące kopalne z rzędu nieparzystokopytnych (Perissodan-ti/la), dziś zaliczone do rodzaju Chalicotherium

K. J.

sidentium in supplici libello et supplemento pri- rupami głowonoga Ancyloceras. vilegiorum ac constitutionum etc.”, wymierzone przeciw podanej przez nich na tenże sejm książeczce p. t. „Libellas supplex,” w której prosili o zachowanie im praw dawniejszych. Dzieło to,

przeczytane na sejmie, tak roznamiętniło umysły, Kaup. (ob. Chał i co the ri um), że kiedy się pokazał w izbie Andrzej Piotrow- Ancyporowicz Zenon Ludwik (* 1814 — ski, poseł wieluński, dyssydent, nietylko nie do- j- 16 września 1866 r.) był w piątym dziesiątku puszczono go do głosu, lecz nawet wykluczono naszego stulecia dość ruchliwym pisarzem w róż-z izby. Odtąd dyssydenci, aż do czasów Stani- nych dziedzinach literatury. Bównocześnie, w je-sława Augusta, posłów swoich na sejmach nie dnym roku 1845, ogłosił w Wa szawie trzy róż-mieli. Na „Jus plenum” (wydrukowane 1719) norodne książki. „Bys powinności chrzęścianina”, protestanci odpowiedzieli innem dziełem, wyda- „Czytelnia chrześciańska dla dzieci”, „Preferans, nem 1721 r. w Królewcu p. t. „Prodromus Po- jego historya, filozofia i terminologie”. Następnie loniae etc.”, które ze strony A-ty wywołało bro- ułożył: „Opowiadania historyi polskiej dla dzieci” szurę polemiczną p. t. „Stadiodromus orthodoxus, (Warszawa, 1847), i „Przysmaczki polskiej ku-Erratici Heterodoxi, vestigator Proclromi, seu chni” (1850 r., 2-e wydanie 1863). Tłómaczył manifesta deprehensio errorum, ineptiarum, eon- także Poujoulat’a: „Wspomnienia Bzymu” (War-tradictionum anonymi dissidentis” (1721). „Jus szawa, 1844). Później urzędowe zajęcia pochło-plenum” nieprzyjaciele dyssydentów próbowali nęły go całkowicie. Był archiwistą zarządu dro-jeszcze i w r. 1767 przeciw nim użyć i w tym gi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, a następnie celu stolnik rzeczycki, Leon Pruszanowski, ogło- urzędnikiem komory celnej w Warszawie. F-Gh sił je po polsku p. t. „Prawro zupełne wiary ka- Ancyra, Ankyra, stolica Bzymskiej pro-tolickiej w koronie i W. Ks. Litewrskiem it. d.” wincyi Galacyi, dziś Angora, (obacz) w Turcyi (J. Bartoszewicz „Enc. Org.”).    azyatyckiej . P< danie niesie, że ją założył Midas,

Ancyforow Daniło przy podboju Kamczat- co dowodzi jej frygijskiego pochodzenia, a źró-ki zasłynął z przygód, przypominających nieco dłosłów nazwy oznacza kotwicę, co się też zga-Beniowskiego. Uknuwszy bowiem spisek wśród dza z figurą miasta, rozłożonego w krzywej linii, załogi, mającej trzymać w karbach świeżo zdo- wśród parowów. Na wielu ancyryjskich rneda-bytą krainę, i zamordowawszy jej dowódcę, Atła- lach widzimy także, jako godło, kotwicę Za sowa w 1711 r., wypowiedział posłuszeństwo gu- panowania Aleksandra W. Ancyra miała już bernatorowi Mironowowi i zaczął działać na wła- niemałe znaczenie; wielki wojownik przebywał sną rękę. Później, przejednawszy rząd, wrócił do w jej raurach dosyć długo i niejednokrotnie, ale łaski, lecz wkrótce poległ w walce z krajowcami, dopiere za cesarstwa rzymskiego, gdy ją zajęli zniecierpliwionymi jego zdzierstwem. Bód A. po- Galaci Tektozagowie (IILci wiek przed Chr.), chodzi z Nowogrodu, gdzie członkowie jego kil- stała się potężnem miastem, ześrodkowującem kakrotnie piastowali najwyższą godność cywilną władze rządowe i cały ruch handlowy prowincyi. posadnika.    a-Sł Cesarz August obdarzył ją całym szeregiem wspa-

Ancyloceras Neum. (paleont.). W obecnym niałych gmachów. Arkadyusz miał tam swoją sta-stanie nauki tą nazwą objęte są pewne formy łą rezydencyę, i wiele dekretów imperatorskich ammonitowatych głowonogów, rozwiniętych, o sko- wyszło z tego miasta, gdzie również założono rupie przedstawiającej skręty oddzielne, nie sty- jedną z najpierwszych stolic biskupich Azyi kające się z sobą, na jednym końcu zwinięte śli- mniejszej. Do tego też miasta naieży starorzym-

sji

ymmii

ą:

str. 153—165) Wiktora Duruy.

ski pomnik budowlany (dziś ruina), stanowiący nader ważny dokument historyczny, pod nazwą: Ancyranum Monumentum lub Marmor A.: którego pochodzenie jest następujące: Według świadectwa Swetoniusza (Aug. c. 101), cesarz Oktawian August, pomiędzy innemi pracami literackie-mi, ułożył także pod koniec swego życia „Wykaz dokonanych przez siebie czynów” {index rerum, a se gestarum)—w tym celu, ażeby po jego śmierci wykaz ów wyryto na miedzianych tablicach i umieszczono przed Mauzoleum Augusta, mającem stanąć na polu Marsowem w Rzymie. Wkrótce potem mieszkańcy Ancyry, odwdzięczając się zmarłemu cesarzowi za upiększenie ich miasta, wybudowali u siebie wspaniałą świątynię na cześć Augusta i Romy, postarali się o dokładny odpis znajdującego się w Rzymie wykazu i wyryli go na ścianach przedsionka nowej świątyni, dołączywszy do niego i przekład grecki, gwoli większej dostępności dla czytelników miejscowych. Kopiata

mu,, i

ITT

■111 1 liiiniiiiiiiiii

ni,,''pn

I ^ r .—,

~n ..i |ilj

gjstaM

hm, -V.

Fig. 89. Aneyranum mon utnęntum.

właśnie nazywa się M. A.; ma ona dla nas wielkie znaczenie, ponieważ przechowała się do naszych czasów stosunkowo w dobrym stanie, gdy przeciwnie oryginał rzymski całkowicie zaginął a z innego znowu* odpisu, który się znajdował w pizydyjskiem mieście Apollonii {Mon. Apo/lo-nieyise), ocalały tylko drobne ułamki. W tytule tego pomnika powiedziane jest, że zawiera on w sobie czyny, przy których pomocy boski August podbił okrąg ziemski pod panowanie Rzymian, i wydatki, jakie porobił na korzyść rzymskiego państwa i narodu, oraz że oryginał tego pomnika wystawiony jest na dwóch bronzowych słupach w Rzymie; w słowach tych więc zaznaczona jest treść M. A. i stwierdzona jego autentyczność. M. A. odkrył i uprzystępnił dla uczonego świata Gnislen de Busbccq, kiedy w r. 1555 był wyprawiony przez cesarza Ferdynanda 1 z po* selstwem do sułtana Solimana É. Wartość pomnika umiano zaraz ocenić, gdyż jest on wiaro-godnym, choć pozbawionym perspektywy chronologicznej, obrazem tych wypadków historycznych, w których dgrywał rolę pierwszy rzymski imperator. Co prawda, próżny i nieszczery charakter Oktawiana przejawia się i w M. A.: autor-buhater wylicza tu starannie wszystkie zaszczyty i tryumfy, jakie go spotykały w ciągu długiego panowania, wszystkie piastowane przez siebie godności, sumy, jakie wyłożył na budowle publiczne, na obdarowanie wojska i obywateli różnych miast, a zamilcza o niemiłych i niepochlebnych dla siebie faktach i o środkach, któremi sobie zapewniał powodzenie. Końcowe 14 wierszy, nie pochodzące od samego Augusta, zawierają w sobie krótki, streszczony przegląd wydatków, jakie cesarz poniósł na różne budowle, igrzyska, na zapomogi miastom prowincyonalnym i t. d. Ponieważ M. A. jest miejscami zatarte i wymaga krytyki konjekturalnej, a dawniejsze jego odpisy były niezupełnie dokładne, więc z rozkazu Napoleona III wybrali się do ponownego zbadania tego pomnika uczeni: G. Perrot i E. Guillaume; rezultaty swojej pracy złożyli oni w dziele: „Exploration archéologique de la Galatie et de la Bithynie” (Paryż. 1862— z fototypicznemi podobiznami napisu). Na tern dziele opiera się pierwsze wydanie Mommsena (1865), Bergka (1873) i w „Corp. Inscr. Latin.” (tom III, str. 769 i nast.). Wreszcie w roku 1882, za namową Mommsena a z polecenia berlińskiej Akademii Umiejętności, wybrał się do Azyi Mniejszej Karol Humann (razem z A. Domaszewskim) i przywiózł do Berlina dokładne podobizny napisu, odlane z gipsu, (ob. K. Humann u. O. Puchstein: „Reisen in Kleinasien und Nordsyrien”, Berlin, 1880). Na podstawie tych podobizn Teodor Mommsen wydał po raz drugi M. A. p. t.: „Res gestae Divi Augusti ex monumentis Ancyrano et Apollonicn-si”, (Berolini 1883); wydanie to, zaopatrzone w wyczerpujące objaśnienia krytyczne i językowe, jest obecnie najlepszein. Całkowity przekład francuski, dokonany przez G. Perrot’a, znajduje się w wielkiej: „Histoire des Romains” (tom IV.

M. Ro.

Ancyron (geogr. staroż.) Małe miasteczko w okolicach Nikomedyi, w Azyi Mniejszej. Cesarz Konstantyn miał tam letni pałac, w którym umarł. Na miejscu dawnego Ancyronu, na kończynach południowo - zachodnich zatoki Izmid, wznosi się dzisiaj osada Hereke.

Anczyc Zygmunt, artysta dramatyczny (* w Wilnie d. 14 września 1783 r.). Według opowiadań syna jego, Władysława Ludwika, rodzina ich poclmdziła z Niemiec i pisywali się Anschii-tzami. Byli spokrewnieni z Anschiitzem, znakomitym aktorem wiedeńskiego Burgu. Zygmunt pobierał nauki we Wrocławiu. Schwytany w drodze, w powrocie do Wilna, przez austryaków,

przesiedział dwa lata w Zamościu, skąd wreszcie zdołał umknąć. Wstąpił do teatru w Mińska, pod dyrekcyą Emilii Deszner, pisząc się na afiszu Anczycem. W r. 1819 występował w rolach gościnnych na scenie warszawskiej, gdzie się odznaczył w rolach charakterystycznych o zakroju poważnym. Po krótkim tu pobycie, wrócił do rodzinnego Wilna, już jako aktor ustalonej reputa-cyi. W r. 1826 przeniósł się do Krakowa, z Aśnikowskim, komikiem. Z tradycyi aktorskiej i zapisków Estreichera widać, że był to aktor niepośledniej, siły; dotąd pamiętają go w rolach: Arona z „Żydów” Korzeniowskiego, Organisty z „Krakowiaków”, Pasiecznika z „Okna na pierw-szem piętrze”, Lakowskiego z „Domu do sprzedania”, Hrabiego z „Pięknej kobiety”. Ówczesne pisma nazywaią go jednym z filarów sceny krakowskiej. Władając wybornie językiem niemieckim, tłómaczył i przerabiał mnóstwo sztuk z Nestro-ya, Rajmunda, Raupacha. Z Szekspirowskiego „Tymona“ przerobił sztukę i nazwał ją „Dwie uczty“. Napisał także jednę oryginalną p. t. „Powrót więźniów z Kufsteinu w r. 1848“. Estreicher nazywa go urzędowym tłómaczem i przera-biaczem sztuk, grywanych w ciągu dwudziesto-pięciolecia na scenie krakowskiej. W r. 1839 prowadził dyrekcyę teatru krakowskiego, ale po upływie roku odstąpił ją Pfeifrowi. Pod koniec zawodu, za dyrekcyi Meciszewskiego, oddano w zarząd bibliotekę teatralną; grywał już tylko z potrzeby. Opuścił wreszcie scenę w r. 1850, nie przestając pracować piórem na liche utrzymanie. Umarł w r. 1855.

Anczyc Władysław Ludwik, pseud. Kazimierz Góralczyk (* 25 listop. 1823—f 28 lipca 1883), poeta, dramaturg, publicysta, autor pism dla ludu i dzieci, talentowi

wraz

sam

wieśniaków z krakowskiego, a wystawiających ich wady i śmieszności w sposób publicystyczny raczej, niż artystyczny. A. kochał lud niewątpliwie, pragnął dla niego oświaty, umoralnienia i dobrobytu, ale pisząc pierwszą swą krotochwi-lę ludową „Chłopi arystokraci“, w chwili, kiedy ustały w Galicyi stosunki pańszczyźniane, sądził, że małoletni pod względem duchowym lud nie da sobie rady bez opieki i kierownictwa dworu i wpadnie na bezdroża; wyzyskał więc tendencyjnie objawy śmieszne, jakie niewątpliwie zdarzać się mogły w pierwszych chwilach upojenia wolnością. Ponieważ pogląd ten podzielało wielu, „Chłopi arystokraci“ stali się ulubionem widowiskiem dla szlachty i mieszczan, a śpiewki, w nich pomieszczone, rozpowszechniły się szeroko. Dalsze sztuki ludowe: „Łobzowianie“, „Błażek opętany“, „Flisacy“, nie miały już tak wyraźnych cech ten-dencyi chwilowej, ale też nie pogłębiły znajomości duszy chłopskiej, owszem wytworzyły pewne konwencyonalne pojęcia o ludzie, które się stały w dramaturgii ludowej przez bardzo długi czas jakby normalnemi. Pod koniec życia, Anczyc wrócił ponownie na pole dramatu ludowego i znowu wyzyskał, ale już w nastroju poważnie-melo-dramatycznym, kwestyę palącą, pisząc „Emigra-cyę chłopską“ (1876, w Warsz.j. Wpływ Anczy-twórczość dramatyczną w kierunku ludo-

mu

swemu, nie nauce, zawdzięczał dość wydatne stanowisko w li

ca na

wym był bardzo znaczny, tak, że dopiero w ostatnich latach pojawiły się próby realniejszego sposobu przedstawiania stosunków chłopskich i wyzwolenia się z pod nacisku wyobrażeń konwen-cyonalnych. Od r. 1859 do 1868 przemieszkiwał A. w Warszawie; pisał wówczas wiele utworów dla ludu pod pseudonymem Kazimierza Góralczyka („Dzieje Polski w 24 obrazkach”; „Gorzałka, obrazek dramatyczny”; „Książeczka dla wiej-kich dziatek”; „Krótka nauka o ziemi i świecie”; Ksiądz Augustyn Kordecki”; „Pijaństwo—zguba nędza włościan”; „Mały zbiorek ku zabawie

fi?. 9. Anczyc Władysław Ludwik.

z początku wiersze humorystyczne w „Świstku“, wychodzącym w Krakowie r. 1848, a zamiłowanie do tego rodzaju utworów przechował do końca życia, zasilając niemi nasze wydawnictwa żartobliwe i satyryczne. W tymże 1848 r. ukazała się pierwsza jego praca dramatyczna, krotochwila okolicznościowa: „Biurokracya czyli młockarnia wiedeńska”. Od r. 1849 rozpoczął przedstawienia swoich sztuk ludowych, odznaczających się dobrą znajomością zwyczajów, wyobrażeń i mowy

teraturze polskiej. Urodzony w Wilnie, syn ii pożytkowi” i t. d.); doskonale redagował czaso-Zygmunta, aktora, wy- pismo ludowe: „Kmiotek”, przez dwa lata wyda-chowywał się i kształ- wał „Przyjaciela dzieci”, założył w 1863 i przez cił w Krakowie, gdzie , rok pierwszy redagował tygodnik, poświęcony po-pozyskał stopień ma- iróżom, p. t. „Wędrowiec”. Wówczas też, obok gistra farmacyi; zawo- mnóstwa wierszy żartobliwych, zasłynął, jako poe-dowe jednak zajęcie ta o poważnym, podniosłym nastroju, napisawszy rychło porzucił, odda- „Tyrteusza” (w „Książce zbiorowej” dla Wojcic-jąc się z zapałem kiego, Warsz. 1862). Osiadłszy od r. 1868 zno-twórczości poetyckiej, wu w Krakowie, układał dużo książek dla dzieci, Mając dowcip niepo- już to oryginalnie, już to przerabiając obce utwo-spolity i usposobienie ry; książki te zalecały się zawsze i doborem tre-pogodne, pisywał ści, i pięknym poprawnym językiem. Wyliczymy tu tylko główniejsze: „Historya polska... ułożona przez pytania i odpowiedzi” (1870); „Księga sławniejszych odkryć geograficznych”; „Opisy i przygody z podróży po różnych częściach świata“; „Perły, zbiór celniejszych powieści“; „Przygody prawdziwe żeglarzy i podróżników“; „Przypadki Robinsona Kruzoe“; „Krótki rys dziejów narodu polskiego“; „Zwierzęta mówiące“. Prócz tego brał udział w publicystyce owoczesnej, i to zarówno w postępowej i liberalnej („Kraj“ krakow-

Bneyklnoedr. Pow.xechn» Uintr .

15

ski), jak i w konserwatywnej („Czas“), gdyż nie przywiązywał się wyłącznie do żadnego stronnictwa, kierując się własnem uczuciem i widzeniem rzeczy, nacechowranem wyrozumiałością i wielką miłością spraw krajowych. Humorystyki i wtedy me zaniedbywał, a z głośniejszych wierszy można wymienić w tym względzie „Dollingeryadę“, oraz „List górala z Zakopanego do pani Hoff-manowej“, artystki, bawiącej wówczas w Warszawie. Pisał też większy poemat, na tle czasów cesarstwa rzymskieg# osnuty, p. t. „Uczta File-na“, ale z niego drukowane były tylko urywki, w r. 1869 w „Kłosach i kwiatach“. Kiedy konkursy dramatyczne zaczęły pobudzać nanowo do twórozości w tym kierunku, A. stanął w nich jako jeden ze spółzawodników i otrzymywał nagrody; oprócz „Emigracyi chłopskiej“, tłóma-czył bardzo udatnie wiele dramatów, jako to: „Fedrę“, Conradiego ; „Drahomirę“, Wei-lena; „Ruy-Blasa“, Wiktora Hugo; „Machabeu-szów“; napisał libretto do opery „Duch Wojewody“. W rękopiśmie pozostały grywane niegdyś w teatrze krakowskim komedye i obrazki dramatyczne: „Pauper krakowski“, „Po pożarze“, „Rzeczpospolita“, „Zemsta szlachcica polskiego“,

„Jan Sobieski pod Źórawnem“, „Jarmark w Krakowie“, „Pepita w Krakowie“, „Szandor“.—Zob. „Upominek z uroczystości odsłonięcia i poświęcę nia tablicy pamiątkowej ś. p. W. L. Anczyca“

(Kraków, 1886).    p-Ch-

Andabatae (z grec, anabantes chodzący wysoko). Oddział gladyatorów rzymskich, walczących na ślepo, to jest z oczyma zawiązanemi, lub w kasku bez otworów. Ukazywali się też oni w cyrku już po dokonanem igrzysku, przedstawiając walkę charakteru komicznego, czyli: dwaj z nich przyczepiali się do wozu wyścigowego, tak, iż jeden był woźnicą a drugi wsiadał, i prowadzili z sobą bójkę. Taka to bójka (odbywana na wyniesieniu) zdaje się objaśniać nazwę pochodzenia greckiego. („Słów. staroż. Rich’a“). K- K-Andaluzya, najbardziej południowa prowincya Hiszpanii; w najobszerniejszem tego słowa znaczeniu zajmuje całą przestrzeń między grzbietem Sierra Moreny, a morzem bródziemnem i Atlantykiem, od Portugalii do Murcyi. W tych granicach rozważana, zawiera w solne 8 dzisiejszych departamentów: Kadyks, Hulva, Sewilla, Kordu-ba, Jaen, Granada, Malaga i Almeria; niekiedy jednak pod mianem A yi rozumie się tylko pięć pierwszych departamentów, składających razem całe prawie dorzecze Gwadalkwiwiru, podczas gdy trzy ostatnie tworzą inną prowincyę: Granadę.

Granicę A-yi od zacłndu stanowią dwie prowin-cye portugalskie: Algarwia i Alemtejo, oddzielone od niej po części przez Gwadyanę; z północy przylegają hiszpańskie prowincyę Estremadura i Nowa Kastylia, od wschodu górzysta Murcya, na południe zaś Atlantyk i morze Śródziemne.

Linia wybrzeża oceanu Atlantyckiego, począwszy od uścia Gwadyany, przedstawia się, na przestrzeni 106 km., w postaci wydm piasczystych, porosłych skąpo trawami, przesyconemi solą; nadbrzeżne laguny i trzęsawiska towarzyszą brzegowi (marismas), nie zwiastując bynajmniej owej pięknej i urodzajnej krainy, jaką A. jest w swej całości. Dopiero od uścia Gwadalkwiwiru wybrzeże ożywia się powoli, stając się górzystem, miejscami stromern i skalistem, wszędzie zaś bujną roślinnością pokrytem. Bezpieczna, podłużną wysepką (Isla de Leon) zamknięta zatoka Kadyksu, a dalej przylądek Trafalgar (zniszczenie floty francusko-hiszpańskiej przez Nelsona), prowadzą do cieśniny Gibraltarskiej i na wody m. Śródziemnego. Tu sterczy najbardziej południowy przylądek lądu europejskiego, Punta Marroqui. Andaluzyjskie wybrzeże morza Śródziemnego należy do najpiękniejszych, najzdrowszych i najurodzajniejszych. Rozpoczyna je półkolista zatoka Al-geciras, na której wschodnim krańcu wznosi się potężna warownia anglików, Gibraltar; południowe odgałęzienia systematu Sierra Newady nie-k:edy spadają, w morze ostremi i pionowemi skałami, niekiedy przysuwają się do brzegu w łagodnych stokach, niekiedy znów cofają się w głąb, dając miejsce wybornym przystaniom, jak Malaga, Adra lub Armeria. Układ pionowy kraju jest w ogólnym zarysie bardzo prosty: między dwa zrosło na wschodzie, a odsunięte na zachodzie, wały górskie Sierra Moreny i Sierra Newady, wciska się trójkątna nizina Gwadalkwiwiru, podstawą oparta o Atlantyk, ostrzem skierowana ku wschodowi. W szczegółach jednak prostota układu nie wydaje się tak jasną, albowiem owe wały nie są jednolite, lecz zwłaszcza na południu i wschodzie składają się z mnóstwa pojedyńczych łańcuchów, pogiętych i poplątanych bezładnie. Na północy systemat Sierra Moreny, niewynio-słej, ciemnemi pokrytej lasami (stąd nazwa) i posiadającej wierzchołki łagodnie zaokrąglone, przedstawia się w formie dość luźnej; rzeki częstokroć przedostają się z łatwością z północnej wyżyny nowokastylskiej na południowe stoki do Gwadalkwiwiru; z ważniejszych części tego wału wyróżnia się S-a de Aracena, na zachodzie i na wschodzie Sierra de Alcarâz, należąca właściwie do systematu góizystej Murcyi; średnia wysokość grzbietu trzyma się oaoło 1,000 m. Wał południowy, czyli tak zwany systemat Andaluzyjski, stanowią przedewszystkiem najwynioślejsze po Alpach góry Sierra Newady, (której południowe stoki noszą nazwę Alpuhary) z najwyższym szczytem Mulhacen, 8,554 m. Wychodzą one znacznie po nad linię śnieżną i posiadają najobszerniejsze w Hiszpanii lodowce, co dla gospodarki wodnej A-i doniosłego jest znaczenia. Na zachodzie Sierra Ne wada przechodzi z niewielką wyrazistością w znacznie niższe pasma, sterczące nad Malagą i zniżające się stopniowo ku oceanowi; są to np. Sierra de Antequera (El Tonial 1,285 m.), Sierra de Tolex (1,959 m.); na wschodzie natomiast, z węzła Sierra de Baza (1,909 m.), rozchodzą się promienisto liczne, wyniosłe i zwarte łańcuchy, jak S-a de Gor, S-a de los Filabres, S-a de los Estancias. Ogniwem, które spaja na wschodzie wał północny z południowym, jest górzysta krai-

Da, zawarta między górnym Gwadalkwiwirem i lewym jego dopływem, Jenilem; zowią ją także wyżyną Granady i odróżniają kilka pojedynczych łańcuchów: S-a de Magina (2,178), S-a de Ca-zorla, La Sagre (2,39v> m.) i S-a de Segura (1,807 m.). Całe to ogniwo, wraz ze wschodnie-mi kończynami S-a Moreny i S-a Newady, przechodzi ku wschodowi do Murcyi i stanowi ważną źródłową krainę dla Gwadalkwiwiru i Segury (w Murcyi). Pozostała przestrzeń kraju przedstawia się w formie płaszczyzny, mniej lub więcej sfałdowanej wzgórzami, niekiedy, a zwłaszcza nad Atlantykiem, gładkiej zupełnie i pochylającej się lekko ku południo-zachodowi, według kierunku rzeki głównej i jej dopływów. Odróżnia się zwykle A-ę wysoką (A. alta) od A-yi niskiej (A. baja), czyli od właściwej niziny Gwadalkwiwiru. Pierwsza, wschodnia, obejmuje kraj wzniesiony po nad 200 m. nad poziom morza i streszcza się najlepiej w dorzeczu górnego i średniego biegu Gwadalkwiwiru i Jenilu; druga, trójkątna, do 14,000 km. □ powierzchni licząca, jest w najniższej nad-atlantyckiej części pokryta piasczystemi wydmami (arenas gordas), lub bagniskami (las Maris-mas) i przechodzi stopniowo ku wnętrzu w coraz urodzajniejszą krainę. Jedna i druga, pod względem hydrograficznym, należy niemal w całości do zlewiska Gwadalkwiwiru, który wraz z najważniejszym swym dopływem, Jenilem, warunkuje charakter i właściwości tej prowincyi. Dzięki lodowcom Sierra iNewady i licznym strumieniom górskim, zawsze obfity w wodę, spławny na ⁴/5 swej długości, czem się żadna rzeka Iberyjskiego półwyspu poszczycić nie może, aż do Sewilli (12 mil od uścia) dostępny podczas przypływu dla wielkich statków morskich, zraszający hojnie żyzne niwy i pastwiska, malowniczy pośród gór zarówno, jak i na nizinie, żyjący w legendzie i pieśni, jest Gwadalkwiwir pojęciem tak silnie zrosłem z nazwą Andaluzyi, że umysł jej mieszkańców jednej bez drugiego wyobrazić sobie nie zdoła. Inne rzeki nadbrzeżne, jakkolwiek dla miejscowych stosunków bardzo pożyteczne, są podrzędnego znaczenia, tu należą: Tinto z dopływem Odjel, wypływający z S-a de Aracena i wpadający pod Huelwą, między Gwadyaną i Gwadalkwiwirem, do Atlantyku; Guadalete, zraszający piękną huertę Jerezu i wpadający do zatoki Ka-dyksu; Guadiaro, uchodzący do m. Śródziemnego na północ od Gibraltaru; Guadalhorce w huercie Malagi; Guadalféo i Adra w pysznych huertach Alpuhary, wreszcie Almeria i Almanzera; przerzynające urodzajne doliny południowo-wschodniej Andaluzyi. W ogóle cała prowincya należy do najlepiej zroszonych przez rzeki w całej Hiszpanii. Klimat, w kraju tak rozmaicie ukształtowanym, gdzie od podzwrotnikowych wybrzeży prze-biedz można całą gamę aż do podbiegunowych lodowców na szczytach górskich, odznaczać się musi wybitnemi różnicami w porównywanych z sobą częściach. Jakoż na Wysokich płaszczyznach śnieg i mróz nie należą do osobliwości; w Granadzie, w owej sławnej z piękności i urodzajności huercie, spada temperatura do 5° C., gdy tymczasem pośrodku niziny Gwadalkwiwiru i nad Atlantykiem klimat odznacza się łagodnością, albowiem zarówno skwrar letni, jak i chłód zimy, równoważone są przez wiatry południowo-zachodnie. ,Inaczej układają się stosunki na wybrzeżu m. Śródziemnego, wystawionego całkowicie na działanie wiatrów południowych i południowo-wschodnich, przychodzących z Afryki; tu temperatura przecięciowa najgorętszego miesiąca, lipca, dosięga 30°; suchy wiatr Solano staje się w lecie bardzo dokuczliwym dla ludzi, a niekiedy szkodliwym dla roślin. Wiosna w A-i trwa od lutego do maja i jest najpiękniejszą porą roku; lato suche, wegetacya, dla braku odpowiednich deszczów, słabnie i czasami prawne zupełnie ustaje, natomiast z wilgotniejszej i bujną roślinnością na*-cechowanej jesieni przejście przez łagodną zimę do wiosny jest zwykle nieznaczne; przecięciowa temperatura najchłodniejszego miesiąca, stycznia, dla wielu miejscowości na nizinie nie spada niżej 15 C. W całości rozważana, ma A. klimat łagodny, wolny od gwałtownych zmian temperatury, a więc morski, pod względem natężenia ciepłoty raczej gorący, podzwrotnikowy, aniżeli umiarkowany, stąd sprzyjający rozwojowi bujnej roślinności i uprawie wszelkich traw, zbóż i owoców południa. Nazywają A-ę ogrodem, szpichlerzem, winiarnią, stajnią i oborą Hiszpanii, wreszcie jej workiem pieniędzy; należałoby stąd wnosić o wielkich bogactwach przyrodzonych tej krainy i o jej niepośledniem znaczeniu. Jest to istotnie prawdą, ale o tyle tylko, o ile przy stosowaniu tych przydomków mieć się będzie na względzie nieporównane jej huerty, czyli wegi (vegas), jakiemi są np. żyzne okolice Granady, Ubedy, Korduby, Sewilli, Jerezu, Ecii, Malagi, Motrilu, Almeryi i t. p. Tu istotnie, naturalne nawodnienie, wsparte sztucz-nemi urządzeniami, przejętemi od raaurów, oraz pracą człowieka i przyjaznemi warunkami klirna-tycznemi, wytworzyło wspaniałe ogrody, na których pszenica wydaje 40-te ziarno, a kukurydza nawet setne, gdzie gaje cytrynowe i pomarańczowe rodzą owoce niezwykłej wielkości, gdzie aloesy i kaktusy tworzą nieprzebyte gęstwiny, a drzewa owocowe, oliwne i winna latorośl, mieszają się z podzwrotnikową florą, złożoną z trzciny cukrowej, bawełny, fig i daktyli. Ale stosunki takie zmieniają się znacznie na zachód od uścia Jenilu; tam naturalne nawodnienie bardzo słabe, sztuczne w upadku, pola w zaniedbaniu. Jeszcze gorzej dzieje się między uściami Gwadalkwiwiru i Tinto, gdzie piaski i bagniska czynią grunt do kultury zupełnie niepodatnym. Stąd też w A-yi podróżnik często natrafia po drodze na rażące kontrasty między wspaniałą roślinnością i bezwe-getacyjnemi obszarami, między urodzajną i gęsto zaludnioną wegą, a pustkowiem, w którem na przestrzeni mili niema żadnej osady ludzkiej. Pod względem pionowego rozmieszczenia roślinności, przyjąć należy wysokość 600 m. nad p. m. za granicę flory podzwrotnikowej; wfino i oliwa dosięgają 1,000 m., pszenica 1,500 m., żyto i jęcz-

rriieû udają się jeszcze na wysokości 2,100 m.; czyck i następnie ogniskiem ich cywilizacyi; ko-rośl inność leśną reprezentuje w niższych regio- lejjno przesunęła się tędy kultura fenicyan, gre-nach dąb o liściu wiecznie zielonym ( Quer eus ków, rzymian, wandalów z alanami i raaurów; tu sempervirens), w wyższych kasztan słodki, dąb urodził się poeta Lucanus, cesarz Trajan i obaj korkowy, dąb o liściu zmiennym, wreszcie drze- Senekowie, tu rozwijały się nauki, (astronomia, wa iglaste. Świat zwierzęcy przejawia się najle- ' piej w hodowli bydła rogatego i koni. Pierwsze, na rozległych i soczystych pastwiskach Sierra Moreny dostarcza między innemi najlepszych osobników do walki byków; drugie, na równinach Kordowy, dały początek sławnej w Hiszpanii andaluzyjskiej rasie. Hodowla owiec, mułów i osłów stoi niżej, aniżeli w niektórych prowincyach hiszpańskich. Skarby mineralne są wielkie i rozmaite, choć nieszczególnie wyzyskiwane; bogate żyły srebra w Sierra Morena i niewyczerpane rudy miedziane w dorzeczu górnej Tinto, przedewszyst-kiem zasługują na uwagę. Na przestrzeni 87,867 km. □, mieszka dziś do miliona ludzi (wr.

i medycyna), kwitły sztuki piękne (architektura, poezya, malarstwo), uszlachetniały się obyczaje i rozwijał stan rycerski. W najdawniejszych, Historycznie znanych czasach, zamieszkuje A-ę plemię Turtów. skąd pochodzi starożytna nazwa kraju Tartessos (Gwadalkwiwir), fenickie Tarschich. W XII w. przed Chr. jest to kolonia fenicyan, którzy założyli Kadyks (Gades), Sewillę (Hispa-lis) i wiele innych miast. W spuściźnie po feni-cyanach obejmują A-yę grecy, głównie zaś kar-tagińczycy, których ostatecznie usuwają rzymianie, zawładnąwszy krajem r. 206 przed Chr. Pod ich panowaniem stanowi A. prowincyę Be-tykę (Baetica, od Baetis=Gwadalkwiwir); wschodnia jednak część należała do prowincyi Tarra-gonensis. W Y w. staje się kraj łupem wandalów (stąd nazwa) i swewów, którzy go zajmują prawie bez oporu, po nich zaś zjawiają się w r. 412 westgoci, wyrzuciwszy wandalów do Afryki, aż wreszcie i ci ulegają w r. 611 maurom, w stanowczej bitwie pod Jerez de la Frontera. Maurowie nazwę zdobytej A-yi (Andalûs) rozciągają do całego półwyspu, który wkrótce podbijają niemal zupełnie i stolicę swą zakładają w Kordu-bie. Pod ich jarzmem zostaje A. aż do połowy XIII w., gdy Ferdynand III Kastylski zdobywa kolejno od 1234 — 1250 całą nizinę Gwadalkwi-wiru, z miastami: Ubeda, Korduba, Ecija, Carmona, Sewilla, Baeza, Jaen, Jerez, Kadyks, etc. Królestwo Granady, ostatni przytułek maurów w Europie, przetrwało jeszcze do r. 1492, w którym ostatecznie przyłączone zostało do korony kastylskiej.    And-s-

Andaluzyt (miner.). Krystalizuje w szereg rombowy; zwykła forma: słup rombowy z płaszczyzną wierzchołkową, a nadto z makro—lub brachydomą; inne formy są rzadszemi. Kryształy zwykle duże słupy, narosłe lub wrosłe, a także skupienia promienisto-prętowe i ziarniste. Łu-pliwość pryzmatyczna niewyraźna, odłam nierówny i zadziorowy. C. wł. 3.10—3.17; Tw. 7— 7,5. Zawsze zabarwiony: różowo-szary, mięsny, brzoskwiniowy, fioletowy, popielaty, szaro-zielo-nawy i zielony. Blask szklisty, słaby; zwykle prześwieca w masie lub tylko na krawędziach; rzadko przezroczysty. Skład chemiczny: krzemian glinki (Al₂) Si0₅, z 37.02 krzemionki i 62.98 glinki. Pod dmuchawką nietopliwy; wypalany z roztworem kobaltu, niebieszczeje; kwasy na niego nie działają. Bardzo łatwo ulega zwietrzeniu, przyczem traci część glinki. W Braiinsdorf. Munzig i Penig (Saksonia); góra Katarzyny pod Wunsiedel, Zwiesel, Herzogau (Las Bawarski); w Lisens (Tyrol); w Andaluzyi; Connemara w Ir-landyi, Kalwola w Finlandyi, Juszakowa pod Murzińskiem w Uralu; przezroczyste odmiany

1877 było 3,282,448), w których żyłach niewątpliwie dużo płynie krwi arabskiej; zwłaszcza mieszkańcy Alpuhary, których do niedawna niesłusznie za potomków maurów poczytywano, wykazują najsilniej zmieszanie się elementu miejscowego z przybyłym. Wpływ arabski przejawia się również i w języku, upstrzonym licznemi wyrazami arabskiego pochodzenia. Oprócz hiszpańsko -maurytańskiej ludności, wyznającej bez wyjątku religię katolicką, mieszkają w A-yi cyganie, zwani tu Gitanos; wiodą oni życie częścią koczujące, częścią osiadłe, trudniąc się handlem koni, przemytnictwem, niekiedy rolnictwem i rzemiosłami.

Andaluzyjczyk jest typem mieszkańca południowej Europy pod fizycznym i moralnym względem.

Średniego wzrostu, czarnych oczu i kruczych włosów, oliwkowej cery, jest on zwinny, lekki i pełen wdzięku w ruchach; kobiety słyną z urody i postawy; w rysach twarzy przebija się niekiedy bardzo wyraźnie typ wschodni. W przeciwstawieniu do poważnego i dumnego kastylczyka, jest mieszkaniec A-yi wesoły, swobodny i odważny, wyobraźnię ma żywą, bystry dowcip i wielką przytomność umysłu, odznacza się wstrzemięźliwością w jedzeniu i piciu, oraz serdecznem obejściem się i gościnnością; przy tern wszystkiem jednak jest on lekkomyślny, namiętny, kłótliwy i skory do noża; o swojej ojczyźnie mówi z przesadnym zapałem i chełpliwością, lubi jaskrawe szaty, zamiłowania do pracy nie okazuje, kocha się w śpiewie i tańcu, przepada za walkami byków i gotów przez dzień cały nic nie jeść, byle tę namiętność zaspokoić. Przemysłem zajmuje się dość pilnie, wyrabiając słynne z dobroci tkaniny jedwabne, skóry, cygara, papierosy i t. p ; również nie zaniedbuje i handlu, który w ostatnich czasach szybko się podnosi, dzięki kilku liniom kolei żelaznych, oraz udogodnieniu portów; pod tym względem Kadyks i Malaga są najważniejszemi ogniskami handlu w Hiszpanii, obok Barcelony i Wa-lencyi. Dzięki swemu położeniu geograficznemu na granicy między dwiema częściami świata, oraz warunkom klimatycznym i bogactwom przyrodzo- w Brazylii i w Kalifornii (Mariposa). W igieł-nym, była zawsze A. przynętą ludów zdobyw- kach mb ziarnkach mikroskopowych, w wielu łupkach krystalicznych i skałach metamorficz- gritosów. Większa czę§6 ich wyznaje religię nych, w punktach ich zetknięcia z granitem. K-¹ chrześciańską.

And. S.

Andante, (włos.) wyraz muzyczny, oznacza ruch wolny (tempo), środkujący między Allegro i Adagio (ob. te wyrazy).

Andantino (włos.) wyraz muzyczny, zdrobniałe Andante (ob.) oznacza, ruch nieco prędszy od tego ostatniego, wolniejszy zaś od Allegretto; w niektórych krajach, zwłaszcza w Anglii, muzycy tamtejsi uważają A-o za tempo wolniejsze

A. Y

Andamańskie wyspy, zwane zwykle A ndama nam i, stanowią grupę wysp w odnodze Bengalskiej, oddzieloną przez Kanał D7iesiątego Stopnia od leżącej na południe grupy wysp Ni-kobarskich. Składają się one z czterech większych wysp, ułożonych w szeregu z północy na południe: Północnej, Środkowej, Południowej i Małej,—oraz kilkunastu drobniejszych, jak: Rutland,

Andechs, miasteczko na wyżynie bawarskiej (760 m. nad p. m.), między jeziorami Ammer i Wurm, ze słyunym klasztorem benedyktyńskim, założonym w 1451 r., gniazdo rodzinne możnych w średnich wiekach hrabiów z A-u, którzy już w IX ukazują się stuleciu i występują jako właściciele rozległych obszarów między Adygą i Innem.

Andeer, miasteczko w szwajcarskim kantonie Graubünden v. Gryzony, w dolinie Tylnego Renu, zwanej doliną Schams (Via mala), leży na dro-dzej bitej, która przez przełęcz Splügen wiedzie z doliny Renu nad jezioro Como i w dorzecze Addy; liczy do 1000 m. romańskiego pochodzenia (Reto-romanie).And-s W Andeer znajdują się słabe szczawy żelaziste; urządzenia kąpielowe skromne; stosowne są tutaj kąpiele mułowe i kura-cya mlekiem i serwatką. Pobyt tani, trzy razy dziennie kommunikacya, za pomocą karetek pocztowych, z pobliskim Chur. Wyniesienie 979 metr.

Dr A P

Interview, Archipel etc. Zajmują ogółem 6497 od Andante, km. □, liczą do 16,000 m-ców i należą do Anglii. Znał je już Marco Polo, jako wyspy Anga-manain i dość dokładnie opisał; anglicy zajęli je dopiero w 1789 r. i próbowali na nich kolo-nizacyi, lecz zabójczy klimat przedsięwzięcie to na długi czas udaremnił. Z chwilą jednak zdobycia Pegu na indochińskiem wybrzeżu, A. nabierają większego znaczenia; potrzeba zabezpieczenia wzmagającego się handlu i żeglugi od rozbójników morskich, zniewoliła anglików do ponownych usiłowań kolonizacyjnych, zbudowano latarnię morską, wycięto lasy mangrowiowe, osuszono niektóre bagniska, lecz kolonizacya szła leniwym krokiem. Dopiero, gdy stłumione powstanie na Indostanie, dostarczyło znacznego kon-tyngensu przestępców, których z kraju usunąć należało, założyła Anglia na wyspach A-ch kolonię karną w mieście Port Blair i tym postępkiem zapewniła wyspom stały dopływ kolonistów z musu. Pracują oni pod nadzorem władzy, podzieleni na klasy, według stopnia winy i spra- n. p. m. wowania się; uprawiają ziemię, mielą ryż, wyci- Andegawia=Anj ou (cz. Anżu), Z czasów nają zarośla, osuszają błota; dzięki ich pracy, przedhistorycznych przechowało się tu kilkadzie-warunki klimatyczne wysp znacznie się polepszy- siąt dolmenów, ze sto menhirów, okopy kamien-ły: ze 125 osób na tysiąc, które przedtem umie- ne, narzędzia i broń z krzemienia, czaszki i ko-rały rocznie, spadła dziś śmiertelność do 8. Ogól- ści. Najznaczniejszy dolmen znajduje się w Bana liczba skazańców nie przenosi 8,000; strzeże gneux obok Saurnur (20 metrów długości, 7 m. ich oddział wojska, złożony z 700 ludzi, oraz tu- szerokości i 3 m. wysokości). W Brezé, Bois-ziemcy, którzy za odstawienie zbiegłego przestęp- Brard i Quinze-Deniers rozkopano kurhany; w Koccy otrzymują nagrodę. Wszystkie wyspy są gó- en-Paille, przy ujściu rzeki Layon, odnaleziono rzyste; najwyższy szczyt, Saddle Peak na północ- ślady pierwotnych mieszkańców. Najwidoczniej-nej Andamanie, dosięga 732 m. Klimat gorący szy ślad gallów mieści się w ufortyfikowanem i bardzo wilgotny, gdyż ilość wody, spadłej z desz- schronisku, jakie po dziś dzień istnieje, prawie czem, wynosi rocznie 2700 mm.; skutkiem tego nietknięte, wChênehutte, nieopodalTreves-Cunaud; roślinność jest bardzo bujna, olbrzymie lasy po- podobne obozowisko, ale mniej rozległe, wrznosi krywają ziemię, trzcina bambusowa i zarośla się także w Tief-Sauvin, pod Montrevault. Wresz-mangrowiowe zajmują miejsca wilgotne, uścia cie wielkie okopy ziemne, jakie się ciągną od La strumyków do morza roją się żółwiami, na ska- Baumette, aż do uścia rzeki Authion, były pra-łach gnieżdżą się salangany, w lasach przebywa wdopodobnie wzniesione przez gallów; w każdym gołąb dziki i ptak rajski. Sprowadzona palma razie nie było to dzieło rzymian, jakkolwiek no-kokosowa dobrze się przyjęła na wybrzeżu mor- si nazwę „obozu Cezara.” Andecavi należą do skiem, równie jak kawa, którą plantują na wy- sześćdziesięciu ludów Gallii Długowłosej (Gallia żynach. Pierwotni mieszkańcy należą do typu Comata), a trzydziestu sześciu Gallii Celtyckieji negroidów malajskich; są wzrostu małego, krót- granice ich terytoryum nie dadzą się ściśle okre-kogłowi (brachycefale), o włosie gęstym, wełni- ślić, prawdopodobnie odpowiadały granicom utwo-stym, wyraz twarzy mają łagodny, dobrotliwy, rzonej w wiekach średnich dyecezyi. Sąsiadami czoło sklepione, oczy okrągłe na poziomej linii, andegawów byli na północ Aulera Diablintes nos mały prosty, uszy małe, wargi niezbyt wy- i Aulera Cenomanni, na zachód Namnetes, na winięte, nogi i ręce proporcyonalne i raczej za południe Pictones, na wschód Turoni. Jest bar-małe, niż za wielkie; dla tych właściwości an- dzo prawdopodobnem, że stolica rzymska, Julio-damańczycy uważają się za najlepszy typ min- magus, powstała ze stolicy celtyckiej. P. Cras-kopiów, t. j. zachodniej, wyspiarskiej gałęzi ne- sus, wraz z VII legionem, żył spokojnie między

andegawaini w ciągu zimy roku 57 — 56 przed i fa lub wice-grafa, których król mianował. Ta Chr.; dostarczali mu oni żywności i przykładali kimi namiestnikami byli między innymi: Floras się chętnie do przygotowań wojennych przeciwko z Glandfeuil za króla Teodeberta (543); Theo-Armoryce; na rozkaz Cezara zbudowano flotę; dulf za króla Guntrama (585) i t. d. Ci wice-wszystkie statki krajowców poszły na użytek woj- hrabiowie podlegali nadzorowi legatów, jak np. ska; pośród młodzieży gallijskiej poczyniono za- Antestiusa w r. 587. W owej epoce kościoł an-ciągi do marynarki. R. 52, po upadku Alezyi, an- degaweński posiadał dwóch niepospolitych ludzi: degawowie odmówili posłuszeństwa; wódz ich, św. Albina i św. Maura. Pierwszy, piastując go-Dumnacus, obiegł miasto Lemonum (Poitiers), od- dność biskupią od r. 529 do 550, walczył z wiel-dane Cezarowi, i wyruszył na spotkanie dwóch le- ką energią przeciw nadużyciom możnych, kazirodz-gionów Canmiusa Rebilusa, dążących z odsieczą, twu i cudzołóztwu; św. Maur, uczeń św. Bene-ale, odparty z wielkiemi stratami, odstąpił od dykta, założył w Grlandfeuil przy pomocy Floru-oblężenia i cofnął się na północ; w pochodzie tym sa słynny klasztor, któremu nadał swoje imię spotkał się z drugą armią rzymską, dowodzoną (r. 551).—W czasie walk młodego Karola Mar-przez Fabiusa, i przyszło do krwawej walki. Gal- tela z merem pałacowym Neustryi, Raginfrydem Iowie zostali w pień wycięci: „Rzeź trwała — (Rainfroi), Angers służyło partyi neustryjskiej powiada Hirtius—dopóki koń ostatni mógł jeźdź- za główny punkt oparcia. R. 760 przybył do ca dźwignąć, dopóki ostatnie ramię miało siłę do A-ii Pipin Krótki i przyjmował w la Cha-zadawania ciosów” (r. 51 prze 1 Chr.). Po śmier- pelle - sous - Doué poselstwo i zakładników ci Augusta, trewirczyk, Julius Floras, i edujczyk, Wajfara. Podług Eginharda, grafem pogranicza Julius Sacrovir, pokusili się o wywołanie ogólne- za Karola W. był Roland Ronceswalski, którego go w Gallii powstania; na dane hasło odpowie- pieśni ludowe czynią synem dobrego Milona, dzieli tylko turonowie i andegawowie; rzymianie księcia Angers. Roland musiał być tedy grafem pobili ich bez trudu, poczem Gallia ucichła i przez czy margrafem Andegawii. Istnieje denar Karola cztery wieki przeszło była w ich posiadaniu. Wielkiego z imieniem Rolanda, i prawdopodobnie Z tej epoki pozostało mnóstwo rzymsko-galijskich z owego czasu, ale czy był wybity w A-i, nie zabytków. A. przyjęła wiarę chrześciańską do- wiadomo. R. 817, Ludwik Pobożny darował A-ę, piero w IV w. Sw. Florenty, wysłany z Tours wraz z Akwitanią, synowi swojemu, Pepinowi; przez św. Marcina, miał założyć klasztor w Mont- za panowania Karola Łysego spadł na A-ę ca-glonne i zebrać tu licznych uczniów. Po jego ły szereg klęsk: uległa najprzód najazdowi bre-śmierci, której data nie jest pewną (360 — 390), tończyków (r. 844), których król Nominoe i jego Montglonne zostało przezwane Saint - Florent sprzymierzeniec Lambert, hrabia z Nantes, po-(Saint-Florent-le-Yiel, dzisiejszy okręg Cholet), biwszy Karola Łysego pod Ballon (845), znisz-a św. Makary, prowadząc dalej rozpoczęte dzieło, czyli kraj ze szczętem. Następnie normandowie,. nawrócił w krótkim czasie resztę andegaweńskie- stawszy się po raz drugi panami miasta Nantes, go kraju. Zdaje się też, że w połowie IV wie- poszli w górę Ligiery, niszcząc wszystko po dro-ku ustanowioną została pierwsza stolica biskupia dze; mnisi z klasztoru św. Florentego uszli aź w Angers, a w V wieku istnieją już parafie; ro- do Burgnndyi. Główna banda najeźdźców, pro-ku 453 odbyło się w Angers koncylium. W po- wadzona przez Roryka, wzięła szturmem Angers, czątkach Y stulecia barbarzyńcy getowie i ala- przy którego obronie zginął z bronią w ręku nowie zajęli A-ę, a w połowie tegoż stulecia przy- stary hrabia Thierry (853). Normandowie pozo-płynęli na rzekę Ligierę saksonowie i zdobyli stali w zawojowanym kraju przez 20 lat i łupili Angers, pomimo bohaterskiej obrony mieszkań- go bez litości. R. 872 wódz normandów, Maco w. Miasto zostało złupione, a jego obrońca, stings, założył swoją kwaterę w Angers i osiadł comes Paulus, zginął w walce. Nazajutrz przy- tam z kobietami i dziećmi; Karol Łysy, poparty byli z odsieczą frankowie, miasto odebrali a sak- przez króla bretonów, Salomona, obiegł go i sonowie cofnęli się na okręty i już się więcej sił do układów. R. 879 normandowie, ostatecznie w kraju nie pojawili (r-. 471). VY kilka lat po- pobici w dolinie Vienny nad Ligierą, cofnęli się; tern A. popadła pod władzę franków: po śmier- r. 882 pojawili się jeszcze raz pod Angers; r. 905 ci Klodoweus/a (511) dostała się Klodomirowi ponowili swój najazd, ale już po raz ostatni. Po> królowi Orleanu; następnie przeszła do królestwa Robercie Mocnym nastał jako, hrabia Turonii Austrazyi za panowania Tioderika, Teodeberta (Touraine) i A-i, Hugo Opat, ale, zajęty innemi i Teodebalda; należała do Klotaryusza po r. 561; sprawami, ustanowił, zdaje się, jako zastępcę, na do Cha.riberta po r. 567; do Chilperykapo r. 584; wpół legendowego Ingelgera, z tytułem wice-poczem król Guntram rządził nią, jako opiekun hrabiego Angers. Po Hugonie nastał Odo, syn młodego Klotaryusza, spadkobiercy Chilperyka; Roberta Mocnego (886), który zamianował wice-Childebert II, spadkobierca króla G un trama, wcielił hrabią s/na Ingelgera, Fulka Rudego, będącego ją do Burgundyi. Za panowania Tioderika II (596— istotnym protoplastą rodu Ingelgeryjskiego dzie-613) A. dostała się Klotaryuszowi II, a następ- dzicznych hrabiów A-i. Odważny i pełen prze-nie królowi Dagobertowi i od tej chwili związa- biegłości, Fulko obronił się bretończykom i pi-ną została z losami królestwa Neustryi. W tym ratom normandzkim. Syn jego, Fulko II, zwany okresie i aż po wiek X A. stanowiła odrębną 1 Dobrym lub Pobożnym, objął rządy r. 942 i za-prowincyę (pagus), rządzoną przez biskupa i gra- I żywał względnego spokoju; opiekował się har<-

z mu-

zeza-

diem i rolnictwem, układał śpiewy kościelne, które sam wykonywał na chórze kościoła św. Marcina w Tours. Umarł około r. 960. Syn jego Godfryd I (Geoffroy), zwany Grise gonelle, jest bohaterem pieśni ludowych, które czynią z niego bajecznego Rycerza: toczył zdaje się boje z hrabią Poitiers i z bretończykami. Następca jego i syn, Fulko III, zwany Nerra (987), był jedną z dzi-Avaczniejszych postaci w wiekach średnich: bohaterski wojownik, ale dziki tyran, nie znał innego hamulca, krom bojaźni bożej. Zaatakowany przez sprzymierzonych sąsiadów, pobił najprzód Odona I, hrabiego Blois, Tours i Chartres (990); odpędził tegoż samego roku bretończyków od murów Angers; wreszcie wystąpił do walki z hrabią Poitiers, Odonem, któremu zabrał Tours, i Kona-nanem, który poległ w boju (992). W ostatnich latach życia Fulko zmuszony był wy stąpić zbrój-no przeciwko własnemu synowi, Godfry dowi, i nowemu hrabiemu Blois, ale dzięki niesłychanej swojej energii, wyszedł z walki zwycięsko: cala Turonia, z wyjątkiem samego miasta Tours, dostała mu się w ręce. Po półwiekowem panowaniu, Fulko Nerra umarł r. 1040. Syn jego, Godfryd Martel (1040-1060), wyruszył z wyprawą na Turonię, którą król Henryk nadał prawem lennem, obiegł Tours, a zwyciężywszy w bitwie pod Saint-Martin-le-Beau (1044) Teobalda III, hrabiego Blois, zmusił go do odstąpienia mu tego miasta. Wojował także na południu i zachodzie; potomków nie zostawił i na nim wygasła linia męska hrabiów Ingelgeryjskich, A. zaś przechodzi na Plantagen etów. Godfryd Martel podzielił był swoje dziedzictwo między dwóch siostrzeńców: Godfryda Młodego, czyli Brodatego, i Fulka le Béchin, synów swojej siostry Eruie-negardy i Godfryda Ferréol, hrabiego Gatinais; pierwszemu dał A-ę i Turonię, drugiemu Sain-tonge i kilka ziem lennych, między któremi znajdowało się Vihiers. Ostatni, nie zadowolony ze swojego działu, korzystając z niechęci, jaka powstała przeciwko bratu w klasztorach turońskich, wszedł w przymierze z nieprzyjaciółmi Godfryda; Godfryd, pobity w dolinie Brissac (1068), przebył 30 lat w więzieniu i, dostawszy pomięszania zmysłów, umarł. Fulko zawładnął całą A-ą, ale, nie mogąc zwalczyć potężnej koalicyi, zrzekł się praw do Saintonge i ustąpił królowi francuskiemu Łrabstwo Gatinais, a hrabiemu Blois hrabstwo Tours. Będąc z tej strony wolnym, uderzył za to na księcia Normandyi, Wilhelma Zdobywcę, i zdobył na nim Ludę i La Flèche (1077—1081). Czwarta żona Fulka, Bertrada de Montfort, męża porzuciła i zaślubiła Filipa, króla francuskiego {1092); Fulko związek ten zaakceptował i przyjmował nawet z wielkiemi honorami parę królewską w Anders (1106). Znienawidzony w końcu za swoje okrucieństwa, musiał się bronić przeciwko własnemu synowi, Godfrydowi, który, jak opiewa kronika, dobył przeciwko niemu miecza „walcząc za pokojem i sprawiedliwością“. Umarł r. 1109. Fulko V, zwany Młodym (1109—112-9) był synem poprzedniego z Ber trądy, a zaślu

biwszy córkę hrabiego Alans, odziedziczył (1110) hrabstwo Maine; zmusiwszy do posłuszeństwa wasalów w Doué, lle-Bouchard i Brissac, oraz mieszczan w Angers, którzy chcieli zaprowadzić u siebie samorząd gminny, złączył się z Ludwikiem VI przeciwko królowi angielskiemu i zdobył Alençon. Zaniepokojony jego potęgą, król angielski wszedł w układy i zażądał dla domniemanego swojego spadkobiercy, Wilhelma; Athelina, ręki Ata-tyldy, córki Fulka (1118). Ślub odbył się r. 1119. W rok potem Wilhelm zginął na morzu przy rozbiciu się statku „Blanche-Nef”, ale oba rody połączyły się ponownie r. 1128 małżeństwem Godfryda Plantageneta, syna Fulkowego, z Ala-tyldą, córką króla angielskiego, a wdową po cesarzu niemieckim, Henryku V. Niebawem Fulko, który się był wsławił r. 1120 wyprawą swoją do Palestyny, pozostawił A-ę synowi, a sam, zaślubiwszy Melizendę, córkę Bald wina II, wstąpił iia tron Jerozolimy (1131). Godfryd po śmierci teścia swojego, Henryka I (1135), upomniał się o swoje prawa spadkowe i zdobył Normandyę (1136—1144), a jego żona Ala tylda udała się do Anglii i, pogromiwszy współzawodnika swojego, Stefana hrabiego Blois, przywdziała koronę angielską (1141); wkrótee jednak została zmuszoną powrócić do Francyi. Godfryd,towarzyszył jeszcze Ludwikowi VII do Ziemi Świętej, a po powrocie obiegł zamek AIontreuil-Bellay (1150—51) i tegoż samego roku umarł (1151). Syn jego, Henryk, przez ożenienie się z Eleonorą Gwieńs-ką, dołączył do Normandyi, Andegawii, Turonii i Maine rozległe księstwo Akwitanii (1152), a po śmierci Stefana z Blois zasiadł na tronie angielskim (1154). Odtąd dzieje polityczne A-ii należą do historyi powszechnej. Boku 1199 wojna .Tana Bez Ziemi z Arturem Bretońskim sprowadziła wiele klęsk na A-ę; Artur został wzięty do niewoli w Mirebau, wtrącony do więzienia w Rouen i zamordowany przez stryja. Morderstwo to nastręczyło powód królowi francuskiemu, Filipowi Augustowi, do pozwania Jana Bez Ziemi przed sąd parów i wyrzeczenia konfiskaty jego posiadłości we Francyi w r. 1205. A. znalazła się w liczbie tych ziem skonfiskowanych, a dawny seneszal Artura, Wilhelm Desroches, wprowadził wyrok w wykonanie; powstały stąd długie walki, zakończone ostatecznym pogromem anglików, albowiem przybyły na pomoc Wilhelmowi, Ludwik królewicz francuski, pobił ich na głowę w bitwie pod Boche-aux-Moines (1214). Ludwik Święty wzniósł w Angers potężny zamek obronny i otoczył miasto nowemi wałami (1232). Na takiej stopie stolica A-ii stała się ważnym punktem operacyjnym przeciwko Bretanii. Tenże król nadał A-ę r. 1246 w dotacyi dziedzicznej najmłodszemu swojemu bratu Karolowi (1246—1285), który sem, otrzymawszy od papieża inwestyturę na królestwo Obojga Śycylij, przeniósł się do Włoch; za jego czasów jednakże uniwersytet w Angers doszedł do znakomitego rozwoju. Karol II Kulawy odbył jedynie ceremonię aktu objęcia hrabstwa w posiadanie i dał się poznać z prześlad »-

wania żydów; r. 1290, wydając za mąż córkę swo- byt w A-ii, ale niebawem, po bitwie pod Azin« ją, Małgorzatę, za Karola Walezyusza, dał jej court, spadły na nią ponowne klęski: r. 1419 wró-A-ę w wianie, a patentem z r. 1297 zamienił    ciii anglicy    i    usadowili się    w Ludę nad rzeką

hrabstwo na parowstwo. Karol III przebywał    Loir. Ludwik    II od dwóch lat już nie żył,

częściej w swojem dziedzictwie, niż jego poprze- a syn jego, Ludwik III, przebywał we Włoszech, dnicy i panował spokojnie; mieszkańcom An-    Obronę A-ii    i    Francyi wzięła    w swoje ręce dziel-

gers nadał przywilej (charte) polowania za ma-    na Jolanta    i    dopięła celu.    Za jej wpływem

łą opłatą w obrębie gruntów miejskich na wszel- książę Burgundzki zaprzestał kroków nieprzyja-kiego rodzaju zwierza, z wyjątkiem sokoła i bia- cielskich, a książę Bretanii pogodził się z kró-łozora (1321). Umarł r. 1325. Filip Walezyusz, lem francuskim, Karolem VII (1425); ona ró-objąwszy po śmierci ojca (1325) hrabstwo, wstą- wnieź wyjednała buławę konetabla dla Riche-pił później na tron Francyi (1328) i wtedy wcie- monda. Dwór francuzki przebywał wówczas bar-lił A-ę do ziem koronnych, a r. 1331 oddał ją znów dzo często w Angers. Karol VII panował, ale synowi Janowi. A. miała kilka lat spokoju, rządy sprawował dom andegaweński. Roku 1444, poczem wojna stuletnia sprowadziła na nią anglicy, pod dowództwem hrabiego Somerset, na-długie pasmo klęsk; Champtoceaux było kilka- wiedzili jeszcze raz księstwo i posunęli się aż krotnie brane szturmem, czyniono po wsiach za- pod mury Angers, ale, odparci przez artyleryę ciągi, bandy rabusiów łupiły mieszkańców, wre- zamkową, cofnęli się, by więcej nie wrócić. W tej szcie spadła na Angers i na cały kraj zaraza, obronie narodowej A. odegrała zaszczytną rolę, zwana „czarną śmiercią” (1348—1349). Jan, za- a wielu jej panów, między innymi Piotr Brezé, siadłszy na tronie, przyłączył także A-ę do ko- toczył jeszcze zwycięskie boje z anglikami aż do rony (1350), ale roku następnego nadał ją sy- r. 1453. Książę Ludwik III wśród swoich wy-nowi Ludwikowi, a r. 1360 odstąpił mu ją dzie- cieczek do Włoch brał także zaszczytny udział dzicznie, z prawem spadkobrania dla potomków w walce z anglikami (1427— 29), lecz wogólo męskich, zachowując jednak dla siebie regalia mało przebywał w Angers. Po jego śmierci (1434), i wszystkie przywileje lenne, jako to: prawo bicia dla braku potomka, A. dostała się jego bratu, monety, sądownictwa i odbierania hołdu. Jedno- Renatowi (René), który już poprzednio był cześnie hrabstwo podniesione zostało do godności księciem Lotaryngii, hrabią Prowancyi, parem księstwa-parowstwa (duché-pairie). Za tego więc królestwa i królem Sycylii. Roku 1437 przy-Ludwika I (1360—1384}, który, po za obrębem był do Angers, aby się z matką zobaczyć, ożenił ustanowienia Izby obrachunkowej (1377) i ści- syna swojego, Jana, bratu Karolowi odstąpił pro-słego wybierania dochodów, nie troszczył się wincyę Maine i opuścił księstwo, szykując się do wcale o swoje dziedzictwo, A. ucierpiała wiele wyprawy na królestwo Neapolitańskie. W końcu przez wojny, ale uniknęła przynajmniej walk do- r. 1442, po śmierci Jolandy, powrócił do Angers mowych. Przez lat piętnaście (1355—1370) od- i już się prawie wyłącznie poświęcił A-ii (1443— dział anglików zajmował opactwo Louroux; jesz- 1471). Wraz z nim poczęło się dla księstwa no-cze w r. 1356 Henryk Lankaster zapuścił był we życie -- szeregiem zabaw i uroczystości, wypra-swoje zagony aż pod Ponts-de-Cé; przez dziesięć wianych kolejno na cześć zaślubin jego córki, Małgo-lat z rzędu bandy łupieżców niszczyły srodze rzaty, z Henrykiem VI, Angielskim i drugiej córki, kraj. Z pomocą dla uciśnionej prowincyi przy- Jolandy, z Ferrym Vaudemont; nastąpiło potem był wreszcie głośny rycerz francuzki, du Guesclin. święto Pas du Perron, obchodzone uroczyście Już w r. 1361 wojował on z najezdnikami, ale, pod Saumur r. 1446, ufundowanie orderu Półksię-powołany na inne zagrożone punkta, powrócił życa (Croissant) r. 1448 i t. d. Ożeniwszy się do A-ii dopiero r. 1370 i w bitwie pod Pont- | powtórnie r. 1454 z Joanną de Laval, oddał się Valain rozgromił główny ich hufiec, będący pod życiu spokojnemu. Na dwór Renata zbiegli się dowództwem Tomasza de Grandson; druga ban- tłumnie z całego kraju, z Flandryi, Holandyi, Pro-da, osiadła w Louroux, pierzchła sama przed na- wancyi, Włoch, pisarze i artyści; sam książę dejściem wojownika; trzecią, mającą swoje sie- władał pęzlem i był niepoślednim poetą. Na dlisko w Beaufort, rozpędził de Maillé; ostatnią utrzymanie tak świetnego dworu zdwojono po-w końcu, trzymającą się w Saint-Maur, zmusił datki, które już i przedtem zbytnio ciężyły na du Guesclin do odwrotu, złożywszy jej haracz mieszkańcach; wybuchło stąd powstanie ludu, zwa-z własnej szkatuły, który później odebrał z usta- ne „la Tricoterie”, które jednak stłumionem zo-nowionego na rzece Loarze, pomiędzy Candes stało z całą surowością r. 1461. W epoce ligi a Champtoceaux, mostowego (trépas). Ludwik „Dobra powszechnego”, po śmierci Piotra de Bré-II, objąwszy księstwo andegaweńskie po śmierci zé, zabitego w bitwie pod Montlhéry, książę Re-ojca (1384), przepędził także większą część ży- nat, po krótkiem wahaniu, stanął po stronie Lucia z dala od kraju, ale żona jego, Jolanta Ara- dwika XI, oparł się bretończykom r. 1468 i we gońska, rządziła księstwem podczas nieobecności dwa lata potem przyjmował króla w Angers, męża i zaręczyła córkę swoją, Maryę, z młodym Ale też, korzystając z wizyty, Ludwik XI począł hrabią Ponthieu, Karolem, trzecim synem królew- czynić przygotowania do aneksyi. Renat, nie ku-skim (1413). Kształcony pod jego okiem w An- sząo się o stawienie oporu, wyniósł się do Pro-gers młody książę stał się godnym tronu fran- wancyi wraz ze swoim dworem, biblioteką i dzie-cuskiego. Pod rządami Jolanty zakwitł dobro- łami sztuki i zostawił królowi francuskiemu wol-

cu r.

rzec

mera

ne pole do działania (1471). Umarł r. 1480. Tymczasem, we dwa lata po wyjeździe jego, rad-•ea królewski, Wilhelm de Cerisay, zajął Angers; król zaś (1473) nadal miastu przywilej ebierania merów „charte de mairie” i wezwał zaniepokojonych mieszkańeów do złożenia sobie przysięgi homagialnej, na prawdziwym krzyżu Saint-Laud (1475). R. 1478 wybuchło w księstwie nowe powstanie, ale wnet upadło, poczem aż do wojen religijnych panował w całej A-ii pokój, jakiego jeszcze przedtem nie znano. Rządy kraju sprawowała Rada, na wzór dawnej Rady książęcej urządzona, w której skład wchodzili, oprócz osób wysoko postawionych, seneszal sędzia, prokurator i obrońca, członkowie Izb.' obrachunkowej i urzędnicy królewscy. Izbę obrachukową, utrzymaną przez Ludwika XI, skasował Karol VIII, a całe archiwum kazał przewieźć o do Paryża, gdzie je złożono do „Archivum Narodowego”. Ludwik XII (1508) wydał dla A-ii ustawę „Coutume d’Angers”, odmieuuą .od praw prowincyi Maine. Za Franciszka I księstwo dostało się, jako apanaż, Ludwice Sabaudzkiej (1515) i obar-czonem zostało niesłycbanemi podatkami i ciężarami; nawiedziły je przytem zaraza, głód i pożary; po śmierci Ludwiki wróciło do korony. Panowanie Henryka II było dla A-ii płodne w skutkach. Księstwo otrzymało w r. 1552 odrębny trybunał (Présidial); pod wpływem Odrodzenia miasto Angers wzniosło mnóstwo pięknych gmachów, a kraj pokrył się zamkami; Reformacya wreszcie sprowadziła wojnę domową. Angers by lo pierwszym miastem tej prowincyi, gdzie założonym został zbór kalwiński (1555). Liczne prześladowania i tortury nie wstrzymały ruchu i w roku 1560 kościoł reformowany liczył w stolicy księstwa przeszło 100 wyznawców. Dnia 14 października 1560 r. przyszło do pierwszego między ludnością starcia (journée des Mouchoirs), w któ-rem katolicy zostali pokonani; Montpensier przybiegł do Angers na czele 900 ludzi i porządek przywrócił. Rzeź w Yassy wywołała nową wojnę. Dnia 5 kwietnia 156'2 r. protestanci chwycili za broń i, z wyjątkiem zamku, opanowali całe miasto; niedługo jednak potem zostali znów pokonani, a zamianowany gubernatorem A-ii Puygail-łard, dając folgę swoim kaprysom i zemście, zniósł urządzenia municypalne i przygniótł miasto nowemi podatkami. Pokój w Amhoise położył koniec jego despotyzmowi (1563). Hugonoci otrzymali na przedmieściu Baugé kościół, ale niebawem namiętności wzięły górę i roku 1568 wybuchła nowa wojna, która sprowadziła na A-ę ciężkie dui klęsk i mordów. Księciem jej wówczas był brat królewski, Henryk, znany z udziału w rzezi świętego Bartłomieja, obrany niedługo potem na króla polskiego (1573), a po śmierci Karola IX panujący we Francyi jako Henryk III. Po skończonej piątej wojnie religijnej nastał pokój „książęcy” (la paix de Monsieur) i A-ię otrzymał w dotacyi najmłodszy z czterech synów Henryka II, a brat Henryka III, Franciszek, książę Alençon, Nowy guber- !

Uacyklopudya l’CTJsictka» lima.

nator księstwa, Bussy, nacechował swoje rządy strasznym despotyzmem, ale mieszczaństwo an-gerskie, prowadzone przez mera, Jana Ayrault, radnych magistratu, członków trybynału i doktorów uniwersytetu, pomału wzięło górę i, odzyskawszy dawne przywileje municypalne, przejęło w swoje ręce administracyę i straż miasta. Po śmierci księcia Alençon (1584), gdy księstwo powróciło do dóbr koronnych, mieszczaństwo utraciło wszelką władzę. Po śmierci Henryka JII, Puycharic, gubernator zamku angerskiego, uznał Henryka IV i nie dopuścił do wybuchu powstania; jednocześnie biskup Miron utrzymał w karbach duchowieństwo. Przejście Henryka IV na katolicyzm położyło tamę walkom; obie partye się pogodziły, a przyjazd kró.a do Angers w mar-1598 wywołał powszechną radość. Przez drugą połowę panowania Henryka IV i za pierwszych lat panowania Ludwika XIII, zażywała A. spokoju; parlament, zniósłszy niektóre dawniejsze reakcyjne dekrety, przywrócił wybory ludowe; Fouquet de la Varenne założył w La Flèche, r. 1604, kolegium jezuitów; w Saumur powstała głośna akademia kalwińska i tamże r. 1611 odbył się wielki zjazd deputacyj wszystkich reformowanych kościołów Francyi. Maria Medicis, otrzymawszy r. 1619 gubernatorstwo A-ii, założyła tu gniazdo intryg i knowań. Mer angerski, Lanier, z większą częścią mieszczaństwa wyemigrował do Nantes, a kraj poszedł na pastwę wojska.

R. 1648 Angers należało do pierwszych miast, jakie przystąpiły do Frondy. Będący gubernatorem od r. 1636 marsaałek Brézé, zajął miasto i oddał je na łup żołnierzom. Roku następnego, wbrew opozycyi wyższego mieszczaństwa, które trzymało za Mazarinim, Angers chwyciło za broń i otwarło bramy swoje księciu Tremoille (ma* 1649). Jarze, przyjaciel Kondeusza, poczynił zaciągi wojskowe w księstwie, a nowy gubernator, książę Rohan-Chabot, przyłączywszy się, po krótkiem wahaniu, do Kondeusza (1651), wywołał powstanie ludowe, uwięził dostojników anger-skich i wypędził biskupa Henryka Arnauld, który bronił swojej dyecezyi przed siłą zbrojną. Po zdobyciu przez wojska królewskie zamku Ponts-de-Cé, Fronda w Â-ii upadła (marzec 1652, a księstwo, otrzymawszy rządy czysto monarchi-czne, utraciło wszelkie nadal historyczne znaczenie. Po skasowaniu wyborów municypalnych, pozostało jedynie miastu Angers ze starych przywilejów prawo układania listy kandydatów do urzędów miejskich i tytuł szlachecki dla po dwudziestoletniem pełnieniu obowiązków. Odwołanie edyktu nantejskiego doprowadziło miasto Saumur do ruiny. Kościoł kalwiński został zburzony, a protestanci wyemigrowali; akademia, licząca pięć oddziałów: gramatyki, literatury i retoryki, jeden oddział wymowy, jeden języka greckiego, po dwa oddziały filozofii i historyi i jeden języka hebrajskiego, została zamkniętą (w styczniu 1685), a studenci rozpierzchli się na różne strony; przemysł upadł; ludność zmniejszyła się do połowy. Miasto Baugé, liczące sporo hugo-

notów, doznało także prześladowania. Za Lndwi- i Chalonnes wpadły w ręce powstańców. Jedna kôwXViXVI A. me ma swojej historyi. Księ- kolumna gwardyi narodowej odebrała Cholet 17 stwo, wraz z hrabstwami Maine, Perche i Senon- kwietnia, ale 19 musiała już uchodzić i poszła ches, zostało edyktem z d. 21 listopada 1771 w rozsypkę; druga pobitą została 22 pod Beau-nadane Ludwikowi-Stanisławowi-Ksaweremu, bra- préau. Gwardziści i zdemoralizowani ochotnicy, tu Ludwika XVI, zwanemu „Monsieur,” ale by- mimo obecności 82 komisarzy, przysłanych przez ła to jedynie dotacya fiskalna. A. w r. 1789 konwencyę na widownię walki, wszędzie tył policzyła, z wyjątkiem miasta Angers, 644 parafij, dali. Wandejczycy zajęli 8 czerwca DouéiMon-z których 182 było pod zarządem biskupów treuil-Bellay, 9 czerwca Saumur, 23 czerwca An-w Poitiers, la Rochelle i Nantes; tworzyła gu- gers. Pobici pod murami Nantes, gdzie zginął bernatorstwo wojenne, w którego skład wchodził Cathelineau, i w bitwie pod Martigné-Briand i odseparowany okręg Saumur, ciągnący się (15 lipca), odnieśli znów zwycięstwo pod Vihiers wzdłuż granicy Poitou; razem zaś z hrabstwem 18-go nad wodzem republikańskim, Santerre, Maine i Turyngią stanowiła generalność (gêné- a 26 lipca pod Roche de Mûrs wpędzili 600 ralité) Tours. Duchowieństwo stałe A-ii repre- gwardzistów, dowodzonych przez kapitana Bour-zentowane było przez 20 opactw, z których 16 geois, do Loary. Zatrwożony „komitet ocalenia było męskich, a 4 żeńskie; dochody dyecezyi bi- publicznego” powołał do wojska w departamen-skupiej wynosiły rocznie około 50,000 liwrów. — tach powstańczych wszystkich obywateli od 16 Rewolucya została przyjętą w A-ii z zapałem, do 60 lat, ale te nowe oddziały, źle uzbrojone Jako deputowani „trzeciego stanu” obrani zosta- i bez żadnej organizacyi, dały się łatwo pobić, li 19—21 marca: Milscent, Volney, La Revellière- i po bitwach w Coron i Pont-Barré, poszły rów-Lépeaux, Brevet de Beaujour, Riche, Allard, nież w rozsypkę. Dopiero przybycie oddziałów Desmazières i Lemeignan; wybranych ośmiu in- mogunckich, z Kleberem, ïïaxo, Marceau i We-nych członków utworzyło „izbę korespondencyj- stermanem na czele, zmieniło postać rzeczy, ną” z zadaniem codziennego korespondowania Wprawdzie d. 19 września powstańcy w spot-z deputowanymi i ludem. Po wzięciu Bastylii kaniu pod Torfon odparli przednią straż morach ludowy przeniknął do A-ii; ochotnicy zbie- guncką, ale d. 17 października, w walnej bitwie rali się tysiącami, aby biedź z bronią w ręku na pod Cholet, gdzie stanęła do boju cała armia pomoc reprezentantom; utworzyły się w Angers wandejska w liczbie 40,000 ludzi pod wodzą Stof-zebrania polityczne; do Pontivy udała się depu* fleta, de Bonchamps, d’Elbée, de la Rochejac-tacya, aby razem z Bretanią, w imieniu A-ii, złożyć quelin i Lescure’a, zostali na głowę pobici. Po przysięgę na obronę konstytucyi, „dekretów zgro- tej klęsce nastąpił zgubny dla wandejezyków od-madzenia narodowego i prawnej władzy królów.” wrót: z pod Cholet poszli do Grandville, a starn-W styczniu 1790 utworzony został departament tąd posunęli się pod bramy Angers, od których Maine-et-Loire (zwany pierwotnie Mayenne et- po dwóch dniach wTalki (3 i 4 grudnia) zostali Loire), ale nie objął całego księstwa. Stolicą de- odparci. Wreszcie po starciach w la Plèche, partamentu, pomimo pretensyj miasta Saumur, Mans i Savenay poczęła się ich agonia. Zda-zostało Angers, Ogłoszenie cywilnej ustawy da- wało się, że już nastał koniec wojny, ale okru-ło zaczątek rozdzieleniu się ludzi na dwa cieństwa „komitetu ocalenia publicznego” wskrze-wrogie stronnictwa. Prawie wszyscy księża, na- siły walkę; do Wandei wpadło 12 „kolumn pie-wet ci, co popierali reformy, odmówili złożenia kielnych” z ogniem i mieczem; utworzone nowe wymaganej przysięgi, a część ludności oświad- bandy poczęły znów staczać rozpaczliwe i męczyła się za nimi. Do wojny domowej jednak kiedy zwycięskie. boje, a Stofflet zdobywał po przyszło dopiero w pierwszych miesiącach r. 1793. dwakroć miasto Cholet; wojna zamieniła się w rzeź:

D. 3 września 1791 r. wybory do ciała prawo- w obu obozach mordowano jeńców; w Angers, na dawczego odbyły się bez większych wstrząśnień. placu du Ralliement, gilotyna była bezustannie W tym samym czasie departament dostarczył czynną. 9 Termidor’a położył koniec tym mor-z ochotą pierwszego swego batalionu z 485 ochotni- dom; Hoche słowami pełnemi umiarkowania i obie-ków, który pod wodzą Beaurepaire’a i Lemoi- tnicą amnestyi rozpoczął uspokojenie kraju, a wieść ne’a wsławił się przy obronie miasta Verdun, o klęsce pod Quibéron wytrąciła broń z rąk naj-W dalszym ciągu wyruszyły na granicę cztery zawziętszych. D. 26 lutego 1796 r. padł Stof-jeszcze bataliony ochotników andegaweńskich; je- flet, a 24 kwietnia i 23 maja poszli za nim ostat-dnym z nich dowodził Desjardins. Po wywie- ni przywódzcy powstania, Öcepeaux i Charette, ziem’u z Angers (wrzesień 1792) 246 księży, pow- Jeszcze raz, we wrześniu r. 1799, James d’Andi-stanie, będące już w zarzewiu od r. 1791, wy- gné pokusił się o zbrojne wystąpienie i dokonał buchnęło z całą siłą w marcu 1793 i rozszerzy- parę wycieczek, ale były to już ostateczne poło się w Mauges, Baugeois i Niższej Andegawii. drygi, bez żadnego rezultatu. D. 18 Brumair’a do-D. 12 marca 6,000 powstańców wzięło po krót- szły do skutku układy pokojowe; 19-go stycznia kiej walce Saint-Elorent-le-Viel; 13 marca repu- 1800 r. wandejczycy podpisali pokój w Montfau-blikanie przegrali bitwę pod Jallais, a 14 Ga- eon i po ośmiu latach nędzy i strasznego krwi thelineau i Stofflet dokonali złączenia swoich od- rozlewu departament Maine-et-Loire poddał się działów". Jednocześnie d’Elbée i Bonchamps ufor- prawu ogólnemu. „Chroniques des comtes d’An-mowali nowe oddziały, i miasta Cholet, Vihiers ! jou, publ. p. Marchegay et Salmon,” 1856 („Soc.

Anderlecht, miasto w belgijskiej prowincyi Brabancyi, może być uważane za południowo zachodnie przedmieście Brukselli; leży na lewem, łagodnie zniżającem się zboczu doliny rzeki Senny, liczy 28,000 mieszk., prowadzi obszerny handel nabiałem i posiada liczne fabryki wyrobów wełnianych i bawełnianych, świec stearynowych, odlewnie żelaza etc. Pamiętne porażką austrya-ków przez wojska francuskie pod Dumouriez’em 12 listopada 1793 r.

Anderledy Antoni, generał OO. Jezuitów;, (* 3 czerwca 1819 r. w Brieg, w kantonie Waf| lis, w Szwajcaryi), wstąpił do Towarzystwa Je* zusowego w r. 1838, uczył się filozofii i teologii w Rzymie i we Fryburgu. W r. 1347, gdy wydalono Jezuitów z Fryburga, udał się do Piemontu, a ztamtąd do Ameryki, gdzie był probosz-

de 1’kist. de France”).—Godard-Fautrier: „L’Anjou et ses monuments,” 1831 —1841, 2 vol. P. Marchegay: „Archives d’Anjou,” Angers, 1843— 1850, 2 vol.—Legoy de la Marche: „Le Roi Réné”, Paris 1875, 2 vol.—Cel. Port: „Dictionnaire historique, géographique et biographiqe de Maine-et-Loire”, Angers, 1869 — 1877, 3 vol.—Tegoż: „Questions angevines,” Angers, 1879. — Paul Lehugeur: w ,,Gr. Enc. Franc.”

Andegaweński książę Herkules Franciszek, poprzednio książę Alençon (* 1544 — + w Chateau-Thierry 1584), piąty syn Henryka II i Katarzyny Medicis, pojawił się na widowni dziejów francuskich ku końcowi panowania Karola IX, stając na czele stronnictwa tak zwanego „Malkontentów”, za co wtrącony do więzienia, odzyskał wolność przy wstąpieniu na tron Henryka III (1574). Tegoż samego roku opuścił potajemnie dwór i, przyłączywszy się do hufców niemieckich księcia Kazimierza, walczył po stronie reformowanych. Zawarty pokój (la paix de Monsieur) r. 1576 przyniósł mu nadanie księstwa Andegawii i Berry i odtąd nosił już tytuł ks. A. Na czele wojsk królewskich dowodził w wojnie z hugonotami i kierował oblężeniem miast La Charité i Issoire (1577). Roku następnego zawiązał układy z powstańcami niderlandzkimi i w chwili, gdy miał do nich przejść, został aresztowany; uciekłszy z więzienia, walczył w ich szeregach we Flandryi. Powróciwszy do Francyi, pogodził się z królem (1579) i wyruszył do Anglii z zamiarem ubiegania się o rękę królowej Elżbiety. R. 1581 przybył znów do Flandryi, dał odsiecz miastu Cambrai, obleganemu przez księcia Parmy i zdobył Cateau-Cambrésis, poczem pojechał jeszcze raz do Anglii, ale, doznawszy zawodu w matrymonialnych swoich zamiarach, opuścił Londyn i pojawił się na nowo (1582) we Flandryi; w Antwerpii koronował się jako książę Brabantu, a w Gandawie jako hrabia Flandryi. R. 1583 pokusił się o opanowanie Antwerpii, a gdy nadzieje go zawiodły, wrócił ostatecznie do Francyi, gdzie też niebawem umarł na suchoty, pozostawiając po sobie pamięć awanturnika.

Andelfingen, miasto w kantonie .Zürich w Szwaj -caryi, na lewym brzegu rz. Thur (dopływ Renu), przy drodze żelaznej z Zürichu do Szafbuzy. Stolica okręgu t. im., posiada zamek starożytny, ze słynnemi malowidłami na szkle.

Andelle, prawy dopływ Sekwany, bierze początek pod Serqueux w dep. niższej Sekwany, z wyniosłości krainy Bray, wchodzi następnie do departamentu Eure, gdzie przerzyna krainę Ve-xin, i przebiegłszy 58 km., z których 45 spław-nych, wpada do Sekwany wprost m. Pont de 1’Arche.

Andeiys, Les—, staroż. Andiiegum, miasto w departamencie Eure, na prawym brzegu Sekwany, w krainie Vexin, składa się z dwóch części: Grand Andely i Petit Andely, połączonych razem, stąd nazwa francuska w liczbie mnogiej. Les A. jest ogniskiem bardzo ożywionego przemysłu (płótno, sukno, farbiarnie tkanin, młyny) i handlu (zboże, mąka), a nadto siedliskiem władz okręgu t. im., który dzieli się na 6 kantonów i liczy do 60,000 m-ców. Jako miasto starożytne, posiada wiele zabytków historycznych, między innemi kościoł Zbawiciela z XII wieku i ruiny twierdzy, zbudowanej przez Ryszarda Lwie Serce, dla panowania nad Sekwaną. W pobliskiej wiosce, Yillers, urodził się słynny francuski malarz Mikołaj Poussin 1549 r. Liczy 5800 mieszkańców.

Andenne, starożytne i bardzo przemysłowe miasto w belgijskiej prowincyi JNamur, na prawym wyniosłym brzegu Mozy (Meuse), w wyźynowej kramie Oondroz, liczy do 9000 m-ców, posiada liczne fabryki papieru, cegły ogniotrwałej, fajansu, najoliki etc.; w okolicy kopalnie żelaza, węgla kamiennego, marmuru i ołowiu.

Ander Aloizy (* 10 sierpnia 1821 roku w Liebititz w Czechach—*j* 11 grudnia 1864 r. w Wartenbergu), znakomity tenorzysta, uczeń Wilda, również sławnego tenora opery wiedeńskiej.

Anderab czyli In de rab, miasto na północnym stoku Hindukszu, w części afgańskiej Turkiestanu, nad rzeką tegoż nazwiska, uchodzącą do Akseraju, lewego dopływu Amu-Daryi, pa-biuje nad przełęczą Chawak, wzniesioną na 4000 metr. Przełęcz ta służy za najbliższe przejście do Indyj przez dolinę rzeki Kabuł, sądzą więc, że z tej drogi korzystali: Aleksander Macedoński w 328 r. p. Chr. i Tamerlan w 1398. A-Sz-

Anderle, Franciszek Józef (* 7 lipca 1733 r. w Podiebradzie w Czechach—f 12 lutego 1765 r.), skrzypek bardzo utalentowany. Był synem piwowara i sam także zajmował się tym przemysłem, pokryjomu jednak namiętnie uprawiał grę na skrzypcach, i wogóle muzykę, której mu rodzice wzbraniali. W końcu, znudzony swem rzemiosłem i uporem rodziców, opuścił tajemnie żonę, dzieci, i umknął ze skrzypcami w nocy. Najpierw przybył do Polski, gdzie go przyjmowano z entuzyazmem, następnie przesiedlił się do Węgier. Tu dostał pomieszania zmysłów i w przystępie paroksyzmu rozbił skrzypce, z któremi się nigdy nie rozstawał, a następnie odebrał sobie życie.    A Po1-

s. s.

s. s.

And.fS.i Dr. A ?

Hm

ii

mâ

And. S

czem w Green-Ray; w r. 1851 powrócił do Niemiec i kierował przez dwa lata misyami w Ba-waryi i nad górnym Benem; został rektorem konwiktu w Kolonii w r. 1853; stąd przeniesiono go do Paderbornu; 1859 został prowincyałem, 1865 profesorem teologii moralnej w Maria-Laach, 1869 rektorem tamże, 1870 asystentem przy generale zakonu X. P. Beckx’ie w Bzymie, był w r. 1883 jednogłośnie obrany generalnym wika-ryuszem, z prawem następstwa po X. Beckx’ie, ten zaś w następnym roku usunął się dobrowolnie z powodu starości.    A- M J-

Anderloni Faustyn, (* 1766 w Sant’ Eufemia, koło Brescii —    1847 w Pawii), rytownik

włoski. Od 1801 do 1831 r. był profesorem rysunku w uniwersytecie padewskim. Znanym jest głównie ze sztychów, objaśniających dzieła naukowe treści przyrodniczej, jak np. Seopolis’a: „Deliciae florae et faunae insubricae” (1786—88). Pozostawił także kilka sztychów, wykonanych podług obrazów pierwszorzędnych mistrzów, a mianowicie: „Madonnę z Brigdewater“ Bafaela, „Przenajświętszą Bodzinę” Poussina, „Świętą Magdalenę” Corregia, „Wniebowzięcie” Guido Beni’ego, oraz portrety sztychowane: Alfieri'ego, Brery, Herdera, Schillera, króla Wiktora Emanuela I i innych.

Anderloni Piotr, (*w Sant’ Eufemia—-f 1849 w majątku własnym Cabiate, w okolicach Me-dyolanu), rytownik, brat poprzedniego. Kształcił się pod kierunkiem brata, a następnie Longhi'ego, przełożonego szkoły rytowników w Medyolanie, po którym miejsce to objął (1831). Pozostawił 17 sztychów, wykonanych z obrazów pierwszorzędnych mistrzów, a mianowicie: podług 'Bafaela „Sąd Salomona”, „Widzenie Ezechiela”, „Wypędzenie Heliodora”, „Przenajświętszą Bodzinę”. „Madonnę Belwederską” (w Wiedniu), oraz „Atyl-lę, wobec papieża Leona III”; , podług Tycyana: „S. Dziewicę z aniołami”^ i „Żonę cudzołożną”; podług Poussina: „Córkę Jethry.” Za najlepsze dzieło jego uchodzi „Przenajśw. rodzina” (Madonna del passaggio), podług obr. w Bridgewater, przypisywanego powszechnie Bafaelowi. Podobnie jak brat jego, A. sztychował także portrety, z których ważniejsze są: portret Canowy, Longhi’ego, margrabiego Saint-Maffei, Piotra W., Shakes-peare’a i Leonarda da Vinci. Sztychy A. odznaczają się poprawnym rysunkiem i starań nem wykonaniem, a przytem wiernem odtwarzaniem właściwości artystycznych pierwowzorów. Szczególniej udawały mu się sztychy podług obrazów Tycyana i Bafaela.

Ańdermatt, włoska Or ser a, wioska w szwajcarskim kantonie Uri, na skrzyżowaniu się dróg bitych z ,doliny Beussu w dolinę rz. Ticino, przez przełęcz S-go Gotarda, oraz z doliny Benu w dolinę Bodanu, przez przełęcze Furka i Oberalp; stąd ważna stacya dla podróżnych i dla transportu towarów, stąd i ważne źródło dochodu dla

1,200 mieszkańców. Z przebiciem tunelu Gotardz-kiego od Göschenen do Airolo, znaczenie A-tu wielce się zmniejszyło. O p arę kilometrów¹ na północ znajduje się sławna szczelina Beussu, zwana. Urner Loch, przez którą wiedzie „most dyabei-ski.” W ostatnich czasach często zalecane, jako właściwe schronienie zimowe dla piersiowych chorych. Wszelkie potrzeby, wygoda, a nawet i komfort zapewnione. Koszta pobytu od 150 do 300 franków miesięcznie. — Porów. Dr. Martin. Andermatt als Winterkurort.”

Andernach, miasto w pruskiej prowincyi Nad-reńskiej, w obwodzie Koblenckim, na lewym brzegu Beim, poniżej uścia Netty, leży w okolicy wulkanicznej, obfitującej w źródła mineralne i dostarczającej wybornego materyału budowlanego w bazalcie, pumeksie, tufie (trass), używanym do wyrobu lekkich cegieł i przy robotach wodotrwa-łych, wreszciew kamieniach młyńskich, wyjątkowej dobroci. Miasto, liczące dziś do 6000 rn-ców

#fggl

mmmI

IglgflpÉP

IBJJ

■j,'

te-

Fig. 91. Andernach.

sięga odległej starożytności i pod nazwą Autum-nacum znane było rzymianom, którzy zbudowali tu twierdzę, w bliskości Netty ((Jasteilum ante Nacum—Nacus=Netta); w średnich wiekach było czas jakiś stolicą merowingów, w r. 1109 staje się miastem rzeszy; za elektorów kolońskicb dosięga szczytu dobrobytu i należy do najsilniejszych warowni nad Benem. Z tej epoki posiada A. wiele zabytków architektury, które nadają mu wybitną cechę miasta średniowiecznego. W r. 876 Ludwik II pobił tu Karola Łysego, w r. zaś 1114 Henryk V doznał porażki od Sasów i złączonego z nimi arcybiskupa kolońskiego. W pobliżu źródła mineralne Apollinarisquelle.

Andernach, Winter z, lekarz i filolog niemiecki (* 1487—f 1574), profesor języka greckiego w Lowanium, doktoryzował się w Paryżu ze

nych.

I)r. Ł.

-\ą

SL

U?

Ipp

Fig. Pi? Anderson Jan Christian

stopniem ,.medicus regius”, gdzie wykładał naukę Hipokrata i Galena, następnie (przyjąwszy wiarę protestancką) udał się do Strasburga i trudnił się praktyką, zajmując katedrę języka greek.

Zasłużył się wielce nauce lekarskiej przekładem na język łaciński większej części dzieł Galena,

Oribasa, Aleksandra z Tralesu, Pawła z Eginy t wydaniem drugiej części dzieła Cetiusza Aurelia-na. Nadto opracował A. kompendyum treści anatomicznej (wydane przez ucznia jego, sławnego Yesala), niezmiernie w swoim czasie rozpowszechnione, lubo tylko z innych autorów powybierane. A. należał do rzędu przeciwników rzekomego reformatora medycyny, Paracelsa, niemniej przecież bronił gorąco lekarstw, drogą chemiczną sporządzonych a przez Paracelsa wprowadzo-

Dr. Ł.

Anders Ludwik, lekarz współczesny (* 1854), kształcił się w Warszawie; od 1877 -1883 ordy-dynator kliniki terapeutycznej szpitalnej; w czasie wojny tureckiej pełnił obowiązki ordynatora w szpitalach wojskowych (1878); od 5 lat lekarz w domu podrzutków przy Szpitalu Dz. Jezus; poświęca się nadto naukom przyrodniczym. Ogłosił drukiem: „O pasorzytach roślin pokojowych”,

(„Zdrowie”, 1878), „Przyczynek do kazuistykikrwotoków płucnych”, (książka jubileuszowa profesora Hoyera), „Porażenie wrodzone, obwodowe, nerwu twarzowego“, („Gaz. lek.”, 1889), obok kilku prze kładów z dzieł niemieckich.

Anders Teodor, brat poprzedniego, (* 1857 —-J* 1886), ordynator kliniki chorób skórnych i wenerycznych; ogłosił: „O działaniu kwasu chry-zofanowego i kwasu pyrogallasowego w łuszczycy“, („Pam. Tow. lek.” Warsz. 1880—1881), „ Wie-wiór zgorzelinowy, zakażenie krwi posokowate, śmierć”, (ks. jub. Hoyera).

Andersen Hans Chrystyan (* 1805—

-f- 1&7ÖJ, jeden z wybitniejszych poetów duńskich,

oył synem szewca z Odense (na wyspie Fi o ni i).

Z powodu wielkiego ubóstwa ojca, A. otrzymał bardzo pobieżne wykształcenie e-' lementarne i mu-; - \ siał sposobić się ||i|k na rzemieślnika,

||jJP chociaż mło-I||t dzieńcza ambi-cya doradzała mu szukanie świetniejszej kary ery. Ulegając jej podszeptom,

A. w r. 1819, po śmierci ojca, udał się do Kopenhagi w nadziei, że tu dostanie się do teatru.

Wprawdzie zawiodły go marzenia zostania śpiewakiem albo baletnikiem, ale zdołał zainteresować swoją osobą kilku poważnych mężów (Sibo-niego, Baggesena i in.) i ci zajęli się jego losem. Za ich sprawą A. z powodzeniem ukończył szkoły i w 1828 r. wstąpił do uniwersytetu. Już wtedy zwrócił na siebie uwagę, jako obiecujący poeta, wierszem „Umierające dziecię”, satyrą literacką „Podróż piechotą go przylądka. Arnak”, wodewilem „Miłość na wieży św. Mikołaja” i wielu pomniejszemu utworami. Wydał je poeta w dwóch zbiorkach w roku 1830—1831. Wkrótce potem odbył wycieczkę do Niemiec, gdzie poznał się z romantykami Chamisso i Tie-ckiem, a w r. 1833, uzyskawszy stypendyum królewskie, przez Francyę i Szwajcaryę udał się do Włoch i, bawiąc w Rzymie, zapoznał się i zaprzyjaźnił z Thorwaldsenem. Powróciwszy do kraju, ukończył romans: „Improwizator” (1835), po którym nastąpiły kolejno: romans „O. T.” (nazwa więzienia poprawczego w Odense), sielanka dramatyczna „Rozstanie i spotkanie” (1836), romans „Tylko grajek” (1837), odźwierciedlający w pewnej mierze życie samego poety; dramat romantyczny „Mulat” (1840), „Książka obrazkowa bez obrazków” (1840) i kilka innych utworów. Zrażony ostrym sądem kilku nieprzychylnych krytyków, a nadto ulegając wewnętrznej potrzebie poznania obcych krajów, A. od r, 1840 do 1848 ciągle przebywał za granicą, rzadko tylko i na krótko zaglądając do kraju; w r. 1840 zwiedził powtórnie Włochy i Wschód, dla którego zachwyt wyraził w „Bazarze poety” (1842); r. 1843 spędził w Paryżu. 1844—5 w Niemczech (w Berlinie i Dreźnie), 1846 we Włoszech; w 1847 zwiedził Anglię, a w 1848 Szwecyę. W tej dobie życia napisał: „Baśń mojego życia“ (1847), dramat mityczny „Ahasver” (1848), i romans obyczajowy „Dwie baronowe” (1848). Osiadłszy wreszcie w kraju, A. pędził odtąd życie spokojne; raz tylko (1861 — 2) przerwał je dalszą podróżą do ulubionych Włoch i do Hiszpanii, skąd zrobił nawet wycieczkę do Afryki. W tym okresie życia napisał „Nad perły i złoto” (1849), rodzaj dramatyzowanej baśni; romans „Być albo nie być” (1857) i uzupełnił dwukrotnie napisaną już dawniej autobiografię p. t. „Baśń mojego życia” (1855—1877, ostatnie wydanie doprowadzone do r. 1867). Nie wszystkie utwory A a posiadają jednakową wartość: jego sztuki dramatyczne, lubo na scenie doznawały niemałego powodzenia, są w ogólności słabe, dla braku wybitnej charakterystyki i wad technicznych; pieśni posiadają wiele szczerego uczucia, ale nie odznaczają się wysokim polotem; niektóre romanse („Improwizator”, „O. T.”, „Tylko grajek”) należą do celniej szyć ti nabytków bel-letrystyki duńskiej. Najwłaściwszem przecież polem twórczości A-a była powieść fantastyczna w ogóle, a w szczególności baśnie. Pierwszy, skromny zbiorek „Baśni” wydał A. w r. 1835. Na razie nie zwróciły one na siebie uwagi w tym stopniu, jak na to zasługiwały; dopiero z czasem, gdy liczba ich znakomicie się zwiększyła, rozgłosiły one imię poety po całym cywilizowanym świecie i zapewniły mu wybitne stanowisko w dziejach literatury nietylko duńskiej, ale i powszechnej. A. okazał w nich niewyczerpany zasób buj

materna*

me

Anderson, herb polski z in-dygienatu. Na tarczy w polu błękitnem czerwona krokiew, szczytem zwrócona w górę, ponad nią w prawym i lewym rogu dwa złote krzyże równoramienne, zakończone w kształt lilii; pod krokwią wpośrodku takiż krzyż trzeci. W koronie szlacheckiej nad hełmem otwartym trzy strusie pióra. Herb ten, wraz z indygienatem, nadany został w r. 1673 kapitanowi Piotrowi Benedyktowi Andersonowi, przybyłemu z An-w. K. z.

pa

tazyi, dziecięcej prawie naiwności i humoru, oraz umiejętność artystycznego panowania nad mate-ryałem, który czerpał albo z bajek, słyszanych w*dzieciństwie, albo z własnej wyobraźni, Zbiorowe wydanie dzieł A-a wyszło w Kopenhadze w 23 tomach (1853—62); w przekładzie niemieckim, dokonanym przez samego poetę, w 50 tomach w Lipsku (1853—72). „Baśnie” liczą mnóstwo osobnych wydań i doczekały się, jeżeli nie całkowitego, to przynajmniej częściowego prze- / kładu na wszystkie niemal języki europejskie.

Po polsku opacował je częściowo F. H. Lewe-stam p. t. „Powiastki fantastyczno - moralne”

(Warszawa, 1859). Oprócz tego został przetłó-maczony „Improwizator“ (Poznań, 1857) i „Tylko grajek” (Warszawa, 1858).

Andersen Adolf, profesor, doktor (*6 lipca 1818 r. we Wrocławiu — f 13 marca 1879 r.), studyował w miejscowym uniwersytecie tykę i filozofię i po otrzymaniu stopnia doktora powołanym został do wykładów matematyki i niemieckiego języka w 1847 r. w rodzinnem mieście. Na czas krótki przeniesionym był na Pomorze, lecz już w 1852 r. powrócił do Wrocławia, gdzie aż do końca życia wykładał wzmiankowane wyżej przedmioty w gimnazyum Fryderyka. Działalność jednak jego na polu pedagogiki i matematyki nie pozostawiła żadnych trwalszych śladów; za to wywalczył sobie A. niespożytą sławę jako wielki szachista; „Altmeister des Schach“, podług utartego przydomku u jego rodaków. I rzeczywiście, na tern polu okazał A. olbrzymie zdolności i talent. Pierwszy jego występ odbył się na kongresie szachistów podczas wystawy powszechnej 1851 r. w Londynie, dokąd przybył na zaproszenie znanego wówczas mistrza szachowego, Stauntona; okazała się wówczas od-razu w całej pełni wielka siła i zdolność kombinowania A-na, granicząca niemal z genialnością; to też zwyciężywszy zebranych na kongresie mistrzów, zdobvł sobie A. pierwszeństwo przed wszystkimi. Porażka, jaką poniósł A. w Paryżu 1858 r. w walkach z Pawłem Morpbym, wykazała tylko fenomenalną i niedoścignioną po dziś dzień genialność szachową ostatniego, zmniejszając zresztą zasług A-na, który, wywalczywszy znów pierwsze nagrody na następnym kongresie, podczas drugiej wystawy w Londynie 186^ r., oraz na kongresie w Baden-Baden 1870 r wzniósł się na szczyt możliwej na tern polu sławy W ostatnich latach życia swego chętnie jeszcze A. grywał na kongresach, lecz już nadwątlone siły fizyczne nie mogły wytrzymać wielkiej pracy mózgowej, niezbędnej do prowadzenia partyi szachowej; w Wiedniu 1873 r. otrzymał t-zecią nagrodę, w Lipsku 1877 r.-drugą, wreszcie w Paryżu 1878, na pół roku przed śmier-cią—szóstą; pierwszeństwo, naturalnie, zdobywali młodsi. — Na polu literatury szachowej zasłużył się wydaniem dwu dzieł; ..Aufgaben für Schachspieler“ i „Schachpartien aus den J. 1864,1865, lb66“; a wreszcie głównie wieloletniem współpra-

cownictwem oraz redagowaniem miesięcznika: „Deutsche Schachzeitung.“    ³-ż-m,.

Fig. 98. Herb Andersen.

glii. (Niesiecki; Volum Leg., V, 152).

Anderson, v e 1 Andrea, Wawrzyniec, proboszcz katedralny w Strengnäs w Szwecyi, następnie w Upsali (*w 1480--•{* 1552), żarliwy zwolennik nauki Lutra. Pilnie też uczęszczał na kazania braci Olafa i Wawrzyńca Petersonów vel Petri, którzy z Wittenbergi do Upsali przybyli. Król Gustaw Waza, sprzyjając reformacyi, mianował go swoim kanclerzem. Gdy zakonnicy w Wadstena skarżyli się na ciężary, jakie na cele wojenne Gustawa Wazy ponosili, kanclerz odpowiedział im, że pieniądze gminne należą do ludu. Oskarżony wraz z Olafem Petersonem o zatajenie spisku, uknutego przez mieszkańców Lubeki na życie króla, stawiony przed sądem i na śmierć skazany, lecz na życzenie monarchy ułaskawiony, resztę dni swoich w cichem osamotnieniu spędził. Z polecenia Gustawa Wazy A. przetłómaczył Nowy Testament, ogłoszony drukiem w r. 1526. — Geyer: „Geschichte Schwedens“, IL Troils: „Verhandlungen zur Geschichte der schwedischen Reformation”, I Th.

Anderson James (Jakób), (*1662—^ 1728), historyk szkocki, opracował: „Selectus diploma-turn et numismatum Scotiae thesaurus” (Edynb. 1729, z uzupełnieniami Th. Rudimana) i „Collections relating to the history of Mai y Queen of Scotland” (Edynburg, 1724 — 28, 4 tomy). W sprawie zjednoczenia Szkocyi z Anglią, A. odznaczył się jako gorliwy obrońca praw niezależności swojej ojczyzny, za co lord kanclerz, w imieniu parlamentu szkockiego, złożył mu publiczne podziękowanie.

Anderson James (* 1739 —*j* 1808), autor dzieł o ekonomii politycznej, urodził się w Her-mistonie, w Szkocyi, i już w młodym bardzo wieku poświęcił się gospodarce rolnej, ukończywszy studya w instytucie technicznym w Edynburgu. Wynalazł mały pług bez kół, obecnie znany pod nazwą pługa szkockiego i uważany za jedno z najpraktyczniejszych ulepszonych narzędzi rolniczych. Wydawał specyalny tygodnik rolniczy: „Agricola“. W r. 1780 uniwersytet w Aberdeen przyznał mu godność doktora praw. W r. 1784, skutkiem napisania dzieła p. t. „Encouragement

za-

Dr. P.

targi z krajowcami i, raniony w potyczce z nimi, udał się do Capetownu. Mimo niepomyślnego stanu zdrowia, puścił się w trzecią podróż naukową i doszedł aż do rzeki Kunene, ale, wysilony zupełnie, musiał rychło powracać i, nie zdążywszy do Capetownu, zmarł w Owakuambi. Notatki z tej ostatniej podróży A-na wyszły r. 1875 w Londynie p. t. „Notes of Travels in South Africa“.—(„Ottuv Slovnik nauczny“).

Anderson Rasmus Björn (* 1846), literat norweski w Stanach Zjednoczonych, zwany „ojcem literatury norweskiej w Ameryce“, od r. 1875 profesor języków skandynawskich przy uniwersytecie w Wisconsin, ogłasza w jęz. angielskim prace, dotyczące mitologii i literatury skandynawskiej. Ważniejsze z nich są: „ Norse mitholo-gy“ (1875), tłómaczona na jęz. włoski, niemiecki, francuski i duński; „Viking tales of the north“ (1877) i „The Younger Edda“ (1880). Nadto w r. 1872 ogłosił: „Julegave“, zbiór powiastek norweskich z różnych pisarzy i angielski przekład dziejów literatury skandynawskiej F. W. Horna.

of National Fisheries“, rząd powierzył mu dozór nad zachodniem wybrzeżem szkockiem. Później A. założył czasopismo: „The Bee“ (Pszczoła), które redagował trzy Jata. W r. 1797 udał się do Londynu, gdzie poświęcił się pracom literackim z takim zapałem, iż wkrótce począł silnie na zdrowiu szwankować. Z dzieł A. najważniejszą jest broszurka p. t. „An inquiry into the Nature of Corn Laws with the view to the Corn Bill proposed for Scottland“ (1777), która wiera w sobie całkowity zarys teoryi o rencie powszechnej; A. teoryę tę wyłożył jeszcze raz później w zbiorze rozpraw, wydawanym między r. 1799—1802 p. t. „Recreations in Agriculture, National History, Arts and Miscellaneous Literature“. W ogóle napisał sporo dzieł, wchodzących w zakres rolnictwa i ekonomii politycznej. Patrz całkowity ich spis w „Scotich Nation“, Andersona.

Anderson Andrzej, publikował: „An inaug. Diss. on the Eupatorium perfoliatum of Lin-noeus“ (N.-York, 1813, in 8-o).

Anderson William, lekarz spółczesny (* 1842), nauki lekarskie ukończył 1868, przez lat kilka pracował jako asystent w szpitalach londyńskich, następnie udał się do Japonii i w Tokio został lekarzem departamentu marynarki. Do Londynu powrócił 1879, obecnie tamże przebywa. Wydał: „On skin grafting“ (St. Thomas hosp. reports, 1871), „Recurrent mammary tumour“ (Path. Soc. transactions, 1872), „Lectures on Kokké in Japan“, Londyn, 1879. oraz bardzo cenne prace statystyczue o chorobach, panujących w Japonii.

Anderson William, chirurg w Nowym Yorku, ogłosił w r. 1822 dzieło p. t. „öystern of surgical anatomy“.

Anderson Karol Jan (* 1827 w Elfdalen— -j- 1867 w Afryce połud.), szwedzki podróżnik.

R. 1849 towarzyszył ojcu swemu do Anglii, gdzie się poznał z Franciszkiem Galtonem i wybrał się z nim do Afryki. W latach 1850 i 1851 obaj razem zbadali kraj Damaru, a w 1853 i 1854 sam już A. przedsięwziął podróż naukową w okolice jeziora Ngani i przepłynął w dolnym biegu dopływ północny tego jeziora, rzekę Tioge. W r. 1855 powrócił do Europy i ogłosił odkrycia swoje pod tytułem: „Lake Ngani, or Exploration and Discoveries during Four Years’ Wandering in the Wilds of South western Africa“, Londyn, 1855 r.; przekład szwedzki w Sztokholmie 1856, niemiecki w Lipsku 1857—58. W 1856 A. udał się znów do Afryki i był przez niejaki czas dozorcą kopalni w Swakapu nad odnogą Wielorybią, poczem wyruszył znowu w podróż naukową. Śród największych trudności dotarł aż do rz. Kubangu, a następnie wrócił do Otjituu. Przygody tej podróży opisał w dziele: „The Okavango, River, a Narrative of Travel, Exploration and Adventur” (Londyn, 1861; niemieckie wydanie Hartmanna w Lipsku, 1863). R. 1860 osiadł A. w Otjiontingue, gdzie zajął się handlem kości słoniowej, skutkiem czego uwikłał się w za

Andersonville, w stanie Georgii w Ameryce północnej, pamiętne z czasów wojny o emancypa-cyę murzynów, jako miejsce, gdzie więziono jeńców wojennych. Od stycznia 1864 r. przez 15 miesięcy było tu ich aż 44,882, z których, z powodu złego pomieszczenia i utrzymania, zmarło 12,462, reszta zaś była zesłana. Po ukończeniu wojny, główny dozorca więzienia, kapitan Wirtz, był stawiony przed sądem i skazany na szubienicę, lubo twierdził, że wypełniał tylko zwierzchnie rozkazy.—(„Otèuv Slovnik nauczny”).

Andezyn (miner.), trójskośno-osiowy, zwykle ziarnami wrosły w skały. Kryształy z bomby wulkanicznej, wyrzuconej z Monte Somma, badane przez G. Ratha, okazały się całkowicie je-dnokształtnemi z kryształami oligoklazu, z tejże miejscowości, i zawsze bliźniaczemi. C. wł. 2.65. Dawniej miano go jedynie za oligoklaz, bogaty w wapno lub rozłożony, obecnie uważa się za mieszaninę jednokształtną albitu z anortytem, powstającą ze zmieszania 1 części albitu z 1 cz. anortytu, aż do 3 cz. pierwszego na 1 cz. drugiego. Ścisłe zaś granice między bogatszemi w wapno oligoklazami a bogatszemi w sodę la-bradorytami nie istnieją w przyrodzie. Pod dmuchawką andezyt topi się daleko łatwiej, niż albit. W skałach wulkanicznych Andów andezyn bardzo obficie występuje, a także, według Delesse’a, jest jednym ze składników wogeskiego syenitu, według Ratha—tonalitu, według Hauera jest spatem polnym w siedmiogrodzkim dacycie, a według Petersena, w dolerytach i bazaltach. K-J-

Andezyt (geol.), skała wybuchowa, stanowiąca czysty trachit oligoklazowy, czyli taki trachit, w którym zamiast sanidynu (ortoklazu szklistego) głównym składnikiem jest plagioklaz (przeważnie oligoklaz, czasami labrador, anortyt lub andezyn). Drugim głównym składnikiem jego jest albo augit, albo hornblenda i z tego względu andezyty dzielą się na: A-y augitowe i A-y

K. J.

K. J.

A ÜL.

Andielowie z Eonowca, staroszlachecki ród czeski, pochodzący od panów z Tetinu. Praojcem ich był Jeszek z Tetina lub ze Zlichowa (* 1342 —f 1393), który otrzymał w r. 1362 zamek Ro-nowiec w okręgu czaslawskim. Zygmunt Andiël był w XV w. zwolennikiem Jerzego Podiebradz-

hornblendowe. Pierwsze są skupieniami augitu i plagioklazu; główna, podstawowa masa, szara-wo-biała lub czerwonawa, stanowi szkło, złożone z plagioklazu, augitu i magnetytu, w którem wkropione są ziarnka lub kryształki plagioklazu w postaci cienkich blaszek i dobrze wykształcone kryształki augitu. Rozbiór chemiczny wykazuje w nich zawsze więcej krzemionki, niż w podobnym wielce do nich bazalcie, od którego różnią się wybitnie brakiem oliwinu. Jako skała wybuchowa, tworzą oddzielne kopulaste góry, powłoki lub strumienie; w tej ostatniej postaci jako awa andezytowa. Andezyty augitowe bardzo sze-Iroko występują w Węgrzech, na Kaukazie, gdzie są głównym składnikiem Kazbeku, a także na Armeńskiem płaskowzgórzu. A. ho rnb len (Iowy, składający się przeważnie z plagioklazu i hornblendy, według tego, czy zawiera kwarc lub nie, dzieli się jeszcze na dwie grupy. Ande-zyt hornblendowy z kwarcem, nazwany d a c y-tem, jest skałą ciemnej, zielonawo-szarej, brunatnej lub ciemno-zielonej barwy, o budowie zbitej do wyraźnie drobno-krystalicznej, składającą się z plagioklazu, kwarcu, hornblendy, biotytu, augitu, apatytu, magnetytu, a nierzadko i sanidynu. Masa jego podstawowa najczęściej bywa mikro-felzytową, sferolitową lab szklistą, a w tej zbitej masie felzytowej lub drobnoziarnistej wkropione są porfirowato: hornblenda, plagioklaz, kwarc i w części biotyt. Jeśli kwarcu bezpośrednio w nim odróżnić niepodobna, to nadmiar krzemionki wykazuje się stosunkiem procentowym (do 66°/₀). Odmiana ta obszernie występuje w Siedmiogrodzie, na Węgrzech, gd/.ie go nazywają trachitem kwarcowym andezytowym lub dyoryto-wym, w górach Euganejskich, w Krymie i na Kaukazie. A. hornblendowy bez kwarcu jest skałą szarą lub czarną, z ciemno-zielonym lub ciemno-brunatnym odcieniem, o budowie porfirowej, W drobnoziarnistej, wyraźnie krystalicznej, a w części szklistej masie podstawowej, rozsiane są tabliczki śnieżno-białego lub zielonawo-białego oligoklazu, czarne słupki hornblendy, ziarnka augitu, rzadziej sanidynu, magnetytu, biotytu, apatytu i tytanitu; jeszcze rzadziej spotyka się w niej oliwin i haiiyn. Odmiana ta występuje mianowicie w nadreńskiem Siedmiogórzu (öieben-gebirge), na Eitlu, w Morawii, Węgrzech i na Kaukazie. Góra Bryarka w Szczawnicy składa się również z tej odmiany andezytu. Co do czasu powstania krymskich andezytów, kilka istnieje poglądów. .Dubois, a także H u o t, przypuszczali, że wyłoniły się one z wnętrza ziemi po osadzeniu się wapieni jurajskich; Stuckenberg, przeciwnie, ma je za młodsze od eocenu. Lago-rio skałom ogniowym Krymu wogóle przyznaje charakter drugorzędowy, z czem zgadza się i Le-wakowski. Badania Pr en dl a, w ostatnich czasach dokonane, dowodzić się zdają, że andezyty gór Aj-Todor, Seragos, Czamły-Burun i innych, wyłoniły się po osadach lejasowych, a przed osadzeniem wapieni jurajskich. Według Tscher-m a k » nakoniec, andezyty (cieszynity) okolic

Kutaisu, powstały po osadach dolno-jurajskich. Pokazuje się tedy, że krymskie andezyty są utworem okresu drugorzędowego. Przeciwnie, węgierskie i siedmiogrodzkie wyłoniły się albo przy końcu okresu oligocenowego, albo na początku miocenowego, w niektórych bowiem miejscowościach Węgier towarzyszą morskim osadom mio-cenowym. Są zatem trzeciorzędowe,

Andezytowa lawa (geol.). Andezyt, jak widzieliśmy wyżej, jest skałą wybuchową, która, nieraz z łona ziemi wylewając się w stanie płynnym, stanowiła lawę, tworzącą szerokie strumienie i powłoki, krzepnące następnie. Takie lawy z andezytu augitowego bardzo obszernie występują w Węgrzech, pokrywają znaczną część południowo-zachodniej Islandyi, wyspę Teneryffę, Andy, Nową Zelandyę i wyspę Jawę. Lawa grupy wysp Santorynu, w archipelagu greckim, składa się z tegoż andezytu.    K- J-

Andezytów y obsydian (geol.). Pewne obsydya-ny, czyli szkła wulkaniczne kwaśne (z nadmiarem krzemionki), jak ciemno-szary obsydyan porfirowy, stanowiący szczyt wielkiego Araratu, ciemno-zielony z małego Araratu, czarny obsydyan, tworzący szczyt Elbruzu, wydzielające z masy swojej kryształy spatu polnego plagioklazowe, a nie ortoklazowe, zalicz} ć wypada do obsydya-nów andezytowych.

Andezytowy pumeks (geol.). Niektóre pumeksy trackitowe, jak pumeks z Arequipa w Peru, składający się z oiigoklazu i hornblendy, lub z Llactacunga, złożony z tychże minerałów i miki, a w składzie swoim zupełnie podobne do andezytu góry Chimborazo, są istotnemi pumeksami andezytowemi.    K-J-

Andia, Sierra d’A., pasmo górskie na półwyspie Pirenejskim, na granicy Nawarry i pro-wincyj baskijskich, uważa się za ogniwo, łączące Pireneje z dalszym ich ciągiem—górami Kanta-bryjskiemi; ciągnie się na długości 60 km. i dosięga w najwyższych szczytach 1,500 m. Z południowych stoków spływają Ega i Arga, lewe dopływy Ebro, resp. Arragonu.

Andidżan, miasto we wschodniej części ziemi (oÓjiacTH) Eergańskiej, z 30,620 m-ców, nad ary-kiem (nawadniającym kanałem), który obficie zasila ogrody miejskie i pola, stąd handel ziemiopłodami stanowi główne zajęcie ludności. Uprawia się tu: ryż, pszenica, jęczmień, sorgo, lecz główny artykuł wywozowy stanowi jedwab surowy i owoce suszone. Obwód A-ski zajmuje skrajny kąt doliny, zawartej między zachodniemi gałęziami Tian-szanu i zwilżanej rz. Kara-l)aryą, która w połączeniu z Narynem tworzy Syr-Daryę. Przyłączony wraz z całem chaństwem Korań-skiem do Rosyi w 1875 r., liczy 120,000 ludności.

kiego. Inny Zygmunt w XVI w. był gorliwym busytą i ,brał udział w buncie stanów czeskich r. 1547. Świetność rodu Andielów skończyła się w XVII w., żyli jednakże jeszcze w przeszłem stuleciu.

gięć żagla kielichowi równy lub od niego dłuższy. Pręciki dwu wiązkowe; sam tylko pręcik, zwrócony w stronę żagla, swobodny. Zaląźnia opatrzona w trzonek widoczny. (Ob. H. Paillon: „Hist, des pl.“ II, 325).

Andkoj, drobne państewko w Turkiestanie, używające tytułu chaństwa. Przytyka do rz. Amu-Daryi, która je od Pucharyi odgranicza; z innych stron okolone przez posiadłości ruskie i afgańskie i dotąd uważa się za neutralne. Mieszkańcy Tadżyki i Uzbeki trudnią się przeważnie hodowlą koni, uważanych za najlepsze w Turkiestanie. Zresztą kraina uboga, o której Vambery cytuje przysłowie perskie: „Piaski pa-

B. G.

J. A.

Andira (Lamk. Diet. I, 171), Czerwimór.

Rodzaj, od którego wzięła swą nazwę grupa An-direae, w plemieniu Da'bergieae, rodziny strąko-wych-motylkowych (Leguminosae- Papilionaceae),

A-ry mają kielich zrosłolistkowy, o pięciu zębach, krótkich lub prawie żadnych; żagiel prawie okrągły lub przewrotnie owalny, przy podstawie ścieńczony; skrzydła podługowate i prawie podobne do łódki, złożonej z dwóch płatków wolnych.

zwiska, zburzona przez afganów w 1840 r., obecnie znów liczy do 15,000 m-ców. A> Sz-

Andlau, miasto w dolnej Alzacyi, w obwodzie szlesztadzkim, nad rzeką tegoż nazwiska, z 1,780 m-ców, trudniących się przemysłem tkackim (wełniane i bawełniane przędzalnie). Jest tu dawny klasztor benedyktynek, z ciekawym zabytkiem IX wieku—kryptą. W pobliżu zwaliska zamku, będącego siedzibą hrabiów tego tytułu.    A- Sz

Andlau ( A n d 1 a w), starożytny ród niemiecki, wywodzący swój początek od senatora rzymskiego Pantaleona Andelada, z drugiej połowy VIII st. Osiadłszy za Karola Wielkiego w Alzacyi, założył miasto Andelaha. Podniesiony do godności baronów za Leopolda I-go 1676 r., rozpadł się na kilka gałę/.i i dotychczas, licząc wielu hrabiów w swem łonie, posiada znaczne majątki we Francyi, w Badeńskiem i Szwajcaryi. Wybitniejszymi członkami tej rodziny byli: a) Jerzy A. (f 1466), proboszcz i pierwszy rektor wszechnicy bazylejskiej i b) Franciszek A.-Birseck (* 1799—*j- 1876), dyplomata i pisarz; był od r. 1838 do 1856 posłem badeńskim przy różnych dworach, od r. zaś 1856, uwolniwszy się od obowiązków publicznych, stale mieszkał w Baden-Baden, należąc, razem z bratem Henrykiem Bernardem (* 1802 — -f 1871), do partyi katolicko-zachowawczej. Napisał: „Erinnerungsblätter aus den Papierem eines Diplomaten” (Frankfurt, 1857), „Mein Tagebuch 1811—61“ (2 tomy, 1862 r.); „Die byzantinischen Kaiser, ihre Palast- und Familiengeschichten“ (1865); „Die Frauen in der Geschichte“ (1861, t. 2) i „Sieben heilige Fürsten“ (1865).

Andlau G a s t o n-H a r d o u i n-J o s e p h, hrabia d’ (* w Nancy 1 stycznia 1824), generał i polityk francuski, syn generała sztabu głównego, r. 1842 wstąpił do szkoły wojskowej w Saint (Jyr. Przechodząc z kolei niższe szczeble wojskowe, w r. 1879 objął dowództwo brygady; brał udział w kampaniach rzymskiej i krymskiej. Po wojnie włoskiej reprezentował jako „attaché militaire” armię francuską przy ambasadzie austryackiej i później był członkiem komisyi, której poruczo-no wytknięcie granicy między Turcyą a Serbią. Podczas wojny francusko-pruskiej dostał się z załogą Metzu do niewoli, a w procesie Bazaine'a,

Pręciki czasem jedno-wiązkowe, lecz najczęściej łące, słona woda, jadowite owady i niedźwiadki dwu-wiązkowe (9—1). Zaląźnia zwykle trzonecz- wytworzyły piekło w Andkoju”. Stolica tego na-kowata, jedno- lub kilko-zaląźkowa, z szyjką zakrzywioną i przy swym znamieniowym końcu ścieńczoną. Owocem jest pestkowiec jajowaty lub przewrotnie jajowaty, zwykle nieco spłaszczonych, śródowocnia mniej więcej mięsista, wnętrzowoc-nia zaś tworzy pestkę, nie otwierającą się, jedno-ziarnową. Ziarno zstępujące pod swemi powłokami zawiera zarodek mięsisty, bezbielmowy. An-direae są drzewami o liściach naprzemianległych, nieparzysto-pierzastych, złożonych z listeczków przeciwległych lub naprzemianległych, opatrzonych w drobne szczecinkowate przylisteczki, czasami bez nich; przylistki są także szczupłe i bardzo małe. Kwiaty, zebrane w grona wierzchołkowe, bardzo rozgałęzione lub w gęste wierzch-notki. Każdy z nich opatrzony w przykwiatek i przykwiateczki małe i opadające. Znanych jest siedmnaście gatunków tego rodzaju, właściwych Ameryce podrównikowej. Większej części gatunków owoce, kora i drewno używają się w tych krajach, jako środek lekarski przeciwko robakom, pod nazwą Angelin albo Angelim. Najważniejsze z nich są; 1) Andira anthdminthica Be-uth., (Lumbricidia anthelminthica Velloz.). Drzewo to rośnie w Brazylii, gdzie jego owoc lekarski, znany pod nazwą Angelin amargoza. Ziarna wzbudzają wymioty, a w dozach większych są niebezpieczne. 2) Andira inermis U. B. K. ( Oeof-froa inermis L.). Ojczyzną jego okolice podrów-nikowe Ameryki, lecz znajduje się i w Senegam-bii. Do niego to powszechnie odnoszą: „Wild Cabbage-tree,” po francusku: „Bois palmiste sauvage des Antilles,” albo „Ecorce de Geoffrée des Antilles.” J est to energiczny środek wymiotowy, a w większych dozach gwałtowna trucizna narkotyczna. 3) A. retusa H. B. K. (Geoffroa retusa Lamk.). Gatunek ten dostarcza kory pod nazwą Cortex Geoffroae Surinamensis, posiadającej też same własności, co A. inermis. 4) A. vermifuga Mart. (Geoffroa vermifuga Mart.).

Ziarna jej w Brazylii używają się przeciw robakom. Rodzaj A., mało różniący się od rodzaju Geoff roa, przez Benthama i Hookera (Gen., 1,

500, n. 255) został rozdzielony na dwie sekeye:

1) Aristobulia. Paznogieć żagla od kielicha krótszy, pręciki jedno wiązkowe, Zaląźnia prawie bez-trzonkowa i omszona. 2) Lumbricidia. Pazno-

EocTtl'Apadl » Powszechna tlustr.

A. Sz.

jaku oficer jego sztabu, składał zeznania przeciwko niemu. R. 1876 postawił, jako umiarkowany republikanin, swoją kandydaturę do senatu w departamencie Oise, w którym już piastowTał mandat radcy generalnego kantonu Liancourt, iobranyzostał525głosamina778 wyborców. Obrany ponownie do senatu w r. 1879, zasiadł na ławach lewego centrum dyssydenckiego. Między innemi dziełami treści wojskowej, wydał: „Metz, campagne et négociations,” Paryż, 1872, 1 tom z podpisem: „Un officier supérieur de l’armée du Rhin.”—„Lettre d’un colonel d’état-major sur la capitulation de Metz,” Bruksella, î871.—„De la cavalerie dans le passé et dans l’avenir,” in 8-o, 1869.—„Organisation et tactique de l’infanterie française depuis son origine,” in 8-o, 1872. Oprócz tego był współpracownikiem różnych pism wojskowych.

Andö, t. j. Kacza wyspa, najpółnocniejsza wyspa z grupy Westeralów (Yesteralen) przy brzegach Norwegii, na morzu Lodowatem pół-nocnem (69° sz. pn., 16° dł. w. Gr.), należy do okręgu (Stift) Tromsö, ma 650 km. □ i 1600 m-ców, trudniących się rybołówstwem oraz zbieraniem jaj, puchu i pierza licznego ptactwa; grunt nieurodzajny, skalisty; klimat, mimo podbiegunowego położenia, stosunkowo bardzo łagodny, dzięki wpływowi prądu zatokowego, który miarkuje surowość zimy. Miasto główne Andenös.

Andoga, rzeka w gub. nowogrodzkiej, bierze początek z jeziora Czarnego i po przebyciu innego, od niej Andoziero zwanego, w odległości 160 km. uchodzi do Sudy, dopływu rz. Szeksny. A-Sz-

Andoma. 1) Trzy jeziora (północne, środkowe i południowe) w kemskim powiecie, archangiel-skiej gub. 2) Rzeka w ołomeckiej gub., uchodząca do jeziora Oneskiego wre wsi Olchowskiej; ze 120 wiorst swego biegu, na 20-tu żeglowna i służy do spławu flizów piaskowca czerwonego, otrzymywanego z kamieniołomów doliny Andomskiej, dostarczających ciekawych okazów skamieniałości dewońskiego górUtworu.

Andokides (Andocy des) syn Leogorasa, słynny mówca ateński (* 467 przed Chr., w Atenach), pochodzenia arystokratycznego, Dowodził on pierwotnie flotą ateńską przeciw Koryntowi, ale roku 415, razem z Alcybiadesem zawikłany w sprawę profanacji tajemnic religijnych i uszkodzenia posągów Hermesa, przed prawdopodobną karą śmierci uciekać musiał, i nie powrócił do Aten aż po zniesieniu tam rządu, tak zwanego Trzydziestu Tyranów. Bywał wr rozmaitych krajach, i jak widać z jednej jego mowy (O tajemnicach), na wygnaniu dorobił się majątku; wspomina tam nawet o dobrach ziemskich, wydzielonych mu na Cyprze przez wspaniałomyślnego władcę. Po tych jednak szesnastu latach wygnania, za powrotem znowu był pociągnięty do odpowiedzialności za owe dawne przestępstwo; ale bronił się tak świetnie w tylko co przytoczonej mowie, tak w niej zręcznie uderzał w czułą strunę ateńczyków, zdając się dobrowolnie na ich sprawiedliwość, łaskę i niełaskę, tak przekonywająco zrzucał z siebie

winę na innych, że został uwolniony, a nawet do spraw publicznych nanowo powołany. Po nieu-danem poselstwie do Sparty, nie wrócił już więcej do kraju i na tern nowem wygnaniu umarł. Nie był to zatem charakter czysty; warchoł z postępowania, bez miłości dla kraju, pomawiany o to nawet, że sprzedał młodą swą krewniaczkę, wnuczkę czcigodnego Arystydesa, ujawnia w swej osobie te cechy egoizmu i zepsucia, jakie niebawem rozprzestrzenić się mają na całem ciele ateńskiem i rzucić je pod nogi silniejszemu. Jednakże tego wszystkiego w mowach jego nie widać. Mamy ich dochowanych cztery, jedna w drugą pełne zdrowego rozsądku, taktu i silnej argu-mentacyi. Niema tam podniosłości ducha, pate-tyzmu, bo w wielkich i gorących sprawach A. nie przemawiał; odznaczają się wszakże dziwną, potoczystą łatwością stylu pierwotnego, jasnością nadzwyczajną, a przebija z nich ciągle jakaś naiwność i szczerota, mało zgodna z charakterem mistrza. Oprócz zalet krasomówczych, mowy te stanowią ważne źródło historyczne do epoki wojny Peloponeskiej i wogóle pomoc do zrozumienia wewnętrznego życia i urządzeń ateńskich; czytać je trzeba jednak krytycznie, bo w niektórych, zwłaszcza „Przeciw Alcybiadesowi“ i „O tajemnicach“, zapuszczając się w przeszłość, bałamuci pod względem chronologii faktów. Jedynem źródłem do poznania A-a, prócz jego mów własnych, jest Plutarch (Żywot Alcybiadesa) i nieco Diodor. Mowy wydane były kilkakrotnie: w oso-bnem wydaniu, przez Schillera, Lipsk, 1835; w zbiorze krasomówców u Miillera w Paryżu, 1847 roku, nie licząc innych zbiorów dawniejszych.    K- K-

Andorno, staroź. Andurnum, miasteczko na południowym stoku Alp Pennińskich, w dolinie rz. Cervo (prawy dopływ Sesii z systematu Po)— mieszkańcy zajmują się głównie górnictwem, dobywając przeważnie rudę żelazną i ołowianą, a także po części uprawą wina i jedwabnictwem.

Andorra, maleńka kraina na południowym stoku gór Pirenejskich, w dorzeczu Segre (lewy dopływ Ebro); należy zatem geograficznie do Hiszpa-panii, politycznie jednak stanowi państewko, rządzone przy współudziale Francyi i hiszpańskiego biskupa z Seo de Urgel. Powierzchnia kraju całkowicie górzysta, ze wszech stron wysokiemi i stro-memi otoczona szczytami (na północy Pic du Siguer, 2914 m., na wschodzieCampcardos, 2910 m.), wody wszystkie przedzierają się do Segry jedynym wyłomem, jaki wytworzyła rzeka Val ira w południowej stronie; klimat, ze względu na wyniosłe położenie, jest wilgotny i chłodny, sprzyja jednak uprawie zboża i owoców; ogromne lasy pokrywają większą część kraju; pastwiska dostarczają dobrego pożywienia dla bydła rogatego, a zwłaszcza dla owiec, które z zamiłowaniem są hodowane. Mieszkańcy, w liczbie 8000 na 452 km. □, wyznają katolicyzm, mówią językiem ka-talońskim, który jest narzeczem prowansalskiego, odznaczają się wielką pracowitością i moralnością przemysłem zajmują się niewiele; jedynym przed

Ai (1. X

na

w r.

miotem wywozu jest wełna i wyroby z niej; ruda żelazna, choć znajduje się dość obficie, słabo jest wyzyskiwaną. Rząd stanowi rada jeneralna, złożona z 24 członków, wybieranych na 4 lata, przewodniczy jej prezydent (syndyk), na tenże sam przeciąg czasu wybrany, z władzą wykonawczą. Wymiar sprawiedliwości spoczywa w ręku sędzie-dziego oraz dwóch namiestników (viguers), z których jednego mianuje dożywotnio Francya, drugiego na lat trzy biskup z Urgel. Nad porządkiem czuwa żandarmerya, rozlokowana w kilku obwarowanych koszarach po całym kraiku. Stolicą kraju jest A. la vieja, nad Balirą, około 4500 m-ców; najbardziej jednak handlowem i oźy-wionem jest miasteczko San Julian, w bliskości granicy hiszpańskiej. Początkiem swoim sięga A. czasów Karola W., za którego już była nie-zawisłem państwem; jako takie, było ono uznane przez Ludwika Pobożnego i oddane pod opiekę biskupa z Urgiel, jednakże w r. 1278 zwierzchnią władzę nad A-ą wykonywają równorzędnie z biskupem i hrabiowie na Foix, a po nich Henryk IV, król francuski. Dzisiejsza ustawa republikańska, o silnym demokratycznym odcieniu, datuje się od epoki rewołucyi francuskiej. Oprócz niejakiej daniny w naturze, płaci państwo rocznie 960 franków Francyi a 816 frank, biskupowi w TJrgeł.

Andrada e Silva: 1) José Bonifacio (* 176f — -j* 1858), mąż stanu, przyrodnik i poeta brazylijski, pochodził ze starej rodziny portugalskiej. Urodzony wr Santos, po ukończeniu nauk został członkiem królewskiej akademii lizbońskiej i wysłany był przez rząd portugalski w podróż naukową po Europie. W r. 1800 mianowano go profesorem metalurgii i geognozyi w Koimbrze, a później generalnym inspektorem górnictwa. W tych czasach A. licznemi pracami swojemi dał pochop do wielu różnych i ważnych reform w Portugalii, głównie w zakresie rolnictwa. Podczas najazdu francuzów w r. 1807 walczył na czele studenckiej legii koimbryjskiej, a po skończonej wojnie wrócił do swych zajęć naukowych i w r. 1812 obrany był sekretarzem akademii królewskiej, atoli w roku 1819 wyjechał do Brazylii, gdzie wypadki z roku 1821-go powołały go na polo działalności politycznej. Obrany wice-prezesem prowincyonalnej junty w Santo-Paulo, redagował odezwę, która przyczyniła się znacznie do utrzymania się w Brazylii dom Pedra, pomimo wszelkich gróźb kortezów lizbońskich, co było podstawą późniejszej niezależności cesarstwa. Zostawszy ministrem państwowym, Ad pracował usilnie nad zjednoczeniem prowincyjj a chociaż w r. 1823 otrzymał dymisyę, jednakże] na żądanie ogółu w kilka dni znów wrócił na swe! stanowisko, które sam wkrótce opuścił i stanął' na czele partyi demokratycznej, stanowiącej opo-zycyę przeciw ministeryum, skutkiem czego, razem z bratem Antonim, był uwięziony i wysłany do Francyi. Zamieszkawszy w Bordeaux, do 1829 r., oddawał się pracom naukowym. W tym czasie ogłosił pod pseudonimem Americo Elgico

zbiór poezyj p. t.: ^Poesias.” W r. 1829 wrócił do ojczyzny i tu mieszkał odosobniony na wysepce Paqueta, dopóki w r. 1831 cesarz dom Pedro nie mianował go wychowawcą infanta, późniejszego dom Pedra Ii-go. Stanowisko to zajmował bardzo krótko; w r. 1833 obwiniony był o sprzyjanie sprawie powrotu dom Pedra Ii-go, a po udowodnieniu pod przysięgą swej niewinności, osiadł znowu na wysepce Paqueta i tu dokonał żywota. Liczne dzieła jego z dziedziny nauk przyrodniczych i kameralnych ogłoszone są w pracach lizbońskiej akademii nauk i w różnych czasopismach brazylijskicl), portugalskich, niemieckich i francuskich. Jako poeta, A. należy do najlepszych starszych poetów brazylijskich; utwory jego odznaczają się przedewszystkiem piękną formą i harmonią, mniej zaś samodzielnością i polotem myśli. 2) de A. Antonio Carlos Ribei-ro, brat Józefa, polityk (f 1844). W kortezach lizbońskich w r. 1820 walczył o rozszerzenie samodzielności brazylijskiej i odrzucił przysięgę na ustawę, co nie zgadzało się z jego poglądami. Osiadłszy w Brazylii, działał wspólnie z bratem korzyść niezależności tej ziemi i w r. 1840— 41 był ministrem finansów. 3) de A. Martim Francisco, brat Antoniego, mineralog, matematyk i polityk (* 1776—"j* 1844). Początkowo był profesorem mineralogii, a w r. 1821 wystąpił na arenie politycznej i został ministrem finansów, jednakże wkrótce, razem z bratem swym Józefem, podał się do dymisyi, wspólnie z nim działał na korzyść opozycyi i był także ukarany wygnaniem. Wrócił potem do życia politycznego, i w r. 1840 został ministrem spraw wewnętrznych; atoli już w roku następnym ustąpił z tego stanowiska.

Andrado Caminha Pedro, de (* około 1520 - f 1589), poeta portugalski, znany jake nieprzyjaciel Camóesa, pisał różne utwory liryczne, między któremi tylko epigramaty mają większą wartość. Poezye jego wydane zostały dopiero 1791 przez akademię lizbońską.

Andrade Di o go de Pay va, de (* 1528— -j- 1575), teolog portugalski, ceniony także jako kaznodzieja, uczestniczył w posiedzeniach Suboru Trydenckiego i bronił pismem jego uchwał przeciw protestantom w dziełach: „Orthodoxorum ex-plicationum libri X contra Chemnitzi petulantem audaeiam” (Wenecya 1564 i kilkakrotnie później) i „Defensio Tridentinae fidei” (Lizbona 1578). Oprócz tego pozostały po nim kazania i traktat moralno-ascetyczny o małżeństwie p. t.: „Casa-mento perfeito.”

Andrade Antoni, de (* 1580—f 1633), jezuita portugalski, działał jako misyonarz w In-dyach wschodnich, skąd przez Himalaje dotarł do Tybetu i część jego zwiedził. Przygody swoje } spostrzeżenia nad tym nieznauym dotąd krajem, spisał w „Novo descobrimento do Gram Ca-thayo ou do reyno de Tibet” (Lizb. 1624). Dzieło to, zawierające wiele ciekawych szczegółów, ukazało się wkrótce w tłómaczeniu włoskie tri (1627) i rfancuskiem (1627).

gicznej, w zastosowaniu do teoryi i praktyki lekarskiej. Z licznych i gruntownie opracowanych dzieł jego zachowają na zawsze wartość naukową i praktyczną: „Précis de 1’anatomie patologi-que”, 1829 (przekład niemiecki 1829, włoski 1839).— „Clinique médicale ou Choix d’observations etc.“, 1829 —1833 (prz. niem. 1837). — „Essai d’hematologie pathologique“, 1843. — „Cours de pathologie interne“, 1848 (prz. niem. 1837).— „Recherches sur la modificatione de proportion de quelques principes du sang dans les maladies“ (wspólnie z Gavarret’em), 1842 (prz. niemiec. 1842). — Rozprawy treści historyczno-lekarskiej umieszczone są w „Union medicale”,

Ańdrade Jacintho (Hyacynt) Freire, de (* 1597—*j- 1657), poeta i historyk portugalski, opat klasztoru Santa Maria das Chans; oprócz różnych poezyj, napisał „Vida de Dom Joâo de Castro” (Lizb. 1651), dzieło bardzo cenione i tłó-maczone na niektóre języki À. był w swoim czasie uważany za jednego z najlepszych pisarzy dla swego retorycznego, wyszukanego stylu.

Andrade Franciszek, dt* (f 1614 w Lizbonie), poeta i historyk portugalski, napisał, oprócz pieśni lirycznych poemat bohaterski: „Primeiro cêrco de Diu” („Pierwsze oblężenie Diu”, 1589) i „Chronica de Dom Joâo III” (1613). Za rządów Filipa III hiszpańskiego, A. był historyo-grafem państwa (od r. 1599).

Andragoras, imię dwóch ludzi w starożytności. Jeden, rodem pers, mianowany przez Aleksandra W. satrapą ziemi Partów, miał być protoplastą Arsacydów, —„od którego później początek biorą królowie Partów” — jak mówi pisarz łaciński Justyn (XII, 4). Drugi był rządcą tejże

1853.    '    Dr.Ł-

(m\

---

Fig. 91. Andragoron.

Andrassy de Csik-Szent-Kiralyi et Kra-sznahorka, Juliusz, hrabia (*8 marca 1823 —j- 18 lutego 1890). Andrassowie wywodzą ród swój od bajecznego Andorasa, księcia Bośnii, który znalazł schronienie na dworze Szczepana węgierskiego, przy koronacyi tego księcia na pierwszego króla apostolskiego Węgier, ubił nastawaj ącego na jego życie pogańskiego rycerza Vidoryana, otrzymał za to przydomek „Eroesa“ (silnego) i został mianowany namiestnikiem królewskim w Siedmiogrodzie, gdzie odtąd rodzina Andrassych kwitła. Młodszy brat Andorasa powrócił do Bośnii; stamtąd w XI wieku gałąź rodziny przeniosła się do Włoch i Francyi, gdzie słynęła pod nazwą „margrabiów Andreassy, hrabiów Rivalto“. Marcin Andrassy r. 1569 od .    . ,    .    . . króla Jana Zygmunta otrzymał majątek Csik-

ziemi, ktorego w 80 lat potem, a mianowicie r. Szent-Kiralyi, brat jego, Piotr, r. 1585 waro-256 przed Clii., zrzucił Ar sa ces. Po pierwszym wnię Krasznahorkę w komitacie Goemoer — stąd pozostały bardzo rzadkie pieniądze złote z greckim przydomek rodziny. Mikołaj A. w r. 1676 otrzy-napisem Andragoron (ob. fig. 94) i podobiznami, maj godność barona, prawnuk jego, generał Ka-rzmętemi nader delikatnie. (Cunningham: Relies rol A., r, 1779 - hrabiowską. Od niego pocho-°r n « i mc ,1881. Gardner: „Greek coins dzą dwie kwitnące teraz w Węgrzech gałęzie ot Bactna , 1886).    rodu Andrassych. Ojciec Juliusza, hr. Karol A.,

Andral Gabryel (    1797 ^ "f 1®76), jeden ożenił się z najbogatszą naówczas dzmdziczką

z najznakomitszych profesorów kliniki terapeu- w Węgrzech, hrabianką Szapary, i pomimo pe-tjcznej w Paryżu, której wykład, przez grunto- wnych dziwactw, na sejmie węgierskim r. 1839 wną naukę, dokładną znajomość historyi i rozle- odznaczył się jako mówca i gorący patryota (-{-gle doświadczenie przy zastosowaniu fizykalnych 1845). Z trzech synów, drugi, Juliusz, odziedzi-metod badania, oparł na zasadach anatomii pato- czył po ojcu zdolności i ruchliwość. Starannie logicznej i chemii lekarskiej, pierwszy raz prze- wychowany w domu, uczęszczał do liceum zen do nauki klinicznej zastosowanej. A. wla- w Zemplinie; r. 1838 ze starszym bratem, Ema-snie z Gavaiietem usiłują przez dochodzenie nuelem, przeniósł się na wszechnicę w Peszcie, chemicznego składu krwi w stanie fizyologicznym w r. 1841 odbył podróż do Francyi i Hiszpanii, i porównanie jego z nieznanemi, choć przypusz- Powróciwszy do kraju, osiadł na majątku Tere-czalnenu, zmianami jej składu w rozmaitych cho- ber, przebywając często w Peszcie, gdzie wszedł robach, wyszukać naukowe zasady dla patologii w stosunki z przywódcą stronnictwa radykalne-humoralnej, od czasów Hipokrata utrzymującej go, Ludwikiem Kossuthem, który swój zawód pu-S1§’ a T- , glej P⁰*0w!e XVIII wieku i na po- bliczny był rozpoczął jako „fiskal“ babki hr. Ju-czątku bieżącego stulecia przez licznych zwolen- liusza, hrabiny Szapary. Wybrany do pamiętne-nikow Ir. Hotimanna, Browna, Cullen’a, go sejmu r. 1847, hr. Juliusz stanął po stronie htason ego i t. p., wypieranej i lekceważonej. Kossutha, przeciwko umiarkowanie-liberalnemu •Jakkolwiek starania te i mozolne w tym kierun- stronnictwu hr. Stefana Szecheniego, z którym ku prace nie odniosły zamierzonego przez rze- go zresztą do śmierci tegoż łączyła przyjaźń oso-czonych badaczy skutku, niemniej przecież dały bista. Mianowane 17 kwietnia r. 184« pierwsze one pochop następnym lekarzom i chemikom do węgierskie ministeryum hr. Ludwika Batthya bardzo pożytecznych poszukiwań i wytknęły no- ne’go, młodemu, ale już znanemu Andrassemu, wy zupełnie kierunek nauce chemiczno-patolo- powierzyło urząd nadźupana komitatu Zempliń

z nowem cesar-

hr. A. 14 listopada r. 1871

skiego. Gdy we wrześniu, wskutek konszachtów wiedeńskiej kamaryli z Jellaczycem, rewolucyjny prąd Kossutha otrzymał górę, Batthyany ustąpił i rozpoczęła się wojna; A. w bitwie pod Schwechatern, w pobliżu "Wiednia, dowodził hon-wedami swego komitatu, następnie przebywał w obozie Goergeja i jako pułkownik brał udział w oblężeniu, zajętej przez wojska cesarskie, Budy. W dzień po jej zdobyciu, 22 maja r. 1849, z polecenia „gubernatora“ Kossutha i rządu de-breczyńskiego, jako pełnomocnik, przez Biało-gród, Orsowę, Widyn i Warnę wyjechał do Ca-rogrodu, dckąd przybył 10 czerwca. Jakkolwiek ze strony rządu tureckiego doznał przyjaznego przyjęcia, usiłowania jego, aby skłonić W. Poi-tę do interwencyi, tern mniej mogły dopisać, gdy już 13 sierpnia zaszła katastrofa pod Villago-sem. Ostrzeżony przez w. wezyra, tudzież ambasadora angielskiego, Canninga, hr. A. 25 września odpłynął do Francyi. D. 21 września r. 1851 z 35 wybitnymi emigrantami był skazany zaocznie na śmierć, który to wyrok nazajutrz w Peszcie był wykonany w ten sposób, że tablice, zawierające ich nazwiska, powieszono na szubienicy. Przebywając we Francyi i Anglii, hr. A., ożeniwszy się z piękną siedmiogrodzką hrabianką, Katarzyną Kendeffy, nie brał udziału w robotach Kossutha, Telekiego i Klapki i radził powrócić do kraju; w r. 1856 odmówił ambasadorowi austryackiemu przyjęcia paszportu pod warunkiem rewokacyi; w roku następnym, po nowej amnestyi, ogłoszonej z powodu przyjazdu ces. Franciszka-Józefa do Węgier, przyjął wystawiony bezwarunkowo paszport i wkrótce potem powrócił do kraju. Połączył się wtedy ściśle z Deakiem i stanął z nim na czele stronnictwa, gotowego na podstawie uznania konstytucyi węgierskiej z r. 1848 zawrzeć z Austryą ugodę.

Klęska w wojnie francusko-włoskiej sprowadziła upadek biurokratyczno-wojskowej dyktatury Bacha. 1). 15 lipca r. 1859 miejsce jego zajął hr.

Agenor Gołuchowsld, który natychmiast odwołał obcych urzędników z Węgier. Nowy minister, Schmerling, ogłosiwszy 26 lutego 1861 r. centralistyczną konstytucyę, zwołał na 6 kwietnia sejm węgierski. W wyborach stronnictwo skrajne Telekiego uzyskało tyle mandatów, co umiarkowane stronnictwo Deaka i Andrassego. Po samobójstwie Telekiego (8 maja), dnia 13 maja rozpoczęły się rozprawy nad adresem Deaka, który dopiero 5 czerwca uzyskał szczupłą większość:

155 przeciwko 152 głosom, i to głównie wskutek zabiegów Andrassego, który zdołał skłonić kilku posłów lewicy do usunięcia się od głosowania.

Adres wypowiadał gotowość do ugody na pod stawie konstytucyi węgierskiej z r. 1848; lewica odrzucała wszelkie układy z królem niekorono-wanym. Jednak minister Schmerling odrzucił adres i zamknął sejm węgierski. Prowizoryum trwało aż do upadku Schmerlinga, 27 lipca r.

1865. W ponownych wyborach do sejmu, wybrany jednomyślnie w Ujhely, A. został mianowany wi-ce-prezesem sejmu (21 grudnia), razem z Dea-kiem kierował większością, skłonną do ugody, i w rozprawach nad adresem 20 lutego r. 1866 wygłosił ważną mowę, w której dowodził, że Au-strya powinna zająć poważne miejsce na wschodzie, ale nieodzownym warunkiem jest porożu mienie się z Węgrami. Odroczony 26 czerwca, z powodu wojny pruskiej, sejm węgierski zebrał się dopiero znowu 9 lutego r. nast., już za rządów hr. Beusta. W grudniu Deak i Andrassy byli wezwani do cesarza. Dnia 6-go lutego komisya konstytucyjna sejmu przyjęła opracowaną przez Andrassego ustawę o sprawach wspólnych, na której opiera się teraźniejsza instytucya delega cyj austryacko-węgierskich, czyli złożonych z 60 członków wydziałów parlamentu wiedeńskiego i sejmu peszteńskiego, które, zgromadzając się corocznie, raz w Wiedniu, raz w Peszcie, prowadzą kontrolę parlamentarną nad trzema wspólnymi ministrami: spraw zagranicznych, wojny i skarbu. Wprowadzenie tej, przez Andrassego wynalezionej, instytucyi, zabezpieczającej jedność monarchii na zewnątrz, było warunkiem ugody, czyli, jak się wyraził Deak: „jajkiem Kolumba“. Z tego i z innych względów Deak nazywał Andrassego „mężem opatrznościowym“. Odtąd akcya ugodowa postępowała szybkim krokiem i już 17 lutego hr. A. był mianowany prezesem gabinetu węgierskiego, przyjęty na tym urzędzie przez cały naród węgierski z wielkim zapałem. Dnia 8 czerwca odbyła się koronacya. Przez 4 lata hr. A., krzyżując zręcznie intrygi wiedeńskich centrali-stów i broniąc swej polityki przeciwko opozycyi sejmowej, na której czele stał wtedy p. Tisza, z niepospolitą energią podnosił Węgry z mate-ryalnego upadku, utworzył narodowe wojsko hon-wedów, ulepszał administracyę i sądownictwo, budował koleje żelazne,uspławniał rzeki, upiększył stolicę, zawarł ugodę z Chorwacyą. Równocześnie wywierał wpływ na politykę ogólną. I tak, w sierpniu r. 1867 był obecny na zjeździe ces. Franciszka-Józefa z Napoleonem III w Salzburgu, w październiku towarzyszył cesarzowi do Paryża na wystawę, w jesieni r. 1869 do Suezu, na otwarcie kanału. Wychodząc z założenia, że Au-strya powinna się zrzec wszelkich pretensyj do swej dawnej pozycyi w Niemczech, co tylko podniecało popędy germanizacyjne, a natomiast szukać przyszłości na wschodzie, A. w r. 1870 stanowczo oparł się przygotowanej przez kanclerza Beusta kooperacyi z Francyą, którą też niebawem udaremniła klęska pod Sedanem. Jako głó wny reprezentant porozumienia stwem niemieckiem i przeniesienia „ punktu cięż kości na wschód“ po hr. Beuscie, został mianowany ministrem spraw zagranicznych. Obejmując urząd ten, mógł liczyć na poparcie cesarza i sejmu węgierskiego, natomiast miał do walczenia z uprzedzeniem kół niemieckich względem pierwszego „madyara” na tej wpływowej posadzie, z oporem biernym da • wnych urzędników ministeryum spraw zagranicznych, z niechęcią tak zwanych kół feodalnych, wrogich mu, jako mężowi przekonań stanowczo

liberalnych, wreszcie z nienawiścią czecliów. Pierw- zwycięstwo A. zawdzięczał poparciu delegatów szem jego zadaniem było wydobyć monarchię polskich, aczkolwiek ś. p. Hausner w świetnej habsburską z zupełnego odosobnienia, w jakiem mowie 5 listopada r. 1878 po stronie niemców się znajdowała przy upadku Beusta. W Berli- był wystąpił przeciwko okupacyi. Umowa, za-nie nie dowierzano wówczas Austryi, stosunki warta z Turcyą 21 kwietnia r. 1879, ustaliła osta-z Włochami i Rosyą były naprężone, z Anglią tecznie internacyonalny tytuł okupacyi.—Równo-obojętne, nawet niemiłe z Francyą, gdzie wtedy cześnie z wieścią o zamianowaniu hr. Taaffego rozpoczęły się rekryminacye z powodu niedotrzy- prezesem gabinetu austryackiego (12 sierpnia r. mania obietnic hr. Beusta. Zjazd w Berlinie, 1879), rozeszła się wieść, że A. zażądał dymisyi. latem r. 1872, przygotował zbliżenie się Austryi Pomimo tego 27 sierpnia układał się w Gastei-do Niemiec, choć pod firmą: „stosunku trójcesar- nie z ks. Bisinarkiem; następnie na konferencyach skiego“. Roku następnego, z powodu wystawy, wiedeńskich 21—24 września zawarł sojusz au-odwiedzili Wiedeń cesarzowie: Rosyi, Niemiec stryacko-niemiecki. Według ogłoszonego urzędo-i król Wiktor Emanuel. W r. 1874 hr. A. towa- waie dopiero 3 lutego r. 1888 tekstu sojuszu, rzyszył cesarzowi w podróży do Petersburga, dwaj kontrahenci,w artykule 1-ym, .zobowiązywał' w kwietniu r. 1875 na zjazd z królem Emanue- się do wspólnej walki w razie, gdyby jeden z nich lem w Wenecyi. Właśnie wtedy obiegały poglo- był zaczepiony przez Rosyę; w artykule II-gim. ski o bliskiej wojnie niemie< ko-francuskiej, które do przyjaznej neutralności, gdyby jeden ?. nich niemal wszystkie dwory spowodowały do przed- był zaczepiony przez inne mocarstwo, ale do stawień w Berlinie. Hr. A., wezwany do udziału wspólnej akcyi, gdyby strona zaczepna doznała w tych krokach, odmówił, za co od ks. Bismar- pośredniego poparcia ze strony Rosyi; w artyku-cka otrzymał nazwę „wiernego przyjaciela“ le TII-cim—do zachowania sojuszu w sekrecie, ale i obietnicę wdzięcznej pamięci. Już 6 lipca wy- oznajmienia go Rosyi, skoroby stamtąd zagraża-buchło powstanie w Hercegowinie, skomplikowa- ła wojna. Sojusz podpisali 7 października 1879 ne w r. 1876 ruchami w Bułgaryi, wojną Serbii r. obopólni pełnomocnicy: ambasador niemiecki i Czarnogórza przeciwko ïurcyi, wreszcie 26 w Wiedniu, ks, Henryk VII Reuss i hr. A., któ-kwietnia r. 1877 wojną rosyjsko-turecką. Jeszcze ry dnia następnego otrzymał zażądaną, z powodów na sesyi delegacy) wspólnych, latem r. 1875, hr. słabości zdrowia, dymisyę, udzieloną mu przez cesa-A. oświadczył, że zamierza: 1) zabezpieczyć po- rza „z wielkim żalem i jedynie dlatego, aby nie kój powszechny, 2) bronić specyalnych interesów nadwerężać jego zdrowia.” — Odtąd hr. A. nie austryacko-węgierskich, 3) przyczynić się do po- przestał w delegacyi węgierskiej, w izbie magna-lepszenia doli chrześcian na półwyspie bałkań tów i na częstych konferencyach z cesarzem skini. Wobec skrajnych prądów, domagających i królem, wywierać na ogólną politykę austryac-się to wojny w obronie Turcyi, to wojny prze- ko-węgierską stanowczego wpływu. W styczniu ciwko Turcyi, hr. A. swą akcyę oparł na zasadzie, r. 1886 oświadczył się za połączeniem 2-ch pro-że panowanie tureckie w dotychczasowych grani- wiucyj bułgarskich; w listopadzie r. 1886 wygło-cach terytorialnych nie da się utrzymać, że zatem sił wielką mowę w⁷ delegacyi węgierskiej, stając zmiany są nieuniknione i możliwe, byle nie na- w obronie wyłączności sojuszu austryacko-nie-ruszały żywotnych interesów monarchii austro- mieckiego i żądając usunięcia wszelkiego obcego węgierskiej. Na zjeździe cesarza Franciszka Jó- wpływu na półwyspie Bałkańskim; ostatnią mo zefa z Cesarzem Aleksandrem w Reichstadt (na wę, już bardzo cierpiący, wygłosił 5 kwietnia r. wiosnę r. 1876) dwa dwory porozumiały się, że 1889 w komisyi wojskowej izby magnatów, wy-Austrya zachowa neutralność, pod warunkiem, że łuszczając konieczność utrzymania wspólnej armii o ostatecznych rezultatach zatargów na wscho- austryacko-węgierskiej. Już wtedy dawna chodzie rozstrzygnie kongres mocarstw wschodnich, roba jego, katar pęcherza, przybrała zatrważa-Skoro zatem 3 marca 1878 r. przyszły do skut- jące rozmiary. Pod koniec roku, przeniósłszy się ku preliminarya pokoju rosyjsko-tureckiego w San- z rodziną do ciepłej Abazyi, tam po strasznych Stefano, na mocy których Bośnia otrzymywała cierpieniach umarł 18 lutego r. 1890 o godzinie autonomię, (co zdaje się zaprzeczać twierdzeniu, 3-ej zrana. Zwłoki przewieziono do Pesztu i zło-jakoby już w Reichstadzie hr. A. był otrzymał żono w przysionku pałacu Akademii węgierskiej, od ks. G-orczakowa przyzwolenie na okupacyę tej skąd 21 lutego odbyła się, przy udziale cesarza-prowincyi), rząd wiedeński 7 marca zapropono- króla, umyślnie przysłanych ambasadorów Nie-wrał kongres, który obradował w Berlinie od 13 mieć, Anglii, Włoch i t. dv eksportacya do ma-czerwrca do 13 lipca r. 1878. Na posiedzeniu 4 jątku rodzinnego Tereber. Oprócz wTdowry, oraz lipca pełnomocnicy austryaccy: Andrassy, Karo- hrabianki Katarzyny Kendeffy, A. pozostawił lyi i Haymerle uzyskali jednomyślne przyzwolenie dwóch synów, Teodora i Juliusza, członków sej-na okupacyę Bośnii i Hercegowiny bez termi- mu węgierskiego, i córkę Ilonę, zamężną hrabinę nu. Okupacya została przeprowadzona wojskowo Butthyany. w sierpniu i wrześniu, ale tak w sejmie węgierskim ze strony opozycyi, jako też w izbie poselskiej wiedeńskiej ze strony niemiecko-centrali-stycznej większości, napotkała opór namiętny.

E. L

Andrassy de Czik-Szent-Kiralyi etKra-sz nah orka, Emanuel, hrabia, (* 3 marca r. 1821 w Zemplinie), starszy brat Juliusza, odbywał studya w Peszcie. Na sejmie r. 1847 przyłączył się do stronnictwa postępowego, w r. 1818

W radzie państwa i w delegacyi austryackiej

gł

mianowany nadżupanem komitatu Torna, po katastrofie pod Vdagosein odbył podróż do Indyj i Cliin, którą opisał w dziele, zaopatrzonem we własnoręczne ilustracye. W r. 1860 był mianowany nadżupanem komitatu zemplińskiego, popierał stronnictwo ugodowe Deaka, następnie gabinet brata Juliusza. Zasiada w izbie magnatów, jest tajnym radcą, nie występując wybitniej na polu politycznem.    E-Ti-

Andraszek Edmund (* 22 paździer. 1784— f 1837), gruntowny znawca języka łacińskiego, a przytem i naturalista, rodem był z Fredenthal na Szląsku austryackim; wstąpiwszy do zakonu pijarów, był po kolei nauczycielem łaciny i gre-czyzny w Łukowie, Opolu, Radomiu i Warszawie. Od r. 1822, będąc prefektem szkoły wojewódzkiej w Warszawie, gorliwie się zajmował uporządkowaniem bibliotek zakonnych. Pisał prawie wyłącznie po łacinie; dużo jest jego ód okolicznościowych, pisanych na uczczenie dostojników kościoła, obejmujących katedry (Woronicz, Hołowczyc, Skarszewski, Tomaszewski, Pawłowski, Straszyński), lub z powodu uroczystości państwowych (na koronacyę cesarza Mikołaja I); jest też kilka mów, wypowiedzianych przy obchodzie jubileuszów zakonnych, lub na zgromadzeniach delegatów prowincyi polskiej pijarów. Zaliczony w poczet członków Towarzystwa Przyjaciół Rauk Warszawskiego, brał w działalności jego udział czynny. Najważniejsze są dwie jego prace: 1) obfity i cenny komentarz do 1-ej księgi pieśni Sarbiew-skiego, wraz z krytycznie wydanym jej tekstem i poglądem na twórczość poety: „Matthiae Sar-bievii Poloni e Sooietate Jesu Carmina. in usum juventutis potissimum scholasticae cum commen-tario a pp. Scholarum Piarum polonae provin-ciae édita” (Warszawa, 1830, str. XVI, 218), co miało być tylko początkiem wydania wszystkich pieśni; oraz 2) „Gramatyka języka łacińskiego dla użytku klas wyższych”, napisana po łacinie, na język polski przetłómaczona przez ks. Pre-siowskiego, i razem z tekstem łacińskim, skontrolowanym przez ks. Pawła Redeckiego, wydana po śmierci autora, w Warszawie 1839 roku (str 414). Przy tern wydaniu mieści się także i życiorys Andraszka.    0h-

Andrault de Buy. herb polski z indygenatu. Na tarczy, ^ dwudzielnej, o trzech polach jm bez hełmu i korony, w polu Jgm prawem, czerwonem, pół bia-lego orła z koroną królewską wJBnl na głowie, zwróconej na prawo, *’“* z prawem widocznem rozpostarłem skrzydłem i prawą łapą, w której trzyma złoty snopek zboża. W lewem gór-nem polu błękitnem, trzy oś- Fig. 95 Herb Andrault. miopromienue złote gwiazdy, dwie u góry, jedna u dołu; w lewem dolnem polu czerwonem trzy srebrne rzeki, na których w lewo na ukos położony jest błękitny pas, z trzema na nim zlotemi liliami. W roku 1658 Franciszek Andrault de Buy, potomek rodziny francuskiej, ge nerał wojsk niemieckich, będących na żołdzie polskim, otrzymał od Jana Ka*imierza indyge-nat polski. Od tego Franciszka Andrault de Buy, potomka hrabiów de Langeron, pochodzą Anto-nowicze, osiedli na Litwie od roku 1670. (Nie-siecki: „Vol. Legum” IV, 566).

André Jan (Frère A ndré), dominikanin, malarz (* 1662 w Paryżu—f 1753 tamże). Kształcił się Rzymie, pod kierunkiem Carlo Maratta, którego styl i manierę długi czas naśladował, dopóki nie przejął się manierą Jouvenet’a. A. bardzo wiele malował, ale obrazy jego religijne, najczęściej znacznych rozmiarów, uległy zniszczeniu lub zatracone zostały podczas rewolucyi. Z pozostałych, posiada Paryż: ,.Św. Wincenfego a Paulo, każącego”, w kościele św. Małgorzaty; „Zmartwychwstanie”, w Salpétrière; portret własny artysty, który przedstawił siebie siedzącym przed swoim obrazem „Matka Boska Różańcowa”. Uczniami jego byli: Dumont, Challe i Tomasz Taraval.

André Yves-Marie (Pere André), filozof, z zakonu Jezuitów (* 1675 w Bretanii — -j- 1764 w Caen). Wstąpił do zakonu Jezuitów7 1693, filozofię studyował w Paryżu, gdzie zachwycony filozofią Malebranche’a, stał się jej zwolennikiem i przyjacielem osobistym samego Malebranche’a. Wystąpiwszy następnie jako propagator kartezyanizmu, naraził się swemu zakonowi; w celu uniknięcia prześladowania ze strony zwierzchników, pędził życie wędrowne, przenosząc sio z miejsca na miejsce i trudniąc się nauczycielstwem. W r. 1726 mianowanym został nauczycielem matematyki przy kolegium jezuickiem w Caen, gdzie do końca życia przebywał. Prócz wykładów swoich, A. oddawał się z zapałem ulubionym studyom filozoficznym. Najwięcej rozgłosu miało dziełko jego: „Essai sur le beau,” wydane 1741 r. i bardzo często przedrukowywane następnie. Jest to jedno z pierwszych studyów francuskich o estetyce. Autor rozróżnia w niem trzy rodzaje piękna: piękno bezwzględne, piękno przyrodzone i piękno sztuczne (le beau artificiel), co odpowiada podziałowi jego pojęć, czyli idei, a mianowicie ideom wrodzonym, nabytym i sztucz • nym (idées factices), Dzieło to jest rozwinięciem filozoficznem myśli św. Augustyna, że jedność jest formą piękna (omnis porro pulchritudinis forma unitas est). Prócz tego, A. jest autorem całego szeregu rozpraw, dotyczących badania człowieka, jak np. o duszy, o połączeniu duszy z ciałem, o swobodzie, o istocie pojęć, o istocie i cudach rozumu. Biblioteka miejska w Caen posiadać miała pomiędzy innemi rękopismami „ojca Andrzeja,” rękopism, zatytułowany „Metaphy-sica seu teologia naturalis,” oraz drugi „Vie do Malebranche avec l’histoire et l’abrégé de ses ouvrages,” zaczynający się od słów: „Od czasu jak ludzie istnieją, nie przestawali nigdy filozofować.” W ostatniem tern study um A. przedstawiać miał kartezyanizm, jako jedyną prawdziwą i chrześciańską filozofię; po za systematem Ma* lebranche’a i Descartes’a, nie widział on żadnego

Andrea Antonio, mnich, franciszkanin, z XIV w., rodem z Aragonii, filozof-scholastyk, uczeń i wielbiciel Dunsa Scota. A. jest autorem komentarzy do „Sentencyi“ Piotra Lombarda, do dzieł Arystotelesa i Boecyusza, oraz traktatu „Questiones de tribus principiis rerum natura-lium,” drukowanego w Wenecyi 1489 r. Uważając filozofię Dunsa Scota za jedyny punkt opar cia w dociekaniach prawdy, A. starał się filozofię swego mistrza nowemi dowodami uzasadnić, a czynił to, w mniemaniu współczesnych mu, z taką umiejętnością i wymową, iż otrzymał przydomek „Doctor dulcifluus.“ (L. Noack „Philosophiegeschichtliches Lexikon“ Lipsk. 1879).

Andrea del Castagno, malarz włoski z XV w., ze szkoły florenckiej, (* 1390 r. w Mu-gello koło Florencyi, f 1457 we Florencyi). Kształ-za- cił się we Florencyi, jak się zdaje pod kierunkiem Paola Uccellego, a następnie uległ wpływowi Donatella. Ważniejsze prace jego, wszystkie alfresco, znajdują się przeważnie we Florencyi, a mianowicie cała serya bohaterów i sybil na- w dawniejszej wil i Oarducci (obecnie w Bargello); egzekucya przewódców spisku Pazzi’ego, zdobiąca mury ówczesnego pałacu podesty (dziś w Bargello); portret generała Niccolo di Tolentino na koniu, w ,Santa-Marya delle Fiore; S. Jan Baptysta i S. Franciszek, w Santa-Croce; Wieczerza pańska w Santa-Apollonia, i wiele innych. Przechowało się podanie, że A. del C., przyswoiwszy sobie od kolegi swego i współpracownika przy André Jan Antoni (* 6 października 1775 ozdabianiu szpitala w Santa-Maria Nuova, Dom.

punktu oparcia dla filozofii. Dzieła „Ojca Andrzeja” wydali ks. Guyot („Oeuvres du Père A.” Paryż, 1766, 6 tomów) i Wiktor Cousin, z uwagami oraz wstępem („Oeuvres philosophiques du Père A. avec notes et introduction.” Paryż, 1843). Porów, także: „Le Père A. ou documents inédits sur l’histoire philosophique, religieuse et littéraire du XVIII siècle, publiés par A. Charma et G. Mancel.” Caen. 1843 — 4, 2 tomy. — Emile Krantz: „Essai sur l’esthétique de Des-cartes.” (Paryż, 1882). —Le P. André: „La vie du R. P. Malebranche, publiée par le P. Ingold.” (Paryż, 1886). Ostatnie to dzieło jest właśnie ową monografią ojca Andrzeja, której oryginał, przechowywany w Caen, zaginął. Monografię tę wydał ks. Ingold z odpisu, nie zupełnie dokładnego, jaki z oryginału sporządził niegdyś de Quens przyjaciel autora.    s-s-

André John, major angielski, sztabowiec sir’a Henryka Clintona w czasie wojny amerykańskiej o niepodległość, zdolny i dzielny żołnierz, miłej powierzchowności i obejścia, przy młodym wieku niezmiernie w armii łubiany. 1780 r. gen. amerykański Arnold (ob.), poróżniwszy się z Waszyngtonem, wszedł potajemnie w układy z anglikami, ofiarując się wydać im ważny punkt obronny, West-point, gdzie miał dowództwo naówczas. A-mu, jako zaufanemu adjutantowi Clintona, poleconem było przeprowadzić rokowania przedwstępne; posłuszny dyscyplinie, acz z wielką niechęcią, podjął się misyi pośredniczenia w zdradzie. Przez wrzesień 1780 r., pod nazwiskiem przybranem Andersona, porozumiewał się listownie z Arnoldem; nareszcie umówiono osobiste spotkanie, na które przybył A., w przebraniu, z Nowego Yorku do obozu amerykańskiego. Gdy już wracał do swoich i był po za obrębem forpocztów nieprzyjacielskich, niespodzianie zatrzymany przez trzeć li żołnierzy miJicyi, wziął ich za anglików i powiedział im swoje nazwisko; pochwycono go natychmiast i w butach znaleziono ukryte papiery, przekonywające o zdradzie. Postawiony przed sąd wojenny, A. na szubienicę, jako szpieg, został skazany; napróżno wstawiał się za nim Clinton, powołując się na swoje rozkazy, których podwładny usłuchać musiał; Waszyngton pozostał niewzruszony i, wyrok na A. wykonano 2 października t. r.— Żołnierze, którzy go przytrzymali, dostali medale honorowe i pensye dożywotnie; Arnold, wczasu przestrzeżony, zdążył z biedź do Nowego Yorku. Ciało A-go zostało następnie złożone w grobach opactwa Westminsterskiego.

André Jan (* w Offenbach 28 marca 1741 —-j* 18 czerwca 1799), kompozytor i sławny kładca muzyczny. Jest on autorem około 30-tu oper i operetek, między któremi największe miały powodzenie: „Erwin und Elmirę” (do słów Goethego), „Der Töpfer,” oraz balet „Harlequin.” Oprócz tego napisał mnóstwo pieśni i różnych kompozycyj. Założył w Offenbach skład nut, do dziś dnia uważany za jeden z najstarszych i najbogatszych w całych Niemczech.    A- Po1

w Offenbach—-j- tamże 6 kwietnia 1842 r.), syn Jana A., kompozytor i wydawca muzyczny. Założył w mieście rodzinnem wielką sztycharnię nut i zajmował się głównie wydawnictwem utworów muzycznych, zwłaszcza wszystkich pozostałych po Mozarcie rękopisów. Jako kompozytor, dużą cieszył się sławą, napisał bowiem kilka dobrych oper, symfonij, kantat, sonat, kwartetów, pieśni i t. d. Z jego dzieł teoretycznych zasługuje na na uwagę „Lehrbuch der Tonkunst,” wysoko w swoim czasie ceniony. Wydał też A. katalog dzieł drukowanych i rękopisów Mozarta.    A- Pül

André Antoni Józef Maurycy, margrabia d', (* w Aix w Prowancyi 1789—f w styczniu 1860), generał i polityk francuski; jako syn emigranta, otrzymał stopień oficerski w armii au-stryackiej, lecz w r. 1809 wstąpił do służby francuskiej i odbył wszystkie kampanie napoleońskie; po upadku cesarstwa Napoleona przeszedł na stronę Ludwika XVIII, następnie bronił Karola X, który, uchodząc, zamianował go generałem brygady. W r. 1830 przeszedł na stronę Ludwika-Filipa i wkrótce został generałem dywizyi. Po zamachu stanu 2 grudnia mianowany został jednym z pierwszych senatorów drugiego cesarstwa.

André Juliusz, malarz, pejzażysta francu-ski (* 1804 w Paryżu — f tamże 1869), uczeń Jovilarda i Wateleta. Zawiadując malarstwem w fabryce porcelany w Sèvres (1845 — 56) stworzył sam w tym zakresie sztuki wiele pięknych rzeczy.

sam

„Mytliologia Christiana“ (1619),

18

Veneziano, sekret malowania farbami olejnemi. zabił go następnie dla ukrycia tajemnicy. Podanie to nie da się usprawiedliwić wobec faktu, że Veneziano zmarł w dziesięć lat po śmierci A. del C. Podanie to charakteryzuje jednakże zarówno kierunek malarstwa ówczesnego, jak i dążności artystyczne samego A. del. C.; rzeczywiście, wraz z innymi artystami szkoły florenckiej, należał on do epoki przejściowej malarstwa, dążył do udoskonelenia sposobów naśladowania żywej natury, badał anatomię, perspektywę i marzył o ulepszeniu samej techniki malarskiej. W zachowanych obrazach jego uderza też głównie realizm, chęć oddania prawdy przez zbytnie akcentowanie konturów, czyniące rysunek podobnym do rzeźby, koloryt ciemnym, z przewagą szarych tonów. Perspektywa jednakże zdradza sumienne studya w tym kierunku. Artysta ten miał sobie nadany przydomek „ Andreino degli Impiccati,“ to jest „Andrzeja wisielców;“ była to alluzya do brutalnego realizmu jego, który uderzał przedewszyst-kiem w postaciach wisielców, z wystudyowaną wiernością oddanych na freskach jego w pałacu podesty, przedstawiających egzekucyę wyroku przez powieszenie.

Andrea dell’ Aquila, rzeźbiarz włoski, ur. w Aquila w Abruzzacb, na początku XV stulecia. Znanym jest głównie z posągów i płaskorzeźb, jakimi, wraz z innymi artystami, przyozdobił łuk tryumfalny, wzniesiony przez Alfonsa I w Neapolu pomiędzy dwiema wieżami zamku Castel Nuovo.—Porów. Minieri Riccio, „Gli artisti che lavorano ia Castel Nuovo.“ (Neapol, 1876).

Andrea da Mur ano, malarz włoski z końca XV stulecia, tak nazwany od miejsca, z którego pochodził, to jest wysepki Murano w okolicy Wenecyi. A był uczniem Bart. Vivariui’ego, od którego przejął manierę Mantegna; rysunek jego niezawsze poprawny, ale nacechowany pewnością i siłą, koloryt ciemny, barwy nie zawsze liarmo-nijne, w kształtach ciała brak miękkości, w ruchach sztywność. W porównaniu ze współczesnymi mu artystami szkoły weneckiej, będącej w pełni swego rozkwitu, A. przedstawia trady-cyę przestarzałą i technikę zacofaną. Najbardziej znanem dziełem jego jest ołtarz, malowany dla kościoła San-Pietro Martire w Murano, którego części przechowały się dotąd w Akademii weneckiej i w medyolańskiem Brera. Porów. Moscki-ni: „Gnida di Venezia,” i „Guida di Murano.”

Andrea Juan, pisarz hiszpański z drugiej połowy XV i początków XVI w„ rodem z Xati-va, był początkowo mahometaninem, w r. 1487 nawrócił się do chrześciaństw⁷a, a zostawszy księdzem, udał się do Granady i tam wielu maurów do wiary chrześciańskiej przywiódł. Tyle o sobie powiada we wstępie do swojego dzieła „Confusion de la secta mahometana” (Sewilla, 1537); które zostało przełożone na język włoski (1540), francuski (1574), łaciński (1594) i niemiecki (1598).

Andrea (Zoan albo Zouan), rytownik włoski z drugiej połowy XV i początku XIV w.; utwory jego cyfrowane Z. A. mylnie przypisywa-

KacyUopudya I’ow»ic,. hna iluttr

ne dotąd bywały innym artystom, jak np. Giovanni’e-mu Andrea Valvassori (ob.). E. Koloff (w „Allgemeines Künstler-Lexicon” t. I. 1872) wymienia jako autentyczne prace A. 35 miedziorytów, pod-cyfrowanych prawie wszystkie Z. A. W tej liczbie pięć miedziorytów przedstawia kopie z drzeworytów A. Diirera, jeden z rysunku Leonarda da Vinci, znajdującego się w zbiorach florenckich. Inne piawdopodobnie wykonane są podług Gio-vanni’ego Antonio z Brescii. Z tych ostatnich odznaczają się tablice z arabeskami. Znawca dzieł sztuki, G. Pawłowski, w pracach A. widzi tylko kopistę, pozbawionego oryginalności, i dziwi się, że historycy sztuki mogli tak długo brać utwo-ry jego za dzieła Andrea, znanego ucznia Mantegna. (Porów. art. Andrea Zoan ou Zouan w „La Grande Encyclopédie”).

Andreae Jakób (1528 — 1590), teolog lu-terański w Niemczech, syn kowala z Waiblingen (w Würtemberskiem) i stąd często Smidlin, po łacinie Fabricius zwany, studya odbywał w Tubindze, poczem pełnił różne obowiązki kościelne, w r. zaś 1562 został profesorem teologii i kanclerzem uniwersytetu w Tubindze. Jako gorliwy wyznawca ortodoksyi luterańskiej, A. zwalczał słowem i pismem wszystkich róźnowierców protestanckich w Niemczech i starał się doprowadzić ich do zgody. Po długich zabiegach, dzięki poparciu niektórych książąt, udało mu się przy pomocy kilku innych teologów doprowadzić do skutku zredagowanie w Bergen (1577) warunków ugody, zwanych „Formula concordiae” (ob.), która miała obowiązywać wszystkie sekty protestanckie. Porów. Fittbogen „J. A.” (Hagen. 1881).

Andreae Mikołaj, malarz i rytownik z połowy XVI i początku XVII w.,pochodził z Flens-bourga, w Szlezwizku. Wiadomo o nim tylko, że wiele podróżował, bawił także w Gdańsku i w Wilnie. Z prac jego znane są portrety: Chrystyanar)IV, króla duńskiego, Salwatora Fa-brisa, Konstantego-Ferbera burmistrza gdańskiego, Noalles’a, Joachima von Sitzendorfa, Grzegorza Hasa, Stanisława Sabina ze Straczy; oraz kopie obrazów Melchiora Lorcha, jak np. „Rebeka i Eleazar“ i „Fortuna.“ Prace A*go odznaczają się pewną siłą, chociaż brak w utworach jego smaku artystycznego, co szczególniej razi w sposobie jego traktowania ciała. Porów. Bartsch. „Lc Peintre-graveur“ (IX, 512).

Andreae Jan Walentyn (1586 — 1654), wnuk Jakóba, pisarz niemiecki, kształcił się w Tubindze, potem zwiedził część Niemiec, Szwaj-caryę, Włochy i Francyę. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, został w roku 1635 nad-dwornym kaznodzieją w Stuttgardzie, w r. 1650 generalnym superiutendentem w Babenhausen i opatem w Adelbergu. Jako pisarz, A. układał pieśni i poematy religijne w tonie ludowym, jak np. „Christlich Gemäl“ (Tiibin. 1612), „Geistliche Kurzweil“ (Strassb. 1619), oraz pisma satyryczne w języku niemieckim i łacińskim; ważniejsze z nich są: „Menippus sive satyricorum dialogorum centuria“ (1617),

W pismach tych A. potępia kolegów protestanckich za jałowe spory teologiczne, dla których przed Chr.), jeden z najznakomitszych uczniów zapominają o stronie moralnej chrześciaństwa.; i zwolenników Herofila, który wypracował dzieło ośmiesza sztywne szkolarstwo i bałamutny misty- treści farmakologicznej („Narthex”;=skrzynka le-cyzm, jako jedną z chorób wieku, wypływającą karska), cenione wysoko jeszcze przez Dyoskory-z uczonego nieuctwa. Pomimo to, A. ściągnął na da (1 w. ery chrz.). W historyi medycyny utrzy-siebie podejrzenie, że był założycielem, czy też muje się podanie, jakoby A. leczył czołowy ból odnowicielem mistycznego stowarzyszenia „Róża- nerwowy za pomocą ucisku nerwu, niemniej, że on nego krzyża“ (ob.). O ile te podejrzenia były już zwracał uwagę lekarzy na fałszowanie ma-słuszne, dotychczas nie zostało należycie wyświe- kowca (opium). Cels przytacza kilkakrotnie lekar-tlone. Porów. Hossbach: „A. und sein Zeitalter“ stwa, przez A. sporządzane i zalecane. Dr-Ł-(Beri. 1830).    Andreas, dowódca gwardyi przybocznej Ptole-

Andreas z Kary stu, lekarz grecki (III w

Andreae Karol, współczesny malarz nie- meusza Eiladelfa (około 250 prz. Chryst ). A. od-miecki (* 1829 r. w Mühlheim, koło Kolonii), znaczył się gorliwością w sprawie uwolnienia ży-kształcił się w Akademii düsseldorfskiej i praco- dów z ciężkiego położenia, w które popadli p > wał czas pewien pod kierunkiem Schaclow’a, zawojowaniu Palestyny przez Ptolemeusza Lagi w którego pracowni wykończył pierwszy swój obraz i przesiedleniu około 100,000 żydów do Egiptu, większych rozmiarów, przedstawiający „Ś. Piotra Lydyi i Cyreny. Dzięki staraniom A., żydzi, osie-każącego w dzień Zielonych świątek.“ Otrzyma- dleni w Egipcie, otrzymali tyle swobód i przywi-wszy za obraz ten pierwszą nagrodę, A. udał się lejów, że rozpoczął się niebawem dobrowolny na-dla dalszych studyów do Rzymu, zkąd powróciwszy pływ ludności żydowskiej do państwa Ptolemeu-1849 r., zamieszkał w Berlinie. Podczas pobytu szów. Na żądanie prawdopodobnie zamieszkałych swego w tern mieście (od 1849 do 1856 r.) A. mało- w Egipcie żydów, z trudnością już rozumiejących wał portrety, obrazki rodzajowe z życia włoskiego, pismo święte w języku hebrajskim, Ptolemeusz a przeważnie rzymskiego, oraz obrazy: „Grosz poraczył A-wi starania około przełożenia starego wdowi,“ „Nawiedzenie“ i „Dobry Samarytanin.“ Testamentu na język grecki. Un to jakoby spro-1857 r. A. udał się do Drezna, gdzie stale osiadł, wadził owych 70 uczonych żydów, którzy tego Tu założył „Zjednoczenie artystów chrześciań- dzieła dokonali (ob. Septuaginta). Jose) h skich,“ któremu długi czas przewodniczył, tu wy- Con. App. 11,5.    r-b-

konał przeszło 300 kartonów do okien kościel- Andreasberg, (St.), miasto w pruskiej prow innych i do malowideł ściennych pałacowych, dla cyi hanowerskiej, w okręgu hildesheimskim, nale-miast westfalskich, hanowerskich i saskich.    źy do tak zwanych „siedmiu miast górnmzych

Andreani, znakomity drzeworytnik z XVI wie- Harzu” (591 m. nad p. m.), liczy przeszło 5,000 ku we Włoszech (* w Mantui około 1546 r.), m-ców, zajmujących się górnictwem (ołów, sre-jednakże daty ani jego urodzenia, ani śmierci nie bro, miedź, arszenik), fabrykacyą zapałek, ultra-są znane dokładnie. Z pomiędzy sześćdziesięciu maryny, wyrobów żelaznych, a przedewszystkiem kilku prac jego, pierwsza zjawiła się w 1584 r., hodowlą kanarków, prowadzoną na obszerną ska-ostatnia zaś ze znanych nosi datę 1610 r.; wska- lę. Górnicze szyby tutejsze należą do najgłęb-zywałoby to zatem na 26-letni peryod działalno- szych i najstarszych w Harzu. (Ob. także Alte-ści artysty i dowodziło zarazem, że długość jego na u). And-s- A. jest także uzdrowiskiem klima życia nie wiele więcej nad lat 60 wynosić mogła, tycznem dla piersiowo chorych, zołzowatych, cier-O jego życiu nic nie wiadomo, jak również o tern, piących na błędnicę i w ogóle dla rekonwalesceu-gdzie i od kogo pobierał naukę. Jedna z pierw- tów po przebyciu cięższych chorób. Stosowa-szych jego prac, przedstawiająca śś. Longina ne są tu także kąpiele natryskowe, igliwiowe, ku-i Andrzeja, nie odznacza się wykończeniem, na- racya mlekiem i serwatką. A. leży przy kolei stępne jednak, wykonane prawdopodobnie w Rzy- Nordhausen-Holzminder; w ostatnich latach bar-mie, Plorencyi i Sienie, jak np. rTryumf wiary”, dzo uczęszczane.    Dr. a. p.

„Piłat w sali sądowej”, „Porwanie Sabinek”, Andree Karol Teodor, znany publicysta „Historye Abrahama i Mojżesza”, „Pietà” i inne, i geograf (* w Brunświku 1808-f 1875 w Wil-zaliczają się do najlepszych robót ksylograficz- düngen); w 1826 rozpoczął studya uniwersytec-nych XVI i XVII stulecia; szczególnie zaś za- kie w Jenie, gdzie po zwiedzeniu Berlina i Ge-sługuje na uwagę delikatność rylca, subtelność tyngi otrzymał 1830 r. stopień doktora i goto-zachowana przy krzyżowaniu się sztychów, oraz wał się do docentury, lecz ta go ominęła z pochwalony powszechnie światłocień, który głównie wodu udziału w ruchach młodzieży. Zmuszony zjednał mu sławę. Za największe i najlepsze wyrzec się działalności naukowej, poświęcił się dzieło A go, wykonane z nadzwyczajną staranno- publicystyce i redagował rozmaite pisma: 1838 ścią i głębokiem artystycznem poczuciem, poczy- „Mainzer Zeitung,” „Oberdeutsche Z.’', w 1843 tują „Tryumf Cezara”, według fryzu Andrz. został głównym redaktorem „Kölnische Zeit.”, Mantegna. Data śmierci, podawana"na r. 1623, w 1846 „Bremer Z.”, w 1851—53 kierowalfza-jest bardzo wątpliwą.— Ob. Malpé: „Notices sur łoźonem przez siebie pismem „Bremer Handeis-les graveurs”. Passavant: „Peintre-Graveur.” Dr. blatt,” w którem popierał sprawę związku cel-Julius Mayer. „Allgemeines Künstler-Lexicon” nego. Ostatnie lata spędził w Dreźnie i Lipsku,

And. s. jako konsul rzeczposp. chilijskiej. Z obszerniej-

A Sz.

i drukował swoje utwory w „Slovenskim Glasni ko,” wydawanym przez Janeżicza w Celowcach (Klagenfurcie). Pisał powieści, czerpane z życia ludu wiejskiego, którego język i obyczaje pilnie studyował. Kie wszystkie jego utwory mają donioślejszą wartość, gdyż A. pisał często pośpiesznie, dla zarobku. Oprócz prac oryginalnych, A. pozostawił wiele tłómaczeń z lit. czeskiej i polskiej.

Dr. ł..

«zych dzieł jego zasługują na szczególną uwagę: „Geogr. Wanderungen” (2 tomy, Drezno, 1859), a także „Geogr. des Welthandels” (2 tomy, iStut-gart 1867—72). Z dziennika „Globus,” redagowanego z początku w Hildburghausen, a w 1867 roku w Brunświku, stworzył bardzo rozpowszechnione pismo geograficzne. Andree Ryszard, syn jego wstąpił w ślady ojca. Urodzony w 1835 w Brunświku, studyował nauki przyrodnicze w Lipsku, po ukończeniu których udał się w 1859 r. do Czech, gdzie wziął gorący udział we wszczynającej się wówczas walce z ruchem czeskim. Prace jego na tern polu są: „Czechische Gänge” (1872), „Nationalverhältnisse u. Sprachgränze in Böhmen” G 873); „Das Sprachgebiet der Lausitzer Wenden” z mapą (Praga 1873), „Zur Kunde der Lausitz und der Serbenwenden” (Stutg. 1875). Opuściwszy Czechy, w 1864 podróżował po Szkocyi, gdzie z gorliwością oddał się badaniu żywiołu celtyckiego, a owocem tej pracy było dzieło: „Vom Tweed zum Pentlandföhrde” (Jena, 1866). Odtąd wyłącznie poświęcił się pracy nad ziemio- i ludo-znawstwem i prócz licznych popularnych rozpraw w tych gałęziach wiedzy, zasilał czasopisma: „Etnogr. Parallelen und Vergleiche,” wydał wraz z O. Peschel’em: „Physik, statistisch. Atlas fles Deutschen Reichs” (1877) i „Allgemeine Wandatlas” (1881). Obecnie jest dyrektorem geogr. zakładu Eellhagena i Klasinga w Lipsku.

Andrejanowskie wyspy, nazwane tak na cześć kupca Andrzeja Tołstoja, który je odkrył w 1761 r., stanowią środkową, część łańcucha wysp Aleuckich, między grupami wysp Lisich i Szczurzych, skradają się z kilku większych (Seguam, Tanaga, Kanaga) i kilkunastu drobnych; wszystkie bez wyjątku skaliste i górzyste. (Ob. Aleuckie wyspy )•

Andrej anowszczyzna, sekta starowierców-roz-kolników, której dogmatem głównym jest wstręt do wszelkiej władzy świeckiej, jako utworu Antychrysta. Założycielem jej jest mieszczanin z Jarosławia, Andrej an (*1701—-j- 1768), mnich-roskolnik z sekty filipowców, który wzbogacił się kosztem naiwnych swych wyznawców, ci bowiem skazywali siebie na różne męczarnie, albo na śmierć w końcu, a pozostały po nich majątek stawał się łupem chytrego Andrejana. (Karajiorn IlaBJia JIioóonbiTHaro 61—62).

Andrejasz Miha (Michał)—(*1762—f 1821), poeta słoweński, samouk, syn prostego wieśniaka, z profesyi tkacz; w dnie powszednie zajęty pracą rzemieślniczą, w świąteczne układał pieśni pobożne i światowe i dorabiał do nich muzykę. Niektóre z nich mają pewną wartość poetyczną.

Andrejczkow Józef (* 1845 —f 1874), właściwie Podmilszak, powieściopisarz słoweński, nauki pobierał w Lublanie; w r. 1867, za udział w demonstracyi politycznej skazany do wojska, przebył w niem jako artylerzysta do 1870; później został telegrafistą w Tryeście. Zawód pisarski rozpoczął, będąc jeszcze studentem,

Andrejewskij Iwan Samoiłowicz(* 1760— •j- 1809), zdolny i gorliwy o rozpowszechnienie nauki profesor weterynaryi w Moskwie; zostawił dzieła: „Hauajibiiua ocHOBama Meg,. Bereptma-p Liii no fi MJiH CKomiihuemu'’ 1805; „KpaxKoe na-uepxanie amixoMiu jptMaiuimx'b jkhbothhxt.” 1804.

Andrejewskij Stefan Semenowicz (*1760 —-{• 1818), lekarz ruski; kształcił się w szkołach lekarskich: kronsztadzkiej i petersburskiej, 1786 lekarz pułkowy; 1792 powołany na członka kolegium lekarskiego; 1804 mianowany pierwszym rektorem Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu; 1808 gubernatorem astrachańskim. Za jego rektorstwa utworzone zostały nowe kliniki lekarskie i wprowadzona organizacya Akademii wedle wymagań czasowych. Wypracował: „Statuty kwarantanowe” 1796 i „Instrukcyę dla lekarzy kwar.” 1797, ogłoszone drukiem.

Andrejewskij Iwan Jefimowicz (* 1831 w Petersburgu i tam się kształcił); od r. 1855 wykładał w uniwersytecie petersburskim prawo państwowe, od roku zaś 1860 prawo policyjne. Z dzieł jego ważniejsze są: „O npaBaxi» hhoc-TpHHUCBTi BI ÆpeBHeÜ PoCCiH g,0 B. K. ÜBaHa III ro” (Petersburg, 1854), „O gproBopń Hob-

ropo ia Cb HkMBUKMMM ropOg,aMH H POTJiaHAOMb” (1855), „O HaMkCTHUKaxB, BoeBOg,axB u ryöepHa-TopaxT>” (1864), „PyccKoe rocyg,apcTBeHHoe npa-bo” (1866) i „riojmącHCKoe npaBo” (1874—1876). W sposób jasny i zajmujący scharakteryzowane tu są instytucye policyjne, poczynając od ludów starożytnych i zatrzymując pilniejszą uwagę na Anglii, Francyi, Niemczech i Rosyi; jest też uwzględniony rozwój teoryj policyjnych od czasów Platona i Arystotelesa, aż do najlepszych poglądów Steina, Rösslera i Bungego. Obecnie A. jest redaktorem naczelnym wychodzącej w Petersburgu Encyklopedyi p. t. „EHUMKjionegąniec-niS CjiOBapt.“ M3g,aTejiH: O. A. BpoKraY3i> n E$p0HB.

Andrejewskij Sergiusz, współczesny poeta ruski, z zawodu adwokat, w r. 1886 ogłosił swoje „OraxoTBopenia” (Petersb.), które od r. 1878 drukował w różnych czasopismach, najczęściej w „BhCTHHKk EßponH.” A. jest przede wszyst-kiem lirykiem; w pieśniach jego przeważa nastrój posępny, ale niekiedy odzywa się w nich i jędrny humor.

Andréossy Antoni Franciszek hr., francuski generał i mąż stanu, (* 6 marca 1761 r. w Castelnaudary — f 10 września 1828), ukończył z odznaczeniem w r. 1781 szkołę artyleryjską w Metz i wszedł do pułku Auxonne; zajmował się badaniami bomb i pocisków, gdy się za

częła wielka rewolućya. Przeznaczony w 1794 dc armii reńskiej, przeniósł się wkrótce do armii włoskiej, został komendantem batalionu ar-tyleryi 1795, a w 1796 pułkownikiem. Przy oblężeniu Mantui zośtał generałem brygady (1797).

kiego. Ważniejsze z nich są: „Die deutschen Familiennamen” (Mülhaus., 1862); „Die altdeutschen Personennamen” (Mogun. 1873); „Ueber deutsche Volksetymologie” (Heilbr., 1886, wyd. V); „Sprachgebrauch und Sprachrichtigkeit im Deutschen” (Heilbr., 1890, wyd. VI) i inne.

Andresen Andrzej (* 1828 w Loit wSzlez-wigu—-j-1871 w Lipsku), badacz sztuk pięknych,, autor dzieł z dziedziny historyi sztuki, a głównie rytownictwa. Studya odbywał w Kieł, Berlinie, Bonn i Monachium, pracował później (od 1857 r.) przy „Muzeum germańskiem” w Norymberdze, a następnie (1862 r.) objął w Lipsku kierownictwo t. z w. „Naumanns Archiv für die zeichnenden Künste.” A. jest autorem następujących dzieł: „Deutscher Peintre-Graveur”, jako dalszy ciąg dzieła Bartscha (tomy 1—3. Lipsk, 1864 — 66); „Die deutschen Maler-radierer des XIX Jahrhunderts” (tomy 1— 4. Lipsk, 1866—70); „Handbuch für Kupferstichsammler,” będące właściwie nowem opracowaniem dzieła Heller’a (Tom 1. Lipsk, 1870); dalszy ciąg dzieła Naglera: „Mo-nogramisten”, a mianowicie czwarty tom, wydany w Monachium (1868—70), niedokończony.

Andrew Jan Albien (* 1818—f 1867), gubernator stanu Massachusetts w Ameryce. Wstąpiwszy na praktykę sądowniczą w Bostonie, zyskał rozgłos gorącą obroną niewolników, którzy za ucieczkę byli skazywani na wielką karę wedle praw z r. 1851. W r. 1860 był członkiem zgromadzenia republikańskiego, które w Chi* cago mianowało prezydentem Abrahama Lincolna, i tegoż roku obrany został gubernatorem stanu Massachusetts. Na tern stanowisku tak energiczne podjął starania około reorganizacyi wojska i jego uzbrojenia, że w ciągu tygodnia po ogłoszeniu wojny mógł posłać do Waszyngtonu pięć pułków piechoty i bateryę artylerii, a później, pomimo różnych przeszkód, utworzył 54 pułk massaczuzecki. W r. 1866 znowu poświęcił się

Był wraz Bonapartym w Egipcie w stopniu generała brygady. W jego „Description de 1’Egyp-te” są doskonałe opisy delty Nilu, portu Darniet-ty. Powróciwszy z Napoleonem, pomagał mu do przeprowadzenia rewolucyi październikowej (18 brumaire). Napoleon mianował go dowódz-cą Strasburga i generałem dywizyi 1800, szefem armii batawskiej, posłem do Anglii 1802. Brał udział w wojnach 1805—1807, został hrabią i posłem w Wiedniu w 1809, a w 1812 r. posłem w Konstantynopolu, skąd go Ludwik XVIII odwołał 1814 r. Za studniowego panowania Napoleona był prezydentem departamentu wojny; po restauracyi usunął się do życia prywatnego. Był członkiem królewskiego towarzystwa poprawy więzień, deputowanym opozycyi, od r. 1826 członkiem Akademii. Napisał: „Mémoire sur le lac Menzaleck,” 1800, „Histoire du canal du Midi,”

1804, „Campagne sur le Mein et la Rednitz,”

„Voyage à l’embouchure de la Mer Noire ou Essai sur le Bosphore et la partie du Delta de Thrace” 1818; „Opérations des pontoniers fran-

ęais en Italie” (1795—96).

A. M. J.

Andrepolitanus Marcin, muzyk nadworny Zygmunta Augusta (około 1566 r.); był także mansion arzem przy kościele Panny Maryi w Krakowie. Szczegóły życia jego nie są znane, równie jak i stanowisko, jakie zajmował w kapeli kró-

lewskiej.

A. Pol.

Andrews Henryk L., publikował wiele dzieł ikonograficznych, bardzo ważnych: „Botanist Repository”, z 664 tablicami, Londyn, 1797—1804; „Coloured engrav of Heats”, publikacya rozpoczęta w r. 1802, która, zdaje się, trwała do r. 1830; „The Heathery, or Monogr., of the g. Erica”, Londyn, 1804, 6 tomów, z 300 tablicami; „Gerariums”, Londyn, 1805, 2 tomy, z 124 tabl.; ,,Roses“, Londyn, 1805 — 1828, 2 tomy, ze

Andres Jan (* 1740—f 1817), uczony jezuita hiszpański, po wypędzeniu zakonu z Hiszpanii, osiadł we Włoszech, był czas jakiś profesorem filozofii w Ferrarze, później rektorem uniwersytetu w Pawii, wreszcie został kustoszem biblioteki królewskiej w Neapolu i sekretarzem Akademii „Herkulańskiej;” nadto był członkiem Aka- adwokaturze w Bostonie, demii mantuańskiej. A. pisał przeważnie po włosku; wiele wszakże pism jego było tłómaczonych nietylko na hiszpański, ale i na inne języki. Drobniejsze rozprawy jego traktują o filozofii, archeologii, matematyce, filologii i t. d. Najwięk-szem i najważniejszem dziełem jest „Dell’ origine, progresso e stato attuale d’ogni letteratura”

•T. A.

Andrews Józef, jeden z lepszych rytowników amerykańskich (* 1806 r. w Massachussetts — f 1873 w Bostonie). W 15 roku życia wstąpił do pracowni drzeworytnika Abla Bowen w Bostonie, następnie udał się do Londynu (1835), gdzie kształcił się pod kierunkiem Józefa Good-year’a. W Paryżu G840 -41) rytował portrety dla wersalskiej „Galeryi historycznej”. Najważniejsze z licznych dzieł A-sa są następujące: „Przejście w bród”, podług Fisbera (1830); „Konie w błocie”, podług Morenta (1839); „Portret Washingtona”, podług Stuarta (1843); „Port;

(Parma, 1782—99, 7 tomów). A. usiłował w niem okazać, że literatura narodów zachodnio-europejskich zawdzięcza swoje powstanie wpływowi lite- 129 tabl. ratury hiszpańsko-arabskiej. Jakkolwiek pogląd ten był mylny, praca A-sa ma swoją wartość, jako obfity zbiór wielostronnego materyału; była też kilkakrotnie drukowana. W r. 1808 — 18 wydał ją z uzupełnieniami Mordacchini (Rzym,

E. G.

8 tomów), w skróceniu zaś Narbone p. t. „Sto-ria d’ ogni letteratura” (Palermo, 1838—46, 10 tomów).

Andresen Karol Gustaw (* 1813), germanista niemiecki, od r. 1870 docent, a od r. 1874 profesor uniwersytetu w Bonn, ogłosił spory poczet rozpraw, odnoszących się do języka niemiec-

Andrias (paleont.).

W miejscowości Oeningen, położonej na prawym brzegu Renu w pobliżu wypływu tej rzeki z jeziora Bodeńs. znajdują się obszerne pokłady wapienia, należące do warstw zwanych wierzchniemi przaśnemi, czyli z wód słodkich osadzonemi uzu- molassami, należącemi 'jlPf! do górnego piętra mio-cenu. Wapień ten, charakterystyczny ła-twem na powietrzu rozpadaniem się w cienkie płyty, słynny jest z licznych bardzo skamieniałości, jakie zawiera w postaci odcisków na powierzchni wewnętrznej płyt owych, po oddzieleniu jednej od drugiej. W istocie, powierzchnia ta bywa zwykle usianą odciskami mnóstwa roślin, owadów, ryb wód słodkich, a nawet szczątków zwierząt ssących. Tu właśnie w 1700 r. niemiecki przyrodnik, Scheuchzer, znalazł szkielet, który uważał za ludzki, i opisał go pod nazwą: „człowieka, smutnego świadka potopu“ {Homo tristis diluvii testis). Skamieniałość ta aż do czasów znakomitego twórcy anatomii porównawczej, Cuviera, uważaną była pod mianem Andrias Scheuchzeri za szczątki człowie-wschodnim brzegu Szkocyi i nad odnogą tegoż ka przedpotopowego. I dopiero uczony ten, po imienia, niegdyś dla mnogości świątyń „Rzymem krytycznem zbadaniu, uznał ją za odcisk szkiele-szkockim“ i „twierdzą katolicyzmu“ nazwane, tu wielkiej salamandry zaginionej, podobnej do dziś nie jest już grodem kościołów, lecz raczej żyjącej obecnie w górskich potokach Chin i Ja

And. S.

And. S

Benjamina Eranklina”, podług Duplessis’a (1846); „Portret Jamesa Grahama”, podług Healy’ego (1845); „Portret księcia d’Urbino”, podług Ty-cyana; „Czarownica z Ender”, podług Allstona (1851), i wreszcie najlepsze dzieło jego: „Widok Plymouth’u w 1620 r.”, podług Rothermel^. Nad tem arcydziełem swojem A. pracował od r. 1855 do 1869. Porów. „ American Engravers and their works” (Filadelfia, 1875).

Andrews Tomasz, znakomity fizyk i chemik angielski (* 1813 w Belfast — -j- 1885 tamże). Syn zamożnego kupca, kształcił się w Glasgo-wie, w Paryżu pracował w laboratoryum Dumasa, a w r. 1835 uzyskał w Edynburgu stopień doktora medycyny. Zajmując się praktyką lekarską, nie przestawał pracować nad nauką i w r. 1844 otrzymał za pierwsze swe prace medal królewski od Royal Society w Londynie. W r. 1845 został profeserem chemii w nowo otworzonem Queens College w Belfast, w roku 1849—członkiem Royal Society, w. r. 1879 usunął się z posady profesorskiej.—Pierwsza jego praca tyczyła się składu krwi chorych na cholerę, ale istotnej doniosłości naukowej były dopiero dalsze jego badania nad ciepłem, wywiązującem się przy procesach chemicznych (1843 — 48). W r. 1855 ogłosił pracę o ozonie, w której usunął panujące do owego czasu wątpliwości w tej kwe-styi i wykazał, że ozon, z jakiegokolwiek pochodzi źródła, zawsze jest jednem i temźe samem ciałem, a mianowicie tlenem w stanie zmienionym, allotropowym. Najważniejsze wszakże jego prace tyczą się ciągłości stanu lotnego i ciekiego; badania te prowadził od r. 1860, a rezultaty ich ogłosił w r. 1869 p. t. „On the continuity of the liquid and gazeous states of matter” pełnienie zaś tych badań podał w r. 1876. Badania mianowicie kwasu węglanego, a następnie innych gazów, doprowadziły go do wniosku, że zwykły stan lotny i ciekły są tylko daleko między sobą rozsuniętemi objawami jednego i tegoż samego stanu skupienia, iż zatem ciało ze stanu lotnego do ciekłego przechodzić może przez przejścia tak stopniowe, iż nagłe przerwanie tej ciągłości nie da się nigdzie dostrzedz. W następstwie tego wyprowadził wniosek, że dla każdego gazu istnieje pewna „temperatura krytyczna”, poniżej której gaz ten pod żadnem ciśnieniem skroplonym być nie może. Uwzględnienie tej zasady wskazało dopiero drogę do skroplenia tak zwanych gazów trwałych, czego dokonali: Cailletet, Pictet, Wróblewski i Olszewski (ob. Krytyczna temperatura, Krytyczny stan, Skraplanie). Ogłosił też prace literackie: „Studium generale” (1867) i „The Church in Ireland” (1869), wydane następnie razem p. t. „Chapters of contemporary history”. Życiorys A. podał „Wszechświat” w r. 1886.    S-K-

Andrews (St.), miasto w hrabstwie Fife, na

wspaniałą ich ruiną. Tutejszy uniwersytet, założony w 1411 r. przez biskupa Henryka Wardław, jest najstarszym w Szkocyi; liczy obecnie do 800 studentów. Port dla większych statków niedostępny, stąd handel mało ożywiony; za to wyborne miejsce kąpielowe. Prócz uniwersytetu liczne są zakłady naukowe, między któremi wyróżnia się kolegium Madraskie i wyższa szkoła handlowa. 7,500 m-ców.

Andria, znaczne miasto w prowincyi włoskiej Apulii, w departamencie (compartimento) Bari, o 15 km. od dr. żel. Foggia-Brindisi; przeszło 40,000 m-ców; leży w urodzajnej i gęsto zaludnionej okolicy, słynie z wyrobów majolikowych, z uprawy migdałów i pomarańcz, któremi obszerny prowadzi handel, niemniej z katedry, wzniesionej w stylu gotyckim i sięgającej XI stulecia. A. jest stolicą biskupstwa i siedliskiem wyższej szkoły (kolegium) ; za czasów rzeczypospolitej Partenopejskiej ucierpiało wiele od francuzów, którzy, pod wodzą gen. Broussière’a, za stawiony sobie opór, zniszczyli miasto ogniem i mieczem.

11

II

flfi

II

Fi?. 96 Andries Scheuchzeri.

sor“ (1802), „Le vieux fat“ (18IO) i niektóre inne. Jego wykłady profesorskie, drukowane p. t. „La philosophie des belles-lettres“ (Paryż, 1828, 4 tomy), bywają często powierzchowne i wogóle przestarzałe; nowszych prądów literatury zagranicznej A. nie rozumiał. Utwory jego wyszły zbiorowo w r. 1828 w 6 tomach; wybrane wychodziły w r. 1862 i 1878.—Porówn. Taillandier: „Notice sur la vie et les ouvrages d’A.“ (Par. 1850) i Sainte-Beuve: „Portraits littéraires“, t. I.

ponii, wielkiej, bo na 1—V/₂ metra długiej, salamandry Cryptobran elms japonicus.

Andrieu Bertrand (*1761 w Bordeaux— -{- 1822 w Paryżu), pieczętarz i medalier przy mennicy paryskiej. W ciągu czterdziestoletniej prac) wykonał wszystkie niemal ważniejsze medale pamiątkowe z owej epoki. Najpierwszym z nich, któremu zawdzięczał A. swą wziętość, był medal na pamiątkę wzięcia Bastylii (1790). Ogółem A. wykonał p/zeszło 100 medali. Prócz tego A. ilustrował winietkami niektóre wydania Didot’a, jak np. Wirgiliusza (1797), ale te sta-loryty, na sposób drze-worytów, nie miały tej wziętości, co jego medale, bo też i wartość ich artystyczna mniejsza. Porów. „Trésor de numismatique et de glyptique, médailles de la Révolution française“ (Paryż, 1836, in fol.); „Médailles de l’empire français“ (Paryż, 1840, in fol.); a także art. Obviera Mercier w „La Grande Encyel.“

Andrieu Juliusz (* w Paryżu 1837 — -j- w Jersey 1882), do czasu wojny francusko-pruskiej był nauczycielem prywatnym i współpracownikiem różnych dzienników republikańskich; 18 marca 1871, będąc członkiem „Internationa-le’u“, otrzymał urząd naczelnika służby administracyjnej przy ratuszu, a na wyborach dodatko wych 16 kwietnia obrany został w pierwszym okręgu członkiem komuny, otrzymawszy 1,736 kresek na 3,271 głosujących, jednocześnie zaś wszedł do komisyi wykonawczej i został delegatem ko-misyi robót publicznych; pełniąc ten ostatni urząd, wykonał zburzenie domu Tbiersa na placu Saint Georges. Po upadku komuny, zdołał schronić się do Anglii i po krótkim pobycie w Londynie zamieszkał stale w Jersey, gdzie żył, udzielając lekcyj. Skazany był zaocznie na deportacyę. R. 1881, po ogłoszeniu ogólnej am-nestyi, został, wskutek rekomendacyi Gambetty, zamianowany wice-konsulem Francyi w Jersey („Gr. Enc. fr.”).

Andrieux Franciszek Wilhelm Jan Stanisław (* w Meulun 1759 — -j* w Paryżu 1833), literat i poeta francuski, z zawodu adwokat, był gorliwym wyznawcą haseł rewolucji francuskiej i czynny brał w niej udział. W r. 1798 został członkiem Rady pięciuset, a w 1800 członkiem trybunatu, wkrótce zaś potem jego

K J.

Andrieux Ludwik, adwokat i statysta francuski, (* 23 lipca 1840 r.). W r. 1870 był prokuratorem rzeczypospolitei w Lyonie; w 1872. należał do rady municypalnej lyońskiej i rady generalnej rodańskiej; w 1876 został deputowanym, w 1879 prefektem policyi, i jako taki, miał polecone sobie wykonanie dekretu przeciw zgromadzeniom religijnym. W 1881 był powtórnie deputowanym, w 1882 został zamianowany ambasadorem hiszpańskim przez Freycinet’a na sześć miesięcy, poczem znów powrócił do izby deputowanych i występował w dyskusyach nad sprawami najżywotniejszemi, jak o wolności sumienia, o prefekturze policyi, przeciw wygnaniu książąt krwi, o wyprawie tonkińskiej i w. in. W 1881 r. wydawał dziennik p. t. „le Jour”, w 1884 byl współpracownikiem „Nation” i „Matin”, a w końcu tegoż roku założył „la Ligue.” Obecnie należy do stronnictwa republ. umiarkowanego.

Fig. 97. Andriolli Elviro.

Andriolli Michał Elviro (* 1837 r. w Wilnie), z ojca włochn, a matki polki. Odbywszy uauki gimnazyalne w mieście rodzinnem, wstąpił zrazu do Akademii medycznej w Moskwie, wkrótce wszakże przeniósł się do tamtejszej Szkoły sztuk pięknych, a ukończywszy ją w roku 1857, ostateczny egzamin złożył w Akademii sztuk pięknychw Petersburgu. Za powrotem do Wilna, przedsiębrał przez lat parę wycieczki artystyczne po Litwie, skrzętnie gromadząc do swej teki widoki bądź malowniczych, bądź też pamię-prezesem. Usuuięty z tego stanowiska w r. 1802 I tnych w dziejach miejscowości. Następnie, uda-przez Napoleona za śmiałą opozycyę przeciw wszy się do Rzymu, przez pewien czas w Aka-pierwszemu konsulowi, został wkrótce (1804) hi    demii św. Łukasza odbywał studya, które uzu-

kraju, ledwie lat parę w nim przepędził, i znów, porwany swą zapalną, energiczną, żądną wrażeń naturą, rzucił się w świat szeroki na przygody, a tyle ich doświadczył w ciągu lat kilku, ile mało kto w całem życiu swem zazna. Przebiegł Francyę, Anglię, Włochy, Turcyę, przez czas dłuższy popasając w Paryżu i Londynie, gdzie pracował głównie jako ilustrator; następnie podróżował po Rosyi, w r. zaś 1871 zamieszkawszy V* Warszawie, znalazł w niej odpowiednie, a szerokie dla talentu swojego pole. Były to świetne

bliotekarzem Józefa Bonapartego i senatu, następ- pełnił w Paryżu. W r. 1862, powróciwszy do nie profesorem literatury przy szkole politechnicznej. W r. 1814 przeszedł na katedrę literatury francuskiej do College de France, w 1816 jzostał członkiem Akademii, a w 1819 dożywotnim ej sekretarzem. A. uprawiał różne rodzaje poe-zyi: bajki, nowele, listy i sztuki dramatyczne, ale szczęśliwszym był tylko w komedyi, w której, obok swobodnej wersyfikacyi, okazał wiele dowcipu i umiejętności tworzenia scenicznych zawi-kłań. Do celniejszych jego komedyj należą: „Les étourdis ou le mort supposé“ (1788), „Le tré-

czasy „Tygodnika Ilustrowanego“ i „Kłosów“, w których A., wtedy jeszcze w kraju nieznany, stanąwszy do współzawodnictwa z Gersonem, Juliuszem Kossakiem, Kostrzewskim i Antonim Zaleskim, odrazu przez swój talent wybitny, oryginalny, pełen siły i uroku poetycznego, powszechną ściągnął na się uwagę i wielką popularność pozyskał, stawszy się ulubieńcem czytelników pism obrazkowych, Rysunki jego rodzajowe, przedstawiające bądź urocze sceny „z życia dworu wiejskiego”, bądź charakterystyczne typy z przeszłości, bądź uroczystości i obrządki doroczne, lub też uplastyczniające kreacye poetów i powieściopisarzy naszych, zebrane razem,- zło-żyłyby się na ogromne, a niezmiernie ciekawe i cenne album. Obok tego, rozmiłowany całem sercem w pięknościach kraju, co rok prawie odbywając po nim wycieczki, zebrał mnóstwo ślicznych widoków z Powiśla, z Sandomierszezyzny, z okolic Kazimierza, Ojcowa, z Dąbrowy górniczej i z Pomorza—i niektóre z nich, opatrzywszy własnym tekstem, -odznaczającym się piórem tak oryginalnem i jędrnem, jak i jego ołówek, w „Kłosach“ oraz w „Biesiadzie literackiej“ umieszczał. Wielką też zasługę położył, ozdobiwszy wytwór -nemi ilustracyami: „Pana Tadeusza“, „Maryę" Malczewskiego, „ Lilię W enedę “ Słowackiego, „Starą Baśń“ i „Kuuigasa“ Kraszewskiego, „Dę-boroga“ Syrokomli, „Pamiętniki kwestarza“ Chodźki, „Branki w Jassyrze“ Deotymy, „Meira Ezofowicza“ i „Dziurdziów“ Orzeszkowej, „Trzy legendy“ Adama Pługa, i stworzywszy całą gale-ryę „Bohaterek poezyi polskiej“. Na okres lat niespełna dwudziestu, plon to pracy niemały, lecz jakkolwiek jest wielki, jednak jeszcze nie daje dokładnego wyobrażenia o sile i płodności jego talentu, dla których wreszcie na rodzinnej niwie było za ciasno. Aby je zużytkować, przyjął chętnie propozycyę wydawcy paryskiego, Didota, dla którego do wspaniałego wydawnictwa dzieł Szekspira ilustrował „Julię i Romea“ i „Kupca Weneckiego“, jakoteż powieści Coopera, oraz wziął udział w ilustracyi „Joanny d’Arc“ i „Chevallie-rie“, a także „Historyi wieków średnich“, dla wydawcy londyńskiego, Calpin’a, któremu oprócz tego dostarczył nowej seryi obrazów do wydania Coopera po angielsku. Do dzieł wartości pierwszorzędnej znakomitego ilustratora należą bez-wątpienia, wykonane w ostatnich leciech, cztery wielkie kartony, przedstawiające sceny z poematów Mickiewiczowskich, mianowicie: „Polonez Jan-kla“ z „Pana Tadeusza“, „Uczta“, „Alf, słuchający opowieści Hal bana na wybrzeżu Połon-gi“ i „Śmierć Konrada Wallenroda“. „Polonez“ i „Uczta“ na szczególniejszą zasługują uwagę, już przez samą, niezmiernie efektowną, stronę techniczną, w której artysta, przy pomocy tuszu tylko i białej wodnej farby, piórka i pędzelka, osiąga tak szeroką skalę cieni i światła i tak je umiejętnie zestawia, iż takie wywo'uje wrażenie, jak gdyby czerpał barwy z najbogatszej palety; a jeszcze bardziej przez rozległość i układ kom pozycyi, przez bogactwo przedstawionych w niej figur, pełnych życia i prawdy, o fizyognomiach odrębnych, wyrazistych, wiernie odbijających doznawane przez nie uczucia i właściwą każdej naturę. W „Uczcie“, śród mnóstwa gości, biesiadujących w sali malborskiej, odtworzonej z archeologiczną ścisłością, odrazu można poznać, z jakiej strony świata który z nich przybył, tak w nich wybitnie indywidualne typy narodowe oddane; od wszystkich wszakże trzeba oczy oderwać, aby zatrzymać je na dwóch głównych postaciach: Witolda i Wallenroda, którzy najlepiej rozumieją i odczuwają powieść Wajdeloty, co znać na ich obliczach, w różny, ale równie głęboki sposób odbijających doznawane wrażenia. W „Polonezie“, gdzie widzimy zgromadzonych blisko stu przedstawicieli rycerstwa, panów, szlachty zaściankowej, sług dworskich, kmieci i żydów, niema ani jednej zbytecznej, lub nic nie mówiącej postaci: na wszystkich znać najwyższe zaciekawienie, natężenie uwagi, a w każdej maluje się ono inaczej, każda świadczy twarzą i ruchem, kim jest i co czuje i myśli; kto zaś zna dobrze „Pana Tadeusza“, w tłumie tym zdoła wskazać odrazu i nazwać po imieniu każdą z działających w nim osób, tak wiernie w myśl poety-pisarza odtworzył je poeta-malarz. Nie od rze -czy będzie tu dodać, że nietylko na polu arty-styczuem płodną i pożyteczną była praca A-go. Mniej więcej przed dziesięciu laty, nabywszy parę włók lasu na piaszczystej wydmie nad rzeką Świdrem pod Otwockiem, postanowił założyć tam Tusculum swoje, i zrazu, ledwie nie własną ię!cą, w pustkowiu tern domek sobie skleciwszy, wystawił potem drugi i trzeci, sam kreśląc plany i kierując wszelkiemi robotami, a wreszcie doszedł do czternastu, z myślą odnajmowania ich na le nie mieszkania dla warszawian. Szczęśliwy pomysł jego znalazł niebawem naśladowców i oto, dzięki jemu, dziś pustynia otwocka zmieniła się w istną oazę, gęsto zabudowała się willami i stała się jedną z najbardziej ożywionych i najponętniejszych letniówek przy drodze żelaznej Nadwiślańskiej.

Andrisko, Andruzzo, lub Andriko (f 1797), dowódzca greków podczas powstania w r. 1770. Potem, w czasie drugiej wojny rusko-ti reckiej, w r. 1789 połączył się z dowódzcami ar-matolów i wyświadczył rosyanom znaczne usługi, za które imperatorowa Katarzyna II wynagrodziła go rangą majora. Wpadł wszakże w ręce turków, i zakuty w kajdany, siedział w więzieniu aż do śmierci.

Andriskos, awanturnik, a w części i patryota grecko-macedoński. Człowiek niskiego pochodzenia, prawdopodobnie niewolnik; po pierwszem zajęciu Macedonii przez rzymian (w II w. przed Chr.), podał się za syna zmarłego w Rzymie Perseusza i przyjął imię Filipa. Król syryjski, Demetryusz, u którego A. szukał poparcia, wydał go w ręce rzymian, ale uzurpator zdołał umknąć do Macedonii. Tam i wojsko, i co tylko zdolnem było broń nosić, stanęło przy nim dla wypędzenia najeźdźców. Przez dwa lata A. trzy-

we

na

mo-

ma-

wraz

mał się dzielcie, pobił na głowę pretora, Juven-tiusa, który zginął w bitwie, ale w końcu uległ orężowi Caeciliusa Metella, który go pojął w niewrolę (r. 146), zawiódł do Rzymu, przeprowadził przy swym wozie tryumfalnym i na śmierć skazał. Po tym nieszczęśliwym wysiłku ruchu narodowego, Macedonia na zawrsze została pro-wincyą rzymską. A., pomimo fałszerstwa osobistości, jako człowiek ambitny, męstwem i inicya-tywą niepospolity, przytem w dobrej sprawie walczący, obok wszystkich warunków otoczenia, stanowi postać wielce do dramatu podatną.

Andrlik Franciszek (* 1852 w Policzce). nauczyciel ludowy czeski, odznaczył się jako niepowszedni pisarz dla młodzieży. Napisał przeszło 50 powiastek w tym rodzaju, już to wydanych osobno, już to rozrzuconych po czasopismach. W r. 1887 redagował: „Literarm vést-nik“, dodatek do czasopisma: „Listy śkolske

,,    li. Gr.

zprawy“.

Androgeos (z gr. człowiek z ziemi), syn Mi-nosa, króla kreteńskiego, i Pazyfai, głośny wszystkich legendach attyckich i paryjskich. Ponieważ, dzięki sile i zręczności, zbierał nagrody wszystkich igrzyskach gimnicznych, obudził zazdrość we współzawodnikach ateńskich i mega-rejskich i ci uczynili nań zasadzkę, kiedy się wy bierał na igrzyska żałobne do Teb, ku czci La-josa. Minos zemścił się za śmierć syna, uprosiwszy Zeusa, żeby zesłał na Attykę głód i rową zarazę, dwie plagi, niszczące ludność. Od nich ateńozycy uwolnili się dopiero haraczem siedmiu chłopców i tyluż dziewcząt, posyłanych corocznie na pożarcie kreteńskiemu Minotaurowi. A. nadto, w rodzaju zadosyćuczynienia za dokonane na nim morderstwo, miał sobie poświęcone igrzyska żałobne, pod nazwą: A n d r o-g e o n i e.

And ogyne (mitol.), istność fikcyjna, połączenie mężczyzny z kobietą; dwie te istoty, według opisu Platona, zrosłe są w jedność plecami, ją po cztery ręce i cztery nogi, .jedną głowę o dwóch obliczach. Istoty te, silne i inteligentne, ale pełne pychy, chciały, na wzór Tytanów, zdobyć Olimp, lecz Zeus za karę, dla osłabienia,, rozdzielił je na dwoje. Odtąd dwie te połowy szukają się wciąż, by się połączyć. Oczywiście jest w tej alegoryi pewien sposób tłómaczenia, już to powstania płci, już też pociągu płciowego.

Androidy, ob. Automaty.

Androklea, jedna z córek obywatela tebańskie-go, Antipojnosa, siostra Allcidy. Podczas wojny, wybuchłej pomiędzy Tebami i Orhomenem, wyrocznia delficka orzekła, ze ta stiona zwycięży, z której popłynie krew najszlachetniejsza. Tebanie więc zażądali tej ofiary od Antipojnosa, którego uznawali za najszlachetniejszego z rodu; ale on ten zaszczvt odrzucił. Mniej skromnemi okazały się córki, które, przejęte miłością ojczyzny, same dobrowolnie oddały się na obiatę bogu wojny i zo-stały poświęcone. Za ten czyn patryotyczny, teba-ie—mówi Pauzanijasz-przez wdzięczność kazali wykuć figurę lwa i na ich pamiątkę postawić w świątyni Artemidy.

Androkles, syn Eola i Cyany, panował nad częścią Sycylii między cieśniną Messyńską, a przy lądkiem Lilibeum.

Androkles, mówca ateński, główny wróg Alcybiadesa,, przewódca demokratów; po jego wygnaniu zamordowany przez stronnictwo oligarchiczne.

Androkles, syn ostatniego króla ateńskiego, Kodrusa. Wtargnął z jończykami do A.zyi mniejszej, założył miasto Efez i zdobył wyspę Samos. Poległ w bitwie z karyjczykami i pogrzebany został w swej stolicy, Efezie.

Androkies, niewolnik rzymski z czasów Tybe-ryusza, bohater znanej z różnych wypisów sensacyjnej anegdoty, którą zamieścił Aulus-Gellius w swych „Nocach attyckich” (XV, 5), za historykiem greckim, Apionem Plistonikesem, jakoby świadkiem naocznym w Rzymie. Według tego opowiadania, bardzo malowniczego, A., zbiegłszy z Rzymu na pustynię, napotkał chorego lwa, któremu wyjął cierń, utkwiony w nodze, i przez to zyskał jego wdzięczność. Odkryty i sprowadzony do Rzymu, za zbiegostwo skazany został do cyrku na pożarcie dzikim zwierzętom. W krytycznej chwili, lew wypuszczony na niego, przystanął i począł lizać jego ręce; był to ten sam, ujęty i do zabawy kwirytów przeznaczony. Zdumienie widzów, łaska, wypuszczenie obu na wolność: oto rezultat wypadku osobliwego, o ile jest wiarogo-dnyra.    ^    k. k.

Andromacha, córka Ajetiona, króla Teb w Mi-zyi, żona trojańskiego Hektora. Dolę swej rodziny sama tak opisuje w „Iliadzie”:—„Przecież mi ojca uśmiercił bohater szlachetny, Achilles...; sam zgładził Ajetiona, lecz go nie złupił, albowiem go zgrozą ta myśl przejmowała. Nie, on go spalił, zarazem ze zbroją misternie wykutą... Siedmiu też braci rodzonych jam miała w ojcowskim pałacu, a do Hadesa krainy w dniu jednym ci wszyscy zstąpili; wszystkich ich bowiem położył Achilles wytrwały w pogoni, przy białorun-nycb owieczkach i wolach leniwo kroczących. Matkę mą... tutaj sprowadził on wprawdzie z inną zdobyczą wojenną; wziąwszy jednakże ogromne wykupne. powrócił jej wolność; ale Artemis-łowczyni zabiła ją w ojca pałacu.” (Iliada ; VI, 413, przekł. Szmurły). Pod Troją znowu, tenże sam Achilles zabija męża jej, Hektora, którego A. czule, serdecznie kochała, jak widać z całego wylania uczuć przed walką i po jego śmierci, z niewysłowionym wdziękiem prostoty i prawdy przez Homera oddanych. Po zdobyciu Troi przez greków, jako łup wojenny, przypadła Neoptole-mowi, czyli Pirrusowi, poszła za nim do Ftii, czyli Epiru i dała mu czterech synów. Po jego śmierci została jeszcze raz żoną jednego z synów Pry-jama, Helenosa. Molossos, syn jej i Pirnisa, protoplastą był Eacydów; Kastrynos, syn jej i Helenosa, nadał swe imię jednej części Epiru; inny syn z tegoż ojca, Pergamos, założył na gruzach Troi miasto swego imienia; tamto przeniosła się,

Andromaeha—Andromeda.

O*

owdowiawszy, i zakończyła życie A. Po Homerze z nich przedstawia głowę, druga pas, trzecia pra-duźo zajmowali się nią, tragicy greccy, zwłaszcza wą nogę A. Pierwsza z tych gwiazd Eurypides, oraz łaciński poeta Wergiliusz (patrz ma gwiazdami Pegaza tworzy kwadrat, wybitny

na niebie. Śród gwiazd tej konstelacyi znaczna Andrcmacha, planetoida 175, odkryta przez jest liczba gwiazd podwójnych, a zwłaszcza y An* Watsona w r. 1877. Czas jej obiegu dokoła dromedy złożona jest z gwiazd, zalecających się

pięknemi barwami. Gwiazda R Andromedy należy do więcej znanych gwiazd zmiennych; w okresie 405 dni przechodzi od 5 do 13 wielkości. Po prawej stronie tego gwiazdozbioru przypada słynna mgławica Andromedy, widzialna nawet okiem nieuzbrojonem i znana już arabom. S. Ma-

K. K.

Dr. Ł.

na

rozszerzone.

„Eneida”; III, 294 sq.).

słońca wynosi lat 6.56.

Andromachus z Krety (ojciec), lekarz cesarza Nerona, któremu pierwszy raz przydano tytuł ,,archiatra,a rozpoczął układać przepisy farmakologiczne w formie wierszowanej, dla uniknienia pomyłek w dozowaniu lekarstw, która to forma utrzymywała się niemal do 17 wieku. Szczególnego rozgłosu doznał jego distychowany przepis uniwersalnego antidotu przeciwko wszelakim truciznom, zwanego: Theriaca Mithridatis (Dryja-kiew Mith,), do którego A. dodał mięso żmii. Poemat A-sa podaje Galen (De antidotis I. 6); osobno ogłoszony: Thoruni 1607, Norimhergi 1754, w wydaniu Didota poeiów bukolicznych i dydaktycznych w Paryżu, 1851. Inny wiersz tegoż autora, opisujący złożone przez niego lekarstwo (Galenę) podaje Galen 1. c., Ideler (med. gr. I, 138 etc.)    I)r Ł-

Andromacłms, syn poprzedniego, pisał o lekarstwach prozą (bez znaczenia).

Andromaiüja (grec, andros— mężczyzna, mania —szał) tyle co Nymphomania (p.).

Andromeda, córkaKefeja, króla Etyopii, i Kas-syopei. Na matkę jej rozgniewany Posejdon za to, że się nad jego Nereidy wynosiła pięknością, zatopił cały kraj i posłał potwora morskiego, by go zniszczył. Kadzono się wyroczni Ammona, który obiecał powstrzymać klęskę, jeżeli A. wydaną zostanie potworowi-, przykuta do skały. Do takiej ofiary ludność zmusiła Kefeja. Wtedy to zobaczył ją Perseusz, a zachwycony pięknością, zobowiązał się zabić potwora, jeśli mu ją dadzą za żoDę, i przy pomocy trzech bóstw: Ateny, Hermesa i Hefesta, potwora zwyciężywszy, dziewicę uwolnił. W dzień ślubu zamieszkę sprawił stryj jej, Finejas, ze swymi stronnikami, ale ich głowa Gorgony zamieniła w kamienie. Perseusz uprowadził A ę do Argos, gdzie miał z nią kilku synów. Na pamiątkę czynów Perseusza, Atene umieściła A-ę w liczbie gwiazd, w północnej części nieba, nieopodal od konstelacyi Perseusza, Kefeja i Kassyopei. Stanowiła przedmiot dla tragików greckich; z rzymskich pisarzy zajmowali się nią: Livius Andronicus, Ennius, Attius, zwłaszcza Owidyusz (Metamor. IV, 670; V, 1 — 235).    K-K-

Andromeda, gwiazdozbiór na półkuli północnej nieba, między Pegazem a Perseuszem, w sąsiedztwie Cefeusza i Kassyopei, zajmuje przestrzeń od 18° do 48° zboczenia północnego, oraz od 345° do 30° wznoszenia prostego. Na kartach nieba przedstawiana jest w postaci dziewicy, przykutej do skały, i jest wyobrażeniem legendy o Andromedzie. Według Heisa, gwiazdozbiór ten zawiera 139 gwiazd, \Ädzialnych okiem nieuzbrojonem, z których trzy są drugiej wielkości: à czyli Sirach, ß czyli Mirach i y czyli Alamak; pierwsza wraz z trze-

Fic. 99 fi wiazdo/łdór A nd Mimed y.

rius, który ją pierwszy opisał w r. 1612, porównywa jej blask do światła świecy, rozpatrywanej przez cienką płytę rogową. Ma ona postać eliptyczną i zajmuje znaczną rozległość, Bond bowiem przez potężną lunetę mógł ją śledzić przez 3° w długości i 2° w szerokości. Widmo jej jest ciągłe, moźnaby więc sądzić, że jest to zbiorowisko gwiazd, dotąd nierozwiązane (ob. Mgławice), z innych wszakże względów można wnosić, że jest to mgławica istotna, t. j. złożona z gazu płonącego, ciągłe zaś widmo jest może następstwem znacznego ciśnienia. Wogóle natura fizyczna tej mgławicy jest dotąd bardzo zagadkowa. O ¹/₂° południe względem niej przypada inna mgławica, również jasna, ale znacznie mniejsza i mniej eliptyczna.    s‘K-

Andromeda, L. (Gen. n. 549). Modrzewnica albo Rozma rynek. Rodzaj należący do rodziny roślin wrzosowatych (Ericaceae), plemienia An-dromedeae, charakteryzujący się koroną trwałą, otaczającą owoc. Andromeda posiada kwiaty foremne i dwupłciowe. Kielich 5-szczepny lub 5-dzielny. Korona podzawiązkowa, dzwonkowata lub kulista, o brzegu 5-szczepnym odgiętym. Pręcików 10, podzawiązkowych, w koronie ukrytyeh, zrośniętych z jej podstawą; nitki ich szydełkowate, pylniki u gór} tępe, lub wydłużone w dwa rożki, bezbronne, albo opatrzone na grzbiecie w oście. Zalążnia 5-komórkowa, o komórkach wielo-zalążko-wych. Szyjka pojedyncza; znamię tępe, niekiedy Torebka owocowa prawie kulista,

BaerVlaoadT» Pawnaehna ilntir.

5-komórkowa, pękająca w pięć łupin, w kie- mu sprowadzonym. Po usamowomieniu, naucza runku komór. Nasiona liczne, gładkie lub on w Rzymie języków łacińskiego i greckiego, trocinkowate. Rodzaj ten obejmuje dość znaczną niebawem jednak spotykamy 4go na nierównie liczbę gatunków; są to krzewy o liściach naprze- szerszeni polu. Działalność jego przypada na ten miamegłych i kwiatach rozmaicie zgrupowanych, czas, kiedy Rzym dochodzi do zenitu swej potę-Najwięciej ich zamieszkuje Amerykę północną, gi politycznej i administracyjnej, ale kiedy dla W naszym krają żyją dwa gatunki A. polifolia jego kultury umysłowej w zakresie nauki > sztuki Ł. i A. calyculata L. Pierwsza dość posjolita słońce zaledwie zaczynało wschodzić; surowy nana błotnistych toi fowych łąkach, druga na takich- ród gardził pieszczotami Muz. A. tłómaczy dla że gruntach, lecz dotąd znaleziona tylko w kilku niego „(Jdysseję¹' na wiersze łacińskie, wtajemni-miejscach. Poczytują się one za szkodliwe dla cza go w piękności cudnej epopei Hellenów. Nie bydląt. Niektóre gatunki kodują się w ogrodach dosyć na tern. Wiedziony, czy to instyktem wła-jako rośliny ozdobne. A. nrborea L. w korze snym, czy z czyjegoś podjudzenia, krząta się on swej zawiera dużo taniny i używa się w Tannessyi do około zaprowadzenia w Rzymie teatru, rozumie farbowania na kolor czarny.    (Obacz: Endl. się, według wzorów gr-eckich. Pisze, prawdopo-

Gen. n. 4318; Suppl., I, 1412).    J-A-    dobnie i tłómaczy tragedye, wszystko z tematów

Andron (grec, dosłownie: mieszkanie mężczyzn), greckich, i układa je na scenę. Nie było komu Tak się nazywała pierwiastkowo w starogreckim grać: staje sam na czele trupy, którą zbiera domu mieszkalnym część, przeznaczona dla męź- zpośród pospólstwa greckiego, z niewolników i wy-czyzn. Później nazwę tę stosowano do dziedziń- zwoleńców, z hałastr/' obytej wszakże z atmosfe-ca, wewnątrz budowli znajdującego się i przyty- rą sztuki. Przedstawienia jego, po większej czę-kającego do komnat pana domu; następnie nazwę ści tragiczne (komedya nierównie mniej była tę rozszerzono i na krużganek, prowadzący do stosowaną), stają się powoli rozkoszą Rzymian, komnat niewieścich, a nawet wogóle do wszyst- żadna większa uroczystość nie obeszła się bez kich przejść i korytarzy, oddzielających domy mie- teatru Andronika, o który ubiegali się sami szkalne, lub części oddzielne tych domów pomię- edylowie dla dogodzenia obywatelom. Oczywi-dzy sobą. Wyrazy andreion i andronilis, w mo- ście, nie był to teatr tej doskonałości, jak w G rewie poetycznej używane, miały toż samo znaczę- cyi, i nigdy też do niej nie doszedł; nie było tam nie co A.    ani tej wystawy, ani tych świetnych chórów, sta-

Ar.dron, kronikarz grecki, żyjący około r. 300 nowiących walną ozdobę teatru attyckiego, ale przed Obr., jeden z autorów katalogu historyczno- była to w każdym razie wielka inicyacya w naj-chronologicznego, zwanego Atthides, który do wyższe tajemnice sztuki, wszczepienie gustu lite-szedł nas w ułamkach {Fraym. Historicorwngraec., rackiego i artystycznego, który już zatrzymać się wyd. Didota, z przedni. Mullera). Najważniejszy uła- nie mógł. Ten grek, ten niewolnik, pierwszy przed mek jego dotyczy zaludnienia Krety, gdzie usiłu- zwycięzcami świata politycznego otworzył nowy je zachować zgodność z katalogiem homerycznym świat myśli i poezyi. Jako pierwszy ich poeta, i wprowadza na tę wyspę pod przewodnictwem jako pierwszy ich dramaturg, A. położył kamień syna Dorosa, imieniem Tektafos, osady Dorów, węgielny nowej budowy w tym wielkim gmachu Achajów i Pelazgów, za panowania tuziemnego społecznym, nadał rozpęd ich twórczości, w któ* króla Kresa. Chodziło mu o to, ażeby uniknąć rej niebawem zasłynęli Nevius i Ennius, Plaut sprzeczności chronologicznej tradycyjnej z naj- i Terencyusz, już rodowici Rzymianie; ale też, ściem Dorów na Peloponez, które nastąpiło dale- jak każdy pierwszy pionier, dał się złamać pod ko później; trzy powyższe bowiem ludności wy- kołami tryumfalnego wozu swych następców. Pa-mienione są w Odyssei, już jako na Krecie za- mięć po nim wprawdzie pozostała, ale potomm mieszkało.    K-K- sądzą go nie z twórczej inicyatywy, nie ze zwy

Androilicus Livius. Imię to należy do czło- cięstwa nad trudnościami łamania pifrwszych lo wieka, który, jako działacz umysłowy, zamało dów, lecz z formy utworów, i naturalnie sąd wymiął uznania w starożytnym Ryymie. Ojczyzną pada na jego niekorzyść. Wprawdzie, skoro jego był Tarent, osada grecka w Italii połuduio- ¹ prócz pojedynczych wierszy, nic z jego utworów wej; data urodzenia nieznana: w każdym ra ie nie pozostało, nie możemy sądu tego sprawdzić, działalność jego, podług rachuby Cycerona i Au- i przyjmujemy go na słowo; zdaje się jednak iusa-Gelliusza, przypada na połowę 3 wieku przed z tego, co mówią i co pozostało, że A. rzeczywr Chr. Jakoż Rzymianie zdobyli Tarent w r. 272 ście nie był szerokim ta’entem poetycznym i Jra-i wkrótce też potem, młody jeszcze bardzo An- matycznym (nawiasem dodamy, że u nas nie był dronieus ukazuje się w Rzymie, jako niewolnik nim i Wojciech Bogusławski, a jednak!..), lytu-pewneęo obywatela, imieniem Livius, który go ły jego dramatów: Ajax, Helena, Egistos, Her, usamowolnił, i według obyczaju przy tym obrzę- miona i t. p., nasuwają myśl, że musiały to hyc dzie imię mu swoje nadal. Kto był ten Livius, tylko przekłady, a w najlepszym razie kompila-niewiadomo. Może późniejszy konsul, M. Livius eye, bo jednak pomiędzy pozostałemi wierszami Salinator, z kolegą C. Klaudyuszem Neronem, niema ani jednego, któryby był czystem tłóma-współzwycięzca Bazdrubala? W każdym razie czeniem—chybaby z jakiej sztuki greckiej zagi-A. nie był niewolnikiem z urodzenia, ate jeńcem i nionej. Co większa jednak, ganią jego język, wojennym, wziętym w Terepcie i jako łup do Rzy- | jako barbarzyński (T. Livius). Łatwo to powiedzieć

po Cj'ceronie, Wergiliuszu i Horacym. Ale ja- pil po nim r. 1222-{* 1235. Prowadził nieszczę-kiż to język w Rzymie mógł zastać Andronicus, śliwę wojny z Turkami, tak, że musiał płacić da-kiedy literatury, czy to prozą, czy wierszem, nie ninę sułtanowi Ikonium. było więcej, jak u nas przed Rejem, i zaledwie zaczątki języka literackiego, jak u nas w książkach i pieśniach modlitewnych, tak tam objawiały się w wierszach kapłanów Salijskich 1266 r. i braci Arwalskich. Dziwić się raczej potrzeba, że w język taki ktoś jednak potrafił wtłoczyć Odvsseję. Przeglądając wszakże pozostałość po 1330— *{* 1332.

j i.

Andronik II Komnenes, cesarz Trebizondy, syn Manuela I i pierwszej jego żony, Anny Xy-laloe. Wstąpił na tron po ojcu 1263 — f

J. Ł.

Andronik III Komnenes, cesarz Trebizondy, syn Aleksego II; wstąpił na tron po nim w roku

J. Ł.

J. Ł.

Andronikos Rodyjski, tak zwany od wyspy Rodos, z której pochodził, filozof perypatetyk z I wieku ery chrześciańskiej. A-wi przypisują powszechnie uporządkowanie znanej i sławnej biblioteki, niegdyś do Arystotelesa należącej, przez Apellikona (ob.) nabytej i napowrót do Aten sprowadzonej, a zawierającej dzieła Arystotelesa i Teufrasta. Bibliotekę tę Sulla przewiózł do

filozofię wykładał, dopuszczony został przez Ty-rauniona do tych skarbów naukowych i literackich, i skorzystał z nich dla dobra nauki wo-gólc, a w szczególności dla rozpowszechnienia dzieł Arystotelesa. W epoce, gdy wyczerpana w pomysłowości swojej szkoła perypatety-ków jęła się gruntowniejszego poznania, pism swego mistrza — Arystotelesa, A. właśnie wskazał jej ku temu najlepszą drogę i zasłużył się bardzo swojem wydaniem pism arystotelesowych i Teofrasta. W pracy tej pomagał mu gramatyk Tyrannio, dostarczając odpowiednich mate-ryałów. Wydania pism arystotelesowych A-sa były prawdziwie naukowo opracowywane; w komentarzach swoich rozpatruje on autentyczność pism rzeczonych, epokę powstania i treść. Co do filozofii samego A-sa, odpowiadała ona wogó-le stanowisku tradycyjnemu szkoły, której nawet był on czas pewien przełożonym w Atenach Ko-K- K- mentarze A-sa przytem nosić miały ślady i od-Andronik, wspomniany w liście św. Pawia do miennych nieco, od tradycyjnych przekonań szko-EŁzymian (XVI, 7), był jednym z pierwszych ucz- ły perypatetyków, pomysłów. Pomysły te zdra-niów Chrystusa. Według podań greckich i sło- dzają znajomość i innych kierunków filozoficznych, wiańskich, miał on być pierwszym biskupem Syr- Najwyraźniej względna samodzielność A-sa odbi-raii (w Sławonii), ztąd niektórzy pisarze slowiań- ja się w pojęciach jego o duszy, którą w duchu scy uważają go za pierwszego apostola swego j inateryalizmu stoików uważa za produkt orga-plemienia; to też święty Metody, apostołując nizmu.    s s

na Morawach, nazywał się następcą ś. Andronika,    J Andronikos z Kyrros, tak zwany    od    miasta

Dziejopisowio wszakże kościelni nic o tej roli nie    |    Kyrros w Syryi, z którego pochodził.    A.    z Kyr-

wiedzą, ani też o jego biskupstwie nic stanowcze-    j    ros był budowniczym greckim w I wieku przed

go nie podają. (Léger: „Cyrille et Methode,”    ¹    Chr., a jak utrzymują niektórzy, w    II    w. ery

Paris 1868, introduction). Tenże „Chronique dite | chrześciańskiej. Pamięć o nim przechowała się de Nestor,” Paris, 1884).    dzięki oryginalnemu budynkowi, dotąd w Atenach

Andronik I Gid on (Gwido). Komnenes, ce- stojącemu. Jest to mianowicie, „wieża wiatrów” sarz Trebizondy, zięć cesarza Aleksego I, wstą- z białego marmuru, jedyny zabytek tego rodzaju,

A-sie, nie uważamy w jego dyiccyi wielkiej różnicy Andronik, wódz cesarza Nicejskiego, Teoclo-od języka Enniusza; mniej może ona jest zrozu- ra Laskarysa, żył w w. XIII. Znany jest ze miałą, z powodu, że niektóre wyrazy wyszły pó- zwycięstwa, które odniósł nad połączonemi pod żniej z użycia, inne przyjęły nowe znaczenie, dowództwem seneszala Thierry de Loz wojskami a formy składniowe uległy znacznej odmianie, ale cesarza Trebizondy Aleksego I i łacińskiego Rento niczego nie dowodzi. Zawsze należy się uzna- ryka(1206). Z pobojowiska miał ujść tylko jeden nie A-wi zajto, że język, jaki zastał, rubaszny i nieo- żołnierz łaciński, brobiony, zdołał do tak wielkich zadań, juk epopeja i dramat, zastosować: a wiadomo, że jego Odys* seja jeszcze za złotego wieku literatury używaną była w szkołach rzymskich, nie musiała więc być zgoła ciemną, skoro podawano ją dzieciom. Co do rodzaju wiersza, używanego przez A-ka, był on, jak w pieśniach obrzędowych, tak zwanym sa-tu mińskim, tylko chyba nader swobodnie przezeń używanym, gdyż żadnego z jego wierszy we- Rzymu, jako zdobycz wojenną. Po śmierci Sul-dług tej modły metrycznej wyskandować nie mo- li, przeszła ona w posiadanie znanego gramaty-żna. Bądź co bądź, za życia A. był ulubieńcem ka Tyranniona. A., który wówczas w Rzymie Rzymu, nieodzownym pizy wszelkich uroczystych wystąpieniach, układał hymny na pamiątkę zwycięstw, i jeden taki, z roku 207, wspominają, jako śpiewany przy pochodzie przez 27 dziewic na cześć zwycięstwa, odniesionego nad Hazdrubalem.

Może i złą przysługę wyświadczył A. Rzymianom, zawcześnie ich wtajemniczając w twórczość grecką i popychając tym sposobem na drogę naśladownictwa, z pominięciem zarodków twórczości oryginalnej: ale byłoby to i tak nastąpiło kiedykolwiek. tak jak odbyło się względem całej Europy w wieku Odrodzenia: wielka smuga świetlana nie przechodzi nigdzie bez zwrócenia uwagi.

Najdawniejsze wiadomości o A-ku znajdujemy w Cyceronie, Horacym, zwłaszcza w Liwiuszu. Zbiór pozostałości wydał Düntzer: p. t. „Livii Andro-mci fragmenta...” Berlin, 1835. Najświeższy o nim traktat wyszedł r. 1838 w Dorpacie p. t. „De vita Livii Andronici dissertatio,” przez A. L. Doel-lena.

Andronikos Kallistus, filozof arystotclik z XY w., rodem z Tessaloniki, wykładał filozofię w Rzymie, Bolonii, Florencyi i w Paryżu. Przypisują mu autorstwo „Etyki,” na wzór ary-stotelesowej Etyki Nikomacha napisanej traktatu o „Namiętnościach duszy.”

jaki się z czasów starożytnych przechował. Wzniesiona wśród dawnego rynku miejskiego, ośmiokątna ta budowla (fig. 99) służyła zarazem jako zegar i jako przyrząd do wskazywania kierunku wiatrów. Czas wskazywany był na niej za pośrednictwem klepsydry, wewnątrz umieszczonej, oraz kompasu słonecznego, którego ślady widoczne dotąd na bocznych ścianach budynku. Na samym szczycie wieży, bronzowy tryton, na osi pionowej umieszczony i w około niej obracający się, oznaczał, za pośrednictwem wskazówki, do ręki jego przytwier-

oraz

Dr. A. P.

/m

Andronikowski zdrój. We wschodniej Sybe-ryi, w kraju Zabajkalsk^n, okręgu Nerczyńskim, w ładnej i ludnej okolicy, o 35 wiorst od miasta Nerczyńska i P/₂ wiorsty od osady Androni-kowskoje. Szczawa żelazista. Urządzeń kąpielowych niemal żadnych.

U//-

- y..... • i,*-.- -*V—

.    V- - V

k\7/.

! lSs

_>T

ITT

ii

■\

-a

—t-i— 1

IlpL

lL.iJ._L

n_r

hi

i...

uia-

Ujjfcdl____,111

FIjf. 99. Wieîa iriatr'w vr Atenach.

Androny, rzadziej Andrykuły = brednie, banialuki. Wyraz Androny pojawia się w piśmiennictwie polskiem dopiero w drugiej połowie XVII w. Skądby pochodził, różne są domysły. Ks. Krasiński w „Słowniku synonimów” mniema, że powstał z nazwiska Andronika, autora książeczki „Ad optiraates polonos” (XVI w.), zawierającej ostre prawdy; niemile dotknięci niemi czytelnicy, chcąc obrócić w śmieszność i pismo i autora, zaczęli może nadawać wszelkim banialukom jego nazwisko. Matzenauer („Cizi slova^, 97) sądzi, że wyraz A. poszedł od średniołacińs. an* dr on a=rozdroże, przecięcie ulic, galerya, uliczka i t. p., mianowicie, że nazwę miejsca, gdzie tłumnie rozmawiano, przeniesiono na oznaczenie tłumnej, więc niedorzecznej rozmowy.* Może raczej znaczenie zaułków, zakrętów przeniesiono na wyrażenie bajania bez sensu, tak jak się mówi przenośnie: ambaje, manowce, bezdroża dyaiek-tyczne i t. p. Wreszcie może pierwszy wyraz Üdyssei (Andra moi énnepe...) posłużył za osnowę wyrazu A., w takiem niby znaczeniu, jak wiano w średnich wiekach: graeca sunt, non le-;juntur, oraz jak francuskie ergoglu, ergoter od łacińs. ergo. Trudno też powiedzieć, czy i w jakim związku z A. zostaje wyraz Andrykuły, oznaczający toż samo.    ,7'K-

dzonej, kierunek wiatru, wyobiażunego pod po- Andropogon (L. Gen., n. 1145), Palczatka. stacią jednej z ośmiu olbrzymich figur skrzydła- Rodzaj należący do rodziny traw (Gramineae), tych, w płaskorzeźbie przedstawionych na fryzie, typ plemienia Anclropogoneae, jeden z najliczniej-budynek okalającym. Te ośm figur są wyobra- szych w tej rodzinie, zawiera bowiem około 180 żeniem plastycznem ośmiu głównych prądów wia- gatunków. Kwiatostanem jego są kłosy składa-trów, noszących w starożytności nazwę Boreasza, ne, ułożone w wiechę lub wiązkę. Poszczególne, Scyrona, Zefira, Afrikusa, Autana, Eurusa, Solanu- kłoski dwukwiatowe, dolny kwiat bezpłciowy, sa i Goeciasza. Wymiary budynku tego są nastę- o jednej plewce, górny dwupłciowy albo jedno-pujące: wysokość samej wieży wynosi 12 metrów, płciowy. Kłoski te osadzone po dwa albo po a szerokość w przecięciu u podstawy 8 m.; figu- trzy; w tym ostatnim razie środkowy jest bez-ry na płaskoszeźbie mają po 2 metry i 0.28 dłu- trzoneczkowy i płodny, pozostałe zaś trzoneczko-gości i 1 metr 0.90 szerokości. „Wieża wiatrów” wate i płodne. Plewy bezostne, po okwitnięciu zakończona jest dachem piramidalnym, złożo- twardniejące. Plewki od nich krótsze; z nich nym z szerokich płyt kamiennych. Witruwiusz dolna w kwiecie dwupłciowym bezostna lub ości-(I, 6) i Warron („De re rustica,” III, 5) wspo- sta, górna mniejsza, bezostna, a niekiedy żadna, minają jednozgodnie A-sa, jako autora tego Dwie pleweczki (Lodiculae) ucięte i zazwyczaj budynku. Opis tej wieży znajduje się prawie gładkie. Pręcików od jednego do trzech; zalą-u wszystkich podróżników, którzy Ateny zwiedza- źnia gładka, szyjek wierzchołkowych dwie, zakoń-li i opisywali. Porów, z nowszych: J. Stuart czonych znamionkami piórkowatemi. Ziarnówka i N. Revett; „Les Antiquités d’Athènes” (Paryż, z plewami nie zrośnięta. Trawy te właściwe są 1808 in fol. t. 1, r. III, tablica XIV).—F. Al- strefie gorącej i umiarkowanej na całej kuli denhoven: „Itin. desc. de l’Attique” (Ateny, ziemskiej. Niektóre z nich posiadają własności

1841). J. Gailhabaud: „Monuments anciens et szczególne, dla których są poszukiwane do uży-modernes“ (Paryż, 1878, in 4-o, t, I).    tku lekarskiego i domowego. Takiemi są: A

murka,tus Retz., z którego niepotrzebnie chciano Pod władzę rzymian dostaje się wyspa 133 r. zrobić osobny rodzaj Vetiveria (Bory). Korzeń prz. Chr. W latach zaś 1371—1566 stanowi sa jego posiada zapach bardzo silny i aromatyczny, modzielne państwo, pod osłoną rzeczypospolitcj podobny do zapachu myrry. Używają go w In- weneckiej; dziś należy do król. greckiego i jest dyi i w wielu innych krajach do perfumowania częścią nomarchii (okręgu) Cykladzkiej. mieszkań i zabezpieczania sukien od moli. Jest Andros, wyspa, największa z Bahamskich, czyli ,to Vetiver, z którego robią perfumy. Korzeń Lukajskich, leży na wschód od Florydy, pod 25° ten najsilniejszą woń wydaje wtedy, gdy się go sz. pn. i 78° dl. z. Gr. i składa się z kilku czę-zwilży. Liście i łodygi A. laniger Desf., pocho ści, przedzielonych wąskiemi i niebezpiecznemi dzącego z Arabii, stanowią tak zwane Schoe- cieśninami; powierzchnię jej płaską, błotnistą, nanthe officinale, używane jeszcze przez Hi- pokrywają ogromne lasy, dostarczające wyborne-pokratesa, o czem wspomina Dioscorides. Wcho- go materyału budowlanego; roślinność podzwrot-dzi ono do składu teryaku, discordium i t. p. nikowa nader bujna (ananasy, melony, bawełna, 8choenanthe Indyjskie i Burbońskie pochodzi bataty, kukurydza), wielka obfitość żółwi. Na z A. Schoenanthus Roxb. Jest ono gorszem od 5,50U km. □ mieszka około 2,501) ludzi, przewa-arabskiego. W Indyach anglicy świeżych liści tej żnie negrów, trudniących się głównie rybołów-rośliny używają w taki sam sposób, jak herbaty stwem, a częścią i rolnictwem. Wyspa (równie i poczytują je za środek dopomagający trawie- ]ak i cały archipelag) należy do anglików, którzy niu, bardzo użyteczny w dyspepsyi. \V tym sa- ją nazywają Andrews, mym celu w Indyach używają innych, mało zna- Androsace (T.Inst., nych gatunków A. Między innemi: A. Nardus L. 123, t. 46), Ni er ad-(Gingergrass anglików), A. Ivarancusa Roxb., ka. Rodzaj roślin, na-    ÇgH

And. S.

A : I S.

A. Parancura Blanc., A. Citratus Dc. Korzeń leżący do rodziny Pier-tego ostatniego gatunku bywa niekiedy podsta- wiosnkowatych (Pri-wiany w miejsce Vetiveru. Można go rozróżnić mulaceae), którego ce-po korzeniach, długich na 25—30 cm., biała- chy są następujące: wych, słabo pokręconych, łatwych do połączenia Kielich 5-wrębny lub w wiązki prawidłowe, o woni słabej, którą pręd- 5-zębny, często po o-ko traci; gdy tymczasem Vetiver posiada korze- kwitnieniu wzrastają-nie żółte, krótkie, silnie poskręcane, tworzące cy, korona tacowata kupę bardzo nieprawidłową, mające zapach silny albo lejkowata, o rur-    I . J.w |-;

i przytem długotrwały.    J-A- ce_ jajowatej, w gai - Mp Wm I

też.

Andros, wyspa na morzu Egiejskiem, w gru- dzieli zaciśniętej, zwę-    ¹    -

IP

Fig. 100. Androsace lactea

J. A.

pie Cykladzkich, najbardziej wysunięta na północ, żonej i 5-ma drobne- ^ kanałem Oro oddzielona od leżącej na zachodzie rai osklepkami upa-Eubei (Negroponte), a cieśniną Steno od sąsie- trzonej, w kraju 5-dziel-dniej wyspy Tinos. Wybrzeże, wogóle strome, na; pręcików 5, o pyl-przedstawia kilka drobnych zatok; wnętrze, cal- nikach tępych; toreb-kowicie górzyste, przerzyna dość wyniosły łań- ka owocowa 1-komo-cucb, przeszło 30 km. długi i w najwyższym szczy- rowa, w 5 łupinek pęcie, Kovari, dosięgający 976 m.; spada on stromo kająca, wielo-nasienna. ku poludnio-zachodowi, gdy przeciwnie na półno- Nieradki są ziołami co-wschód spuszcza się w łagodnych zboczach, drobnemi,jednoroczne-w których liczne strumienie malownicze wyżłobi- mi lub trwałemi, o li-ły doliny. Grunt, wogóle urodzajny, wydaje figi, ściach, ułożonych wino, oliwę i owoce południowe; klimat zdrowy, w rozety, o kwiatach samotnych lub zebranych bardzo łagodny; mieszkańcy, w liczbie 24,000 na w wierzchnotki, albo baldaszki, na końcu dłu-405 km. □, zajmują się rolnictwem i rybołów- ! giej szypulki. Znanych jest około 40 gatun-stwem, część ich jednak opuszcza na czas jakiś ków, żyjących w różnych częściach świata; po kraj rodzinny, udając się za zarobkiem do miast większej części są roślinami górskiemi. W na-większych, jak Ateny, Konstantynopol, Salonika szym kraju przytrafia się tylko jeden gatunek i tam w charakterze majtków, służących lub tra- A. septentrionalis L., należący do roślin rzad-garzy pozostaje. Główne miasto t. im, leży na szych. Nieradki, z powodu żywych kolorów swych wschodnim brzegu, liczy do 5,000 m-ców i jest kwiatów i wogóle wdzięcznych form, baidzo są stolicą biskupa.^ V' starożytności skolonizował przez ogrodników poszukiwane do przyozdabiania wyspę szczep joński, lecz mieszkańcy nie zdają sztucznych skał. W tym celu najwięcej są uży-sie czuć solidarności z ateńczykami; podczas wo- wane: Androsace carnea L., villosa L., bryoides jen perskich, połączeni z wyspą Naxos, poddają Dl., lactea L., sannentosa Wallich. Niektóre się dobrowolnie persom i po ich stronie walczą gatunki Androsace posiadają własności diurety-pod Salaminą, za co przez Temistoklesa dotkli- czne i mają zastosowanie w medycynie. Taką wą karą pieniężną obłożeni. Perykles w 445 r., jest nadewszystko A. maxima L., rosnąca we a Alcybiades^ w 408 r. prz. Chr., ponownie karzą Francyi.

»indrozyjczyków za icb separatystyczne dążności. Androsaemum (All. Fl. pedem II, 47). P o-chybek. Rodzaj należący do rodziny Dziuraw- śnięciu rodu pierwotnych posiadaczy, przechodziła cowatych (Hyperica c<ae), ustanowiony przez Al- przez ręce Sanguszków, Szembcków, do Tyszkie-lioniego z Hypericum, Androsaemum L. Różni tviczôw; m-ców obecnie liczy 1,417 prawosławnych się on od rodzaju Dziurawca (Hypericum') owo- i 40 katolików; posiada cukrownię, wyrabiającą cem jagodowym. Gatunek Androsaemum offici- 35,800 pudów mączki. W okolicy wielka liczba narum Ali. jest krzewem gęstym na 1—3' wy- mogił.

A. Sz.

sokim, o liściach przeciwległych, bezogonkowych, Andry Mi ko łaj z Lugdunu {* 1658—-j-1742), owalnych, grubych, z punkcikami, tak jak u dziu- profesor medycyny w Paryżu, gorący poplecznik rawców, przeświecającemi; kwiaty żółte, zebrane teoryi „animalkulistów”. Po wykryciu w r. 1677 w wierzchnotki baldaszkowate, wierzchołkowe, przez Leeuvenhoek’a żyjątek w nasieniu wszyst-jagody czarne, lśniące. Dziko rośnie w lasach, kich gromad zwierzęcych (Spermatozoa), większa u podnóża gór w Tyrolu, we Francyi i na Kau- część lekarzy i przyrodników poczytała owe ży-kazie. W ogrodach zaś bywa hodowany jako ro- jątka nasienne za właściwy zarodek płodu, przy-ślina ozdobna. Z użycia lekarskiego wyszedł zu- pisując im całą tajemnicę zapłodnienia, skąd pełnie; tylko lud prosty we Francyi ma go je- powstała teorya powyższego nazwania (animalen-szcze w wielkiem poważaniu i używa w rozmai- /umrrawierząiko), przeciwko dawniejszym „owitych słabościach, między innemi i od wścieklizny, storn” odnoszącym rzecz zapłodnienia do samego i dlatego roślinę tę zowie ,,Toute-saineu. J- A- jaja (ovum). A., popierając i objaśniając teoryę Androscoggin, rzeka w Ameryce pn., w stanie Leeuvenhoek’a, wypowiada zdanie (rozumie się Maine, bierze początek na wyżynie Height of bez odnośnych obserwacyj), że żyjątka wnikają Land, na granicy z posiadłościami brytańskiemi, w jaje (co obecnie stwierdzono) i niem się ży-płynie zrazu ku południowi, lecz przez Białe wją; dodać należy, że nawet Leibnitz, uniesiony góry (White M-ts) odepchnięta ku wschodowi, tą teoryą, prawił o nieśmiertelności żyjątek na-wydostaje się na nadbrzeżną nizinę, i przebiegłszy ; siennych (oh. Fontenełl: „Oeuvres eloges de Hort-265 km., wpada do Atlantyku pod miastem Bath, soeker”). Dzieło Andry’ego nosi tytuł: „De la ^e-Uprowadza ona po drodze wodę drobnych, ale li- neration de vers dans le corps de l’homme.” cznych jezior i przerzyna kraj wogóle urodzajny, Paris 1700.    f Dr-Ł;

zwłaszcza w części środkowej.    And,s-    Andry Karol Franciszek, (* w Paryżu

Androuet de Cerceau, oh. Cerceau.    17411, był lekarzem szpitali paryskich, konsul-

Andruszewicz Jan, dwunasty biskup kijowski tantem Napoleona I, doktorem regensem wydzia-od r. 1545. W r. 1555 przeniesiony został na łu lekarskiego w Paryżu, członkiem komisyi, wy-katedrę łucką i brzeską.    znaczonej (1784) do zbadania t. zw. magnetyzmu

1 >r. A P.

1863

Andruszki, wieś p-tu skwirskiego, gub. ki- zwierzęcego, przeciwko któremu oświadczył się jowskiej, nad rz. Pawołoczką, dopływem Rosto- bardzo stanowczo. Drukiem ogłosił dzieła: „O ma-wca; o 4 w. od m. Pawołoczy, 25 na zachód od teryi lekarskiej” (1770), „O wściekliźnie” (1779), Skwiry, a o 6 od Browek, stacyi dr. żel. Kijów- „O stosowaniu magnesu w lecznictwie” (1782), sko-Brzeskiej; 852 m-ców wyznania prawosławne- „O chorobach wenerycznych” (1785) i „O melange, z cerkwią murowaną, zbudowaną 1850 r. chołii” (1786). Był jednym z najgorliwszych krze-VV tymże roku stanęła cukrownia braci Popo- wicieli szczepienia ospy ochronnej. Urn. 8 kwie-wów, przerabiająca .65,000 pud. mączki. Dawniej- t"ia 1829 r.

sza nazwa wsi była Żarki, którą zmieniono w po- Andryane Aleksander (* 1797 — czątku bieżącego stulecia po wysłaniu całej lu- w Paryżu), pisarz francuski, służył za młodu woj-dności za rozboje na Syberyę.    A-Sz- skowo, po upadku Napoleona I usunął się do

Andruszowce, wieś p-tu lidzkiego o 5 wiorst życia prywatnego, ale wszedł w stosunki z kar-od miasta powiatowego, 340 m-ców; przez kilka bonarami (oh.) włoskimi. Z tego powodu, gdy w r. wieków będąc w posiadaniu Narbuttów, pszeszla 1823 przybył w misyi agitatorskiej do Medyola-w posiadanie Moraczewskich. Wielka mnogość nu, został przez władze austryackie uwięziony kurhanów świadczy o dawności osady i przedsta- i skazany na karę śmierci. Po złagodzeniu tej wia ciekawe pole badań dla archeologa. A-Sz- kary na dożywotnie więzienie, zamknięty w Spiel-Andruszów, czyli An dr as o w o, wieś p-tu bergu, przesiedział tu do r. 1832. Wypuszczony kraśnieńskiego, gub. smoleńskiej, przy uściu Ho- w drodze łaski na wolność, wrócił do Francyi rodni do Kwiekry, między Mścisławiem a Kras* i napisał: , Mémoires d’un prisonnier d’état”, (Pa-nym, od którego odległa na 26 wiorst; pamiętna ris 1837—8, 2 tomyi.

pokojem, zawartym d. 30 stycznia 1667 r., któ- Andrychiewicz Władysław, (* 1848) sę-rym Polska zrzekła się Smoleńska, Czernikowa dzia sądu handlowego w Warszawie, należy do i Zadnieprza.    A' Sz- nielicznego grona prawników, pracujących w dzie-

Andruszówka, duża wieś p-tu lipowieckiego, dżinie prawa naukowo, co tern więcej zasługuje nad rz. Rośką, o 19 w. od Lipowca, a 19 od st. na zaznaczenie, że praca zawodowa niełatwa, zaj-brzesko kijowskiej dr. żel., Kozintyna. Założona mująca dużo czasu i wyczerpująca siły, nie po-na początku XV w. pod nazwą Kuczohory, jako wstrzymuje go od ciągłych studyów nad teoryą siedziba możnego rodu Kuczohorskich, przemia- prawa i rozwojem pojęć prawnych we wszystkich nowaną została na pamiątkę pokoju w Andr., prawodawstwach europejskich. Żadna nowa zdo-który wrócił właścicielom ojcowiznę. Po wyga bycz na polu nauki prawa nie jest mu obcą i jest

on niewątpliwie jednym z najlepszych znawców u nas zagranicznej literatury prawa. A. urodził się w Warszawie w r. 1848. Pu ukończeniu gim-nazyum lV-go, zapisał się na wydział prawny b. Szkoły głównej, który ukończył w r. 1869 i, jako magister prawa i administracyi, został aplikantem przy trybunale cywilnym w Warszawie. W r. 1872 był mianowany sekretarzem komisyi sprawiedliwości i wydelegowany do pełnienia obowiązków asesora trybunału cywilnego. W rok potem został p. o. podprokuratora przy trybunale cywilnym, a w roku 1874 mianowany pod-pisarzem sądu apelacyjnego i następnie delegowany do pełnienia obowiązków podprokuratora przy tym sądzie. Po wprowadzeniu reformy sądowej, otrzymał nominacyę na sekretarza sądu handlo-w roku 1878

Kip. 101. Andrychiewicz Władysław.

S. !..

A Sz

wego, a

mianowany sędzią te-}Ç goż sądu. Zdolny, nadzwyczaj sumienny i bezstronny, jako sędzia, zdobył sobie A. ogólne uznanie, co nie jest rzeczą łatwą, ze względu na wyjątkowe stanowisko prawnika, zasiadającego w komplecie sądowym z dwoma kupcami, a przeto wywierającego wpływ przeważny na rozstrzyganie wszelkich zawilszych kwestyj prawnych. Oprócz bardzo wielu artykułów, drukowanych w pismach specyalnych w kwestyach prawnych, A. zamieścił w r. 1871 w „Przeglądzie sądowym” obszerniejszą swą pracę: „O karze zesłania”. W r. 1872 powstała myśl zaprowadzenia w Królestwie Polskiem, na podobieństwo urządzeń istniejących w Niemczech i Austryi, rejestru firmowego; myśl tę popierał Komitet giełdowy, lecz dopiero w kilka lat potem został utworzony, pod prezydencyą prezesa Sądu handlowego, komitet, w celu opracowania projektu rejestru firmowego. Do komitetu tego w r. 1882 został powołany i A., który, dla szczegółowego obznajumienia się z przedmiotem, odbył podróż do Krakowa, Pesztu, Wiednia i Pres-burga, a po powrocie złożył prezesowi komitetu obszerny memoryał, dotyczący rejestracyi handlowej zagranicą. W „Pracach przygotowawczych do prawa o rejestrze firmowym”, wydanych nakładem „Biblioteki umiejętności prawnych“,znajdujemy dwie cenne prace A-cza: „Firma“, studyum porównawcze i „Księgi jawności handlowej“. Gdy z rozporządzenia p. ministra sprawiedliwości została utworzona komisya pod prezydencyą prezesa departamentu warszawskiej izby sądowej, p. Rogozińskiego, do ocenienia projektu Ustawy wekslowej dla Rosyi, A. powołany został do udziału w jej pracach. Od lat kilku jest członkiem komitetu redakcyi „Gazety Sądowej“, a obecnie zaproszony na redaktora „Biblioteki umiejętności prawnych“. W r. 1889 został powołany do wykładów prawa handlowego w warszawskiej Szkole handlowej, które też prowadzi z wielkim pożytkiem dla młodzieży. Brał również czynny udział w pracach niedawno wydanej „Encyklope-dyi handlowej“.

Andrychów czyli Jędrychów. miasteczko pow. "Wadowickiego, 3,534 m-ców, z których ¹/3 żydów. Ludność bardzo przemysłowa, trudni się tkactwem, wyrabiając drelichy, znane w całym kraju pod nazwą „andrychowskich.” Przemysł ten zaszczepili fabrykanci, sprowadzeni w 1717 r. przez Franciszka Czernego, kaszte'ana Oświęcimskiego, z Belgii, Szląska i Saksonii. Kościół dawny z 1721 r., czteroklasowa szkoła i nota-ryat. Miejsce urodzenia muzyka Ant. Kocipiń-skiego.

Andrysiewicz, wedle podania Czackiego (Praw. lit. i pois T. 11,439., Rocznik wydz. lek. III), miał być lekarzem za czasów Zygmunta Augusta i wydać dzieło: „O leczeniu i zachowaniu zdrowia” 1563.

Andrysowicz Łazarz, ob. Łazarz.

Andrzej Apostoł św. (* w Betsaidzie), syn Jony i brat św. Piotra. Był najprzód uczniem Jana Chrzciciela, gdy mu ten jednak wskazał Baranka Bożego (.J. I, 36) poszedł za Jezusem, jazem z Janem Ewangelistą. Ponieważ wezwanie Jezusa najpierw do niego było skierowane, przeto nazywa się „najpierw wezwanym,” a ponieważ niebawem przyprowadził do Zbawiciela brata swego, Piotra, przeto Beda nazywa go „przewodnikiem do Jezusa.” Właściwie jednak powołanie do apostolatu nastąpiło później, wówczas mianowicie, gdy Pan (Mat. IV, 18) uczynił ich wraz z synami Zebedeusza rybitwami ludzi. Oprócz tych miejsc, gdzie apostołowie imiennie byli wyliczani, kilka razy jeszcze N. Test. wspomina o św. Andrzeju. Dzieje Apostolskie nic o nim nie mówią. Podług Orygenesa, opowiadał on Ewangelię w Scytyi; podług Hieronima — także i w Achai; podług Sofroniusza — w Sogdyanie i Kolchidzie; podług św. Paulina-w Argos; podług Grzegorza nazyańskiego — jeszcze i w Epi-rze. Kronikarze ruscy utrzymują, iż apostołował aż do granic Polski i zaszczepił wiarę św. w Kijowie; szkoci zaś czczą go, jako głównego patrona kraju swego. Pism żadnych nie pozostawił, a przyznawane mu są podłożone. Umarł śmiercią męczeńską w Patras, na krzyżu pochylonym, crux decussata, kształtu X. Roku 357 ciało jego przeniesiono do Konstantynopola, do kościoła Apostołów, zbudowanego przez Konstantyna W. Gdy krzyżowcy zajęli Konstantynopol, kardynał Piotr z Kapui przeniósł relikwie św. Andrzeja do Włoch i złożył je w kościele katedralnym w Amalfi, gdzie dotąd się znajdują; kościoły w Medyolanie, w Noli, w Brescia, posiadają małe ich szczątki („Encykl. kościelna”).

Andrzej pustelnik (święty), polak, Suirard, Zoerardek albo Żórawek, żył około roku 980. Współczesny z nim Maurus, biskup pięcioko-ścielny, pisze, że Zórawek pochodził z włościan,

ale wielkiemi łaskami bożemi i licznemi cnotami Henryka III. Bela, ścigany przez skrytobójców, wielce był uzacniony. Z Polski przeszedł do Wę- schronił się do , Polski, skąd powrócił w towarzy-gier; w klasztorze Zabór oblókł suknię zakonną, stwie Bolesława Śmiałego ( 1060 r.) i pokonał woj-a potem udał się na pustynię, gdzie pędził ży- ska A-ja, posiłkowane przez hufce cesarskie w bicie ascetyczne, trapiąc ciało ciężkiemi umartwię- twie nad Cissą. A., ratując się ucieczką, miał niami, ciągle pracą i modlitwą zajęty („Encykl. spaść z konia i zabić się, a według innych, wzięty kościelna’"*.    do niewoli, umarł w Zircz, pochowany w fundo-

Andrzej (f 680), kaznodzieja i poeta religij- wanym przez siebie klasztorze w Tihany. Na ny bizantyjski, rodem z Damaszku, od r. 635 dworze jego szukał swojego czasu schronienia biskup kreteński. Zostały po nim liczne kazania Wratysław, wygnany z Czech przez brata Spicy -i różne pieśni religijne, jakoto: troparya, kaDo- gniewa. Ten to wygnaniec ożenił się z córką ny i idyomele, oraz większych rozmiarów „Car- A-ja Adelajdą.

men eucharisticum.” Pieśni i niektóre kazania Andrzej II, król węgierski (1205 — 1235), wydał po grecku z tłómaczeniem łacińskiem F. syn Beli III, od brata swego Emeryka otrzymał Combefis w „Opera ss. Amphilochi et Methodii” | Chorwacyę i Dalmacyę, lecz gdy Emeryk koro-( Paryż, 1644).    nował syna Ładysława (1203 r.), A. wywołał ro-

Andrzej I, król węgierski (1046 — 1061) kosz szlachty, która zapanowała wszechwładnie objął rządy po Piotrze Orseolo, opłacającym try- w kraju. Wolni osadnicy, czyli tak zwani joba-but cesarzowi niemieckiemu, Henrykowi III. Po- gyones, i mieszczę nie stali się jej sługami, chłopi chodził z linii pobocznej Arpadow. Korzystając zaś niewolnikami. Wtedy Emeryk, opuszczony z powstania, wszczętego pod przewodem Abu Śa- przez wszystkich, z gałązką oliwną w ręku wszedł muela z Abaujvar, rodem kumana i zawziętego między rokoszanów, a pozyskawszy ich dla siebie, wroga chrześcian, przyłączył się do niezadowolo- brata A-ja do więzienia wtrącił. Przed śmier-nych. Wkrótce atoli po przywróceniu Piotra, przy cią uwolnił go z oków i opiekę mu nad mało-pomocy Henryka III, na tron węgierski, A. szu- letnim Ładysławem powierzył. Rychło po zgo-kał schronienia na Rusi, skąd wszakże po śmier- nie Emeryka małoletni syn jego zakończył ży-ci Abu Samuela do kraju powrócił. Rokosza- wot doczesny; A. znowu zasiadł na tronie, lecz nie, na których czele stał Lewanta, zdetronizo- stał się igraszką magnatów i biskupów, a zwła-wali Piotra i natomiast wynieśli A-ja, który przez szcza żony swojej, Gertrudy z Meranu. Ta wy-wdzięczność pozwolił im przywrócić pogaństwo, niosła brata swojego, Bertolda, pierwej na go-Biskupi: Gerhard, Bestartus, Baldus i Beneda, dność arcybiskupa Kolocsy, następnie na bana gorliwość swoją w wierze śmiercią męczeńską ! Chorwacyi i Dalmacyi, drugiego zaś brata Ek-z ręki pogan przypłacili. Gdy już nie stało Le- berta również pierścieniem i pastorałem biskupim wanty, głównego przywódcy apostatów, A., pra- ozdobiła. Rozgniewani magnaci sprzysięgli się, gnąc pozyskać opiekę Henryka III, oświadczył zamierzając zrzucić Bertolda z banatu, aby nasię z gotowością opłacania mu daniny, lecz ce- tomiast osadzić innego kardynała, tron zaś ofia-sarz ten lomagał się od niego ustąpienia z tro- rowywali Gejzie, bratu Beli III, a stryjowi A-ja. nu, w czem wszakże A. nie był mu powolnym. Nadomiar złego Ekbert, rozmiłowawszy się w na-Na sejmie w Albie Królewskiej (Szekes-fejervar, dobnej małżonce palatyna Benedykta Bora, do-Stuhlweissenburgu) ogłosił dekrety przeciwko po- puścił się na niej gwałtu. Skrzywdzony palatyn, ganom (1047 r.). W obawie atoli przed cesa- zebrawszy poczet zbrojnych, najechał dworzec rzem, który gotował się do "wojny, zawezwał na królewski i rozsiekał królowę. Rozwścieczony tłum pomoc brata Belę, przyrzekłszy mu w nagrodę złupił skarby. Spiskowi domagali się od A-ja, czwartą część królestwa i następstwo tronu. Woj- aby królewicza koronował, lecz słaby monarcha, na z cesarzem rozpoczęła się w okolicach pogra- używszy pośrednictwa papieża, zaledwie się. z tej nicznego Haimburga (1650 r.). W następnym nieprzyjemnej dla siebie sprawy wywikłał. Gw li (1051 r.) sam cesarz przybył z hufcami niemiec- zapełnienia pustego skarbu ustanowił poda-kimi i od Brzetysława ks. czeskiego. Dla braku tek z wymiany starej monety na nową, zwany jednak żywności, doznawszy klęski pod Vertes, hierum camerae. A gdy mimo tego pieniędzy z niczem opuścił Węgry. Mimo tego, że A., acz nie przybywało, zastawiał żydom cła i myta, zwycięzca, błagał Henryka 111 o pokój, ten po z czego wielki był ucisk w kraju, gdyż wyznaw-raz wtóry wkroczył do Węgier i obiegł Presburg. cy starego zakonu żenili się z chrześciankami, Wtedy niejaki Zothmund, czyli Kunde, zręczny kupowali dzieci chrześciańskie i obrzezywali je, pływak i nurek, zatopiwszy statki z żywnością na szyderstwo sobie czyniąc z wszelkich praw spo-Dunaju, zmusił niemców do odwrotu. Pokój w r. łecznych. Szemrania stawały się coraz głośniej-1053 zakończył nareszcie te zatargi. A. zwycię- szemi. Król, zamyślając o wyprawie na Halicz, eięstwo nad wojskami niemieckiemi upamiętnił wiele marnował pieniędzy. Z niemałym zacho-fundacyą klasztoru Benedyktynów w Tihany. Nie- dem syna swojego, Kolomana, na króla halickiego bawem atoli, gdy mu się syn Salomon urodził, koronować kazał i ożenił go z Salomeją, córką koronował go na króla, zapominając o przyrzecze- Leszka Białego; sam zaś zawarł związki małżeń-mu, danem bratu Beli. Koronacya ta połączona ; skie z Jolantą hr. Auxerre. Widząc w synu swo-była z zaręczynami z Judytą, a według Jana im starszym, Beli, niepospolite zdolności admini-Mâilatha (Gesch. d. Magiaren I) z Zofią, córką stracyjne. uczynił go młodszym królem, przepro-

wadziwszy jego koronacyę (1215 r.). Uległy wiel- Andrzej III, król węgierski (121)0 — 1301), ce papieżowi, na żądanie kuryi rzymskiej przed- j wnuk poprzedniego, a syn Stefana, który nie był sięwziął, wespół z Leopoldem ks. austryackim, wy- j panującym. Był on ostalnim z Arpadów i objął prawe krzyżową do Palestyny, za co przy dom- i tron po śmierci Łady sława IY. Magnaci, acz kiem „Jeruzalemczyka” obdarzony został. W Spa- im we wszystkiem dogadzał, nienawidzili go, na-latro (Splecie) wsiadł król z 10,000 zbrojnych na zywając wzgardliwie: „kramarzem weneckim.” Juź okręty i po paru miesiącach wylądował w Ptolo- na początku panowania swojego pokonał orężnie maidzie (1217 r.). Jako pielgrzym przeszedł zie- jednego pretendenta, mieniącego się Andrzejem, mię świętą, kąpał się w Jordanie i nałamał ga- bratem Ładysława IV. Zwyciężony pretendent łązek oliwnych. Ckrześcianie natarli na Tabor, musiał schronić się do Polski. Cesarz Rudolf Habs-obsadzony przez arabów, którzy wszakże mężnie burg, zamierzający posadzić na tronie syna Al-sobie poczynali i krzyżowców odparli. Rychło brechta, wystąpił z uroszczeniami, powołując się król zaniemógł, przypisując słabość swoją truci- na dokument, wystawiony ongi przez Belę IV źnie; zaniepokojony tern, po wielu przygodach, podczas napadu mongołów. Owóż dokument ów szczęśliwie z wojskiem do ojczyzny powrócił. Tym- opiewał, iż za pomoc, okazaną węgrom przez ce-węgrzy w Haliczu na głowę pokonani sarza Fryderyka II, Bela IV miał oddać koro-(1219 r.), wódz ich Gyula i król halicki Koloman nę swoją pomienionemu monarsze. Z drugiej wzięci do niewoli, za okupem zaledwo wolność odzy- strony Marya, królowa neapolitańska, siostra Ła-skali. Szlachta i duchowieństwo, korzystając z nie- dysława IV, zalecała węgrom syna swojego, Ka-obecności A-ja, przywłaszczyli sobie wszystkie rola Martela Andegaweńczyka (d'Anjou) i zyska-dobra i zamki królewskie. Gdy monarcha, z na- ła poparcie papieża. Po stronie jej stanęli rno-mowy syna Beli i za pośrednictwem papieża Ho- źni hrabiowie z Brebiru (przodkowie Zrynyich). noryusza III, zażądał od magnatów zwrotu nie- Albrecht ciągle się upierał przy swoich prawach, prawnie zagrabionej własności, wszczęła się woj- acz A. częstemi najazdami pustoszył ziemie au-na domowa, której owocem była pamiętna w dzie- stryackie; dopiero po śmierci Rudolfa, chcąc mieć jach ustawa prawodawcza, zwana Złotą Bullą wolną rękę przeciwko cesarzowi Adolfowi, hr. (Privilegium vel Magna Charta vel Bulla aurea), nassauskiemu, przystąpił do zgody z A-em, zrze-zapewniająca szlachcie wszystkie swobody i przy- kając się korony św. Stefana, tudzież posiadłości wileje (1222 r.). Między innemi nadmieniono, w G ins, do hrabiów z Güssingu należących, za-że żaden szlachcic bez pozwu i przesłuchania są- warowawszy sobie zburzenie na terytoryum tern dowego nie może być więzionym, a w razie śmier- zameczków. A., czyniąc zadosyć warunkom poci bezpotomnej po mieczu, czwarta część majątku kojowym, posiłkował Albrechta przeciwko Adol-przypada dzieciom po kądzieli. Szlachta pełni służbę fowi w bitwie pod Göllenheim, między Wormacyą wojenną, lecz nie płaci żadnych podatków. Zam- (Worms) a Kaiserslautern. Obrażeni na króla G liski i włości, nieprawnie przez, magnatów zagra- singowie za zburzenie zameczków, przystąpili do bione, wracają do korony. Żydom i mahometa- stronnictwa Karola Martela, lecz niebawem, po-nie wolno piastować urzędów. O chłopach róźniwszy się z Grzegorzem, arcybiskupem Granu, zupełnie w Złotej Bulli zapomniano, a o miesz- powrócili do A-a, który, przez rokoszan uwięzio-czanach krótką jeno uczyniono ' wzmiankę. Zda- ny, uwolnienie swoje przedniejszym w kraju pra-wało się, że nowa ta konstytucya może zadowolnić łatom zawdzięczał. Gdy burza nie ustawała, król magnatów, lecz paragraf o zwróceniu zagrabionej zwołał stany na pola Rakos pod Pesztem, lecz ar-własności koronnej jeszcze bardziej roznamiętnił cybiskup Grzegorz pod karą klątwy zabronił ma-ich burzliwy temperament. Sprawcą tego para- gnatom mieć udział w obradach, wzywając ich grafu mienili oni królewicza Belę, przeciwko któ - do Veszprimu, gdzie atoli niewielu ze szlachty remu oręż podnieśli i na stronę swoją słabego przybyło. Gdy w Dalmacyi wylądował syn Ka-nakłonili monarchę. Młody Bela schronił się do rola Martela, Karol Robert, prałaci, nie bacząc Austryi, chcąc tern zażegnać burzę. Po chwilo- na klątwę arcybiskupią, wsparli go pieniędzmi swo-wem dopiero uciszeniu rozterek, za pośrednie- jemi. Wtedy A. na sejmie w Peszcie wyznaczył łwem Leopolda, syn pogodził się z rodzicem grabieżcom dóbr koronnych termin do zwrotu i otrzymał od niego rządy w Chorwacyi; jednakże po w nieprawny sposób nabytej własności. W chwili, niejakim czasie A. odebrał mu Chorwacyę, któ- gdy A. rozesłał wici na pospolite ruszenie prze-rą powierzył Kolomanowi, a natomiast obdarzył ciwko Karolowi Robertowi, nagła śmierć usunę-pokrzywdzonego ziemiami między Cissą i Serbią, ła go z widowni życia. Stronnicy króla wymy-pozostawiając mu tytuł młodszego króla. Tym- ślili bajkę, głosząc, jakoby trucizna była przy-A. ponowił egzekucyę dóbr zabranych, czyną tak nagłego zgonu.—Mâilath Joh., Grafj czem nowe wywołał wzburzenia. Sądził on, że „Geschichte der Magyaren” (1828 r.), B. I. — nowemi dodatkami na korzyść szlachty do Złotej Horvath Michael: „Geschichte der Ungarn” (1851) Bulli uspokoi magnatów, lecz i ten środek oka- B. I.—Schneller, Dr. J. F.: „Geschichte Ungarns” zał się bezskutecznym. Zamieszka pogorszyła się (1829).—Katona: „Historia critica ducum et re-jeszcze wojną z Fryderykiem Wojowniczym, któ- gum Hungariae” (1779—1818). T. III. J. r. o. ry był szwagrem Beli. Niedługo przed śmiercią Andrzej (f 1081), z rodu rzymianin, piąty (1235 r.) A. zawarł trzeci związek małżeński z Bea- z kolei biskup kruszwicki od r. 1055 lub 1056. tryczą, córką Aldobrandiniego margr. d’Este. Obszernie o nim pisze Damalewicz w „Żywo-

czasem

nom

czasem

tacli biskupów włocławskich,” (gdyż Arnold v. Onoldus, dziesiąty biskup kruszwicki, w r. 1159 przeniósł katedrę z Kruszwicy do Włocławka)— żadnych wszakże czynów jego, godnych pamięci, nie podaje.

Andrzej, zwany Dobrym, młodszy syn Włodzimierza Monomacha (* 1102—-|* 1141). W r. 1117 ojciec ożenił go z wnuczką Tugora, bana po-łowców, a we dwa lata później oddał mu dzielnicowe księstwo, Włodzimierz Wołyński. Z tego powodu zaczęła się zacięta walka pomiędzy A em a poprzednim księciem na tymże Włodzimierzu, Jarosławcem, synem zmarłego w. ks. kijowskiego, Swiętopełka-Michała. Ten wzywał pomocy polaków, węgrów i czechów, lecz Jarosławiec w r. 1123 poległ przy oblężeniu Włodzimierza. W r. 1128 z polecenia brata swego, w. ks. kijowskiego, Mścisława, A., razem z innymi książętami, przedsiębrał wyprawę na książąt połockich. Od r. 1135 był księciem na Perejasławiu. W ks. kijowski, Wszewołod Olegowicz,niechętny wszystkim Monomachowieżom, chciał go stamtąd wygnać, jednakże A. mężnie mu się oparł i zdołał księstwo swoje aż do śmierci zachować. (Enc. rus. Audrejewskiego).

Andrzej Bogolubski, wielki książę suzdalski i włodzimierski, drugi syn Jerzego Włodzimierzowieża Długorękiego, z córki hanapołowcówAepy,*1109 czy 1111 r.—-j* 1174 r. O życiu jego przed r. 1146 tyle tylko wiadomo, że po r. 1130 ożenił się z córką bogatego bojara, Kuczki, właściciela dóbr nad rzeką Moskwą. Potem w ośmioletniej walce o stolicę kijowską z Izasławem II Mścisławowi* czem A. dzielnie pomagał ojcu. Z r. 1146 posiadamy wiadomość, że wespół z bratem swym, Rościsławem, wypędził z Rjazania księcia Rości-sława, wiernego so]usznika Izasławowego. W roku 1149, gdy Jerzy po pierwszem zwycięstwie zawładnął Kijowem, A. otrzymał od ojca m. Wy-szgorod (o milę od Kijowa). Następnie A. towarzyszył ojcu w wyprawie na ziemię Wołyńską (która należała do Izasława). Tutaj, podczas oblężenia Łucka, którego bronił Włodzimierz, brat Izasława, A. o mało nie zginął. Izasław jednakże zmuszonym był prosić o pokój, który też został zawarty przy pośrednictwie A-a. Lecz w następnym zaraz 1150 roku Izasław odzyskał Kijów, przy pomocy przychylnych sobie mieszkańców, i posunął się pod Perejasław, gdzie panował starszy syn Jerzego, Rościsław, Jęcz temu dał skuteczną pomoc brat A. Tymczasem Jerzy znowu Izasławowi Kijów odebrał, przy pomocy ks. Halickiego Wołodymirka, i nadał A-wi Turów, Pińsk, Drohobuż i Peresopicę. A. osiadł w Peresopicy (miasteczko w obecnym rówieńskim powiecie, gub. Wołyńskiej), aby czuwaćnad bezpieczeństwem granicy od strony Wołynia. Tutaj do niego zgłosił się Izasław z prośbą o pogodzenie z ojcem Jerzym. A. na to się zgodził, lecz pośrednictwo jego skutku nie odniosło. Wtedy Izasław wezwał węgrów i przy ich pomocy po raz trzeci dostał się do Kijowa. Jerzy, a za nim A., uciekli do Ho-rodca-Ostcrskiego (obecnie w gub. czernibowskiej ).

W roku 1151 Jerzy wznowił wojnę, ale bitwy pod Kijowem i nad rz. Rutą, gdzie A. odznaczył się męstwem, wypadły niepomyślnie. Ściśnięty w Perejasławiu, Jerzy zmuszony był zaprzy-siądz, że się Kijowa zrzeka i że za miesiąc oddali się do Suzdala. A. odrazu wyjechał, lecz Jerzy raz jeszcze spróbował wTznowić walkę i zasiadł w Horodku; ale Izasław, obiegłszy go, zmusił do wykonania przysięgi. W r. 1152 A. należał do wyprawy Jerzego na Czerników, razem z książętami rjazańskimi, muromskimi, siewierskimi i Połowcami, którego jednakże nie zdobyto, ponieważ przybył z odsieczą Izasław. Gdy w r. 1155, już po śmierci Izasława, Jerzy stał się ostatecznie panem Kijowa, znowu nadał A wi Wyszogród. Jednak A. nie wysiedział tam długo, bo nie lubił ziemi kijowskiej i, nie pytając nawet ojca, oddalił się do swej ulubionej ziemi suzdal-skiej, i zabrał z sobą obraz Matki Boskiej, malowany, podług podania, przez Ewangelistę Łukasza (obecnie obraz ten słynie w świecie prawosławnym pod nazwą Matki Bozkiej Włodzimierskiej). Koń stanął jak wryty oil wiorst od Włodzimierza i na tern miejscu A. założył w eś Bogolubowo, która się stała jego ulubioną rezy-dencyą i dała mu w historyi przezwisko Bogo-lubskiego. Ojciec, nie zważając na te up idoba-nia, przeznaczał Rostow i Suzdal dla młoPzych swych synów: Michała i Wszewłoda, A-wi zaś, jako starszemu (ponieważ Rościsław -J- 1150 r.) chciał zostawić po sobie Kiiów. Ale zaledwie Jerzy zamknął oczy (*j* 1157), rostowianie i suzdal-czycy usunęli przeznaczonych sobie książąt i zapio-sili A-a. Chwila ta stanowi punkt zwrotny w dziejach Rusi. A. bowiem zaczął wyraźnie i systematycznie dążyć do zjednoczenia księstw i do samowładztwa. W tym celu wypędził swoich młodszych braci: Mścisława, Wasiłka i Wszewłoda, oraz synowców (synów Izasława) i starych bojarów ojca swego. Posiadając większe i starsze miasta, Rostow i Suzdal, A. nie mieszkał ani w jednem, ani w drugiem, dlatego zapewne, że go tam krępowały wiece, lecz stolicą swoją uczynił małe miasteczko Włodzimierz nad Klaźmą. Wkrótce (1158 r.) założył tu murowaną cerkiew pod wezwaniem Wniebowzięcia N. P. Maryi, obdarował ją wielu wsiami i nadał jej dziesięcinę od stad i od ceł handlowych. Jednocześnie rozszerzył zamek i na wzór Kijowa urządził w nim dwie bramy: złotą i srebrną. W Bogolubowie również wybudował wspaniałą cerkiew pod wezwaniem Narodzenia N. P. W r. 1162 A. uczynił próbę ustanowienia metropolii we Włodzimierzu, mając gotowego kandydata na metropolitę w osobie niejakiego Teodora, czy Teodorca; w tym celu zwracał się z prośbą do patryar-chy carogrodzkiego, ale otrzymał odmowę. Wogó-le A. rządził się dosyć arbitralnie w sprawach kościelnych; wygnał biskupa suzdalskiego Leona za to, że ten nie pozwTalał jeść mięsa w wielkie święta, jeźli one przypadały we środę lub w piątek. W r. 116-1 A. zrobił wyprawę do Bulgaryi nad Kamą, zdobył miasto Bir-

Andrzej.

155

chimow i spalił trzy inne miasta. Zwycięstwo to było przypisane obrazowi Matki Boskiej Włodzimierskiej, który brano z sobą na wojnę. Z tego też powodu ustanowionem zostało święto 1-go sierpnia y. s. Druga wyprawa na bulgarów była przedsięwzięta w r. 1172; wiódł ją synowiec księcia, Mścisław. Nie wiadomo, kiedy ulegli A-wi książęta rjazańscy, lecz widzimy ich stale uczestnikami wszystkich jego wypraw. A. żądał, aby nowogrodzianie przyjmowali takich tylko książąt, których on poleci. Tak w r. 1160 w Nowogrodzie zasiadł Światosław Rościsławicz; A., widząc w nim wroga, posłał groźną protestacyę, której skutek był taki, że nowogrodzianie usunęli Swia-tosława a przyjęli synowca Andrzejowego, Mścisława. W następnym 1161 r. A. pogodził się z ojcem Swiatosława, Rościsławem ks. kijowskim, a wtedy, zawarłszy z nim stosowną ugodę, posadził znowu Swiatosława w Nowogrodzie, wbrew życzeniu nowogrodzian. Wynikła później kolizya z książętami południowej Rusi. W r. 1169 A. zgromadził ogromne wojsko 11-tu książąt przeciwko księciu kijowskiemu, Mścisławowi Izasławowiczowi za to, że ten posłał do Nowogrodu syna swego, Romana. Mścisław nie był w stanie odeprzeć tak wielkiej siły, więc Kijów został zdobyty i zrabowany. A. nie chciał sam zamieszkać w Kijowie i oddał go swemu młodszemu bratu, Hlebowi. Ten fakt zowie się przeniesieniem stolicy z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą. Potem ruszyło pod Nowogród wojsko, złożone z rosto-wian, suzdalczyków, smoleńszczan, rjazańczyków i muromczyków. Wyprawa ta jednak była niepomyślną: nowogrodzianie odnieśli świetne zwycięstwo (25 lut. 1170 r.). Wybawienie swoje Nowogród przypisał cudowi, zdziałanemu przez obraz Matki Boskiej, i na pamiątkę tego ustanowił święto Znaku N. P. (3HaMeimi npecB. Eoro-po^nujd), przyjęte następnie przez całą cerkiew ruską. Mimo to Nowogród musiał się rozstać z Romanem i przyjąć księcia z ramienia A-a (Ruryka Rościsławicza), ponieważ wstrzymany był dowóz zboża od południa. Po śmierci brata Hleba (f 1171) A. posadził w Kijowie jednego z książąt Rościławiczów, Romana. Ale wkrótce dobre stosunki z Rościsławiczami rozchwiały się, skutkiem oskarżenia, że Hieb zeszedł ze świata śmiercią nienaturalną za sprawą niektórych bojarów kijowskich. A. zażądał, aby mu ich Rościsławi-cze wydali; ci zaś odmówili, zapewniając, że oskarżenie było fałszywe. Wtedy A. posłał powiedzieć Romanowi i innym Rościsławiczom, aby ustąpili z księztw południowych i ruszali do swego Smoleńska. Roman uległ temu rozkazowi, lecz trzej inni bracia (Ruryk, Dawid i Mścisław) oburzyli się na to i postanowili użyć oręża. Niezwłocznie też zdobyli Kijów, wygnali ztamtąd brata Andrzejowego, Wszewołoda, i posadzili tam jednego z pomiędzy swoich, Ruryka. Drugi brat A-a, Michał, którego Rościsławicze zupełnie ścisnęli w Torczesku, zgodził się przejść na ich stronę, za co ci obiecali zdobyć dla niego Perejasław. A. bardzo się rozgniewał i, przywoławszy miecz-

nika swego, Michnę, powiedział mu: „Jedź do Rościsławiczów i powiedz im: nie chcecie słuchać mej woli, więc ruszajcie, ty, Ruryku, do Smoleńska, do brata, do swej ojcowizny; Dawidowi rzeknij: ty ruszaj do Berładu, albowiem nie pozwalam ci być w ruskiej ziemi; a Mścisławowi powiedz: tyś główny sprawca wszystkiego, nie pozwalam ci być w ruskiej ziemi.” W odpowiedzi na to Mścisław kazał ostrz/dz posłowi brodę i głowę i tak go oszpeconego odesłał. A. zebrał niezwłocznie wiel- • kie wojsko (do 50 t.), w którem znajdowali się, oprócz ludzi z jego księstw, muromczykowie, rja-zańczykowie i nowogrodzianie, i kazał Ruryka i Dawida wypędzić z ich księstw, Mścisława zaś przyprowadzić do siebie żywego. W marszu przyłączyli się smoleńszczanie (aczkolwiek niechętnie) oraz książęta czernihowscy, połoccy, turowscy, pińscy i horodeccy. Wyprawa ta jednak nie powiodła się: po nieudanem oblężeniu Wyszogrodu, którego bronił Mścisław, ogromne to wojsko rzuciło się do ucieczki. Wpływ A-a na południe zdawał się zniweczonym. Jednakże spory i niezgody z powodu Kijowa zmusiły Rościsławiczów już w roku następnym znowu szukać przyjaźni A-a. W trakcie tych negocyaoyj, 28 czerwca 1 W4 r., A. został w Bogolubowie zabity. Pomiędzy otaczającymi go, a niezadowolonymi z jego surowości bojarami, powstało sprzysiężenie, na którego czele stanęli: Jakim Kuczkow, krewny pierwszej żony A-a, Piotr, zięć Jakima, i Anbał, klucznik, rodem z Kaukazu. Spiskowcy, w liczbie 20-tu wyłamali drzwi do sypialni księcia i po długiej walce, w której A. rozpaczliwie się bronił, zamordowali go i. obnażone jego ciało wyrzucili do ogrodu, potem zrabowali dworzec książęcy, a następnie pozabijali ulubieńców w. księcia. Na razie zabójcy bali się zemsty ze strony włodzimierzan. Jednakże wło-dzimierzanie przyjęli ten fakt obojętnie. Zaraz po zabójstwie A-a, wierny sługa jego, kijowianin Kuźma, wziął z ogrodu obnażone jego ciało, zawinął je w płaszcz i dywan i chciał wnieść do cerkwi, lecz słudzy nie chcieli otworzyć cerkwi i ciało trzeba było złożyć na ganku, jjwa dni leżało tam ono; dopiero na trzeci dzień przybył ihumen z Koźmodemjanu, Arsenjusz, wniósł ciało do cerkwi i odprawił żałobne modły. Na 6-ty dzień, gdy rozruchy ucichły, włodzimie-rzanie posłali po ciało księcia, które zostało pochowane w wybudowanej przez niego cerkwi Bogarodzicy. Potomstwo A-a wymarło. Cerkiew zaliczyła A-a do pocztu świętych. (Kostomarow: ,.PyccK. HCT. bt> óiorp,” Karamzin: „Her. Eoc. pooc.,” Pogodin: „Kh. Aiupeu lOptemiuï. Eoro-jnoócKiu,” Sołowjew: „Mct. Poccin.” AH^peeBcniä: p3hi],. CkoBapB.-    Ł

Andrzej, arcybiskup lunueński, nrymas Szwe-cyi, z polecenia papieża, Grzegorza IX urządził r. 1236 prowincyę kościelną w Inflantach, w której założył trzy biskupstwa: neacheńskie, wiroń-skie i lewelskie. Nie wyniósł jednak na metropolię biskupstwa w Rydze, ale kościoł inflancki poddał pod jurysdykcyę Alberta Saubeera, którego nominacyi na biskupstwo ryskie nie dopa

ściła kapituła tameczna, nazwała więc go uroy- ! nom poznańskim założyć szkołę przy 1f.-śesł'.¹« !dv biskupem Prus i Inflant (ob. Albert Sau- ryi Magdaleny, zastrzegłszy w niej dla biskupa beer).—Jul. Bartoszewicz: „Encyklop. S. Orgel- kapituły nominacyę rektora. (Bartoszewicz „Enc. branda”.

Org.”),

Andrzej, książę Serpuchowa, trzeci syn w. ks. moskiewskiego, Iwana Kalety (* 1327 —-j- 1354), powtórnie był żonaty z Maryą, córką w. ks. litewskiego, Kiejstuta, i miał z niej syna Włodzimierza, zwanego Chrobrym, towarzysza wypraw bojowych Dymitra Dońskiego.

Andrzej,książę połocki, (źle Garbatym, tudzież Wiguntem lub Wingoltem zwany) był najstarszym synem Olgierda, z Maryi ks. witebskiej zrodzonym, i przez matkę w wierze wschodniej wychowanym. W latach 1342—3 bronił Pskowa od napadów ze strony Inflantczyków. Gdy 1345 Olgierd objął rządy Litwy, nadał A-wi księstwo połockie, po śmierci Wojna osierociałe. Jagiełło, po śmierci Olgierda, zatwierdził A-ja na dzielnicy połockiej. Pomimo tego, był A-ej głównym sprawcą zawikłań na wschodnich kresach państwa litewskiego w r. 1378. Porozumiawszy się z mistrzem inflanckim, uciekł z Połocka do Pskowa i tam obrany został księciem. Stąd udał się na Nowogród W. do Moskwy, celem wciągnięcia wszystkich do koalicyi przeciwko bratu swemu przyrodniemu, Jagielle, który, z pominięciem synów, zrodzonych z pierwszej żony Olgierda, objął ster państwa litewskiego. W. ks. moskiewski, Dymitr Iwanowicz, w kilka miesięcy po przybyciu A-ja uskutecznił pierwszą wyprawę na Litwę w zimie 1379 r. Pograniczni Moskwie książęta połączyli się z nim, pomiędzy innymi Dymitr Olgierdowicz, który osiadł w Perejasławiu Zaleskim. Pomiędzy ruską ludność monarchii litewskiej padło hasło buntu przeciwko dworowi wileńskiemu. Jagiełło, chcąc utrzymać panowanie Litwy nad połockiem, zabiegał o zawarcie z inflant-czykami rozejmu, który też stanął w tajemnicy przed Kiejstutem, w lutym r. 1380. W maju tegoż roku zawarł Jagiełło z krzyżakami układ w Dawidyszkach, na mocy którego oddał im Żmudź. Kiejstut miał być odosobniony i zginąć wraz ze starą Litwą. W taki sposób, ubezpieczony od krzyżaków, mógł Jagiełło oddać się walce z Moskwą i dlatego też wszedł w stosunki z władcą Złotej Ordy, Mamajem. We wrześniu r. 1380 pobił Dymitr moskiewski Mamaja na kulikow-skich polach, gdzie A. walczył po stronie Moskwy. W r. 1381 wysłał Jagiełło wojska pod dowództwem Skirgiełły na zdobycie zbuntowanego Połocka, którego oblężenie przedsięwzięto wspólnie z inflantczykami. Wtedy wykonał Kiejstut zamach, zajął Wilno i wziął Jagiełłę do niewoli. Skirgiełło odstąpił sromotnie od oblężenia i uciekł do Inflant. Do Połocka powrócił sprzymierzeniec Moskwy, książę Andrzej. Niedługo się tam jednak utrzymał. Jagiełło, w zmowie z krzyżakami, w sposób zdradziecki spowodował upadek Kiejstuta w r. 1382, a skoro w r. 1385 wysłał poselstwo do Polski z oświadczeniem się o królowę Jadwigę, A-ej, w obawie o los swój, oddał się, wraz z dziedzicznem swem księstwem,

Andrzej, herbu Gryf (f 17 stycznia 1249 r.), biskup płocki, syn Marka, wojewody krakowskiego. Będąc kanonikiem, z biskupem krakowskim Iwonem jeździł do Bzyinu. Gdy Iwo w podróży zmarł, Andrzej otrzymał od Grzegorza IX nominacyę na jego następcę. Zrezygnował z biskupstwa krakowskiego na korzyść wybranego przez kapitułę Wisława, w r. 1248 otrzymał płockie.

Od księcia mazowieckiego, Bolesława, wyjednał zwolnienie dóbr biskupich od różnych ciężarów.

(Krzyżanowski: „Katedra płocka”, Płock 1877, str. 88).

Andrzej, herbu Ciołek (f 1260), biskup płocki. Wyjednał u papieża Aleksandra IV bullę, uwalniającą dobra biskupa płockiego od opłat na rzecz nuncyuszów i legatów, przybywających do Polski; od księcia mazowieckiego, Ziemowita, otrzymał przywilej na zakładanie wsi i miast na prawie niemieckiemu (Krzyżanowski: „Katedra płocka”, Płock, 1877. Czacki: „O lit. i polskich prawach”).

Andrzej, syn Stefana Pogrobowca, króla węgierskiego. Podejrzewany przez niedołężnego brata swego, Władysława IV Ku mana, o knucie spisków w celu wydarcia mu korony, bojąc się jego zemsty, uszedł 1290 r. do Polski i schronił się w Sączu Starym u ciotki swej, Kunegun-dy, w założonym przez nią klasztorze. Ta po niejakim czasie oddała go pod opiekę Przemysława, księcia krakowskiego, który wyznaczył mu za przytułek zamek Chroberz, z kilku przyległe-mi włościami; ale i tam dosięgła go zemsta braterska: kilku węgrów, przekupionych przez Władysława, pod pozorem, że szukają ucieczki przed nim, wyjednali sobie u Andrzeja schronienie w jego zamku i tam, upatrzywszy sposobną po rę, utopili go w Nidzie.— („Encyklop. S. Orgelbranda”).

Andrzej Szymonowicz, syn Szymona, herbu Zaremba, kasztelana kruszwickiego, był 28-ym biskupem poznańskim (1299 do 1311), odznaczał się wielką gorliwością o prawa i przywileje kościelne. Rozdrażniony przeciwko Łokietkowi za ucisk dóbr duchownych, powstał przeciwko niemu i rzucił nań klątwę, przez co zmusił go do ustąpienia, a przyczynił się do powołania do Wielkopolski Wacława Czeskiego, na którego koro-nacyi w Gnieźnie 1300 r. był przytomny. Prowadził proces w Rzymie z margrabiami brande-burskimi, którzy, korzystając ze śmierci Przemysława, oderwali z pod władzy biskupiej probostwo santockie z całą kasztelanią. Nie doczekawszy się końca, procesu, sam sprzedał margrabiemu Waldemarowi dochody i dziesięciny, jakie miał z zabranych przez niego ziem polskich, przez co biskupi poznańscy stracili całkowicie władzę w krajach, rozłożonych nad Odrą. Rzeczywistą zasługą A. była gorliwość w sprawie oświecenia narodowego; on to w r. 13U0 pazwolił mieszcza-

w hołdownictwo zakonu inflanckiego. Aktem tym mołdawskiego, które stanowiło sufraganię arcybi-spo wodował swą, zgubę. Wprawdzie zakon inflam | skąpstwa gnieźnieńskiego. Wpływ franciszkanów cki wciągnął do koalicyi potężnych wrogów Ja- objął w tym czasie i dwór wojewodów Mołdawii, giełły, pomiędzy innymi ks. Swiatosława smoleń- gdzie czynnym głównie był A. Lacko, synAleksan. skiego, bez pomyślnego jednak skutku. Na Swia- wojewody, postanowił za radą Urbana V zjedno-tosława najprzód padł oręż Jagiełły i pokonał czyć się z kościołem rzymskim i upraszał papieża go pod Mścisławiem. Skirgiełło ruszył na Połock, o erekcyę biskupstwa w Serecie (dziś miasteczko który w marcu 1387 r. zdobyto. A. dostał się na Bukowinie) z zastrzeżeniem, aby uwolnionem do niewoli. Jagiełło odesłał brata do Chęcin było od jurysdykcyi biskupów halickich obrządku i więził go kilka lat w murach zamku. Dopiero wschodniego. Urban V erygował biskupstwo, a ca-r. 1394 wstawili się za Andrzejem: brat jego Wło- łą Mołdawię uczynił dyecezyą i A-ja mianował dzimierz ks. kijowski, Fedor ks. ratneński i Wi- pierwszym biskupem. Nie przebywał jednak A-ej tołd; na porękę ich wypuścił go Jagiełło na w swej dyecezyi ; zapewne stosunki, przyjazne wolność. Czas jakiś używał ks. Andrzej wolności zrazu unii, zmieniły się rychło tak, że pobyt bi-w Polsce, a wydatki na jego potrzeby pokrywał skupa w dyecezyi był niemożliwym. Na wezwanie Jagiełło. Z końcem r. 1394 udał się do Pskowa, królowej Elżbiety powrócił A-ej na jej dwór gdzie młodość przepędził, i zawarł nawet pokój i sprawował znowu urząd sekretarza do spraw pomiędzy tą Rzplitą a Nowogrodem. Powołany zagranicznych, słynął bowiem znajomością wielu na wyprawę Witolda przeciwko tatarom, poległ języków i stosunków międzynarodowych. W Pol-r. 1399 w nieszczęśliwej bitwie nad wodami Wor- see był w r. 1376 na synodzie prowincyonalnym skli. Pozostawił trzech synów; od jednego z nich w Uniejowie, zwołanym przez arcybiskupa gnie wyprowadzają heraldycy książąt łukomskich. Po- źnieńskiego Janusza, gdzie figurował jako biskup gańskie nazwisko A-ja nie jest znanem; to pe- Seretu. Jako benefieyum, miał w Polsce probo-wna, że Wigunt, Wingolt i t. p. polega na błę- stwo kłodawskie, które posiadał do końca życia, dzie, zawartym w t. z. kronice Bychowca (str. 22), W roku 1380 wysłało go duchowieństwo do kró-tak samo, jak i przezwisko Garbaty, które również la Ludwika ze skargami na ucisk ze strony stworzyli kompilatorowie XYI w.    A- p'ska- świeckich. W r. 1382 bawił w poselstwie kapi-

Andrzej, biskup serecki ( Ceretensis), obacz tuły gnieźnieńskiej do ks. Ziemowita mazowiec-Andrzej Wasillo.    kiego, aby zaniechał oblężenia Łowicza. Biograf

Andrzej, zwany Wasillo, Wielkopolanin, ber- A-ja, piszący w 222 lata po jego śmierci, twierdzi, bu Jastrzębiec, biskup serecki, następnie wileń- że z woli królowej Elżbiety należał do liczby do-ski. Urodził się z ojca Jana, matki Beaty herbu radców, przydanych młodej królowej Jadwidze Lubicz, w podlaskiem. Nauki odbywał przy archika- i że na tern stanowisku niemało się przyczynił tedrze gnieźnieńskiej, gdzie miał wuja Mikołaja do wyniesienia na tron polski Jagiełły, którego scholastyka. Dostał się potem na dwór biskupa znał z czasów pobytu w Wilnie. Zasługa ta zo-krak., Piotra z Fałkowa, i, przyjąwszy tonsurę stała ocenioną przez władców Polski i Litwy klerycką, sprawował urząd sekretarza biskupiego, powołaniem go na biskupstwo wileńskie. Zrezy-Z biskupem wyjechał w r. 1348 do Awenionu, gnowawszy z biskupstwa sereckiego, przyjął z rąk skąd po niespodzianym zgouie swego mecenasa Dobrogosta, biskupa poznańskiego, natenczas wi-udał się do Rzymu i tu, piastując już godność karyusza apostolskiego, wileńskie. Wprowadzony kapłańską, przywdział habit franciszkański w 27 został do nowo erygowanej katedry 6 maja 1387. roku życia. Około r. 1354 powrócił do kraju Niewielka w zaczątkach dyecezyą miała siedm tyl-i zasłynął w konwentach franciszkańskich na Ma- ko kościołów parafialnych (w Niemenczynie, Mie-zowszu darem kaznodziejskim. Następnie uprosił dnikach, Mejszagole, Krewie, Bołciach, Hajnie sobie u przełożonych pozwolenie udania się na i Wiłkomirzu). Dotacya biskupia była szczupłą, to prace apostolskie do pogańskiej podówczas Li- też król Jagiełło pozostawił A-ja przy boga-twy. Tu, oskarżony o podburzanie ludności prze- tern benefieyum kłodawskiem, którem biskupi wi-ciwko władzom krajowym, stawiony został przed leńscy długie wieki władali. W r. 1387 nadał Olgierdem. Przekonywające dowody zrobiły wra- król dla stołu biskupiego dobra Tauroginie, zenie na umyśle w. księcia: nie tylko że polecił w 1391 r. Strzeszyn. Witold dał r. 1388 Trebuny uwolnić A-ja, ale powziął nawet ku niemu sym- i Kłodno. W r. 1392 podniósł A. Witolda na patyę, wzywał go na narady. Za staraniem A-ja, wielkiego ks. Litwy; 1398 brał udział w ukła-podniósł się w Wilnie z upadku konwent franci- dach z krzyżakami na wyspie Salin. Z testa-szkański Panny Maryi na Piaskach, w którym mentu A-ja widać, że był w wielkich łaskach zamieszkiwał lat kilka, ucząc prawdopodobnie te- u Witolda i jego żony Anny. Wpływ wywierał ologii. Opuściwszy Wilno, udał się na dwór kró- na sprawy kościelne w Polsce; miłym był królo-lowej Elżbiety, żony Ludwika W., króla Węgier wi, wysokiego poważania używał w radzie litew-i Polski. Piastował godności: sekretarza, kazno- skiej. Zasługi jego, szczególniej około szerzenia dziei. jałmużnika u królowej, a nieraz jeździł ohrystyanizmu pomiędzy litwinami, wynagradzał z poleceniami dyplomatycznemi na Litwę; przeby- Jagiełło wspólnie z Witoldem. 1397 r. zapisali wał czas jakiś w Wilnie, zawsze wysoce powa- mu dochód 200 grzywien rocznych w dożywocie, żany na dworze Olgierda. Od r. 1370 piastował Był wtedy, według raportów krzyżackich, starcem A-ej godność biskupa Seretu (Ceretensis), czyli pięknego wejrzenia, czerstwym, rumianym, trochę

A. F-ska.

J. Ł.

mo-

A. P-ska.

A. P-ska,

Z W.

otyłym, urody znacznej; mówił biegle po łacinie i po niemiecku dość dobrze się tłómaczył. Posiadał gruntownie język litewski i rozwodził się z pochwałami dla niego, twierdząc, że jest wie-czno-trwałym, dopóki stać narodu litewskiego. Był pełnym uczoności i prawości obyczajów; ani duma, ani chciwość bogactw, tak czepiająca się gminnego mnichowstwa, nie miała do niego dostępu. „Przyjął nas jednak—mówi krzyżak—z taką wystawnością, żeśmy sądzili znajdować się w obliczu papieża. Uprzejmy i słodko - mowny starzec oczarował nas swojem przyjęciem. Wiek swój przepędził między litwinami, znał przeto gruntownie ten naród. Mówił, że Litwa, porzuciwszy dawne instytucye religijne, czyli bałwochwalstwo, będące zasadą jej narodowości, jest na drodze do przenarodowiema się, czego dokona w sposób nie tak ciernisty, jak prusacy. Miał tyle powagi, że edykta jego spełniały się z wszelką aku-ratnością. Lud, przyzwyczajony z dawna pogańskim kapłanom ulegać, ubóstwiał prawic tego starca czcigodnego”. Takie świadectwo wystawiają biskupowi wrogowie Litwy—krzyżacy. Znany też był z dzieł pobożności. Zbudował kaplicę św. Andrzeja, ustanowił osobnego altarzystę, dał mu mieszkanie i fundusz wieczysty. Czuwał nad utrzymaniem kościołów, ratował w niedostatku braci duchownych. W 1397 darował ubogiej kapitule swojej dwie wsie: Lubnio i Wasilkowo, a także dziesięcinę, zastrzeżoną dla swego stołu. Świadectwa współczesnych przemawiają za tern, że ważny musiał wywierać wpływ na bieg wypadków w Litwie. Horyzont jego umysłowy był wielki: polegał nietylko na wiedzy książkowej, ale i na praktyce życia, zaczerpniętej z podróży i obcowania z monarchami, najpotężniejszymi w swoim czasie. Umarł 1399 r. Źródła: „Życiorys biskupa i testament w Narbutta; „Pomniejsze pisma” (Wilno, 1856, str. 1.65 —175); „Dziennik czyli raport Kyburga” (tamże str. 133—165). Długosz, Theiner, Mon, Hung. Schmidt: „Rom. Cath. per Moldavian! episcopatus Budapestini” 1887, kładzie mylnie kilku Andrzejów, jako biskupów sereekien.

Andrzej Mu saki, książę- Albanii, panował razem z Karolem Topią; po śmierci cara serbskiego, Stefana Duszami (1355) zagarnął władzę, korzystając z rozruchów i zupełnej anarchii.

Andrzej, starszy syn księcia suzdalskiego, Konstantyna Wasilewicza (*f 1365 r.). Po śmierci ojca otrzymał od hana Czanibeka jarłyk (przywilej) na księstwo Suzdalskie, na Nowogród-Niższy i na Horodec.

Andrzej Fiodorowicz, ks. Włodzimierskiego Staroduba, w r. 1375 należał do wyprawy w. ks. moskiewskiego, Dymitra Iwanowicza, na w. ks. twerskiego, Michała Aleksandrowicza. Był również uczestnikiem bitwy na Kulikowem polu (8 września 1380 r.), gdzie razem ze swym imiennikiem, Andrzejem Fiodorowiczem, ks. ro-stowskim, dowodził prawem skrzydłem wojsk skiewskich. Protoplasta rodów książęcych: Poźar-skich, Chiłkowów, Rjapołowskick, Tatiewów, Gundorowów, Tułupowów i Paleckich.

Andrzej, 3-ci syn w. ks. moskiewskiego, Dymitra Dońskiego, (* 1382—-f* 1132 r.). Do dzielnicy jego należały: Możajsk, Wcreja, Medyń, Kaługa i Białoziersk. Był zawsze wiernym sojusznikiem starszego brata swego, w. ks. Wasila, i jego syna, Wasila Ociemnionego. Miał dwóch synów: Iwana ks. możajskiego i białozierskiego, oraz córkę Anastazyę, wydaną za Borysa Aleksandrowicza, ks. twerskiego.

Andrzej, (f 1413). czwarty z kolei biskup kamieniecki; rządził dyecezyą tylko dwa lata.

Andnzej Aleksandrowicz, książę na Rostowie, panował też w Pskowie, (1414 —1417 r.) Protoplasta rodów książęcych: Chochołkowów, Katyrewów, Bujnosowów, Janowów i Teruki-nów, którzy wszyscy do swych nazwisk dołączają nazwę; „Rostowskij.”

Andrzej ze Spław ki Spławski, herbu Le-liwa, ostatni biskup włodzimierski a pierwszy łucki, gdy katedrę łacińską z Włodzimierza przeniósł do Lucka wielki ks. Witold. Przeniesienie to nastąpiło, zdaje się, w r. 1428, wtedy bowiem aktem z 1 kwietnia, Witold, uposażając biskupstwo łuckie, nadał Andrzejowi i jego następcom wsie: Łuczyce, Wiśniów, Terczyn, Biden i Skalen w pow. łuckim; we włodzimierskim: Chota-czów, Krzyżpalice i połowę Szelenowa; tudzież kilka innych w brzeskim i drohickim. (Metr. Lit. Cod. Vit.” Nr. 1322). W 1429 r. przyjmował A. u bram Łucka dostojnych gości, pomiędzy innymi króla Zygmunta Luksemburczyka. Świdry-giełło wciągnął go do podpisania przymierza z krzyżakami w Chrismemlu 15 czerwca 1431 r. Gdy wybuchła wojna pomiędzy Swidrygiełłą a królem Jagiełłą i ostatni podążył na Łuck, starał się biskup A. uciec z oblężonego grodu, przy-czem dostał się w ręce żołnierstwa, które, nie zważa,ąc na godność biskupią, obdarło go nieli-tościwie. Zlitował się nad nim Jan z Oleśnicy, i zaopatrzył go w szaty. W 1432 r. był przy naradach grodzieńskich J agiełły z Zygmuntem Kiej-stutowiozem (pieczęcie jego wiszą przy odnośnych dokumentach). Zył jeszcze w r. 1436, gdyż w akcie brzeskim (zawarcie wieczystego pokoju Polski z krzyżakami) figuruje w pierwszym rzędzie świadków, jako biskup włodzimierski. Następcą jego był Jan Łosowicz.

Andrzej, zakonu kaznodziejskiego, biskup kijowski, piąty z rzędu, od 1426—1434. Nastąpił po nim Michał II. Podarować miał drzewo Krzy-) ża św. konwentowi lubelsk. Dominikanów Andrzej z Jas z owić, ksiądz katolicki XV-go. kapelan królowej Zofii, czwartej żony Władysława Jagiełły, sporządził na jej żądanie przekład biblii na język po i. Cenny ten zabytek staropolszczyzny przechowywał się w kraju do połowy w. X\II w rękopiśmie; w owym czasie zabrany przez węgrów , gdy z Rakoczym do Polski wtargnęli, istnieje do dziś dnia, lubo znacznie uszkodzony, w bibliotece kolegium reformo-

Andrzej.

159

wanego w Sznrosz-Patak. Od tej miejscowości na- mata (1480 r.) uczyniły Iwana skłonniejszym do zywany bywał długo „Biblią szarosz-patacką.” ustępstw. Obiecał też on wypełnić wszystkie Drukiem ogłosił go w całości (bardzo starannie żądania braci, wskutek czego A. razem z Bó-i umiejętnie) dopiero Antoni Małecki we Lwowie rysem przybyli z wojskiem do w. księcia do obo-roku 1871, p. n. „Biblia królowej Zofii u Wyro- zu nad Ugrą i tam nastąpiło pogodzenie. Wszak-żnia on w tym zabytku pięć części odmiennych że po śmierci matki (*j- 1484) położenie A-a popod względem zarówno językowym, jak stylowym, gorszyło się, ponieważ w charakterze jego i w dą-Wiek pierwszej części odnosi jeszcze do czasów Ja* żeniach w. książę upatrywał niebezpieczeństwo dwigi, a więc przed r. 1399; dalsze części umiesz- dla siebie. W r. 1488 A. powziął wiadomość, cza w kolejnem lat następstwie, tale, że ostatnia że grozi mu uwiezienie; na uczynione zapytanie przypadłaby na 1450 —1455; Andrzej z Jaszowic Iwan zaprzysiągł, że nigdy tego nie miał na my-jest, zdaniem Małeckiego, tłómaczem tylko tej śli. W r. 1491 w. książę kazał braciom swoim ostatniej części. W notatce przyklejonej na okła- posłać wojewodów na pomoc sprzymierzeńcowi dżinie rękopismu, a pochodzącej z pierwszej po- swemu, hanowi Mengli-Girejowi. A. nie usłuchał łowy wieku XVI, znajdują się na samym po- tego rozkazu. Gdy następnie (w. r. 1492i przy-czątku te słowa: „Przełożone są ty księgi ex był do Moskwy, w. książę zaprosił go do siebie Hieronymi translatione za króla polskiho Kazi- na ob’ad, a potem kazał schwytać i zamknąć mierzą... na żadanie matki Kazimierza Zofiej ro- w więzienia, z którego już nie wyszedł do śmier-ku od nar. Pana Christa 1455 przez slachitnego ci. Synów A-a, Iwana i Dymitra, Iwan UL ka-kxie Jendrzeja z Jaszowic, a pisane w Nowym zał również wsadzić do więzienia i zakuć w kąj-Miestie, 10 mil od Krakowa.“ Wypadałoby stąd, dany, dzielnicę Uglicką zaś przyłączył do w. księże Andrzej całość biblii przełożył, ale sam autor stwa.    łj

notatki mówi w dalszym ciągu o przepisywaniu Andrzej Młodszy (MeHbiuou), książę na Wo-tylko; zdanie więc Małeckiego uznać wypadnie łogodzie, siódmy syn w. ks. moskiewskiego Waza słuszne. Tłómaczenie dokonane zostało z cze- siła Ociemniotiego, (* 1452 — f 1481). Ulegał skiego przekładu biblii, w początku zupełnie do- wt zupełności woli swego starszego brata, w. ks. słownie aż do kopiowania (nieraz fałszywego) Iwana III, i dlatego cieszył się jego względami, wyrazów, następnie coraz lepiej i poprawniej po W r. 1471 Iwan III, wychodząc pod Nowogród, polsku.    p-Ch- rządy państwa moskiewskiego powierzył swemu

Andrzej Starszy, zwany Goriaj, trzeci syn synowi, Iwanowi, i bratu A-wi Młodszemu, W r. Wasila Ociemnionego ks. Moskiewskiego (* 1446    1472 w. książę, zadowolony z postawy A a wobec

*j* 1493 r.) po śmierci ojca (*j* w 1462) otrzymał sporów jego z braćmi, Andrzejem Starszym i Bo-Uglicz, Zwenigród i Bieźeck. Do r. 1472 zosta- rysem, dodał mu Torusę. A. umarł bezdzietnie wał w dobrych stosunkach ze swym bratem star- i dzielnicę swą zapisał w. księciu, któremu się szym, w. księciem Iwanem IIT. Gdy w roku 1472 zadłużył na 30,000 rubli.

A P-slca.

Jerzy Wasilewicz ks. Dmitrowski umarł bezdzie- Andrzej z Kokorzyna, profesor i rektor tnie, a w swym testamencie nic o dzielnicy swo- akademii krakowskiej, wieku XV, archidyakon jej nie wspomniał, w. książę dzielnicę tę sobie za- krakowski, teolog (doktor dekretów) i historyk brał, nic braciom nie dając. Ci rozgniewali się, kościelny, wsławił się głównie walką z husyty-ale rzecz wkrótce została załagodzoną: Iwan po- zmem, clo której odnoszą się dwa jego dzieła: wydzielał pewne miasta wszystkim braciom, oprócz „Determinationes... contra articulum de commu-A-a, który właśnie natarczywie żądał podziału, nione sub utiaque specie”, oraz „Tractatus su Wtedy matka, która A-a bardzo kochała, dała per officio missae contra novos Bohemorum erro-rnu kupione przez siebie miasteczko Romanów nad res” (1425). Pisał prócz tego dzieje kościoła, so-Wołgą. Druga kolizya młodszych braci z w. bie spółczesne; był ten rękopis w Bibliotece ja-księciem nastąpiła z powodu prawa odjazdu bo- giellońskiej jeszcze w w. XVIII. jarów, które Iwan III przyznawał w takim tylko Andrzej Szeliga, objął stolicę biskupią razie, jeśli bojarowie odjeżdżali od książąt dziel- w Wilnie po Janie Łosowiczu. Sykstus IV, bullą nicowych do niego. W r. 1479 bojar, kniaź Ły- z 27 sierpnia 1481 r., wybór potwierdził; pozwo-ko-Oboleński, niezadowolony z w. księcia, odje- lił mu wyświęcić się w obecności trzech lub czte-chał do księcia Borysa Wołockiego. Kiedy Bo- rech biskupów, w jedności z kościołem będących, rys odmówił wydania, w. książę kazał schwytać Pobożny i cnotliwy, piastował godność biskupią i przywieźć do Moskwy Oboleńskiego. A. ujął się lat 10, od 1481 - 1491 r.; nastąpił po nim Woj-za pokrzywdzonym księciem Wołockim. Bracia ciech Tabor.

wszyscy się złączyli i ruszyli zbrojno do ziemi Andrzej z Łabiszyna, doktor teologii i pra-nowogrodzkiej, ztamtąd zawrócili do granic li- wa kanonicznego, profesor akademii krakowskiej tewskich i weszli w stosunki z królem polskim w w. XV, napisał po łacinie mowę o uczonych Kazimierzem, który im zresztą pomocy nie udzie- mężach akademii krakowskiej i jej losach. Wyli!. Również zawiodła ich rachuba na pomoc ze kładał fizykę Arystotelesa i niektóre części logi-Pskowa. Chcąc rozdzielić swych nieprzyjaciół, ki tegoż. Za jego dziekaństwa postanowiono na w. książę ofiarował A-owi Kaługę i Aleksin, lecz wydziale filozoficznym prowadzić stale księgę pil-ten propozycyi nie przyjął. Rzecz jednak i tym ności (Liber diligentiarum) profesorów, zarówno razem dała się załagodzić, gdyż zabiegi hana Ach- co do lekcyj, jak co do dysput; postanowienie

wo

to weszło istotnie w życie. Księgę ową częścio-(t. j. od r. 1487 do 1563) wydał dr. Wł. Wisłocki (Kraków, 1886).

Andrzej z P o z n a n i a, zwany Grzymała, napisał w XV w. dzieło: „Canones resolutarum ta-bularum”; rękopism jest w Bibl. jagiellońskiej.

Andrzej, udzielny książę na Starycy, najmłodszy z synów w. księcia Iwana III (* 1490 — f 1537 r.). Ze starszym swym bratem, w. księciem Wasilem III, żył w zgodzie. W parę dni po śmierci Wasila (który urn. 3 grudn. 1533 r.), na rozkaz regentki Heleny, starszy z braci zmarłego, Jerzy, został schwytany i zamknięty do więzienia. A. do tej sprawy brata nie był zamieszany i spokojnie dalej przemieszkiwał w Moskwie. Gdy już odjeżdżał do swojej dzielnicy (w marcu 1534 r.), A. zaczął wypraszać sobie różne miasta, których mu jednak odmówiono, lecz natomiast obdarzono go końmi, futrami i puha-rami, z czego nie był zadowolony i wyjechał do Starycy. Znaleźli się ludzie, którzy o tern jego niezadowoleniu donieśli Helenie, jemu zaś wmawiali, że grozi mu uwięzienie. A. osobiście przybył do Moskwy, aby się rozmówić z regentką, lecz to nieporozumień nie usunęło. Po powrocie do Starycy A. żył w ciągłej obawie; Helena po trzykroć zapraszała go do Moskwy na naradę o wojnie Kazańskiej (1537 r.), lecz on nie przyjechał, wymawiając się stale chorobą. "Wtedy Helena wysłała do Starycy poselstwo, z osób duchownych złożone, a jednocześnie silne wojsko miało przeciąć drogę do litewskiej granicy. A. uciekł do ziemi nowogrodzkiej, gdzie mu się udało pobuntować wielu obywateli. Jednakże, gdy go wojsko wielkoksiążęce dogoniło, A. nie śmiał stoczyć z niem bitwy, lecz skutkiem perswazyi dowódcy, ks. Owczyny-Telepniewa-Oboleńskiego, ulubieńca Heleny, i zapewnień, że mu się nic złego nie stanie, zgodził się przybyć do Moskwy. Helena nie potwierdziła umowy, zawartej przez Obo-leńskiego i wykonanej przez niego przysięgi. A. wtrącony do więzienia, w kilka miesięcy potem umarł. Z nim razem uwięziono żonę jego, Eufro-zynę, i syna Włodzimierza. (Enc. russka Andre-jewskiego).

Andrzej, ataman dońskich kozaków, wXVI w., za panowania cara moskiewskiego Iwana Groźnego, robił wyprawy łupieskie nad Wołgą i często ze swym oddziałem wpadał do Persyi. Gdy surowe rozkazy z Moskwy wzbraniały im takich napadów, kozacy podzielili się na dwie części, z których jedna, pod wodzą Jermaka, udała się do Permu, a stamtąd na podbój Syberyi, druga część, pod wodzą A-a, puściła się na morze Kaspijskie i łupiła w dalszym ciągu wybrzeża. Gdy gwałtowna burza rozbiła okręt i zatopiła A-owi wielu ludzi, cofnął się ku górom Kaukazkim, założył tam forteczkę Sudży, skąd trapił kraje okoliczne. W r. 1580 poddał się carowi moskiewskiemu, który go uczynił naczelnikiem górskich kozaków. W następstwie założył A. drugą fortecę, Aksai, a w r. 1594 trzecią, Kojsu. W r. 1601 uderzył A. na miasto Terky, lecz zoslał orlparty i stracił Sudźy (zwane podług jego imienia „Andre-jewskij horodok”) i Kojsu. Rok śmierci jego nie wiadomy. A. jest pierwszym zdobywcą krain kaukazkich na rzecz państwa russkiego. („Ottuv Nauo. Słownik”).

Andrzej Lubelczyk z Bochni, kanonik i kaznodzieja katedry lwowskiej, magister, dał się poznać z polemik z różnowiercami w pierwszej połowie XVI wieku. Dzieło jego ma napis: „Tu-multuaria responsio in libellum Philippi Melanc-tonis, nuperrime de Ecclesiae auctoritate et vete-rum scriptis impie editum” (Kraków, 1540).

Andrzej, takie nosił imię śpiewak na dworze wojewody trockiego w XVI w., wsławiony znako-mitem wykonywaniem pieśni ludowych. Gołem-biowski: „Gry i Zabawy”.

Andrzej a Spiritu Sancto, trynitarz, definitor prowincyi polskiej, wydał w r. 1776 w Warszawie dwa dzieła: „De bello in Europa ab po-tentissiinis imperatoribus gęsto” i „Casus conscien-tiae pro regno Poloniae ex declarationibus pontifi-cum collectif

Andrzej z Kobylina, ob. Glaber.

Andrzej de Pallatio, ob. Pallatio. Andrzej, drugi biskup poznański, ob. Łask ary.

Andrzej, trzeci biskup poznański, ob. Bnin-ski.

Andrzeja św. order, z ruskich najwyższy i najstarszy, ustanowiony przez Piotra I d. 10 marca 1699 r., nadawany bywa za nadzwyczajne zasługi; wielcy książęta otrzymują go przy chrzcie. Xa mocy przepisów z r. 1804 i 183 L kawaler tego orderu staje się zarazem kawalerem orderów: Aleksandra Newskiego, Ś. Anny i Orła Białego. Ma jedną klasę. Oznaki są następujące: 3 ) krzyż niebieski na czarnym dwugłowym oHe, o trzech koronach; na tym krzyżu wyobrażenie S. A-ja, a pu czterech rogach krzyża cztery łacińskie litery

S. A. P. R. {Sanctus Andreas patronus Russiae). Na odwrotnej stronie wstęga z napisem: „Za wiarę i wierność“ (3a Bhpy h BhpHOCTt), który stanowi dewizę orderu; w dni uroczyste krzyż ten nosi się na łańcuchu na szyi. 2) Gwiazda srebrna; w środku niej orzeł z* krzyżem i wyobrażeniem św. Andrzeja; naokoło, w polu niebieskiem, dewiza; u dołu zaś dwie gałęzie wawrzynowe. Noszoną ma być na lewej stronie piersi. 3) Szeroka wstęga niebieska, noszona przez prawe ramię. Uroczysty ubiór kawalerów tego orderu stanowi: 1) Długi zielony płaszcz aksamitny, ze srebrnemi sznurami i kutasa-mi, podbity białą materyą; z lewej strony gwiazda haftowana. 2) Kaftan biały materyalny, ze złotym galonem i frendzlą, oraz z wyszytym na piersi krzyżem. 3) Kapelusz czarny aksamitny, z czerwonem piórem i krzyżem, z wąskiej wstążki zrobionym. Przy nadaniu tego orderu niechrześcianom, krzyż i wyobrażenie św. A-ja zamienia orzeł rosyjski. Dwunastu kawalerów tego orderu, w tej liczbie trzech duchownych, otrzymują (podług ustawy 1842 r.) dotacye roczne w ilości 21,325 r. Przy konferowaniu tego orderu pobiera się 800 r. Przy nadaniu go wojsko-

wym, do oznak dodają się dwa miecze. Święto tonalnej wielkości postać „Króla Łokietka, w gr< c e orderu ohchodzonem bywa 3d listop. (st st.) Ojcowskiej ukrywającego się”, jest przedmi tein (Patrz: „Cboä'b 3aK.” T. I. ,,yoj)eac^eHie Op,a,e- obrazu, wystawionego w Warszawie v r. 1881; HOBi.”).    J-J' wyraz energii i powagi królewskiej widnieje w po-

W. tierscf.

Andrzeja św. order wojskowy, ustanowiony stawie nawpółleżącej Władysława. W ostatnich w r. 1608 przez Wincentego Oouzagę, ks. Man tui. czasach wystawiła p. A. w Warszawie obrady Andrzeja św. order szkocki. W r. 819 miał religijne: „Chrystusa uzdrawiającego niewidome-być ustanowiony przez A chajusa, króla szkockiego, go” (1882 r.); „Jadwigę spełniającą uczynki miło-zakon rycerski, na pamiątkę ukazania się królo- sienie” (1885 r.). Maluje też portrety. Ogólną wi po pewnej krwawej bitwie białego krzyża, cechą malowideł A-y stanowi dobry rysunek i ko-z przygwożdżonym do niego świętym A-m. Pierwszą loryt żywy, a nieraz wytworne dotknięcie, organizacyę temu zakonowi nadal Jakób 1. w r. Andrzejów, nazwa wielu miejscowości. Z tych 1087; następmie potwierdzili go Jakób V i Anna w samem Królestwie polskiem sześć można nali-w r. 1534, i wtedy nosił on nazwę zakonu ostu czyć. Najbardziej zasługuje na uwagę osada, da-(ordo cardui). Z biegiem czasu został zapomniany, wniej miasteczko, w pow. ostrowskim, gub. łom-Wznowiła go i właściwe statuta spisać kazała żyńskiej, nad rzeką Broczkiem, założone na grun-dopiero królowa Anna w r. 1703; zmiany i po- tach wsi Wronie w 1528 r., pizez Andrz. Krzyc-prawki czynili Jerzy I. 1723 r., Jerzy IV w 1827 kiego, biskupa płockiego, który od Zygrn. I. przy-roku i Wilhelm IV w r. 1833. Oprócz króla, no- wilej wyjednał i od swego imienia je nazwał. Cho-si go tylko 16 kawalerów. Ma jeden stopień, ciąż własność biskupów płockich, A. i.ądził Dewiza jego: Nemo me impuni' Uicessit”. Oznaki: się prawem magdeburskiem i nie dopuszczał ży-medalion owalny złoty, wokoło mego wypisana dów. O świetnym dawnym stanie świadczy ob-dewiza i wyobrażony oset; pośrodku w polu zie- szerny i piękny kościoł, staraniem biskupa Bara-lonem św. A., z krzyżem w ręku. Noszony bywa nowskiego w 1606 r. ukończony. Obecnie ma za-na złotym łańcuchu, lub na wstędze zielonej przez ledwo 1200 m-ców, w tej liczbie 580 żydów. Pora mię; w tyra ostatnim wypadku nosi się przytem siada wielki zakład stolarski, dostarczający po-gwiazda srebrna z krzyżem św. A-ja i dewizą, na rządnych mebli.

ziOonej wstędze wypisaną. Święto 23 listop.    Andrzejowczyk ( Andre o viensis, także Ję-

Andrzejewo, najludniejsza gmina ptu i gub. drzej owczykt Maciej, drukarz krakowski suwalskiej, w odległości 22 w. od m. gub., do której XVII wieku. Z początku zarządzał sławną dru-wchodzi 34 wsi i przysiółków, liczących w ogóle karnią Łazarzową (ob.), potem objął ją na sie-4000 z górą mieszkańców, w trzeciej części litwi- bie (1615, 1616 r.), dodając nadrukach, swojem nów. Pomimo to, do ostatnich czasów, osada nie nazwiskiem opatrzonych, słowa: ex officina Laza-posiadała ani kościoła, ani szkoły. („8łown. geogr.” ri\ w końcu, od r. 1617, wzmianki tej zgoła za-str. 36).    niechał. Druki jego nie odznaczają się już taką

P. CU.

Andrzej ko wiczówna Butowt, Magdalena, jak Łazarzowe pięknością; czcionki są zużyte, współczesna artystka malarka, urodzona w ro- staranność w odbiciu mniejsza. Lubo wydawał ku 1852-gim. Między latami 1873 a lb77 kształ- cenne dzieła (np. „Ekonomika Arystotelesa ciła się w malarstwie w Monachium, pod kie- w przekładzie Sebastyana Petrycego” r. 1618), runkiem Lizenmajera. Pierwszą jest z artystek przeważnie jednak publikował pisemka po mniej' naszych,(torujących drogę innym w pomysłowości sze: dysputy, panegiryki, rozprawki dla zyskania malarskiej, z zakresu obyczajowego i historycz- stopni naukowych ogłaszane w lichym języku lanego. W Warszawie wystawiła po raz pierwszy cińskim; książek w mowie ojczystej druk. wał nie-w r. 1876 obraz przysłany z Monachium, a przed- wiele. Spadkobiercy A-ka prowadzili drukarnię stawiający „Kochanowskiego przy zwłokach Pr- przynajmniej do r. 1648. (Ob. Bandtkie: „Historya szulki”. Praca ta zrobiła swojego czasu wrażenie drukarń krakowskich,” 1815, str. 395—402). wybornym rysunkiem i wielką wytrawnością wy- Andrzej o wski Antoni, znakomity botanik konania, zadziwiającą w młodej artystce; dopiero (* 1785 r. w Warko wieżach, gub. wołyńskiej, następny obraz, wystawiony w r. 1877, przedsta- f 1868), gdzie ojciec jego, Łukasz był kasyerem wiający „Kardynała Medyceusza”, oglądającego banku hr. Prota Potockiego, po upadku zaś tego wykopaliska etruskie, przekonał, iż Kochanowski banku, zarządzał dworem br. Walewskiego w Tu-był nawskróś przesiąknięty wpływem Lizenma- czynie. Tam to A. odebrał pierwsze wykształ-jera, zupełnie bezpośrednim. Samodzielność panny cenie, a następnie oddany został do szkół w Mię-A-y, od Medyceusza wyraźniej rozpoczynająca się, dzyrzeczu Koreckim, które wszakże z powodu zaznacza się zupełnie innemiwłaściwościamnmiejsoe śmierci ojca r. 1801 porzucić musiał, zaledwie szerokich płaszczyzn zastępuje bardziej drobią- cztery klasy skończywszy. Wtedy zaopiekował się zgowe wyrobienie; miejsce spokojnego harmo- nim zięć hr. Walewskiego, hr. Aleksander Chod-nijnego kolorytu - żywość barw i efekt światło- kiewicz, i oddał go na naukę malarstwa do Wilna, cieniowy. Podobnego rodzaju przymioty ma na- pod kierunek J. Oleszkiewicza, w dzieciństwie je-stępujący po tym obraz „Branka tatarska, o któ- szcze bowiem A. przejął się był zamiłowaniem rą kości rzucają napastnicy”; charakterystyczne do sztuk pięknych, pod wpływem bawiącego cza-cechy mongolskiej rzeszy, dobrze plastycznie wy- sowo w Warkowiczach profesora uniw. krakow-zyskane, stanowią jego zaletę najważniejszą. Na- j skiego, Szopowicza. Jemu toż to zawdzięczał i po-

21

Encyltlooedya Pow«ie,;hna lluntr

dr—

Tlę. 102. Anrtrzejowski Antoni.

na-

Andrzejowskia, v. Andreoskia. Rodzaj należący do rodziny roślin Krzyżowych (Cruciferae), ustanowiony przez A. P. De Candolla, cześć Ant. Andrzejowskiego (Prodr., I. 1190). Rodzaj ten składa się z trzech garunków: A. in-tegrifolia, A. eglandulosa, i A. pedinata, oddzielonych od rodzaju Rukwi (Sisymbrium), w którym tworzyły one siódmą sekcyę. Charaktery jego są następujące: Kielich złożony z czterech listków jednakowych, opadających; płatki korony całe i paznogciowate; dwa pręciki krótsze, wolne, cztery dłuższe, połączone w pary i uzbrojone w ząbek przy wierzchołku od strony wewnętrznej; łu-szczyna beztrzenkowa, cokolwiek zaokrąglona, o ścianach nieco wklęsłych; przegroda błoniasta; szyjka krótka i cienka; nasiona owalne, w jeden rząd uszykowane, opatrzone w zarodek o liście-niach płaskich, grzbietem do korzonka przytulonych. Są to rośliny zielne, o łodygach krótkich i cienkich, liściach równowąskich, kwiatach czerwonawych, zebranych w grona, właściwe klimatowi Syberyi.    J*A*

Andujar (wym. Anduhar), miasto w hiszpańskiej prowincyi Andaluzyi, w departamencie Jaen, nad Grwadalkwi wirem, przez który wiedzie starożytny most o 17 arkadach, i przy drodze żelaznej z Madrytu do Sewilli. Leżąc na południowym stoku Sierra Moreny i w wyższej części Andaluzyi, odznacza się nader łagodnym klimatem, nie ulega bowiem wpływowi ani północnych

einer do nauk przyrodniczych, który jeszcze bar" dziej w nim rozwinęły bliskie stosunki z prof. Jędrzejem Śniadeckim; skutkiem tego, po za lek-cyami rysunków, uczęszczał do uniwersytetu na wykłady botaniki i zoologii. Po kilkoletnim pobycie w Wilnie, powrócił na dwór Chodkiewicza i trudnił się malowaniem widoków i dekoracyj. Wkrótce wszakże, młodzieniec żądny wiedzy, opuścił życie dworskie, wygodne i spokojne, i udał się o własnych siłach do liceum w Krzemieńcu,

w którem zrazu, utrzymując się z lekcyj rysunków, potem na koszcie szkolnym, chlubnie kursa ukończył. Następnie dawał lekcye na pensyach prywatnych i po domach bogatych panów, którym też urządzał ogrody, porządkował cieplarnie. albo mentorował młodym ich synom, a dzięki ich pomocy, odbył w latach 1814, 1816 i 1818 wycieczki botaniczne, w roku zaś 1821 zwiedził Warszawę. Wreszcie został adjunktem botaniki w liceum krzemienieckiem, gdzie był gorliwym pomocnikiem prof. Bessera i w latach 1822, 1823, 1824 i 1829 odbywał wycieczki naukowe, bądź sam, bądź też z profesorem Eichwaldem, w guberniach: wołyńskiej, podolskiej, kijowskiej i cher-sońskiej. W r. 1833, po zamknięciu liceum krzemienieckiego, przeniesiony na adjunkta katedry historyi naturalnej do uniw. św. Włodzimierza w Kijowie, w 1839 r. wysłany został na nauczyciela tegoż przedmiotu do liceum ks. Bezro-rodko w Nieżynie. Tam w 1856 dosłużywszy się emerytury, zamieszkał w gub. kijowskiej, w powiecie taraszczańskim, w dobrach hr. Aleksandra Branickiego, Stawiszczach, gdzie kosztem właściciela założył ogród botaniczny roślin krajowych, który z miłością aż do zgonu wzbogacał i pielęgnował, (f 1868, d. 12 grud.). Prace A-go naukowe są następujące : „Czackia, genre determine” z ryciną, Krzemieniec, 1818. (Jest to opis wynalezionej przez A-go rośliny „Naczyniec”, zwanej Czackią, na cześć założyciela liceum krze-mieniec.). 2) „Rys botaniczny krain, zwiedzanych w podróżach pomiędzy Bohem i Dniestrem, od Zbrucza aż do morza Czarnego, odbytych w latach 1814, 1816, 1818 i 1822”, Wilno, 1823. Wydanie drugie, z dodaniem podróży 1823 i 1824, tamże 1830.    3) „Nauka wyrazów botanicznych,

dla łatwości determinowania roślin, czyli zasto-wania do nich opisów, porządkiem abecadła ułożona”, Krzemieniec, 1825. 4) „Słownik roślin, grekom staroiytaym znanych”, ułożony wspólnie z Besserem, drukowany 1827 w „Dzienniku Wileńskim” i w osobnej odbitce. 5) „Flora Ukrainy, czyli opisanie roślin, dziko rosnących w Ukrainie

przedduieprowej”, (wydanie pośmiertne 1869 r. w Warszawie). Specyalnym przedmiotem badań A-go były rośliny krzyżowe (cruciferae), wiele też w nich odkryć porobił i nazwiska im pona-dawał, wogóle zaś wiele się nauce polskiej zasłużył przez ułożenie i utrwalenie terminologii botanicznej. Na pamiątkę też jego zasługi, August Decandolle nowy jeden rodzaj Rukiewki (Sisymbrium)i nazwał Andrzejów skia. Podobneż odkrycia poczynił A. w mięczakach i skamieniałościach, których duże udeterminował i ponada-wał im nazwiska chlubnie znanych naturalistôwî Syreniusza, Kluka, Jundziłła, Bessera, Puscha, Jarockiego, Jakowickiego, Eichwalda i innych. Oprócz powyżej wymienionych dzieł, umieszczał wiele rozpraw po czasopismach lub wydawał w broszurach: po polsku, po łacinie, po francusku i po niemiecku, często zdobiąc je własnoręcznemu rysunkami. Do takich, pomiędzy innemi, należą: „Notice sur quelques coquilles fossiles de Volhynie et Podolie” (1830); „Fossile Conchy-lien Volhyniens und Podoliens” (1835); „Remarques sur les terrains plutoniques de Śudduest de la Russie” (1850) i t. d. Oprócz prac naukowych, oddawał się też i literaturze nadobnej, i pod nazwiskiem Detiuka (jest to przydomek Andrzej o wskich), wydał ciekawe pamiętniki z życia wołyńskiego p. t. „Ramoty starego Detiuka o Wołyniu“ (1860—1861), oraz dwie powieści, ogłoszone jako serya druga „Ramot,“ w dwóch tomach: 1) „Synowie Władysława Hermana“; 2) „Dobiesław“, Kraków, 1866 r. — Źródło: „Tygodnik Ulustr.“, 1869 r.

na

And. S.

A. Sz.

Aud S.

wiatrów, niekiedy mroźnych, od których zasłania je S. Morena, ani dokuczliwych gorących wiatrów południowych, od których broni wyniosłe pasmo S-a Newady. Okolica, dobrze zroszona przez rzeki, należy do bardzo urodzajnych. Mieszkańcy, w liczbie 12,000, trudnią się wyrobem słynnych w całej Hiszpanii naczyń glinianych do chłodzenia wody, zwanych bucaros albo alcarazzas, zajmuje się także uprawą roli oraz handlem (wielkie jarmarki). W roku 1808 wojska francuskie w liczbie 10,000 pod wodzą Dupont’a, osaczone w pobliskim wąwozie Bayleńskim przez liiszpa-nów pod wodzą Castanosa, złożyły broń 21 lip. po trzydniowej bitwie.

Andwari w mitologii skandynawskiej karzeł-ryba, strzegący skarbu olbrzymiego, który mu wydziera bożek Loki, a który staje się potem węzłem cyklu Nibelungów. — Por. Grimm: „Deut. Mythologie,” 1854, sir. 559. — „Edda”, w przekładzie Simrocka, 1888, str. od 307 i in.—Bug-ge: „Ueb. die Entstehung nörd. Göttersagen,” tłómacz. Brennera, str. 106.

Andy. ob. Kordyliery.

Andyjski łańcucti, północno-wschodnia gałąź kaukazkiego pasma, odszczepiająca się od niego u szczytu Barbalo i kończąca się u połączenia Kojsu-Awaiskiego i Andyjskiego. Stosownie do układu całego pasma, południowy stok bardziej stromy, niż północny, co utrudniło opanowanie Dagestanu.

Andyjski okrąg obwodu dagestańskiego, zawarty w zakątku między głównym łańcuchem kaukazkiego pogórza i jego gałęzią tej nazwy, liczy do 50,000 m-ców na 8,500 kim. Rzeki i rzeczułki płyną w głębokich wąwozach, utworzonych przez obnażone z lasu góry, lecz dostarczające wybornych pastwisk, stąd chów bydła jest głów-nem zatrudnieniem ludności, jakkolwiek oddaje się ona po części rolnictwu, z wielkim wysiłkiem uprzątając głazy i posiłkując się sztucznem nawodnianiem piętrami rozłożonych niw Ludność mówi narzeczami języka, którego badanie prowadzi Leonard Zagórski, sekretarz oddziału kaukazkiego Towarzystwa geograficznego. Mieszkańcy wyznają religię muzułmańską, uchodzą za najdzikszy z ludów góralskich i najdłużej obstawali przy bzamilu (ob.). Niewielką liczbę chrześcian stanowią rosyanie, jako urzędnicy i załoga wojskowa, a także Ormianie, w których ręku znajduje się handel. Siedlisko zarządu „Bot-mich” nad And. Koj su, który przepływa cały okrąg. W odległości 3 w. twierdza Preobrażeń-ska, broniąca mostu żelaznego przez rzekę. Poniżej auł „Konliditt” z warzelniami soli. A- Sz-

Andyowie, gałąź lesgińskiego plemienia, zamieszkująca pogranicze Perskiego obwodu po obu stronach górskiego łańcucha, który swą nazwę od niej otrzymał.

Anegada, wyspa w Małych Antyllach, należy do grupy Dziewiczych (VirginTsl.) i jest najbardziej ku północy wysuniętą    sz. pn., 64°

dł. z. Gr.). Otacza ją szereg bardzo niebezpiecznych raf koralowych, stąd brak dogodnych przystani; grunt płaski, mało urodzajny, ledwie podatny do pastwisk; mieszkańcy w liczbie 500 na 35 km. □, zajmują się hodowlą bydła i wydobywaniem soli z wody morskiej.

Anegdota. Jest to wyraz pochodzenia greckiego, przedstawiający właściwie liczbę mnogą rodzaju nijakiego: od anekdoton i znaczy „niewy-dany.” W tern znaczeniu stosowano wyraz A. do takich pism starożytnych autorów, które nie były jeszcze ani razu wydane i przeto nieznane były wcale szerszej publiczności. Od wynalezienia druku, zaczęto nazywać A-mi takie utwory greckich lub łacińskich autorów, które już po ogłoszeniu drukiem wszystkich bardziej znanych pomników starożytnej literatury, na nowo odkrywano luh wydobywano z zapomnienia i po raz pierwszy drukowano. Koło tego rodzaju wydawnictw położyli szczególne zasługi: Im. Bek-ker, Bachman, Boissonade, Heimbach, Cramer i inni. Pod tytułem „Anekdota Oxoniensia” wydaje obecnie Max Müller w Üxfordzie zbiornik, do którego wchodzą utwory przeważnie w językach wschodnich, po raz pierwszy drukiem ogłaszane. Z tego pierwotnego znaczenia wyrazu rozwinęło się drugie, które spotykamy już w VI w. po Chr. Ziaczęto wtedy stosować go nietylko do całych niewydanych dzieł, lub większych ich części, ale i do drobniejszych opowiadań lub opisów, których treścią były mniejszej wagi fakta i szczegóły historyczne, dotyczące przeważnie życia prywatnego znanych w dziejach osób. Fakta te, skądinąd częstokroć bardzo zajmujące i rzucające nieraz ważne światło na charakter postaci historycznych i na pobudki, które ich postępowaniem kierowały, przeoczone jednak lub umyślnie pominięte przez historyków w poważnym stylu, tułały się bądź w ustnej tradycyi, bądź w ulotnych pisemkach, aż się znalazł ktoś, co, uznając ich ważność dla historyi, lub też w pogoni za łatwym i zajmującym materyałem, zbierał je i ogłaszał, podając w ten sposób do wiadomości ogółu rzeczywiste anegdoty, t. j. rzeczy dotąd niewydane i nieznane szerszej publiczności. W tern znaczeniu zapewne nazwał Prokopiusz, historyk VI wieku po Chr., A-mi swoje „Dzieje tajemnicze,“ zawierające mnóstwo ciekawych i częstokroć uszczypliwych szczegółów z życia cesarza .Justyniana. Jemu-to właściwie można przypisać pierwsze zastosowanie wyrazu A. do tego rodzaju wiadomości historycznych. Szczegóły anegdotyczne nie znajdowały miejsca w dziełach poważi.ych dziejopisarzy z dwóch przyczyn: Jedne wydawały się zbyt błahemi, żeby stanąć obok faktów, którym autorowie przypisywali większe znaczenie, lub też nie licowały, z powodu swej treści, z powagą historyi; inne znowu, dotyczące współczesnych osób, musiały być przemilczane częstokroć ze względu na bezpieczeństwo autora. Były to przeważnie szczegóły, wystawiające znane w dziejach osoby ze strony śmiesznej lub niebardzo pochlebnej. Nie zawsze i nie wszędzie jednak historya brzydzi się A-tą. Niemało historyków obticie korzysta z dostarczonego przez nią mate»

ryału, gdy inni. przeciwnie, zamykają przed nią życia sławnych mężów stanu i wojowników. Pó-podwoje historyi. Ze starożytnych dziejopisów źniejszy krytyk i historyk mniej znajduje tutaj do pierwszych należą Herodot i Liwiusz, do dru- prawdziwie historycznego materyału, a więcej gich surowy Tucydydes i wytworny Salustyusz. wiadomości urywkowych, o treści anegdotycznej. Tacyt stara się unikać A-ty w swoich opowiada- Z drugiej strony drobne zdarzenia i wypadki ży-niach o cesarzadi rzymskich; nie zawsze mu się cia prywatnego większy zwykle mają wpływ na to jednak udaje. Istnieje w dziejopisarstwie ro- działalność literacką lub artystyczną, niż na ży-dzaj, który posiłkuje się przeważnie materyałem cie polityczne. Historyk więc literatury i sztuki, anegdotycznym. Tym rodzajem jest biografia, więcej korzystając z materyału anegdotycznego, Takie zbiory życiorysów wielkich mężów starożyt- większą musi też rozwinąć czujność przy wybo-ności, jak pisma Plutarcha, Dyogenesa z Laerty, rze i ocenie tego materyału. - Dalszy rozwój zna-Swetoniusza, przepełnione są historycznemi A-mi. czenia wyrazu A. polega na tern, że drogą uo-Posiadają one niemałą wrartość historyczną, po gólnienia zgodzono się nazywać A-mi wszelkiego pierwsze: o ile są prawdziwe, jako diogocen- rodzaju krótkie opowiadania o osobach, traktu* ne źródła z pierwszej ręki; powtóre, bez wzglę- jące o jednym jakimś wypadku lub małej grupie du na prawdziwość, jako materyał, ułatwia- wypadków, ściśle z sobą połączonych, treści, o ile jący za pomocą drobnych rysów zrozumienie można, wesołej, dowcipnej, a nieraz i satyrycznej, ważnych faktów i wybitnych osób i rzucają- Siadów jednak historycznego, swego pochodzenia cy nieraz na całe narody i epoki dziejowe wię- A. nigdy nie zatraciła. Ślady te znajdujemy cej światła, niżby tego dokazać mogły najmozol- w tej niezbędnej właściwości każdej A-ty, że jest niejsze dociekania historyczne, obracające się wy- ona prawdziwą lub za taką się podaje i że tre-łącznie w kole tak zwanych większych faktów, ścią jej jest zawsze jakiś fakt, wzięty z życia (Izy nie odbija się, jak w zwierciedle, cała wiel- osoby, która istnieje lub napewno istniała, przy-kość Sparty, w epoce wojen perskich, w anegdo- najmniej w mniemaniu opowiadającego. Zacho-tycznej odpowiedzi pewnego spartańczyka, że mi- wanie tych dwóch właściwości odróżnia A-tę od ło mu będzie walczyć w cieniu, skoro jest praw- bajki. Z licznych zbiorów anegdot pierwsze miej-dą, że słońca od mnogości pocisków nieprzyja- see, ze względu na starożytność i znaczenie dla cielskich widać nie będzie? Czy nie staje przed nauki, zajmują „Noctes Atticae” Greliusza. Wspo-naszemi oczyma postać króla chłopków w całej umieliśmy już wyżej o Prokopiusza „Dziejach ta-swojej wielkości, gdy czytamy opowiadania o je- jemniczych.” W wiekach średnich używały pew-go odwiedzinach w chałupach kmiotków z pod nej wziętości: „Poggii Florentini, facetiarum li-Krakowa? I poważna historya nie gardzi dzi- ber,” 1470; „Melandri iocorum atque seriorum li-siaj w zupełności A-tą, przyznając jej znaczenie bri” (1600); „Mottie facezie” Arlota. tak naukowe, jak dydaktyczne. Pod tym ostat- ku francuskim zasługują na uwagę: „Moyen de nim szczególnie względem zasługuje na uwagę hi- Parvenir,” przypisywany Rabelemu; „Anecdotes storyczna A., jako łatwo wrażająca się w pamięć de la cour de Florence par Yarillon;” „Anecdo-uczącej się młodzieży i zostawiająca w jej urny- tes de la cour de Louis Philippe.” W Niem-śle ślady głębsze od faktów’ czysto naukowego czech: Paolego: „Scherz mit der Warheit; Schimpf charakteru. Jeżeli A-ty, polegające na prawdzi- und Ernst.“ W polskiej literaturze charakter wych faktach lub przynajmniej wiernie malujące anegdotyczny posiadają sławne „Fraszki“ Ko-charakter danej osoby albo epoki, dzielnie się chanowskiego. Maciejowski wspomina (,,Piśmien. przyłożyły do rozjaśnienia i ożywienia trudnych poi." 3, 169) o zbiorze p. t. „Facecye polskie, nieraz i zawiłych kwestyi historycznych, to z dru- żartowne a trefne powieści biesiadne“ i t. d. giej strony nagromadziło się w ciągu wieków ło (oko 1650 r.). Liczne zbiory anegdot spotykanie mało fałszywych anegdot, zmyślonych bądź my także w literaturach chińskiej i arabskiej. T- s-przez niechętnych lub chciwych skandalu dziejo- Anek, bożek domowy kraińców, zostający pod pisarzy, bądź przez ludzi, zostających pod wpły- rozkazami Hospodarczyka. Opiekował się czela-wem pewnych partyj albo idei. Te fałsze, poda- due mi dziewkami, i znaczyło to samo, co r/ym-wane częstokroć na równi z prawdą przez histo- ski Ancnlus.

W języ-

ryków, niemało przyczyniły się do skrzywienia Anel Dominik, lekarz armii francuskiej sądu o znanych w dziejach osobach, do zacie- (w początku XVILI w.), następnie chirurg kró-mnienia kolorytu całych epok lub charakterystyki lowej matki Sardyńskiej w Turynie, zasłużył się osób. Nie wykluczając więc A<ty z toku opowia- dobrze nauce o przetokach łzowych; godną nie-dania, zastanawia się wytrawny historyk nad jej mniej uwagi jest rozprawa A-la, w której opisu-prawdziwością, lub, przy traktowaniu czasów bar- je przyrząd do pompowania (aspiracyi) płynów dziej oddalonych, nad jej odpowiedniością do cha - np. z ropni; on wreszcie wykonał pierwszy raz rakteru przedstawianej osoby lub opisywanej* epo- operacyę podwiązania pnia naczynia tętniakowe-ki. A. historyczna podlega ścisłej naukowej kry- go powyżej rozszerzonego miejsca, ulepszoną na-tyce, na równi z innym historycznym materyałem. stępnie przez Dessault’a i J. Huntera. Z dzieł Podobną jak w historyi politycznej, tylko jeszcze A-la wymieniamy: „Observation singulière sur la wybitniejszą rolę,, odgrywa A. w historyi litera- fistule lacrymale, dans la quelle on apprendra la tury i sztuki. Zycie prywatne mistrzów słowa ! méthode de la guérir radicalement”, 1713; „Nou-i pęzia mniej zazwyczaj jest znanem ogółowi od ' velle méthode etc.; Suite de la nouvelle metho-

de”, 1713. „Precis de sa nouvelle manier de ! cechą niedokrewności jest pomniejszenie ilości guérir les fistules lacrymales”, 1717. „L’art de czerwonych krążków we krwi, czem różni się A. sucer les plaies, sans se servir de la bouche d’un od prawdziwej błędnicy, w której zmniejsza się homme etc.”, 170/. A. był także pierwszym, któ- ilość czerwonego barwika krwi (a nie ilość krąż-ry wykonał proponowaną przez Stahla operacyą ków). Oprócz niedokrewności następczej czyli kateteryzowania przewodu łzowego, którą w pow- wtórnej, poznano w ostatnich czasach także wy-szechne użycie wprowadził J. L. Petit. Dr- Ł- padki pierwotnej bezkrwistości, t. zw. złośli-Anelektryczne ciała, t.j. nieelektyczne, na- wej (An. perniciosa), która występuje bez ża-zwa nadana przez Gilberta (1600) ciałom, które dnych wyraźnych chorób, z niewiadomych nam przez tarcie naelektryzować się nie dają, w ró- dotychczas przyczyn, a która zawsze prawie, przy żnicy względem ciał idioelektrycznych, elek- ciągłej gorączce, sprowadza śmierć chorego. Zwy-tryzującycb się przez tarcie. Do ciał anelektrycz- czajna À. cechuje się statecznie bardzo widocznych zaliczył Gilbert metale, kość słoniową, per- ną bladością skóry, ogólnem osłabieniem, liczner ły i t. d., w ogólności ciała, które, według obe- mi rozmaitemi objawami nerwowemi (skutkiem cnych naszych pojęć, są przewodnikami elektrycz- złego odżywiania układu nerwowego); przeciąga ności. Ciała te wszakże również dają się naelek- się zazwyczaj długo, kilka miesięcy i dłużej, zaś tryzować, gdy są odosobnione, podział więc ciał leczenie jej wymaga przedewszystkiem usunięcia na anelektryczne i elektryczne żadnego dziś nie chorób, które sprowadziły bezkrwistość, o ile to ma znaczenia.    jest moźliwem, a następnie dobrego pożywienia

Anelli Angelo (1761 — 1820), poeta włoski, studyował w Padwie prawo i filozofię, czynny za rzeczypospolitej cyzalpińskiej, jako komisarz sądowy w rodzinnem mieście Desenzano, w r. 1802 został profesorem wymowy przy kolegium w Bre-scii, w r. 1809—wymowy sądowej w szkole prawnej w Medyolanie, wreszcie w 1818 otrzymał katedrę procedury przy uniwersytecie w Pawii. A. oprócz licznych komedyj („Gryzelda”, ,,Latarnia Dyogenesa” i t. d.), napisał: „Odae et elegiae” (1780), „L’Argene, novella morale“ (1793) i „Le cronache di Pindo“ (1811), poemat satyryczny o wydatniejszych poetach.

Ańelli Luigi (*1813 w Lodi), ksiądz, pa-tryota i historyk włoski. Po ukończeniu nauk i przyjęciu święceń, został profesorem filozofii przy liceum w Lodi; w r. 1848, gdy Lombardya powstała przeciw Austryi, był członkiem rządu tymczasowego; po stłumieniu powstania schronił się do Nicei, skąd wrócił do Medyolanu dopiero w r. 1859, po obaleniu rządów austryackich. Napisał ze stanowiska republikańskiego: „Storia d'Ita-lia dal 1815 al 1867“ (6 tomów), oraz „Storia della Chiesa”, dzieło zabronione przez cenzurę kościelną. Nadto ma w rękopisie historyę refor-macyi w w. XVI.

Anemia (grec, a priv„ haima — krew), utarty we wszystkich językach wyraz lekarski, odpowiadający naszemu słowu „bezkrwistość“, który jednak oznacza w patologii tylko pomniejszenie ilości krwi (niedokrewność=01igaemia), a nie zupełny brak krwi, co wydarzyć się może wyjątkowo, w ograniczonem miejscu, np. przy podwiązaniu tętnicy, gdy krew do danego miejsca wcale nie dopływa. Pospolicie zatem A. wyraża względny tylko niedostatek krwi w całym organizmie (A. ogólna), lub w pewnym organie, np. w mózgu, w skórze (A. miejscowa). Niedokre-wność ogólna wywiązuje się zazwyczaj następczo po krwotokach albo przy ciężkich, wyniszczających chorobach (suchoty, rak), lub też przy upo-śledzonem trawieniu (w długotrwałych chorobach żołądka, kiszek), wreszcie przy braku odpowie-uiuego lub wszelakiego pokarmu. Rozpoznawczą

i świeżego powietrza. Na szczególną uwagę zasługują wypadki ograniczonej bezkrwistości, występującej nagle i krótko trwającej, wyłącznie pod wpływem nerwowym, czego przykłady widzimy np. przy zemdleniu (A. mózgowa), nagłern poble-dnieniu twarzy (A. skórna); w obydwu razach wywołują bezkrwistość miejscową najczęściej wrażenia psychiczne, lubo ten sam skutek sprowadzić może także naruszenie cyrkulacyi innym sposobem, jak przepełnienie krwią innych organów np. brzusznych, pociągające za sobą ubytek krwi w mózgu. Ograniczoną bezkrwistość na skórze, w postaci białych plam, szybko przechodzących, spotykamy często u tkliwych osób, pod wpływem zimnej kąpieli. Do najciekawszych form miejscowej bezkrwistości nerwowej należą wypadki nagłego zupełnego zbiednienia, np. palca całego lub jego końca, bez żadnej widocznej przyczyny, co wydarza się u osób nerwowych i jest następstwem nerwowego skurczenia tętnic (ob. Angio-spazrn); wypadki takiej miejscowej bezkrwistości nazywamy A-ą kurczową (An. spastica, v. Ischaemia sp. p.). Miejscowa bezkrwistość przechodzi najczęściej pomyślnie przy pomocy zespolenia naczyń (ob. An a stomoza), gdyż tętnice, łączące się wszędzie licznemi gałązkami, przywracają drogą pośrednią prawidłowe w dauern miejscu krążenie krwi. Bezkrwista część utrącą chwilowo czucie, ruch, staje się kredowo-bladą, chłodną, prawie martwą. Rozróżniamy nadto bezkrwistość podzwrotnikową (A tropica), która występuje pospolicie u europejczyków, przesiedlonych w kraje podzwrotnikowe (ob. Aklimatyzacya), a wywoływaną tam bywa przez czerw pasożytny, gnieżdżący się w jelitach, zwany Anchilostomum duodenale, który żywi się krwią swego gospoda

rza. Podobna forma bezkrwistości, przez tegoż czerwia pasorzytnego prawdopodobnie wywołana, pojawia się w Europie u robotników w kopalniach, w tunelu góry św. Gotarda i innych tego rodzaju pracach.    Dr Ł

Anemocbord (grec.), lub Animo corde (łac.), narzędzie muzyczne, dziś zapomniane, wynalezione przez paryskiego fabrykanta, rodem niemca,

rura

w rurce zawar-

\.

***■1

Fir 103 Tablica Wilda.

<r

ana Jakóba Schnell, w 1789 r. Był to rodzaj lawjkordu, o 5 oktawach, długi 7, szeroki 4y2 topy. Wewnątrz znajdowało się mnóstwo rurek mosiężnych, połączonych z miechami, z których wiatr, wychodząc przez naciskanie klawiszy, uderzał o struny i wywoływał tony. Pod klawiaturą jnajdował się rodzaj pedału, za pomocą którego grający mógł wzmacniać i ściszać dowolnie Jźwięki.    a. Poi.

Anemograf, ob. A nem o me tr.

Anemologia, nauka o wiatrach, wyraz rzadko używany. (Ob. Wiatry).

Anemometr, wiatromierz, przyrząd domierzenia sił y wiatru. W ogólności podzielić można t\ry na dwie kategorye: jedne polegają na oce-ie wywieranego przez wiatr ciśnienia, drugie oznaczają prędkość wiatru Do mierzenia ciśnienia wiatru służyć może płyta, zwracająca się za-pomocą chorągiewki zawsze poprzecznie do kierunku wiatru, a opatrzona prostopadłą do niej sprężyną; wiatr, naciskając płytę, ugniata sprężynę mniej lub więcej, stosownie do swego natężenia. Sprężynowy taki A. urządził Bouguer, udoskonalił go szczególniej Beaufoy.—A. Linda składa się z rury, zgiętej nakształt głoski U. któ-j’Oj jedno ramię posiada wydłużenie poziome;

osadzona jest na chorągiewce, tak, że wydłużenie to zwraca się zawsze w stronę wiatru, pod jego więc naciskiem ciecz,

ta, w ramieniu jednem opada, w drugiem się podnosi, a różnica poziomów daje miarę ciśnienia wiatru. Inny rodzaj tych A-ów polega na zastosowaniu płyty, zawieszonej swobodnie, w kierunku poprzecznym do biegu wiatru; pod ciśnieniem wiatru płyta odchyla się od położenia poziomego, a wielkość kąta odchylenia daje miarę siły wiatru. Taką jest tablica Wilda (fig. 103), umieszczona na skrzydle ruchomem, które oś obrotu płyty zwraca zawsze jioprzecznie do wiatru; po-działka umieszczona jest na łuku, na którym tedy odczytują się prędkości wiatru, odpowiadające rozmaitym pochyleniom płyty. Ciśnienie wiatru jest wprawdzie proporcyonalne do kwadratu z jego prędkości, teoretycznie wszakże ująć dotąd dokładnie nie zdołano związku między tern ciśnieniem a podniesieniom się płyty, dlatego A. Wilda posiada podziałkę empiryczną, opartą na podstawie obserwacyi. — Do mierzenia prędkości wiatru służą A-y obrotowe; to w ogólności młynki, obracające się pod działaniem wiafru, tak, że z szybkości ich obrotu wnieść można o energii, z jaką wiatr uderza. Pierwszy taki

A. urządził Chrystyan Wolff w początkach zeszłego wieku; następnie otrzymały one konstrukcyę bardzo rozmaitą. A. Combesa, Morina i Bian-chiego i inne, są to młynki o skrzydłach łopatkowych; Bobinson zastąpił korzystnie łopatki półkulami. A. Robinsona wskazuje fig. 104. Składa się on z prostokątnego krzyża, dźwigającego na swych ramionach cztery lekkie, wydrążone półkule, które wypukłości swe zwracają

«tir

fei

ii,

Fig. 104. Anemometr Robinsona.

w jednę stronę. Krzyż osadzony jest na osi pionowej, która się wraz z nim obraca. Pod naciskiem wiatru krzyż przechodzi w obrót, a z doświadczeń poznano, że szybkość tego obrotu przypada między i/₂ a i/₃ prędkości wiatru, co znaczy, że w tym czasie, w jakim się oś raz obróciła, poruszający ją wiatr przebiegł drogę 2 do 3 razy większą od okręgu koła, opisywanego przez środek każdej półkuli. Dla oznaczenia ilości obrotów, A. połączony jest z przyrządem zegarowym, t. j. z szeregiem zahaczających się wzajemnie kółek zębatych. Dajmy na to, że promień koła, opisywanego przez środki półkul, wynosi 0.2713 metra, obwód zatem ich drogi czyni: 2.3,141.0,2713=1,7046 m.; przypuśćmy nadto, że wskazany wyżej stosunek szybkości wiatru do szybkości obrotu przyrządu wynosi 2.2. W takim razie droga wiatru podczas jednego obrotu osi czyni 1.7046 X 2.2 = 3³/₄ m. Za każdym zaś obrotem osi kółko pierwsze, jak uczy rycina, obraca się o jeden ząbek; jeżeli więc kółko to posiada 64 zęby, to pełny jego obrót odpowiadać będzie drodze wiatru: 3³/₄X 64=240 m. Na osi tego pierwszego kółka osadzone jest małe kółko zębate, czyli tryb, za pomocą którego ruch kółka tego przenosi się na kółko drugie, mające, dajmy, 10 razy więcej zębów, aniżeli ten tryb; kółko to zatem wykonywa jeden tylko obrót w tymże czasie, w którym pierwsze obraca się 10 razy. Pełny więc obrót drugiego kółka odpowiada drodze wiatru 2400 m., a jeżeli to drugie kółko w podobny sposób wprawia w ruch kółko trzecie, to znów obrót tego ostatniego zna-

Anemometr.

167

wskazań posługują się prądem elektrycznym, najprostsze wszakże i najpraktyczniejsze urządzenie posiadają anemografy braci .Richard. Różne te metody regestrowania wskazań A-ów są w ogólności takież same, jak i w innych przyrządach meteorologicznych (ob. Meteor o grafy, Saino-piszące przyrządy).—Do przybliżonej oceny

czy drogę wiatru 24000 m., czyli 24 kilometrów.

Jeżeli więc znajdziemy np., że kółko trzecie w ciągu doby wykonało D/a obrotu, to wiatr w ciągu doby przebiegł 36 km., t. j. przecięciowo D^km. na godzinę. Nowe zmiany w tym A-e wprowadził Recknagel.—Jest zresztą znaczna liczba innych jeszcze A-ów, choć po większej części nie odpowiadają wymaganiom dokładnej obserwacyi.

Jeżeli wiatr wieje ponad rurą pionową, u góry otwartą, to powietrze w rurze zostaje rozrzedzone i to tern więcej, im większą jest prędkość wiatru (ob. Aerodynamika); na tej zasadzie polega A. Hagę manna.—A* zwierciadłowy Aimé’go (A. par reflexion) służy do mierzenia kierunku i szybkości chmur, a tern samem wiatru, wiejącego w górnych warstwach atmosfery.

Składa się ze zwierciadła i busoli, utwierdzonych na wspólnej podstawie; zwierciadło posiada rysy w dwu kierunkach, wzajemnie prostopadłych, co pozwala ujmować kierunek biegu chmur, w zwier-ciedle się odbijających, i odnosić go do kierunku igiełki magnesowej busoli. Obserwacye te są wszakże bardzo żmudne.—Wszystkie powyższe A-y służą do tych ruchów powietrza, które zwykle wiatrami nazywamy, t. j. do prądów poziomych atmosfery; są wszakże i A-y do oceny prądów pionowych powietrza. Takim jest A. Ga-rignon-Lagrange’a (1877), złożony z koła łopatkowego o czterech skrzydłach, osadzonego na osi poziomej; koło to zatem wprawione zostaje w obrót przez prądy wstępujące, lub zstępujące.

Marc Dechevrens i Casella zbudowali przyrząd, zwany altazimutanemometrem, służący do oceny zarazem wiatrów poziomych i pionowych.—

Ostatnie te A-y należą już właściwie do katego-ryi anemografów. Anemografy są to mianowicie Ą-y, połączone z urządzeniem, które pozwala wskazania ich notować, czyli zapisywać.

Budowa ich wogóle jest mniej lub więcej zawiłą, mają one bowiem regestrować nietylko kierunek i natężenie wiatru, ale i czas każdego kierunku i każdego natężenia. Anemograf Taupenota polega na użyciu płyty, odchylającej się pod naciskiem wiatru; za pośrednictwem odpowiedniego    o    Cisza    0 do 0.5    0    do    0.15    Dym wznosi się

mechanizmu płyta podnosi drut, u którego uczę-    w górę prosto,

piona jest igła pozioma, tak, że kierunek jej    i    Słaby    0.5— 4    0.15— 1.87    Wiatr porusza

wskazuje kierunek wiatru, a wysokość jej pod-    banderolę,

niesienia jego szybkość. Ruchy te notuje igła    2    Umiar- 4 — 7    1.87— 5.96    Rozwijabande-

na obracającym się walcu. Najczęściej wszakże    kowany    rolę, porusza

anemografy posługują się krzyżem Robinsona,    liście drzew,

jak to ma miejsce w przyrządach Beckleya, Ass-    3    Dosyć    7—11    5.96—15.27    Porusza gałąz-

manna, Drapera, Secchiego, Duplaya. Fig. 105    silny    ki drzew,

przedstawia anemograf Beckleya. Jak w zwy-    4    Silny    11—17    15.27-34.35    Porusza więk-

kłym A-e Robinsona, ruch osi przenosi się tu    sze gałęzie i

koła zębate, oś wszakże jest nadto opatrzona    cienkie pnie.

dwa skrzydła młynkowe do zaznaczenia kie-    5    Burza    17—28    34.35—95.4    Poruszają się

runku wiatru. Za pośrednictwem urządzenia do-    całe drzewa,

datkowego, na rycinie nie wskazanego, ruchy kół    ß    Orkan    wyżej 28    wyżej 95.4    Działania nisz-

regestrują się na przesuwającym się papierze.    czące.

Fuess połączył anemograf ten jeszcze z odchylającą się płytą, oprócz więc kierunku i prędko- Skala ta nazywa się lądową; żeglarze posłu-ści, notuje się i ciśnienie wiatru. Anemografy gują się skalą angielską, czyli skalą Beauforta,. Secchiego, Moncela i inne do wypisywania swych %Rponą z 12 stopni.

ki'-\

, yl—-

wl

im

Fig. 105. Anememetr Beckłey*.

'ifm

prędkości i siły wiatru, bez pomocy przyrządów, służy następna skala, oparta na podstawie długiego doświadczenia:

Siła

wiatru

Prędkość

wiatru

Ciśnienie

wiatru

Metrów Kilogramów na na sek. metr kwad.

Działanie wiatr*

na

Anemone, Zawilec. Rodzaj należący do ro-

A-ami nazywają się też przyrządy, służące do gazu w kominie służą tablice, przez wynalazcę mierzenia szybkości przepływu gazów przez rury przygotowane.    S-K-

kominowe. Tego rodzaju A. Fletchera (fig. 106) polega na tejże zasadzie aerodynamicznej, co przy- j dżiny roślin Jaskrowatych (Ranunculaceae), toczony wyżej A. Bagemanna. Jeżeli, mianowi- plemienia Ranunculeae, którego cechy są nastę-cie, przez otwór w murze przeprowadzimy rurę pujące: Okrywa kwiatowa złożona z dwóch lub prostą do komina, tak, aby prąd gazu poprzecznie względem niej przebiegał, to w rurce tej następuje rozrzedzenie powietrza, a stopień tego rozrzedzenia daje miarę szybkości prądu. Oprócz

san

im

..

WM

Snmiuiiminä

Ftę. lOfi Anemnmetr Fletcher».

trzech liści, niekiedy do zwykłych liści łodygowych podobnych, od kwiatu znacznie oddalona. Osadnik kwiatowy wypukły. Ok wiat zwykle płatkowy, tworzący dwa okółki: płatki okółka wewnętrznego naprze mianle-głe z płatkami zewnętrznego. Lecz bywa on czasami z 9, 12 i więcej płatków złożony, bądź wskutek zdwojenia się płatków okółka wewnętrznego, bądź z przyczyny przeobrażenia się skrajnich pręcików w płatki. Pręciki liczne, ułożone w wężownicę, wszystkie płodne, o pylnikach dwuko-morkowych, otwierające się w podłużne szpary prawie po bokach. Słupki również liczne, tak samo jak pręciki w wężownicę ułożone, o zalążniach jedno-komorowych, zawieraj; cych jeden zalążek zwieszony, wsteczny i ślady czterech innych zalążków, zmarniałych Szyjki słupków krótkie, zakrzywione. O wolego prądu, działa tu wszakże i wpływ ssący sa- [ cami cą niełupki, w krótki dziobek opatrzone,omszo-mego komina; Fletcher wprowadza tedy do ko- i ne lub gładkie, zawierające w sobie jedno nasienie mina dwie rury, z których jedna jest zgięta ku z maleńkim zarodkiem, umieszczonym w górnej czę-dołowi, tak, że otwór jej zwraca się ku prądowi ści bielma rogowego. Zawilce są roślinami zielnemi, powietrza. W obu ty cli rurach ma miejsce roz- trwałeuii, mającemi korzenie dość grube, niekie-rzedzenie przez siłę ssącą samego komina, ale ! dy wypuszczające gałęzie na wzór palców u ręki, w rurze prostej wzmaga je działanie ssące przebie- ! przez co łapkami zwane, jak naprzykład u A. gającego prądu, gdy w rurze zgiętej zmniejsza się coronnaria; łodygi ich krótkie, liście naprzemian-ouo pzez wdzierający się tam prąd powietrza; ległe, w pochwy na ogonkach opatrzone, rozma-róźnica przeto siły ssącej w obu rurach zależy icie wcinane; kwiaty wierzchołkowe, zwykle sa-tylko od działania prądu w kominie, a gdy ró- motne; czasami wyrastają one i z kątów listków, żnicę tę ocenimy, otrzymamy miarę szybkości składających okrywę, a wtedy tworzą kwiatostan, prądu, przebiegającego przez komin. W tym celu zwany wierzchnotką baldaszkową. Taki mianowi -z obiema rurami d i e łączą się dwa walce a i a, cie kwiatostan posiada jeden z gatunków tatrzań-o średnicy 10 cm., połączone u dołu rurą b. skich, A. narcisifiora L. Niektórzy autorowie, za Walce napełnione są eterem, który dla swej przykładem Linnego, do rodzaju A-e odnoszą ruchliwości lepiej się tu nadaje, aniżeli woda; na i Sasanki (Pulsatilla); lecz te ostatnie różnią się powierzchni cieczy pływają dwa puste walce me- od niego nietyiko odmiennym kształtem, ale i metalowe c i c, które tedy podnoszą się lub opa- któremi istotnemi charakterami, a w szczególno-dają wraz z przesuwaniem się poziomów cieczy ści obecnością zewnętrznych płonnych pręcików w walcach. Wysokość cieczy w tych naczyniach, i niełupkami, opatrzonemu w oście piórkowate, z sobą połączonych, zależy oczywiście od ciśnie- Po wyłączeniu zatem Sasanek, właściwy rodzaj nia, jakiemu poddaną jest ciecz w każdem na- A-e, wedle cech wyżej skreślonych, obejmuje czyniu; ponieważ zaś wielkość tego ciśnienia za- około 56 gatunków, żyjących głównie na półkuli leży od rozrzedzenia powietrza w rurach d i e, północnej. Z nich w naszej florze posiadamy trzy trzeba więc odczytać tylko różnicę poziomów, aby gatunki, z których dwa, a mianowicie; A. nemo-otrzymać miarę szybkości prądu w kominie. Po- rosn L. i rununculoides L., należą do nader poziomy cieczy wskazane są przez linie środkowe spolitych, w gajach i lasach, bardzo wcześnie na walców c i c, a przy pomocy umieszczonego mię- wiosnę kwitnących roślin, i trzeci A. sylvestris L., dzy niemi noniusza odczytać można różnicę ich gdzieniegdzie tylko w kraju spotykamy, znacz-połoźenia ze ścisłością 0.1)25 mm. Do otrzymania nie od nich większy. W ogrodach dla świetnych wreszcie z różnicy tej szukanej szybkości prądu barw kwiatów, jako rośliny ozdobne i bardzo

sympatyczne, bywają powszechnie hodowan«: A. coronaria L. w licznych odmianach, z kwiatem pełnym, A. pavonina L. i A. stellata Lamk., pochodzące z Europy południowej i Azyi mniejszej.

w Rzymie. Z dzieł A-a zostały drukiem ogłoszone: znaczna liczba motelów (Neapol, 1615), „Vari motetti”, „Alcuni motetti” (Rzym, 1616 i 1617), .. (1 hirlanda di sacre rose” (pięciogłosowe motety), Selva armonica (motety, madrygały, arye, Anemony, morskie, ob. Aktynie.    dyalogi, canzonety) i w, in.

Anemcskop, wiatroskaz, przyrząd do wska- Aneroid, barometr aneroidowy (z grec, zywania kierunku wiatru, w najprostszem zatem a=bez i weros^c ieez), barometr bez rtęci, pole-urządzeniu zwykła chorągiewka. Powinna ona gający na sprężystości metali. Pierwszy barometr być osadzona jak najwyżej i jak najswobodniej, aby tego rodzaju urządził Vidi (1847), pod nazwą podawać mogła istotny kierunek wiatru, który bar. hol o stery cz ne go (liolosteric, z grec. holos— wieje w całem sąsiedztwie. Powinna nadto obra- cały i stereos = stały), następnie nadał mu inną cać się jak najłatwiej, a osi jej obrotu nadać na- postać Bourdon (1853). A. Bourdona, zwany leży kierunek zupełnie pionowy. Chorągiewka, w szczególności barometrem metalicznym złożona z dwu klinowato złączonych listków, któ- (metallic), składa się z rury szczelnie zamkniętej re zbiegają się na osi obrotu, jest mniej chwiej- i wewnątrz pustej; rura wyrobiona jest z bardzo ną, aniżeli chorągiewka o listku pojedynczym, cienkiej blachy meta-Ciężka chorągiewka nie porusza się dosyć 'łatwo lowej, a stąd zmienia przy słabym wietrze; służyć wtedy może lekka swą krzywiznę, zale-banderola, jaka się używa na masztach okręto- żnie od zewnętrznego wych. Najsłabsze wiatry dają się dostrzedz z ru- ciśnienia atmosferycz-chu dymu, wiatry zaś górnych warstw atmosfery nego; gdy ciśnienie to z biegu chmur. Oś chorągiewki, osadzonej na da- wzrasta, rura skrzywia cku, sprowadzić można do wnętrza domu i koniec się silniej; gdy maleje, jej połączyć ze wskazówką, która, obiegając na- skrzywienie to słabnie kreśloną na suficie różę wiatrów, wskazuje kie- Fig. 107 przedstawia runek wiatru obserwatorowi, znajdującemu się taki A. najprostszej w pokoju (Ob. Anemometij. A-em nazwał Gue- budowy. Rura, prawie ricke, wynalazca pompy powietrznej, przyrząd, kołowa, jest w środku złożony z kuli miedzianej, wewnątrz pustej i nie- swej długości przy F zawierającej powietrza; kula taka, zawieszona na przytwierdzona do pły-wadze i zrównoważona, podnosiłaby się lub opa- ty okrągłej, zresztą zu-dała, zależnie od stopnia wilgotności powietrza, pełnie swobodna, a stąd, sądził Guericke, można by rokować o sta- Gdy ciśnienie powie-nie pogody.    s- K- wietrzą słabnie, wolne końce rury, A i B, odda-

Ancmur, albo Anamur, starożytne Ane- laiją się między sobą, powodując przez to, za murium, przylądek na południowo-zachodnim pośrednictwem pręcików AD i BE, obrót drążka krańcu Anatolii, w pobliżu wyspy Cypru. W" pól- DE, którego ramię dłuższe CO wprawia w ruch nocno-zachodniej jego stronie leżało niegdyś mia- skazówkę. Gdy ciśnienie atmosteryczne wzrasta, sto tegoż nazwiska, po którem dotąd jeszcze wi końce rury zbliżają się ku sobie, co powoduje dzieć się dają zwaliska murów obwodowyG, <»brót skazówki w stronę przeciwną. Przed zalu-dwóch teatrów, wodociągów, grobowców i t. p. towaniem rury, należy z niej dokładnie usunąć Teraźniejszy zamek Anamur leży nad brzegiem powietrze. W tym celu jest ona pierwotnie opa-morza, przeszło o milę na wschód od staroży- trzona w dodatkową rurkę cynową, którą się łą-tnego Anemurium.    czy z pompą powietrzną; po wydaleniu powietrza,

Anerio Felice, (* około 1560 w Rzymie, rurkę tę ściska się silnie w pobliżu osady, od-*j* tamże około 1630 roku), znakomity kompo- cina i lutuje. Podziałka przyrządu może być oczy-zytor muzyczny, uczeń Nanini’ego. Po śmierci wiście urządzona jedynie przez porównanie z ba,-Palestryny w 1594 r. objął A. urząd kapelmi- rometrem zwykłym. — A. hołosteryczny Vi-strza kapeli papieża Klemensa VIII. Wydał diego posiada, zamiast rury, płytką puszkę w powielę mszy, motetów, psalmów, madrygałów i t. p., staci pudełka z blachy miedzianej, z pokrywką, znaczniejsza wszakże ich część pozostała w rę- o ile można, sprężystą; dla wzmożenia sprężysto-kopisach. W ostatnich czasach K. Proske w cen- ści jest ona kołowo pofałdowaną, jak widzimy nem swem wydawnictwie „Musica divina” i „Se- fig. 108. Pudełko jest wewnątrz puste, jak rura lectus novus missarum” (Ratysbona, Pustet), za- w aneroidzie metalicznym, i szczelnie zamknięte, mieścił kilka wspaniałych mszy tego mistrza A- Po1 Gdy więc ciśnienie powietrza powiększa się lub Anerio Francesco Giovanni, (* w Rzy- zmniejsza, pokrywka ta wygina się na wewnątrz lub mie około 1567), młodszy brat poprzedniego, ró- na zewnątrz, a ruchy, którym w ten sposób ulega wnie sławny kompozytor. Dość długi czas bawił jej środek, za pomocą stosownego mechanizmu na dworze króla polskiego, Zygmunta III, w cha- powiększają się i przenoszą się na wskazówkę, któ-rakterze kapelmistrza; wróciwszy do ojczyzny, ra obiega tarczę z podziałami. Mechanizm jest pełnił takiż urząd przy katedrze werońskiej. Od tu wogólności bardziej zawiły, aniżeli przy A-eh roku znś 1600—3 przy kościele San Giovanni Bourdona. Naudet ulepszył barometr holostery-

J. A.

A. Pol.

|i

Fig 107. Aneroid metal iewir Bourdon*.

na

Łncjkiuiedja Pofftzeehiu iluttr.

A"

o'

S. K.

czny, przez nadanie puszce obu den sprężystych, a inne udoskonalenia wprowadzili: Goldschmid, Hottinger, Deutschlein, Reitz. Weislinger połączył kilka takich puszek w jednę, co działalność ich sumuje. A. nie jest w ogólności tak dokładny, jak zwykłe barometry rtęciowe; do badań naukowych używać go więc można tylko, gdy za-

¹ ” 1 \*AŹ 1

à 5 B ü -= 1

ml

Wm

fet

Fig. 'C8. Aneroit hoiosteryczny Vidie?o.

opatrzony jest w odpowiednie tabele poprawek. Szczególniej baczyć należy na wpływ temperatury, a wskazania jego poprawiają się według wzoru, mającego w ogólności postać:

B — A -f- a bt -\~ c A, gdzie A jest to odczytane na A-e ciśnienie atmosferyczne, B ciśnienie poprawione, t temperatura, a, b i c zaś stałe, które dla każdego przyrządu oddzielnie winny być wyznaczone.—A-d służy dobrze w okolicach biegunowych, gdzie rtęć w zwykłych barometrach zamarza; łatwo też daje się przenosić i nie ulega tak łatwo stłuczeniu, jak barometr, złożony ze szkła i rtęci; dlatego pożytecznym być może przy mierzeniu wysokości gór, zwłaszcza w okolicach dalekich. Wygodny jest także jako bar( metr pokojowy, a w tym celu ma często urządzenie ozdobne. Są też A-dy nie większe od zwykłego zegarka. Dodać jeszcze należy, że stała jego poprawka często się zmienia, zwłaszcza jeżeli był wystawiony na wstrząśnienia lub znaczne zmiany ciśnienia atmosferycznego. Winien być przeto często porównywany z barometrem normalnym, jeżeli ma dawać obserwacye dokładne. Por. Hartl: „ Praktische Anleitung zum Höhenmessen” (1884). Jellinek: „Heber die Constanten der Aneroide“. (W sprawozdaniach akademii wiedeńskiej, 1876).

Anestetyczne środki t. j. znieczulające, których w lecznictwie używa się w celu usunięcia bólu w jakichkolwiek miejscach powierzchownych i ograniczonych, głównie zaś przy operacyach chirurgicznych, dla uwolnienia chorego od bólu przy cięciu nożem, nastawianiu kości po zwichnieniu, wydobywaniu ciał obcych (kuli), przy ciężkich porodach i t. p. Najpowszechniej używane są: chloroform i eter, już to przez wdychanie, już też przez użycie zewnętrzne, oziębienie skóry.

Anestezya(grec. a. priv. aisthesia — czucie), wyraz lekarski dla oznaczenia utraconego czucia w (łanem miejscu, t. zw. znieczulenia (bez-czułości). Istotą tej nieprawidłowości jest zmniejszenie, względnie zupełne zniesienie czynności nerwów czulnych, t. j. zdolności ich przenoszenia wrażeń zewnętrznych do świadomości. Ponieważ czucie polega na działaniu trzech czynników: a) przejęcie wrażenia, czyli bodźca zewnętrznego przez końce nerwów w skórze rozprzestrzenionych; b) przeprowadzenie owego wrażenia do mózgu; c) odebranie czyli poczucie bodźca (świadomość o nim), zatem źródłem znieczulenia może być naruszenie czynności w owych trzech miejscach: w skórze, na przebiegu nerwu i w mózgu. Stosownie do miejscowości działania szkodliwości rozróżnia patologia bezczułość obwodową i ośrodkową (w rdzeniu lub mózgu), które to formy właściwemi za życia objawiają się znakami i właściwego także wymagają leczenia. Znieczulenie może być, co do stopnia zboczenia: zupę łnem, gdzie najsilniejszy bodziec nie wywo łuje poczucia, lub niezupełnem, gdy mocniejsze wrażenie bywa odczuwanem. Ze względu na rozmaite rodzaje nerwów czuinych i miejsce ich czynności rozróżniamy : A-ę skórną, mięśniową trzewową, zmysłową (wzroku, słuchu, powonienia); A-ą ogólną, nazywamy wypadki z bezczułością wszystkich rodzajów nerwów czulnych; częściową, jeżeli tylko jeden rodzaj ich bywa nieczułym (np. dotyku). Niekiedy z bezczułością łączy się także bezwład czyli porażenie ruchu odnośnych części, co zdarza się zwłaszcza w wypadkach znieczulenia ośrodkowego; pospolicie ogranicza się ono do samych nerwów czucia. Znamy nadto osobliwy rodzaj znieczulenia bolesnego {An. dolorosa), gdzie, pomimo bezczułości danego miejsca, chory uczuwa w niem ból, niekiedy bardzo gwałtowny; wyjaśnia się to tein, że w razie naruszenia nerwu czulnego w obwodzie, powodującego znieczulenie skóry, przy działaniu bodźca powyżej miejsca uszkodzenia, wrażenie przechodzi do mózgu i wtedy uczuwamy ból‘jakoby od skóry pochodzący; na tej drodze skarży się często chory, po amputacyi nogi, na ból, w palcacn, które wraz z nogą odjęte zostały. Odwrotnie znowu są wypadki zachowania czucia w ogóle, a zniesienia tylko uczucia bólu, co nazywamy Analge-sią (ob ). Przyczyny A-i bywają bardzo rozmaite: przede wszystkiem. sprowadzają bezczułość wszystkie szkodliwości podniecające czułość, jeżeli stopień działania ich przechodzi pewne granic albo działanie to przeciąga się zbytecznie długo; dalej znieczulają: ucisk, choroby nerwu, kości, bezkrwistość, podwiązanie tętnicy, podcięcie nerwu, jego zanik, zawianie, zatrucie metaliczne, mianowicie ołowne; nader często występuje A-a u osób z przedraźnieniem nerwowem, zwłaszcza u niewiast hysterycanych. Kończy się A-a po

prawie kwadratową, całą, lub cokolwiek wyciętą. Owoc jajowaty lub owalny, od grzbietu soczewko-wato - spłaszczony, brzeżkiem płaskim opasany. Połówki 5-źeberkowe, wszystkie żeberka nitkowate; 3 z nich idą pośrodku na grzbiecie i są wydatne i ostre, dwa zaś pobrzeźne, od tamtych odleglejsze i mniej wyraźne, w brzeżek rozszerzony przechodzą. Smugi szerokie, po końcach zwężone, w bruzdach pojedyncze i prawie całkiem je wypełniające; na płaszczyźnie spojenia podwójne. Ziarna nieco wypukłe, z przodu płaskie; pokrywy baldacŁćw i pokrywki baldaszków żadne;

większej części pomyślnie (z wyjątkiem w chorobach mózgu i rdzenia, zatrucia); A-a hysteryczna ustępuje zawsze, ztąd wrzekomo pomyślne skutki magnetyzowania.

Anet, stolica kantonu we francuskim departamencie Eure et Loir w okręgu Dreux, o 2 km. •d prawego brzegu rz. Eure (lewy dopływ Sekwany) 1500 rn-ców. Tutejszy zamek początkiem swoim sięga X wieku, lecz gdy Henryk II podarował go swej faworycie. Dyanie de Poitiers, wdowie po Ludwiku de JBrézé, ta poleciła zburzyć dawne budowle i na ich miejscu wznieść

Dr Ł.

lè

mm

BU

TKfflSÄ

i.....ir«5 TTJ ,i ■/w I    I J

II

j.»j !'

«ÙJLÉâfiÉ

LtiL

-------

'771Z- .7    6T.L.

Sä

iri

:pmm7âê:

V- rrj-

te.

Fig. 109. Pałac Dyany de Poitie-s w Anet.

kwiaty żółte. Rodzaj ten składa się z roślin zielnych, rocznych i zawiera wszystkiego trzy gatunki, z których jeden, a mianowicie: Anethum greweolens L., zwany u nas koprem zwyczajnym czyli ogrodowym, pochodzący z Europy południową) i Afryki, hoduje się w ogrodach. Posiada on łodygę pojedynczą, lub w górze nieco ga-łęzistą, do 2 lub 3 stóp wysoką, walcowatą, rysowaną, zupełnie jak i cała roślina gładką. Liście dwa razy składane, siwo-zielona-we, a listki ich równo* wązkie, nader szczupłe, delikatne, wiotkie, prawie włoskowa-Baldachy wierzchołkowe i przeciwlist-ne, obszerne, z 13 do 30 lub więcej baldaszków złożone. Kwiaty

świetniejszych reprezentantów francuskiego renesansu: architekta Filiberta Delorme, malarza Jana Cousin, który pozostawił cenne malowidła na szybach okiennych, wreszcie rzeźbiarza Jana Goujon. Dziś zamek jest w posiadaniu hrabiów Caraman, którzy go w dawnym stylu odnowili. A,ld-s

Anethou, Pic d’A., najwyższy szczyt w górach Pirenejskich z grupy Maladetty, wzbija się na granicy Francyi i Hiszpanii do wysokości 3404 m. Wierzchołek góry stanowi niewielka płaszczyzna, zawalona złomami granit*; wszedł na nią pierwszy Ramond w 1787 r. VV niższych regionach wielka obfitość drobnych jezior górskich, nakształt stawów tatrzańskich.

Anethum T. (lnst- 317, t. 169). Koper. Rodzaj roślin z rodziny Baldaszkowych (Umbelli ferae), ma cechy następujące: brzeg kielicha niewyraźny. Płatki korony jajowate, albo okrągławe, foremne, •wklęsłe, wierzchołkiem zwinione, z podziałeczką

mm

xLïHvy pałac (ob. ryc.) który ostatecznie wykon- j żółte, do pasternakowych podobne. Kwitnie w czerwiono w r. 1554. Jest on dziełem trzech naj- cu i lipcu. Cała roślina, a głównie jej owoce, mają właściwy, aromatyczny, mocny, lecz przyjemny zapach. Roślina, zwana u nas koprem włoskim, należy do innego rodzaju (ob. Foeniculum). J- A-Aueurin, bard kymryjski (walijski) z w. VI, (j 570), zwany ».królem bardów”. Pozostał po poemat „Gododin”, którego treść dotychczas należycie nie wyjaśniona; wielu przypuszcza, że A. opiewa w nim bitwę z anglo-sa-sami pod Cattraeth. Wydrukował go z przekładem francuskim H. de la Villemarqué w „Poèmes des bardes bretons” (Paris, 1860).

Anouryzmat (grec, aneuryno—rozszerzam) wyraża w lecznictwie nieprawidłowe rozszerzenie tętnicy w pewnem ograniczonem miejscu, zwane po polsku tętniakiem. Dwojakie w ogólności może być źródło takowego rozszerzenia: albo zmiana anatomiczna ścian tętniczych w następstwie zapalenia ich {Perl Endarteriitis), przyczem prawidłowe uderzenie fali krwistej powoduje w da-

TP®

nem miejscu rozsadzenie ścian i powiększenie światła naczynia, albo mechaniczne naruszenie tętnicy, zranienie jej, sprowadza gromadzenie się krwi w tern miejscu i rozszerzenie naczynia; w pierwszym razie mówimy o tętniaku właściwym (An. verum), w drugim o tęt. rzekomym lub urazowym (An. spwium,v.traumaticum). W tętniaku właściwym worek aneuryzmatyczny stanowią ściany tętnicze, choć zmienione i uszkodzone; w rzekomym, ściany tętnicze są przerwane lub przecięte a krew zawiera się w jamie, utworzonej przez tkanki przyległe. Najpospoliciej powstaje tętniak urazowy po źle wykonanym upuście krwi, t. j. po przecięciu tętnicy, zamiast żyły; jeżeli przy tej operacyi nacięte będą obydwa naczynia (tętnica i żyła), których krew krążąca łączy się z sobą, powstaje tętniak tętniczo-żylny, z odmianami w chirurgii rozróżnianemu W tętniaku właściwym rozróżniają nadto tęt. międ zy warstwowy (An. dissecans), gdy prąd krwi zniszczy błonkę wewnętrzną tętnicy i pomiędzy warstwami błony

- - ,,w

mi ff»r

WmMi

Tłę 110. Anetłium sraveolona.

środkowej, albo po rozdarciu jej wr błonie zewnętrznej, utworzy sobie worek; tęt. prosówkowy (An. miliare), występujący zawsze w liczbie kilku drobnych tętniaków na tętnicach mózgowych, których pęknięcie wywołuje zalew mózgu (apo-pleksya). Z uwagi na to, że tętnica główna (aorta) ulega najczęściej zapaleniu i z wyrodnieniu ścian, dlatego też i A. właściwy wytwarza się najczęściei w aorcie, bądź to w części jej wstępującej, bądź też w łuku (p. aorta), rzadziej w aor cie brzusznej, najrzadziej w tętnicy udowej, częściej znowu w tętnicy podkolanowej (tętniak urazowy). W aorcie czasem pizybiera tętniak formę podłużną, rozpierając tętnicę równomiernie na dłuźszem miejscu (An. cyhndricam), zazwyczaj występuje on w postaci workowatej, wypierając ścianę naczynia w organiczonem miejscu i wtedv przedstawia guz różnej wielkości, dochodzący niekiedy do ogromnych rozmiarów Obecność tętniaka przechodzi niekiedy bez rozpozna-nia i dopiero nagła śmierć chorego po j ęcnięciu worka wykazuje powód zgonu; gdzie jednak tętniak występuje na zewnątrz (mianowicie tęt. aorty na piersiach), tam widzimy guz tętniący na całej powierzchni; równocześnie z uderzeniem serca, rytmiczne wznoszenie się guza z towarzyszeniem właściwego mruczenia i wyraźnym tenem lub szmerem, odpowiadającym skurczowi serca* opóźnienie tętna poniżej guzu, rozszerzenie lewego serca, do czego przyłącza się bezdech, Kaszel, obrzmienie nóg i t. p. Koniecznem następstwem A-u jest ucisk okolicznych części i zwolnienie krążenia krwi; w dalszym przebiegu następuje pęknięcie worka, wylew krwi i śmierć nagła, albo zapalenie i zgorzel worka, co znowu kończy się śmiercią; bardzo rzadko skrzep krwi w tętniaku prowadzi do zmarnienia jego z zachowaniem życia. Wszelkie usiłowania lecznicze, zmierzające do powstrzymania rozwoju tętniaka lub sprowadzenia zmarnienia, okazały się daremnemi (leczenie głodowe, częste upusty krwi podług metody Yalsal-vy, jod, tanina i t. p.J; pozostaje tylko leczenie łagodzące a jedynym środkiem radykalnego usunięcia choroby jest operacya chirurgiczna, która częstokroć ocala życie chorego. Nieświadomi rzeczy lekarskiej mówią często o anewryzmie serca, co w patologii nosi nazwę przerostu serca z rozszerzeniem jam jego (ob. Choroby serca) Takie tylko tętniaki mogą być przedmiotem leczenia operacyjnego, które dostępnemi są dla ręki chirurga, a więc przedewszystkiem tętniaki kończyn i szyi. Z najważniejszych metod, jakiemi rozporządzamy, zasługują na zaznaczenie: 1) ucisk,

2) podwiązanie, 3) przecięcie, 4) wyłamanie worka aneuryzmatycznego. Dwie pierwsze metody mają za zadanie wywołać przerwę krwiobiegu w tętnicy, dotkniętej aneuryzmatem, i tym sposobem sprowadzić zamknięcie worka za pomocą skrzepu. Dwie pozostałe metody znoszą zupełnie aneuryz-mat. 1) Ucisk może być pośredni lub bezpośredni (co do miejsca zastosowania), ograniczony lub ogólny (co do przestrzeni), częściowy lub całkowity (co do stopniał, ciągły lub przerywany (co do czasu); może być wykonany palcami lub od-powiedniemi przyrządami czy bandażami, (co do sposobu). Do kategoryi ucisku należy również leczenie za pomocą forsownego zgięcia kończyny.. 2) Podwiązanie. Naczynie podwiązujemy albo-tylko w odcinku ośrodkowym t. j. nad guzem (metoda Anel-Huntera), albo tylko w odcinku obwodowym t. j. pod guzem (metoda Brasdora), albo jednocześnie w jednym i drugim t. j. nad i pod guzem. 3) Przecięcie worka wykonywa się po uprzedniem podwiązaniu obu odcinków (metoda Antyllusa). 4) Wyłuszczenienie także wykonywamy z podwiązaniem obu odcinków, jak również i gałęzi, pozostających w związku z tętniakiem. Obie ostatnie metody są istotnie radykalne, zapewniają całkowite wyleczenie bez obawy powrotu. Inne metody operacyjne albo wprost nie zapewniają pomyślnego skutku, jak akupunctu-ra, caloripunctura, elektro lub galvanopunktura, albo też obok niepewnego skutku narażają cho-

Padun, o 2¹/₂ km. długości kanału. Gdy blizkim jest ukończenia kanał, mający połączyć porzecze Jeniseja z Obem, za pośrednictwem dopływu tej ostatniej, Keti, nader ważną jest sprawą udogodnienie całego biegu Angary, czego się podjął niezmiernie czynny przedsiębiorca, A. M. Anewang (od anfahen, chwycić się.) Czyn Sybiriakow, zobowiązawszy się, za prawo wyłą-symboliczny, w średniowiecznem prawie niemiec- cznego użytku z wodnej drogi, dokonać wszyst-kiem używany, gdy właściciel ukradzionego, lub kich robót. A. z Bajkału wydostaje się wyżłobio-w inny sposób, pomimo jego woli, zabranego przed- ną przez siebie szczerbą, o tak znacznej pochy-miotu (np. konia, łub innej sztuki domowego do- łości (30—40 ctm. na 1 km. spadku), iż gwalto-bytku), znalazłszy go u innej osoby, chciał przy po- wny prąd wody mocno utrudnia jej zamarzanie, mocy sądowej przedmiot ten odzyskać. W ta- Następować ono zwykło we trzy miesiące po kim przypadku musiał wnoszący skargę do sądu nastaniu mrozów, nie wcześniej, jak przy koń-w pewien, oznaczony sposób, chwycić się rzeczy, je- cu grudnia, przy ciepłostanie — 20 C. Przy mu zabranej a przed sąd przyprowadzonej, i tę tern proces ten odbywa się sposobem szczegół przytrzymać: naprzykład lewą ręką chwycić bydlę nym: od długotrwałego wpływu mrozów (ogólna za lewe ucho a prawą nogą nastąpić na lewe je- suma stopni dochodzi do 90°, gdy dla równie go kopyto Skarga, przy której trzeba było użyć opornej zamarzaniu Newie wystarcza—42°), prze-A-u, zwała się skarga z Anewangiem.    F-J- skok od 4°, t. j. stanu największej gęstości wody

retro na poważne niebezpieczeństwo, jak wprowadzanie do worka ciał obcych lub wstrzykiwanie płynów, mających wywołać skrzepnięcie krwi. W zrozpaczonych przypadkach (rozległe ropienie, zgorzel) wskazanem jest odjęcie członka.    nr- F-J-

zaś

Anfossi Pasquale (* 1729 w Neapolu — do 0°, jako punktu ścinania się w lód, odbywa ■j* w Rzymie 1797 r.), znakomity kompozytor się tak szybko, iż tworzy się on na dnie rzeki, oper, niegdyś bardzo popularnych, uczeń Sacchi- porywając z sobą i unosząc na jej powierzchnię ni’ego i Piccini’ego. Dzieła A-go odznaczają się żwir i głazy, przez co pokrywa się ona rodzajem wyjątkową melodyjnością tematów, smakiem, wspa- bruku, noszącym miejscową nazwę szugi. Z wiel-niałą robotą techniczną, oraz wielce interesującą kiej liczby dopływów, znaczniejsze z prawej stro-instrumentacyą. Prawie wszystkie opery A-go miały ny: Kunda, Janda, Him i Czadobiec, z lewej zaś: powodzenie na różnych scenach europejskich, naj- Irkut, który udzielił nazwę stolicy wschód. Sy-większy wszakże entuzyazm budziły. „AA'aro,“ ,,Isa- beryi, Białaja, Oka (Syberyjska) i Taserwa. An-beîla e Rodrigo,“ „La finta giardiniera“ „Yiaggio- gara została odkrytą w pierwszej połowie XVII tori felici,“ „II trionfo della costanza,⁴¹ „Artaserse“ w. przez zdobywców kozaków, a jeden z nich, i w. i. Na scenie warszawskiej grane były dwie Kolesnikow, dotarł w r. 1645 do Bajkału. A- Sz-opery A-go „Zazdrośnikna doświadczeniu” ( 1787 r ) Angarus, u persów starożytnych posłaniec kon-i ,,La finta giardiniera“ p. t. „Ogrodniczka zmy ny, jacy od czasów Daryusza po całej Persyi, ślona“ (1790 r. w tłómaczeniach Pierożyńskiego w rodzaju stacyi pocztowych, byli utrzymywani i Bogusławskiego.    A-Po1- dla rozwożenia korespondencyi królewskiej z sa-

Angadipuram, handlowe miasto w Indostanie j trapami. Mieli oni prawo dla pośpiechu w swo-w prow. Madraskiej, o 10 mil na południo-wschód    jej podróży    zabierać ludzi, konie i okręty.    Ztąd

od leżącego na maloborskiem wybrzeżu Kaliku-    u rzymian    powstała później służebność,    zwana

tu—teczy do 8000 m-ców i słynie z pięknej świą- Jus aïigario,e (Encyklop. Meyera), tyni.    I Angarya, wyraz pochodzący z perskiego, ozna-

Anganguco, miasto w Meksyku, w prowincyi | czał obowiązek przewożenia różnych ruchomości Michoacau, leży na wyżynie wewnętrznej, 2805 m.    ;    panującego;    używany był w tym sensie w    prawie

nad p. m., liczy do 12,000 m-ców, posiada w po    !    rzymskiem i    kapitularzach Karola "W. W    prawie

bliżii kopalnie złota i srebra, które stanowią polskiem przez angaria rozumiano pierwiastkowo przedmiot zajęcia ludności i źródło jej dobrobytu, podwodę, później wogóle posługi, czyli służby na Angara, w dolnej części swego biegu (od przy- rzecz panującego, np. w uniwersałach poboro-brania dopływu Oki), wyższą Tunguską nazywa- wych Zygmunta III, obowiązek wożenia lina, najważniejszym z trzech prawych tej nazwy stów królewskich; w publicystyce rozumiano pod dopływów Jeniseja, który dlatego tylko uważa- tym wyrazem wszelki ucisk V» dyplomatach nym bywa za główną rzekę, mimo że mniejszą średniowiecznych panujący często uwalniają lu-ilość wody toczy, iż łożysko jego pierwotny kie- dność od angariów i perangariów (ob.); w pu-runek utrzymuje. A. służy za odpływ jezioru Baj- blicystyce, zwłaszcza wieku XVI, ciągłe są wy-kałowi, podsycanemu przez przybranie kilku rzek, rzekania szlachty na angaiia królewskie i panów z których jedna, biorąca początek z Witimskiego po- duchownych. (Czacki: „O lit. poi. prawach,“ wyd. górza i wlewająca się w jezioro z półn. strony, Tur. I, 71 w przyp. Burzyński: „ Prawo polskie nazwę Wyższej Angary nosi. Długość biegu A-y 2080 prywatne.“ I, 389).

km. (2000 w.), szerokość 490 —2600 m , głębokość Angelaryusz (*j* 886 lub 887 r.), jeden z dwu-wszędzie dostateczna dla żeglugi i tylko na roz- stu uczniów Metodego, między którymi przedniej-ległości 70 km. poniżej Brackiego (Burłackiego) sze zajmowali miejsce: Gorazd. mianowany przez Ostrogu, z powodu porohów i prądowin utrudniona, mistrza następcą na stolicy archidyecezyi pan-co wszakże w części usuniętem zostało przez nońskiej, Klemens, późniejszy biskup bułgarski przeprowadzenie wymijającego najważniejszy z nich ¹ (-j- 911 r.), Naum i Sa a. Mężowie ci dla świątobliwości i cudów, dokonanych, za ich życia, w p> i kąd towarzyszył Połlinowi, posłowi Franciszka, czet świętych zaliczeni. Po śmierci Metodego został profesorem języków starożytnych w Reg-(885 r.), Wiching, biskup nitrzański, nieprzyja- gio, następnie (1549) w Pizie. A. pisał poezye zmy wielce językowi słowiańskiemu w liturgii, za- w jęz. łacińskim: „Syrias” (Flor. 1591), poemat władnął kościołem morawskim. Z poduszczenia epicki, a raczej wierszowana historya pierwszej jego Swiętopełek, ks. wielko-morawski, wtrącił krucyaty; „Cynegeticon” i „De aucupio”, dwa do więzienia uczniów Metodyuszowych, a między poematy dydaktyczno-opisowe, bardzo przez współ-innymi i Angelaryusza. Żywotopisarz ś. Kiemen- ezesnych chwalone, i wiele utworów drobniej-sa, biskupa bułgarskiego, opowiada, że wnet po szych, wydanych p. t. „Poemata omnia” (Flor. uwięzieniu tych mężów nastąpiło w Welehradzie 1568). W drugiej połowie życia A. cieszył się trzęsienie ziemi, wskutek czego spadły okowy względami kardynała Ferdynanda Medyceusza z rąk więźniów, którzy pośpieszyli do księcia i zażywał wielkiej powagi w świecie literackim; z wieścią o cudownem swojem wyswobodzeniu. Torquato Tasso dawał mu do przejrzenia ręko-Niewzruszony atoli wypadkiem tym, władca w.- pis „Jerozolimy wyzwolonej“ i korzystał z jego morawski polecił pełniącym u niego służbę wo* wskazówek. Porówn. H. G. Vogel: „P. A. nach jenną strażom frankońskim, aby zmusiły mężów d. lat. Autobiographie dargestellt“ (Meissen, świątobliwych do opuszczenia Weiehradu i na- 1834). stępnie W. Moraw. Wygnańcy rozproszyli się po słowiańszczyźnie naddunajskiej. W jednej z tamtejszych miejscowości wskrzesili z martwych młodzieńca, którego już na mary kładziono. Słysząc o tern, żupan belgradzki pole«ił ś. ś. mężów carowi bułgarskiemu, Bogorysowi, czyli Borysowi. A. szczególnemi jego cieszył się względami, wkrótce atoli, przebywając w domu niejakiego Czesława, zaniemógł ciężko i po krótkich cierpieniach dokonał chwalebnego żywota.

li. G.

Angeli Filippo d’, zwany także Filippo Napoletano, malarz włoski z XVII stulecia (* w końcu XVI w. w Rzymie —j- tamże około 1640 r.). Malował pierwiastkowo w Neapolu, przeważnie bitwy, później w Rzymie uprawiał malarstwo pejzażowe, więcej zdolnościom jego odpowiadające. W tym ostatnim kierunku A. zjednał sobie zasłużoną sławę; bo też pierwszy zpo-śród włochów sumiennie studyował naturę, otaczającą człowieka, i badał prawa perspektywy powietrznej. Głownem dziełem A-go była cała se-pya pejzażów, malowanych al fresco na ścianach pałacu Bentivoglio na Monte-Cavallo. W r. 1612 A. pracował przy dworze Kosima II, w. ks. Toskańskiego. Z tej epoki pochodzi własny portret artysty, przechowujący się w IJffiziach florenckich. Z prac A-ego z epoki późniejszej, to jest z epoki rozkwitu talentu jego, nic się nie przechowało; tylko galerya obrazów w Schleissheim posiada obraz jego: ,,Walka kawaleryi“, ale jest to utwór z czasów jego młodości. Jeden z pejzażów A-ego, a mianowicie ,,Wodospad“, był ryto-wany przez J. Moyreau, a „Walka kawaleryi“ przez hr. Baudbuin’a. (Porów. G. Pawłowski w „La Grande Encyclopédie“).

Angeli Henryk von, współczesny malarz historyczny i portrecista (* 1840 w Szoproni, Oedenburg). A. kształcił się w Akademii wiedeńskiej (od r. 1854), oraz w pracowni Gustawa Müllem, a następnie (od 1856) praeował pod kierunkiem Emanuela Leutee w Dusseldorfie. Pierwsze obrazy jego były treści historycznej, jako to: „Marya Sztuart, idąca na śmierć“ (1857), „Ludwik XI, błagający ś. Franciszka a Paulo o przedłużenie mu życia“ (1859), „Antoniusz i Kleopatra“, „Cezar i Antoniusz“, ovaz „Joanna Gray“. W 1862 r. A. przesiedlił się do Wiednia, gdzie, przerzuciwszy się chwilowo na pole malarstwa portretowego, w krótkim c*asie zyskał sławę dzielnego portrecisty, co zdecydowało go ostatecznie do obrania tego rodzaju malarstwa za główny cel uprawianej p»zez siebie sztuki. To też od tej pory A. prawie wyłącznie maluje portrety; trzy tylko rodzajowe obrazy wystawił on w tym okresie czasu: „Zemsta za obrażony honor“ (1869), obraz wystawioay kolejno w Berli-

Źródła: „Vita s. dementis, episcopi bulgarorum, graece edidit Fr. Miklosich,” Vindobonae 1847 r.

J. F. G

Opracowania: Szafarzyk J. P. „Pamatky drzewni-ho pisemnictwi Jihoslowaouw. Dii przedchozi. Vy-dâni druhé, w Praze 1878.” Wattenbach, „Beiträge zur Geschichte der christlichen Kirche in Mähren.” Wien 1849. Jireczek: „Geschihte der Bulgaren.“ Prag 1876 r. Ginzel Dr. J. A. „Geschichte der Slawen-Apostel Cyrill und Method u. die slawische Liturgie,” Leitmeritz 1857.

Angeleri Francesco, współczesny filozof włoski (* 1821 r. w Castellette di Brenzone).

Studya odbywał w Weronie i Padwie. W r. 1845 mianowany został profesorem filozofii i teologii moralnej w Rovigo, w r. zaś 1853—profesorem historyi w liceum werońskiem, gdzie od tego czasu dotąd wykłada, z przerwą kilku lat (od 1867 do 1873), w ciągu których wykładał ponownie filozofię w liceum w Itovigo. A. ogłosił drukiem następujące prace: „La legge dubbia non obbli-ga” (Padwa, 1852), „Della libertà del pensiero”

.(Werona, 1864), „Religione e fede” (Werona,

1866), „Trattato di filosofia elementare” (1868,

3 wyd. 1877), „L’odierno confłitto tra Tomisti e Rosminiani” (Parabiago, 1880) i inne. („Ottuv Slovnik naucny”).

Angeli Piotr, de g li, inaczej Angelio (*

1517—-j* 1596), wybitny humanista i poeta włoski, rodem z Barga i stąd Bargaeus zwany, już w dziesiątym roku życia znał grecczyznę i łacinę. Osierocony w młodzieńczym wieku, zmuszony był zaciągnąć się do wojska; później czas jakiś bawił dla studyów w Bolonii, skąd przeszedł do Wenecyi i tu zajmował się rewidowaniem odpisów greckich, dokonywanych dla Franciszka I, króla francuskiego. Po powrocie z Turcyi, donie (1869) i w Wiedniu, który dramatyzmem sy- 1 powane hub ząbkowane, o pochwach ogonkowych, tuacyi i starannem wykończeniem w swoim cza- ! obszernych, brzuchato-wydętych. W naszym kraju sie zwracał na siebie powszechną, uwagę, ,.Zako- znajduje się tylko jeden gatunek, A. sylvestris chana para młodych włochów“ (1872) i „Wstrzy- L., Dzięgiel zwyczajny. Wyrasta on na łąkach manę rozgrzeszenie“ (1873); wszystkie inne są por- wilgotnych, w zaroślach, nad brzegami stawów, tretami. Największej wziętościnabrał A. jako portre- sadzawek, strumieni, w gajach i lasach mokrych, cista od czasu wymalowania portretów: obecnego Kwiaty ma białe. Kwitnie w lipcu i sierpniu, cesarza austryackiego, oraz następcy tronu Dzięgiei, używany w medycynie i przez cukierni-niemieckiego (późniejszego cesarza Fryderyka ków, należy do rodzajów Archangelica (obacz tę III), wraz z małżonką jego (1870). Chara- nazwę), kterystyka postaci i piękny koloryt czynią Angelico Fra Giovanno da Fiesoie, ob. z portretów tych prawdziwe dzieła sztuki. Mniej Fie sole.

J. A.

udatnym był portret cesarza niemieckiego. Przez Anjelicy, heretycy w III wieku, tak nazwa-czas krótki pobytu swego w Anglii, malował A. ni z powodu wiary swej w stworzenie świata portrety: królowej Wiktoryi (1875), kilku człon- przez aniołów, którym też cześć zabobonną, zbh-ków jej rodziny, oraz wielu osób ze sfer arysto- żoną do bałwochwalstwa, oddawali; podług in-kratycznych angielskich. Po powrocie do Wie- nych znowuź dlatego, iż twierdzili, że prowadzą dnia, A. mianowany został profesorem Akademii życie anielskie. Herezya ta sięga prawdopodo-wiedeńskiej (1876). Do wybitniejszych prac jego bnie czasów apostolskich, pod nazwiskiem Angelo-należą, prócz wyżej wymienionych: portret feld- latryi, ponieważ ś. Paweł w liście do Kolossan marszałka Manteuffla, przeznaczony do Galeryi (LI, 18) wspomina o zabobonnej czci aniołów. Symon narodowej w Berlinie; portret księżniczki Heleny czarnoksiężnik nauczał, iż niektórzy aniołowie szlezwickiej i portret „Damy w czarnym stroju” (pani mają być czcią boską chwaleni, jak® bogowie Schwabe, 1872). Te dwa ostatnie zwracały na mniejsi, którzy i świat stworzyli, i przez proro-siebie uwTagę znawców podczas wystawy powszech- ków przemawiali. W III w. A-cy rozszerzyli się nej w Paryżu 1878 r. A. należy do znakomitych byli w Pizydyi i we Frygii, zakładali domy mo-współczesnych artystów wiedeńskich i cieszy się dlitwy i głosili, że, ponieważ Bóg jest niewidzial-szczególnem uznaniem w sferach świata arysto- ny i niepojęty, dosięgać do niego można nieina-kratycznego. Z portretów osób znakomitszych oeej, jak tylko za pośrednictwem aniołów; twier-ze sfer literackich i artystycznych wymienić na- dzili też. że ich widzą najdokładniej. Sobór Lao-leży portret Grillparzera (1864), portret Ale- dycejski r. 3fi2 potępił A-ów. („Encyklop. S. ksandra Dumasa (1865) i portret Costenobla Orgelbranda“).

(1873). Pęzel Angeli’ego odznacza się wogóle Angeliki, zgromadzenie zakonnic, założone przez świetnym kolorytem i żywą charakterystyką po- Ludwikę Torelli, hrabinę Guastalla, pod Parmii, staci. Własności te cechują zarówno historyczne Owdowiawszy po raz drugi w 25 roku źy«a, i rodzajowe jego obrazy, jak też i portrety, któ- uznała ona w tem nieszczęściu przestrogę Nieba, wy-re prócz tego odznaczają się artystycznym ukła- rzekła się uciech i dóbr tego świata, a wielki dem postaci. Porów. W. Lutzo: „Zeitschrift für swój majątek przeznaczyła na założenie zgrom a-bildende Kunst“ (1877).—Seubert: „Allgemeines dzenia zakonnic oraz wspaniałego klasztoru Na-Künstler-Lexikon“ (Frankfurt, 1882).    s- s- wrócenia ś. Pawła w Medyolanie. Paweł III

Angelica, L. Gen. n. 347. Dzięgiel. Ko- zatwierdził tę fundacyę r. 1534. a założyciel dzaj roślin z rodziny Baldaszkowych ( Umbelli Barnabitów, Zanaria, kierował nią i wprowadził ferae), plemienia Seselineae, podplemienia Ange■ w ścisły związek ze swoim zakonem: gdy bowiem liceae. Charakteryzuje się on w sposób następu- Barnabici obrali za cel nawracanie mężczyzn, jący: Kielich żaden, lub o ząbkach zaledwie wy- Angeliki przedsięwzięły nawracać kobiety w oea-datnych. Korona o płatkach lancetowatych, ca- sie swych missyj. Później, po zaprowadzeniu łych, spiczastych, z kończystością prostą lub klauzury, nie mogły już brać w nich udziału, skrzywioną. Krążek mięsisty, całobrzegi. Owoc Ich nazwisko przypomina im, że powinny zacho-prawie eliptyczny, tępy, od grzbietu spłaszczony, j wywać czystość anielską i być aniołami dusz upa-na spojeniu z obudwu stron podwójnie skrzydeł- dłych. —(„Encyklop. S. Orgelbranda“), kowaty. Połówki 5-żeberkowe: 3 środkowe że- Angelina, księżna serbska, opiewana w pie-berka szczupłe, nitkowate, 2 zaś boczne w kształ- śniach serbskich pod imieniem „matki Angjeli-cie skrzydełek błoniastych, rozszerzone. Brózdy ny“, była żoną nieszczęsnego ślepego despoty 1-smugowe. Ziarno prawie walcowate. Oś owo- serbskiego, Stefana Brankowicza, a córką albań-cowa dwudzielna, nieprzyrosła. Okrywy balda- skiego dostojnika, Arianitesa Komnena. Jedna chów żadne lub 2-listkowe; okrywki baldaszków z jej sióstr była żoną księcia albańskiego, Je-wielolistkowe. Rodzaj ten obejmuje około 18 rzego Kastryoty (Skanderbega), a druga—Jana gatunków, właściwych strefie umiarkowanej i pra- Ozernojewioza, władzcy Zety. Po śmierci męża, wie podbiegunowej na półkuli północnej; niektóre który osiadł we Włoszech, udawszy się pod opie-jednak gatunki zostały znalezione i w Nowej Ze- kę cesarza Fryderyka III, A. mieszkała przez landyi. Są to zioła trwałe, stosunkowo wielkie, pewien czas w Insbruku u cesarza, gdzie eórkę o liściach dwukrotnie-pierzastych, których listki swoją, Maryę, wydała aa Bonifacego VII Paleo-przeciwległe, już ogonkowe, już bezogonkowe, kia- loga, księcia Monferratti. W r. 1486 wyjechała

Angelo, Monte Sant’ A., a właściwie Colli di Monte Sant’ A., wyniosły grzbiet górski, wypełniający półwysep Sorrento i zamykający od południa odnogę neapolitańską. Dosięga on 1520 m. wysokości, zniża się łagodnie ku wschodowi — ku morzu zaś spada gwałtownie przylądkiem Punta della Campanella i vpynurza się ponownie z fal morskich na wyspie Capri, która właściwie jest tylko przedłużeniem grzbietu S. A. U stóp góry, tak w odnodze neapolitańskiej, jak i saler-neńskiej, leżą urocze miasteczka, osady i wille: Castellamare, Meta, Sorrento, Nerano, Termini, Positano Amalfi etc.; .na zboczach uprawa słyn-

A nd. S

do Śremu, gdzie synowie jej, Jan i *Ierzy, byli ostatnimi nominalnymi despotami serbskimi z rodu Brankowiczów. Zwłoki A-y, uznawanej za świętą, i jej synów, spoczywały w klasztorze kru-szedolskim w Górze .Pruskiej do r. 1716, kiedy turcy wyrzucili je z grobów. — Por. Mikloszicza w „Bad“ ('prace) południowo-słowiańakiej akademii, zesz. 12; Nowakowicz: w „Latopisie Macierzy serbskiej“, zesz. 146—148. (,,Ottuv Slown. Nauć.“).

Afigelini Tito, rzeźbiarz włoski (* 1806 r. w Neapolu — *j- 1878, tamże). Kształcił się początkowo pod kierunkiem własnego ojca, Costan-zo, który, widząc w nim wielkie zdolności, wysłał go do Rzymu, gdzie młody A- podczas stu-dyów swoich wszedł w stosunki z najznakomitszymi artystami owych czasów. Po odbyciu podróży po Włoszech i zwiedzeniu Paryża, A. mianowany został profesorem rzeźbiarstwa w Akademii sztuk pięknych, oraz dyrektorem szkoły rysunkowej w Neapolu. A. reprezentuje kierunek klasyczny w rzeźbiarstwie włoskiem, a przy tern należy do bardzo płodnych artystów; prac jego liczą przeszło 150. Najwięcej pośród nich jest popiersi znakomitych osobistości i osób z wyższych sfer towarzyskich, zwłaszcza neapolitańskieh. A. wykonał także wiele nagrobków, przeważnie w Cam-po-Santo, w Neapolu. Z innych wybitniejszych rzeźb jego wyliczyć należy: olbrzymi posąg Ferdynanda II, stojący w Neapolu; grupę wielkich rozmiarów, przedstawiającą religię, w Campo-Santo, tamże; „Cztery postacie mitologiczne“; „Amora, łamiącego swój łuk“ (własność cesarza ruskiego) i wreszcie wodotrysk w Katanii.

Angelis P a w e ł, d e—, uczony artykwaryusz włoski (* około 1580 r. w Syrakuzach — -f 1647 w Rzymie). Zasłużył się cennemi wydawnictwami, tyczącemi się opisów kościołów rzymskich i Watykanu, jako to: „Basilicae Sanctae Mariae Majoris de Urbe a Liberio papa I, usque ad Paulum V descriptio et delineatio“ (Rzym, 1621, in fol.); „Basilicae veteris Vaticanae deseriptio, auctore romano ejusdem basilicae canonico; cum notis; quibus accessit deseriptio brevis novi tem-pli Yaticani, neenon iconographia“ (Rzym, 1646, in fol.). Za pierwsze z tych dzieł, zawierające staranny opis kościoła S. Maria Maggiore w Rzymie, został de A. kanonikiem przy tymże kościele; drugie z dzieł wymienionych jest właściwie opisem Watykanu, dokonanym jeszcze w XII w., za papieża Celestyna, przez Piotra Mallius’a. Porów. Mangitore: „Bibliotheca Sicula“ (Palermo, 1708 —1714, 2 tomy.

Angell Samuel, archeolog i budowniczy angielski (* 1800 r. w Londynie—-]- 1866, tamże), uczeń Tomasza Hardwicka. Wspólnie z Har-ris’em wydał A. cenny opis podróży swoich naukowych, razem z nim odbytych, od 1823 r., po Grecyi i Sycylii: „Sculptured metopi discovered amongst the ruins of the ancient city of Seli-nunt“ (Londyn, 1829, in fol.). Zostawszy członkiem ,,Instytutu królewskiego architektów angielskich“, A. dostarczał stale temu towarzystwu naukowemu ciekawych sprawozdań z poszukiwań swoich na polu archeologii i sztuk pięknych, a między innemi złożył wyczerpujące studyum, dotyczące życia i prac Baldassare’a Peruzzi. Jako budowniczy, A. znanym jest z oryginalnej i pięknej budowy, wzniesionej w „City“ londyńskiem, w szlachetnym stylu i bogatej w ornamentykę; jest to tak zwany „The Clothworker’s Bull“, własność bogatego stowarzyszenia sukieuników angielskich. Porów. art. Karola Lucas w „La Grande Encyclopédie“.

Angeln, tak się nazywa kraina w Szlezwigu, zajmująca wschodnią część półwyspu Jutlandzkiego między odnogami: Szlezwickąi Flensburską, i będąca siedzibą jednego z plemion saskich, które wy wędrowały na zdobycie Wielkiej Brytanii; stąd bierze początek nazwa Anglii, Anglosasów etc. Jest to niewielki płat ziemi (826 km. □), lek-kiemi sfałdowany wzgórzami, słynny z urodzajności gruntu i malowniczości krajobrazów i tern charakterystyczny, że wszystkie niemal pola, drogi i rowy otoczone są żywopłotem (knicks). Naj-ważniejszem miastem tej dzielnicy, której część północna należy do flensburskiego, a południowa do szlezwickiego okręgu, jest Rappela nad płytką odnogą (ford) fczleją. Wyborne tutejsze pastwiska wyhodowały rosłą i słynną z mleczności rasę bydła A., rosprzetrzenioną w eałej Jutlandyi i na wyspach duńskich.    And- s-

Angelo Bu on arotti, ob. Buonarotti.

Angelo, Monte Sant’ A., miasto we włoskiej prowincyi Molise, departam. Foggia, na południowym stoku góry Monte Gargano i w bliskości zatoki Manfredońskiej położone, liczy do 20,000 m-ców; piękny kościoł pod wezwaniem S-go Michała ściąga corocznie tłumy pielgrzy-inów.

nego wina.

Angelolatrya, ob. Angelicy.

Angelot (cz. a n ż e 1 omaniołek), złota mon' ta w wiekach średnich, której pierwsza emisya puszczoną została w obieg, na mocy dekretu króla francuskiego, Filipa VI Walezyuszą, w r. 1340. Były pełne angeloty i półangeloty. A, Filipa VI miał z jednej strony, pod baldachimem gotyckim, anioła (stąd nazwa monety) z koroną na głowie, depcącego smoka i trzymającego w jednej ręce krzyż o długiej podstawie, w drugiej—tarczę z trzema liliami; dokoła wyryty był napis: P h i-lippus D’. Gra: Frac’: Rex (Philippus, Dei gracia Francorum rex). Odwrocie monety przed-

iS®

«f

,.v

Fir. 119. Aniołek CAnrelot) HJnrrk» VI.

'V S.

An

dapija.

stawiało krzyż liściasty, okolony obwódką w kształcie róży, z czterema koronami w zagłębieniach i liliami i posiadało napis: -f- XPC : VINCIT : XPC : XPC : REGNAT : XPC : IMPERAT (Christus vincit, Christus regnat, Christus impe* rat). A-y były z czystpgo złota i ważyły od 4 do 5 denarów. Król angielski, Henryk VI, gdy

rfHi

Fig. 111. Aniołek (Angelot) Filipa VŁ

przybrał podczas wojny stuletniej tytuł króla Irancuskiego, kazał także wybić w Rouen nowe A-ty z napisem:

He n ric u s :

Francorr : et Auglie : Rex.

Na tych angielsko - francuskich monetach anioł trzymał dwie tarcze z herbami Prancyi i Anglii, krzyż mieścił się między kwiatem lilii a lampartem.

Angelotus, potomek starożytnej rodziny rzymskiej, miał być przysłany do Polski przez papieża Jana XIII i rządzić dyecezyą płocką, jako pierwszy jej biskup (966—982). Według najnowszych badań historycznych, założenie dyece-zyi płockiej miało miejsce w ostatnich dziesiątkach XI wieku, z powodu czego podanie o biskupstwie A-a upada. (Kętrzyński: „Założenie i wyposażenie biskupstwa płockiego” w „Przew. nauk. i lit.” z r. 1886). Prawdopodobniej mógł być A. misyonarzem, nawracającym szczep mazowiecki na chrystyanizm.

Angelstein Karol, publikował: „De Sene-gae radice, remedio ophthalmiatrico praestan-tissimo”, Berolini, 1831, in 4-o.

Angelus, modlitwa, ob. Anioł Pański.

Angelus (f 24 lut. 1721), rodem z Mazowsza, został dominikanem we Lwowie, pracował jako misyonarz w Armenii, gdzie też na początku XVIII wieku otrzymał infułę biskupią. Mieszkał w Nachyczewan; posłował od szacha perskiego do króla polskiego, Augusta U. Umarł we Lwowie (Krusiński: „Hist, belli persici”, Lwów, 1740). Według tradycyi, pochodził A. z rodziny Smoleńskich, herbu Zagłoba. (Ks. Smoleński: „Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej”, Lwów, 1869, gtr. 107).    s.

Angelus Silesius (Anioł Szlązak) ob. Schef-

fler Jan.

gely Ludwik (* 1787 — f 1835), aktor i poeta dramatyczny niemiecki, układał na wzór francuskich wodewile i lżejsze fraszki sceniczne, bez większej wartości. Wjszły one zbiorowo p. t.

B ncyklopedr' Powszechna tłuste.

„Vaudevilles und Lustspiele“ (Berlin, 1834, 4 tomy).

Angela, miasteczko w Lombardyi, w prowin-cyi Como, na południowo-wschodnim brzegu jez. Lago Maggiore, wprost Arony, posiada 3,000 m-ców, dogodną przystań, starożytności rzymskie i zamek rodziny Borromeuszów, na stromej skale malowniczo położony.

Angerapa, (Angerapia, Angerapp, An-grab, Angrama, Rapa, Węgrza, Węgo-rapia), jedna ze źródłowych rzek Pregoły, bierze początek w Prusach wschodnich, na pojezierzu baltyckiem, na nieznacznym wododziale między zlewiskiem Wisły (przez Narew) i Pregoły, zabiera wody licznych jezior, jak Lewientyńskiego, Mauer (Mamry), Kisajny etc., przepływa ku północy pod Węgoborkiem (Angerburg), Darkiana-wi (Darkehnem) j w okolicy Wystrucia (Insterburg) łączy się z Pissą i Insterem. Odtąd połączona rzeka nosi nazwę Pregoły. Ogólna długość A-py wynosi 128 km., jest ona zasobna w wodę i na całej niemal przestrzeni żeglowna. Nad jej brzegami znaleziono wiele grobów pogańskich. Z dopływów najważniejszy prawy Gołdap v. Goł-

And. S.

Angerburg, ob. AVęgobork.

Angermair Krzysztof, snycerz niemiecki z XV;n stulecia (* w Weilheim—-j* 1632 w Monachium). A. był synem złotnika z Weilheimu, po którego śmierci osiadł w Monachium, gdzie pracował przy dworze elektoraMaksymiliana I (od 1618 r.), pobierając 400 flor. pensyi rocznej. Rzeźby A-ra, prawie wszystkie z kości słoniowej, bardzo były cenione przez współczesnych. Muzeum narodowe w Monachium posiada niektóre z wybitniejszych robót jego, jako to; rzeźbione szafki i skrzynki z kości słoniowej do biżuteryi; płaskorzeźby przedstawiające, jedna Matkę Boską, druga Przenajświętszą Rodzinę; oraz najznakomitsze z dzieł jego: skrzynię z kości słoniowej, zamówioną u artysty przez elek. Maksymiiianaizrobioną w ciągu lat siedmiu. Skrzynia ta, przechowywana dotąd w monachijskim „Gabinecie medalów,” przeznaczoną była na pomieszczenie rzadkich i cennych medali ze zbiorów elektora. Skrzynia ta uchodzi wogó-le za arcydzieło niemieckiej sztuki snycerskiej; artysta otrzymał za nią od elektora 2,800 florenów. Wiadomości o A-rze zawdzięczamy poszukiwaniom J. À. Kuhn’a. Porów. art. odpowiedni pióra jego w Meyera: „Allgemeines Künstler-Lexikon.”

Allgermana (Angerman-E 1 f), rzeka w Szwe-cyi, ma źródła na wschodnim stoku gór Skandynawskich, na granicy z Norwegią; obyczajem wszystkich rzek szwedzkich, przepływa przez szereg podłużnych jezior, tworząc przytem mnóstwo wodospadów przy każdern spuszczaniu się z wyższych tarasów na niższe; dopiero na 100 km. przed uściem rzeka uspokaja się, płynie wolno i jest do żeglugi zdatną. Kierunek jej krętego biegu jest południowo-wschodni, a ogólna długośó blisko 400 km.; uście w odnodze Botnickiej zamykają skaliste wysepki; brzegi strome, gęstem

23

porosłe lasami; koryto przeważnie kamieniste, j szności w gardle, ślinogorza (angina). Ale ko-woda klarowna obfituje w łososie. Kraina, któ- nieć końców, ta podstawa etymologiczna jest i merą przerzyna A., jest bardzo słabo zaludniona, pewna, i naciągnięta, i zgoła wyraźnego symbolu stąd i rzeka, choć jedna ze znaczniejszych na milczenia nie objaśnia. Obchodzono jednak i jej półwyspie, niewielkie ma znaczenie.    And. s. uroczystość (d. 21 grud.), pod nazwą Ang

eroi.a-

Angermayer Jan Albert, malarz czeski lia, o której pisze Varro („De lingua Jatina,’ (* 1674 w Bilinie — f 1740 w Pradze czeskiej), VI, 23), bez żadnego także bliższego określenia; kształcił się pod kierunkiem J. Rudolfa Byssa, ale i z daty tej uroczystości, w porównaniu z m-malował przeważnie świat roślinny i zwierzęcy, nym źródłosłowem (angerere, sprowadzać), pró-Do najważniejszych .prac jego należą cztery obraz- bowano objaśnić naturę bogini. Jakoż w dniu ki,przedstawiające „Zycie zwierząt.” A. wiernie tymg następuje przełom z dni krótkich na dłuż-naśladował naturę, a przez współczesnych mu sze; więc bogini sprowadza je, a przez to wywo-stawiany był, dla swych zalet artystycznych, obok luje pewne uradowanie. Tłómaczyłoby to tylk > sławnego A. Mignon’a, któremu jednakże nie do- miejsce jej obok bogini rozkoszy; ale skąd mil-lównywa. („Ottuv Slovnik naucny”).    czenie? Zagadki te przedstawia, lecz ich nie roz-

Angermanlandya, część szwedzkiej prowincyi wiązuje nawet Preller w ,.Römische Mythologie” Norrlandyi, w dorzeczu dolnej Angermany; 19,929 z r. 1881.    K-

And. S*

km. □ i około 115,000 in-cóv (blisko 6 na 1 km. Angers (wym. Anże, staroż. Juliomagus, □ ). Jest to kraina wspamałemipokryta lasami, Andegavi, Civitas An degavensium), sto-która jednak miejscami rozległe i niezłe przed- lica francuskiego departamentu Maine et Loire, stawia pastwiska, a nawet grunt zdatny do uprą- a przedtem prowincyi Andegaweńskiej (Anjou), wy; szczególnie w pobliżu koryt rzecznych i w nad- która się rozciągała po obu brzegach dolnej Loa-brzeżnych okolicach kwitnie rolnictwo, obok ho- ry. Miasto leży po obu brzegach rzeki Maine, dowli bydła rogatego i leśnictwa. W ostatnich między jej uściem a miejscem, w którem powsta-czasach rozwijać się począł przemysł górniczy, ła z połączenia się trzech znacznych, promieni-skierowany do wydobywania żelaza. Klimat bar- sto zbiegających się, rzek: Mayenne, Sarthe i Loir, dzo surowy (64° sz. pn.), przecięciowa temperatu- To dogodne położenie geograficzne, w połączeniu ra roczna wynosi tylko 2° C., stycznia— 10°, lip- z okolicznością, że większe statki, krążące po ca+12°; rzeki zamarzają z początkiem listopada, Loarze, dochodzą aż do a., sprawiło, że stolica puszczają w połowie maja. Najważniejsze miasto Hernösand, na wyspie przy uściu Angermany, liczy do 6,000 m-ców.

:S_-‘

il

M;

Bił*!

Fig. 113. Zamek w Angers.

Andegawii była oddawna ważnem ogniskiem han-IIłowem rozległej, ludnej i żyznej okolicy, która orodukty swe trzema drogami wodnemi kierowała przez A. w dorzecze Loary. Miasto, sięgające bardzo odległej starożytności, liczy dziś do 75,000 mieszkańców, wzrasta szybko i należy do najpiękniejszych we Francyi, pomimo, że dawne mury miejskie i wielka ilość poważnych wiekiem a częścią drewnianych budowli, zjednały mu przydomek „la ville noire.” Jednem z ważniejszych źródeł bogactwa są najobfitsze we Francyi kopalnie szyfru (łupek), zatrudniające do 4.000 robotników i znajdujące się pod wioską Trelazé, we wschodniej części miasta; oprócz tego przemysł fabryczny rozwinął się na wielką skalę, dostarczając lin okrętowych, płótna żaglowego, żelaza, wapna, gipsu, dzwonów, tkanin lnia%cli i wełnianych etc. Handel ożywia się z każdym rokiem coraz bardziej, a zwłaszcza konopiami, lnem, octem, winem i zbożem. A słynie we Francyi

Angermünde, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Brandeburgii, leży na tak zwanem me-klemburskiem pojezierzu i na jego stoku południowym, w odległości 12 km. na zachód od Odry a 65 km. na północo-wschód od Berlina, jest węzłem kolei żelaznych do Berlina, Szczecina, Sztral-zundu, Schwedt i Frankfurtu; liczy do 7,000 m-ców, trudniących się rolnictwem i wyrabianiem cegieł; wielka odlewnia żelaza; w okolicy liczne gorzelnie i dystylarnie. Na południe od A. wies Chorin, wspaniałe ruiny dawnego opactwa cystersów, z grobowcami margrabiów brandeburskicli.

Powiat A. na 1,307 km. □ liczy 68,065 m-ców; grunt ma niezbyt urodzajny, za to obfituje w rybne jeziora, między któremi największe Paarstei-

ner.

And. S.

Angerona, bogini rzymska, której znaczenia sami rzymianie dobrze nie znali, a przynajmniej nie określili. Miewała ona swe wyobrażenie pod ołtarzem Volupii, bogini rozkoszy (voluptas), a.przedstawiano ją z palcem na ustach przewiązanych.

Symbolika ta, skombinowana z prawdopodobnym źródłosłowem nazwy (angor, duszność, smutek, strapienie), dała pochop do przeróżnych tłóma-czeń. Symbol widocznie oznacza milczenie: więc A. oznacza Rzym, którego imienia nie należy wymieniać, by czegoś nie dowiedzieli się i na złe nie obrócili wrogowie. Według innych, A. wy-swobadza z tajemnych utrapień (angor), więc należy się jej miejsce obok bóstwa rozkoszy. To znowu uwolniła ona rzymian i ich trzody od du-

storya miasta zlała się z historyą hrabstwa (ob. An de g a w i a). Roku 1232-go Ludwik IX-ty opasał je silnym murem obronnym; przyłączone ostatecznie do korony przez Ludwika XI, stało się siedzibą zarządu seneszela, a wcielone do gene-ralności Tours, otrzymało delegata intendenta. A. posiadało uniwersytet, założony r. 1364 przez Karola V, ale zaczątki tej szkoły sięgają XI-go stulecia. W XVIII wieku m. A. liczyło 17 pa-rafij, 8 kapituł, 5 opactw, 2 seminary a i 47 kościołów, oprócz kaplic. Od IV wieku posiada stolicę biskupią. — Bodin: „Recherches historiques sur Angers et le bas-Anjou,” Angers, 1821 — 1822, 2 vol. („Or. Enc. Fr.” Ladmirault’a).

z wzorowej szkółki drzewek, oraz z licznych zakładów naukowych, ekonomicznych i dobroczynnych. Zasługują tu na uwagę: przeniesiona w r. 1815 z Beaupréau szkoła przemysłowa (des arts et des métiers), mająca na celu przygotowywanie zdolnych majstrów we wszystkich gałęziach przemysłu, fakultet medyczny, istniejący od 1809 r., liceum, uniwersytet katolicki, zostający pod zwierzchnictwem biskupa, Towarzystwo rolnicze, Tow. Linneusza, Tow. sztuk i nauk, Tow. handlowe, szpital św. Jana, założony jeszcze w XII w., wzorowy i obszerny szpital Panny Maryi, założony na 1,500 łóżek w 1849 r.. wyborowa biblioteka miejska, licząca do 70,000 tomów, w tej liczbie wiele rzadkich dzieł i cennych rękopisów, galerya obrazów, muzeum Dawida, słynnego rzeźbiarza, który urodził się w A. (David d’A.), muzeum archeologiczne, muzeum historyi naturalnej, wiele bibliotek ludowych, piękny i rozległy ogród botaniczny, filia banku francuskiego etc. A. posiada nadto sąd wyższy, jest siedliskiem biskupa i dowódzcy 9-go korpusu armii, oraz węzłem kolei żelaznych. Między gmachami wiele jest historycznych zabytków niepośledniej wartości, jak np. zamek z 18 wieżami, zbudowany przez Ludwika IX, dziś obrócony na prochownię (fig. lid), katedra pod wezwaniem św. Maurycego, wzniesiona na wzgórzu w końcu* XII w., posiadająca jednę tylko nawę, piękne malowidła na szkle, średniowieczne dywany i grobowce książąt d’Anjou, które usunięto w 1783 r., aby rozszerzyć presbyteryum. Gmach synodalny, gdzie odbywały się koncylia kościelne (conférence d’A.), pochodzi z XI w. i dochował się w pierwotnym stanie. Opactwo św. Sergiusza (S. Serge) jest zabytkiem historycznym z XV w.; dziś powiększone, mieści w sobie semmaryum duchowne; kościół św. Trójcy, wzniesiony w XI w., przedstawia piękny przykład romańskiego stylu we Fran-cyi; w dawnem opactwie Ronceray mieści się dziś szkoła przemysłowa; najstarsze opactwo S. Aubin, założone w VI w., z którego ocalała wieża z XII w. i piękne arkady w dziedzińcu, zajętem jest przez urząd prefektury — ratusz zaś przerobiono z dawnego kolegium andegaweńskiego (collège d’Anjou), założonego przez oratoryanów w r. 1691. Na placu Akademii, wprost zamku, stoi posąg króla Renego, dzieło Dawida z A. Nowożytne budowle odznaczają się bogactwem i ogromem, choć nie zawsze dobrym stylem—należy tu kilka kościołów i znaczna liczba gmachów użyteczności publicznej, jak np. teatr, pałac sądowy, mosty etc. W r. 1793 (18 września) wandejczy-cy, pod wodzą Charette a, odnoszą zwycięstwo nad republikańskiemi wojskami pod Kleberem, atoli szturm ich na A., dokonany 5 grudnia tegoż roku, energicznie przez republikanów odparty. W listopadzie 1815 r. zajmują miasto prusacy pod wodzą Thielmanna.

Anghiari, staroż. Castrum angulare, miasto we włoskim departamencie Arezzo, w Toskanii, 7,500 m-ców, posiada słynne fabryki broni, oraz instrumentów chirurgicznych. W r. 1440 zwycięstwo florentyńczyków nad medyolańczykami.

wo-

And. S

Anghiera Piotr Męczennik (Pierre-Martyr) po łacinie Anglerius, (* 1457 w Arona nad jeziorem Maggiore —-j- w Granadzie 1526); historyk włoski. Początkowo oddawał się studyom lekarskim i, podług Bettinellego, przebywał czas jakiś we Fran-cyi, gdzie miał być nadwornym lekarzem Ludwika XI, który go wysłał do Rzymu z misyą dyplomatyczną. W Rzymie wstąpił na dwór kardynała Ascania Sforza Visconti’ego, znalazł się następnie w usługach u kardynała Arcimboldo, arcybiskupa medyolańskiego, a r. 1487 Lopez de Mendoza, hrabia Tendilla, zabrał go z sobą do Hiszpanii, gdzit A. został gubernatorem paziów na dworze królowej Izabelli i protonotaryuszem apostolskim, w końcu zaś członkiem rady do spraw indyjskich. Piastowanie tak wysokich urzędów i stosunki z tak znakomitemi osobami, jak Krzysztof Kolumb, Vasco de Gama, Amerigo Vespucci, Hernan Cortes, Magelhaens i t. d. nadają wielkie znaczenie jego pracom historycznym. A. był obecnym przy zdobyciu Granady, więc w listach swoich mógł udzielić cennych wiadomości o wojnie z maurami. Podobnież listy do przyjaciół, w których A. opisuje nowy świat z zasłyszanych od żeglarzy opowiadań, czytają się z wielkiem zajęciem i tchną szczególną szczerością. Odprawiwszy w r. 1501 misyę dyplomatyczną w Wenecyi, A. wysłany został na dwór sułtana egipskiego i uzyskał od tego władcy pozwolenie na odrestaurowanie grobu świętego w Jerozolimie, oraz obietnicę opieki dla chrześciań-skich pielgrzymów. Powróciwszy do Hiszpanii, otrzymał od króla przeorstwo kapituły katedralnej w Granadzie, gdzie też i umarł. Oto szczegółowy spis jego prac: Opera, scilicet legationis babylonicae libr i très, Oceani Decas, Carmina, hymni et Epigrammata; Sewilla 1511, in. fol. Goth. Wydanie to, bardzo dziś rzadkie, zawiera jedynie pierwszą Dekadę; w dalszym ciągu luminu, oprócz urywkowych wierszy, mieści się opis Dzieje. Augers pierwotnie musiało być jego poselstwa do Egiptu; De orbe novo Decades... bez wątpienia miastem, celtyckiem, a później gal- Alcala (Compluti), 1516, in-fol.; tom ten zawie-o-rzv iiśkiem. Pomiędzy rokiem 853-im a 903-iin ra dwie nowe Dekady, De orbe novo Decades osiedlili się w niem dziedziczni hrabiowie i hi- octo\ Alcala (Compluti), 1530, in fol.; 1-sze kom-

A. Pol.

wicą (ob.).

pletne wydanie Dekad, odbite powtórnie w Paryżu r. 1536, in-fol.; Dekady były tłómaczonena język włoski, angielski i francuski, a weneckie tłómaczenie pierwszej Dekady wyszło drukiem w Wenecyi, zanim został jeszcze opublikowany własny tekst autora. Libretto di tutta la navigazio-ne dei Rei di Spagna delle isole e terreni nuo-vamente trovati\ Wenecya 1504, in4-o). Opus epistolarium P. M. Anglerii mediolanensis pro-tonotarii apostolici atąue a consiliis rerum Indi-carum...\ Alcala (Compluti) 1530, infol. Te z listów, które się odnoszą do odkrycia nowego świata, zostały przetłómaczone na język francuski, ze szczegółowemi adnotacyami, przez P. Gaf-farell’a i F. Louvot’a i wyszły w Revue de Géographie L. Drapeyrona (grudzień 1884—lipiec 1885). Piotr Martyr A. brany był czasami za Piotra Martyr’a Vermigli (1500—1562). Opracowania „Bulletin de la Société de Géopraphie,” Paris 1857,1.1. stron. 306—314.—Harrisse: „Bibliotheca Americana vetustissima;” New-York, 1866 in 4, et Additions, Paryż 1872, in 4. „Opus episto-ïarium” H. Heidenheimer: „Petrus Martyr Angle-rius und sein Opus epistolarium,” Berlin 1881 in 8. „Revue de Geographie.” S. de Gourmont w "Grand. Enc. Franç.”    \

Angicya, po łacinie Angitia, lub może Anci-tia (może od anguis—wąż), w podaniach rzymskich siostra Medei; osiadła jakoby w okolicy jeziora Fucyńskiego i czczona tam była, jako świadoma czarów, a szczególnie jako lecząca od ukąszenia wężów; istniał tam jej Spoświęcony gaj, zwany Angitiae, a dzisiejsze miasteczko włoskie Luco ma nazwisko podobno od łacińs. lucus (Angitiae) = gaj. Wspominają o niej Enei-da (VII, 758) i nadpisy rzymskie, jako o bóstwie dobroczvnnem i opiekuńczem. Porówn.]

Pliniusza H. N. VII, '2, 2. XXV, 2, 5. Preller Römische Mythologie roku 1858, str. 89,

238, 362.

Angiektasia, (grec. angion=naczynie, ektasis— rozszerzenie), oznacza w ogóle stan nieprawidłowo rozszerzonych naczyń krwionośnych, spotykane najczęściej na mniejszych żyłach, w następstwie naruszenia w .nich krążenia krwi (np. żył hemoroidalnych) (p. Żylak).

Angielika, (fran. Angélique) narzędzie muzyczne, w rodzaju lutni o 17 strunach, niegdyś lu-biane, zwłaszcza we Francyi i Anglii; obecnie zupełnie wyszło już z użycia.

Angielska choroba, niewłaściwie przez Glisso-n’a w XVII w. przydana nazwa chorobie, w dziecięcej porze życia wywiązującej się, a polegającej na zmianie krwi i odżywiania z wykrzywie-niemkości, zwanej rachityczną, czyli krzy-

Dr. Ł.

Angielska konstytucya. Jeżeli pod konstytu-cyą pojmować będziemy pewną ustawę pisaną, określającą formę rządu państwa, w takim razie należałoby powiedzieć, że Anglia niema konsty-tucyi, w kraju tym bowiem ustawa taka dotychczas nie została wydana. Są tylko pojedyncze prawa pochodzące z różnych, często nawet bardzo odległych czasów, które określają rozmaite szczegóły ustroju państwa angielskiego. W nie-któryeh nawet wypadkach, dla rozstrzygnięcia kwestyi spornej trzeha się udać nie do prawa, ale do zwyczaju, do tego, jak podobne wypadki dawniej były rozstrzygane. Jeżeli jednak pod konstytucyą pojmować będziemy formę rządu, w której obywatele mają zapewniony pewien udział w wykonywaniu władzy państwowej, prawodawczej, wykonawczej lub sądowej, w takim razie Anglia będzie najbardziej konstytucyjnem państwem w świecie. Owszem, pod tym względem była ona wzorem, podług którego kształciły się, zwłaszcza w XIX w., konstytucye wielu innych krajów. Brak jednak jednej ustawy stanowi znaczną trudność w następującem treściwem przedstawieniu angielskiej konstytucyi. I. Władza prawodawcza. Władza ta należy do Parlamentu, składającego się z trzech organów: mianowicie króla (lub królowej), izby wyższej czyli lordów, i izby niższej czyli deputowanych. Korona przechodzi prawem dziedziczenia, określonem w „Act of settlement” z 1701 r., mocą którego na tron angielski powołana została po śmierci Wilhelma i Maryi dynastya hanowerska, w linii protestanckiej, z pominięciem innych spadkobierców Jakóba II Stuarta. W razie istnienia kilku spadkobierców do tronu, rozstrzyga prawo pierworodztwa, z pierwszeństwem płci męskiej przed żeńską. Jeżeliby jednak w starszej linii nie było potomka płci męskiej, tron przechodzi do płci żeńskiej tejże linii, z pominięciem potomków męskich młodszej linii. Królowa angielska do poprzedniego swego tytułu, Królowej Wielkiej Brytanii i Irlandyi, dołączyła, na mocy prawa 39 et 40 Yict. cap. 10 (1876 r.) tytuł Cesarzowej Indyj-kiej. Lista cywilna królowej, zamieszczona w budżecie wydatków stałych, „Consolidated Fund”, oznaczona była w 1837 r. na 385,000 funt. szter., oprócz dochodów z hrabstwa Lancaster, które w 1885 r. wynosiły 88,832 funt. szter. Izba wyższa składa się z lordów czyli parów, dziedzicznych, potomków starych rodów, albo też takich, których sam król podniósł do godności para. Do takich członków należą także i książęta krwi królewskiej, zasiadający w izbie wyższej z tytułu urodzenia. Prócz tego członkami tei izby są osoby, zasiadające w niej z mocy swego urzędowego stanowiska. Do nich należy 2 arcybiskupów i 24 biskupów wyznania anglikańskiego. Niektórzy członkowie izby wyższej pochodzą z wyborów. Do nich należą szkoccy i irlandzcy lordowie, ozkoccy, w liczbie 15, są wybierani od 1707 r., w skutek unii z Szkocyą, przez szkockich parów, ale tylko na czas jednego peryodu prawodawczego parlamentu. Irlandzcy, w liczbie 28, wybierani są przez parów irlandzkich, god 1801 r., dożywotnio. Wreszcie i korona posiada prawo mianowania dożywotnich lordów, chociaż rzadko robi z tego użytek. Izba lordów składała się w ostatnich czasach z 540 członków. Izba niższa pochodzi z wyborów. Do 1832 r. była ona urządzona średniowiecznie, pozostając pod

silnym wpływem arystokracyi, większość bowiem j szy, „Supreme Court“. Członkowie parlamentu członków wybierana była według wskazówek lor- j wybierani są na mocy „Septennial Act“ z 1716 dów, znakomitszych właścicieli gruntowych. lie- roku na lat siedrn. Jeżeliby jednak parlament forma wyborcza z 1832 r., uzupełniona w na- był przed upływem tego terminu przez króla roz stępstwie reformami z 1867 i 1884 r., zmieniła wiązany, nowe wybory winny się odbyć na taki z gruntu te stosunki, nadając izbie niższej cha- sam przeciąg czasu. W Izbie wyższej prezydu-rakter demokratyczny. Na mocy prawa z 1884 jącym jest lord kanclerz, albo lord strażnik pie-r., ażeby posiadać prawo wyborcze czynne, czyli częci: „Lord keeper of the Seal“; izba niższa sa-być wyborcą, potrzeba mieć 21 lat i nie podle- ma wybiera swego prezydującego czyli marszał-gać żadnemu prawnemu wyłączeniu. Prawo wy- ka, „Speaker“. Zresztą każda z izb mianuje borcze czynne nadane zostało wszystkim żarnie- sama innych swoich urzędników. Członkowie szkującym całkowity dom (house holders), albo od- parlamentu nie pobierają żadnego wynagrodze-dzielny lokal, a nawet tym, którzy zajmowali mie- nia; tylko „Speaker“ pobiera pensyi 6,000 funt. szkanie na mocy prawnego urzędu lub obowiązku, szter. Władzę prawodawczą parlament wykony-jeżeli nie mieszkali w niem z osobą, od której wa w ten sposób, iż każdy projekt do prawa wte-zależeli. Nie mogą być wyborcami cudzoziemcy dy tylko może stać się prawem i zyskać moc obo-menaturalizowani, kobiety, osoby, uznane za nie- wiązującą, kiedy przez wszystkie trzy organa pra-zdolne przez prawo, np. obłąkani, skazani nape- wodawcze zostanie przyjęty. Inicyatywę prawodaw-wną karę wyrokiem sądowym, otrzymujący wspar- czą posiada każda z izb, z tym tylko wyjątkiem, cie z funduszów dobroczynności publicznej i nie- że wszelkie projekty do praw, mających za przed-które inne kategorye osób. W każdym razie, miot opodatkowanie, „Money Bills“, muszą być skutkiem tej reformy, ilość wyborców powiększyła przedstawione najprzód w izbie niższej, projekty się z 3,152,910 do 5,711,325, a tym sposobem zaś, odnoszące się do praw parów, najprzód w iz-zbliżyła się znacznie do głosowania powszechne- bie wyższej. Korona obecnie nie ma prawa ini-go. Prawo wyborcze bierne, czyli prawo być cyatywy pod względem prawodawczym, z wyjąt-wybranym, posiadają w ogóle ci, którzy mają kiem praw, mających za przedmiot ogólną amne-prawo wyborcze czynne. Wyborcy wugóle są wy- styę. Projekt do praw, przyjęty przez obiedwie bieralnymi. Nie mogą być jednak wybranymi ma- izby, winien zyskać zatwierdzenie królewskie. Ko-łoletni, sędziowie, duchowni anglikańscy i kato- rona ma prawo veto absolutnego, ale od 1707 r. liccy, urzędnicy państwowi, bankruci, osoby cier- nie robi już z niego użytku. Oprócz władzy pra-piące pomieszanie zmysłów, lordowie i niektóre wodawczej, parlament ma prawo uchwalania pomne osoby. Niektóre ograniczenia w prawie wy- datków. Już w 1297 r. i w 1300 r. było posta-borczem biernem, istniejące z dawniejszych cza- nowione, że podatki tylko za jego zgodą mogą sów, zostały zniesione w bieżącem stuleciu. Tak być uchwalane. Prócz tego, w niektórych wy-np. katolicy, pozbawieni tego prawa w XYII w., padkach parlament wykonywa także władzę są-dzyskali ne przez bil o emancypacyi katolików dową. Odbywa się to za pomocą t. z. „impeach-1828 r. Żydom nadane zostało to prawo w 1858 ment“, publicznego oskarżenia, w przestępstwach r. Warunek, ażeby deputowani z okręgów wiej- po większej części politycznych; kiedy np. idzie skich mieli przynajmniej 600 funt. szter. rocznego o pociągnięcie do odpowiedzialności ministrów za dochodu, a deputowani z okręgów miejskich 300 złą administracyę, wtedy izba niższa występuje funt. szter., ustanowiony w 1710 r„ został znie- w charakterze oskarżyciela, a izba wyźs :a w cha-siony w 1858 r. Warunek, ażeby kandydat na de- rakterze sędziego. Jeżeli zaś parlament sądzi, putowanego zamieszkiwał w tym okręgu, w któ- że w ten sposób nie będzie mógł dosięgnąć rym poddaje się wyborom, ustanowiony w 1413 winnego, może uchwalić prawo t. z, „of attain-roku, był zniesiony jeszcze w 1774 r. Prawo der“, mocą którego może skazać pewną osobę na z 1885 r. „Redistribution of Seats act” oznaczy- karę, nie wyrokiem sądowym, ale prawem. Może ło, że deputowanych ma być w ogóle 670, tu- to mieć miejsce w wypadkach zbrodni stanu, dzież zaprowadziło nowy podział na okręgi wy- Król zwołuje, otwiera i odracza, albo rozwiązuje borcze, a zarazem wskazało, ilu deputowanych parlament. Izby posiadają pewne prawa czyli każdy okręg ma wybierać. Wybory mogą się : przywileje, których naruszenie uważa się za na odbywać tylko wskutek wezwania królewskiego, j ruszenie przywilejów parlamentu, „contempt“. Do które wychodzi z urzędu kanclerskiego. Jeżeli je- takich przywilejów należy wolność słowa, zape-dnak miejsce w parlamencie opróżni się wsku- wniona ostatecznie przez „bill of Rights“ z 1689 tek np. śmierci członka lub z innego powodu, w cza- roku, tajemnica rozpraw, od której jednak parsie posiedzeń parlamentu, albo nawet w czasie lament odstąpił w 1845 r. i niektóre inne. Poje-feryj, wezwanie o dopełnienie nowych wyborów dyńczy członkowie korzystają z przywileju wol-"wydaje prezes izby niższej. W hrabstwach wy- ności od przyaresztowama i dochodzenia sądo-borami kieruje komisarz rządowy, „returning wego, w czasie posiedzeń parlamentu. II. Wła-officer”, którym może być szeryf lub inny znako- dza wykonawcza. Według litery prawa, wła-mitszy obywatel, w miastach zaś „mayor“, to jest dza wykonawcza należy do króla, w praktyce je-burmistrz lub inna osoba. Głosowanie jest tuje- dnak należy do t. z. gabinetu, to jest rady mini-mne. Od 1873 r. wszelkie spory co do ważno- strów. Król, jako naczelnik władzy wykonaw-ści wyborów rozstrzygane są '*przez sąd najwyż czej, posiada rozmaite prawa, stanowiące w ogóle

o tSJ

te”, zarządzających głównemi wydziałami adrnini-stracyi, mianowicie: spraw wewnętrznych „Home-departement”, spraw zagranicznych „Foreign Affairs), wojny, kolonij i Indyj. Prócz tego należy, do niego: lord prezydent Rady tajnej, pierwszy lord admjralicyi, prezes departamentu handlu, lord strażnik pieczęci prywatnej, jeneralny dyrektor poczt, kanclerz hrabstwa Lancaster, kasjer jeneralny, sekretarz stanu do spraw irlandzkich i do spraw szkockich. Gabinet ten zarządza sprawami kraju, dopóki ma za sobą większość w parlamencie, utraciwszy ją, zmuszony jest ustąpić miejsca stronnictwu, które zyskało tę większość i które w tenże sposób, przyszedłszy do władzy, tworzy nowy gabinet, nowe ministeryum. Obowiązek ustąpienia ministeryum, nie maiącego większości w parlamencie, stanowi tak zwaną polityczną odpowiedzialność ministrów. Za pomocą jej ustanawia się jednozgodność w poglądach pomiędzy parlamentem, jako organem prawodawczym, i gabinetem, posiadającym władzę wykonawczą. Ztąd jednak można widzieć, iż król, jako naczelnik władzy wykonawczej, może wykonywać ją tylko zgodnie z wolą parlamentu. W przeciwnym bowiem razie, ministeryum, któ-reby wykonywało jego rozporządzenia, nie mogłoby się utrzymać wbrew opozycyi większości parlamentu. III. Zarząd miejscowy. Cała Anglia jest podzielona na hrabstwa, będące głównym podziałem administracyjnym kraju, w hrabstwach zaś są ustanowione rozmaite władze, do których należy samorząd miejscowy, to jest załatwianie pewnych interesów, odnoszących się tylko do pewnej miejscowości. Do urzędników w hrabstwie należą: „Lord Lieutenant”, dowodzący mi-licyą w hralistwie, który ma prawo mianować „de-macye królewskie i t. p. Jakkolwiek z tego wy- puty-lieutenanta“ i innych oficerów milicyi; „Śze-liczenia możnaby sądzić, że atrybucye Tajnej ryf”, biorący pewien udział w wyborach do par-Rady są nader obszerne, w gruncie rzeczy tak lamentu, który prócz tego spełnia wyroki władz nie jest, gdyż wszystkie najważniejsze sprawy sądowych, układa listę przysięgłych i wykonywa i postanowienia są najprzód przygotowane w Ga- niektóre inne obowiązki; „Coroner”, obowiązany bin ecie, który je tylko pro forma przedstawia do wyprowadzenia pierwiastkowego śledztwa w ra-pod rozpatrywanie i zatwierdzenie rady, wiedząc, zie dochodzenia przyczyny śmierci nagłej lub wyże nie spotka nigdy pod tym względem odmowy, nikłej wskutek domniemanej zbrodni, rozbicia Największe znaczenie pod względem wykonywa- okrętu i t. p. Dwóch pierwszych urzędników mia-nia władzy wykonawczej ma tak zwany Gabi- nuje korona z pośród znakomitszych obywateli net, którego składu wszakże, ani atrybucyj, do- miejscowych, ostatniego wybierała sama ludność, tychczas żadne prawo nie określiło. Gabinet Najważniejszym z organów samorządu w lirab-tworzy się w ten sposób, iż w razie, jeżeli rzą- stwie było dotychczas kwartalne zebranie sędziów dzące ministeryum ustępuje wskutek tego, iż pokoju, vQuarterly session”, na którem były roz-utraciło większość głosów w parlamencie, królo- strzygane najważniejsze interesy administracyjne, wa, z porady ustępującego gabinetu, wzywa tego dotyczące hrabstwa. Co się tyczy niższej admi-człouka opozycji w izbie niższej, który uważany nistracyi, ta była urządzona w sposób różny od jest za przywódcę opozycyi, i jemu powierza mi- istniejącego na stałym lądzie Europy. W pań-syę utworzenia nowego gabinetu z członków opo- stwach bowiem stałego lądu, najniższym podzia-zycyi. Ten przywódca rozdziela między wybi- łem administracyjnym kraju jest gmina, w któ-tniejszymi członkami stronnictwa, do którego na- rej pewne władze, bądź mianowane przez rząd, leży, po porozumieniu się z nimi, zarząd oddziel- bądź pochodzące z wyborów, załatwiają wszyst-nycli wydziałów administracji, sam zaś zostaje kie interesy administracyjne, dotyczące tej miej-pierwszym ministrem. Do gabinetu, w ten sposób scowości. W Anglii takiej gminy niema, istnieje przez pierwszego ministra (premier) złożonego, zaś to, co możnaby nazwać gminą administracyj-należą jeszcze następujący członkowie: lord kan- ną. Pod taką zaś gminą można rozumieć połą-clerz, nięc u sekretarzy stanu, „Secretary of Sta- czetiie ludności, zamieszkałej w pewnej miejscowo-

t. z. prerogatywę królewską. Do prerogatywy tej należy pojęcie, iż król jest doskonałym i wskutek tego nie może źle robić. Ztąd wypływa pojęcie o tera, że jest nieodpowiedzialny, i że wszystkie jego rozporządzenia uważane są za czyny jego doradców, ministrów, którzy za nie winni odpowiadać. Z prerogatywy królewskiej wypływa, że król jest źródłem wszelkich urzędów, godności, zaszczytów, wymiaru sprawiedliwości, że ma prawo mianowania urzędników, że jest dowódcą siły zbrojnej, głową kościoła anglikańskiego i t. d. "Wszystkie te jednak prawa król może wykonywać tylko za pośrednictwem gabinetu. Niektóre prawa swoje korona wykonywa przy współudziale Tajnej Rady, ,,Privy Council“, tak nazywanej od czasów Henryka VI. Rada ta składa się z nieoznaczonej ilości członków. Należą do niej wszyscy ministrowie, stojący u steru rządu, tudzież rozmaici inni wyżsi urzędnicy, świeccy i duchowni, w ilości około 150. Do ważności uchwał potrzebna jest wszakże obecność tylko sześciu członków i sekretarza. Zbiera się co 3 lub 4 tygodnie. Na posiedzenia przybywają nie wszyscy członkowie, ale tylko ci, którzy przez lorda prezydenta specyalnie na posiedzenie wezwani zostali. W Radzie tajnej rozpatrywane są interesy, nie wymagające współudziału parlamentu. Wskutek tego przy jej współdziałaniu król wydaje postanowienia administracyjne, „Orders in Council“, mające na celu wykonanie praw we właści-wem tego słowa znaczeniu. W tej też radzie winny być wydawane postanowienia, odnoszące się do zarządu koloniami, nie mające mi własnych organów prawodawczych, rozporządzenia wskazujące miejsce odbywania sądów przysięgłych, zaprowadzenie lub zniesienie kwarantanny, prokla-

3ei, w towarzystwo, mające na celu dopięcie pe- Prawo to oznaczyło prawa i obowiązki każdego wnego oznaczonego celu, zadania administracyj- z tych organów, nie zostało jednak zastosowane nego. Ponieważ zaś zadań takich może być wiele, do Londynu, który pozostał przy swoich dawniej-przeto i stowarzyszeń takich może być odpowie- szych przywilejach. Organizacya władz iniejs< o-dnia ilość. Ponieważ znów stowarzyszenia te nie wych w hrabstwach uległa radykalnej reformie, mają jednakowych granic terytoryalnych, przeto wskutek prawa z 13 sierpnia 1888 r. Local ludność pewnej miejscowości może należeć do Governement Act,” które w każdein hrabstwie jednej gminy administracyjnej pod pewnym wzglę- utworzyło, jako centralny organ, radę hrabstwa, dem, do drugiej pod innym i t. p. Najmniejszein „County Council”, zarządzającą prowadzeniem in-takiem stowarzyszeniem, taką gminą, jest para* teresów administracyjnych i finansowych hrab-fia „parish”, mająca na celu połączenie ludno- stwa. Rada ta składa się z przewodniczącego, ści pewnej miejscowości dla utrzymania kościo- „chairman”, aldermanów i radców, wszystkich la. W parafii istnieje t. zw. „vestry”, t. j. pochodzących z wyborów. Na rady te przeszły zebranie parafian, płacących składki na kościoł, atrybucye kwartalnych sesyj sędziów pokoju, mia-które zarządza funduszami, przeznaczonemi na nowanie koionera, staranie o utrzymanie dróg utrzymanie kościoła z pomocą t. z. „churchwar- w hrabstwie, nakładanie podatków na cele hrab-dens”. Parafij anglikańskich obecnie jest około stwa, wydawanie postanowień obowiązujących 14,500. Następnie od 1601 r. z gminą kościelną w niem i wiele innych obowiązków. Wskutek w ścisłym związku pozostawał zarząd dobroczyn- też tego niektóre władze, dotychczas istniejące, ności publicznej, gdy/, przez prawo z tego roku albo zupełnie zostały zniesione, albo znacznie parafie zostały zobowiązane utrzymywać swoich w atrybucyach swych ograniczone. Prawo to zo-ubogich. Ponieważ parafie, jako za małe, nie stało także w części zastosowane i do miast, a na-mogły podołać temu zadaniu, dlatego prawo wet i do Londynu, z którego utworzone zostało .z 1834 r. połączyło wiele parafij wr jeden okrąg oddzielne administracyjne hrabstwo, z oddzielną admimstracyjny, t, z. „Union”, których obecnie i radą. IV. Wolność konstytucyjna oby-jest 629. W okręgach tych utworzone zostały ! wateli. Już w „Magna Charta” z 1215 r. za-oddzielne władze, „Boards of Guardians”, pocho* ręczona została wolność osobista obywateli, któ-dzące z wyborów i mające zarządzać dobroczyn- rzy nie mogli być pozbawionymi ani wolności, nością publiczną w okręgu. Prawo z 1870 r. po- ! ani własności, ani wydaleni z kraju, ani w jaki-dzieliło Anglię na „school-districts”, okręgi szkol- kolwiek sposób pokrzywdzeni, jak tylko na mocy ne, w każdym zaś ustanowiona została także wła- wryroku prawnego, wydanego przez sobie równych dza, pochodząca z wyborów, „school Board”, ma- j i według praw krajowych. Prawo to było nieje-jąca zarządzać szkołami elementarnemi w swoim dnokrotnie potwierdzane w następstwie, zwłaszcza oki.ęgu. Takich władz było w Anglii i Walii przez tak zwany „Habeas corpus act” z 1679 r. 2,203 w 1885 r. Podobneż władze były ustano- i „Bill of Rights” z 1689 r. Wolność myśli była wionę dla utrzymania w porządku dróg publiez- w zasadzie uznana w 1695 r., kiedy parlament od-nych, dła zabezpieczenia zdrowia publicznego mówił zatwierdzenia nadal prawa o cenzurze pre-i t. p. Sędziowie pokoju, „justices of the peace”, wencyjnej, chociaż jeszcze i później ulegała rozma-są urzędnikami przedewszystkiem administracyj- itym ograniczeniom. Prawo podawania petycyj było nymi, którzy załatwiają interesy w swoim okręgu wyraźnie przyznane przez „Bill of Rights”. Co się bądź sami, bądź na zebraniach małych, „petty ses- zaś tyczy wolności zgromadzania się i stowarzy-sion”, albo specyalnych, składających się z dwóch szania, ta określona została szczególnemu pra-iub trzech sędziów pokoju. Najważniejsze inte- wami. Literatura. Blackstone’s: „Commenta-resy były powierzone kwartalnym zebraniom sę- ries on the Laws of England”, 1876.—St. Clair dziów pokoju, które też miały prawo rozstrzygać Feilden: „A short constitutional History of En-niektóre interesy w drodze apelacyi z odwołania gland”, 1882.—Franqueville: „Les institutions po-się od decyzyi pojedyńczych sędziów pokoju, litiques, judiciaires et administratives de l’Angle-W miastach wogóle istniała taka sama admmi- ' terre”, 1863.—Glasson: „Histoire du droit et des stracya, z wyjątkiem miast, uznanych za korpo- institutions politiques, civiles et judiciaires de raeye, „incorporated boroughs”, które, na mocy l’Angleterrî”, 1883.— Fischei: „Die Verfassung przywilejów królewskich, miały swoje oddzielne Englands”, 1864.—Homersham Cox: „Die Staats-władze, składające się z majora, aldermanów einrichtungen Englands”, 1867. — Gneist: „Das i rady miejskiej, „town council”. Na mocy po- heutige englische Verfassungs und Verwaltungs-przednich przywilejów, władze te same się uzu- recht“ 1857.—Gneist: „Englische Verfassungs-pełniały przez kooptacyę (ob.). Prawo jednak geschichte“, 1882.—H. Hobhouse and E. L. z 1835 r. „Municipal Corporation Act”, a także Fanshave: „The County Coumillor’s Guide“, prawo z 1882 r., ustanowiło dla wszystkich takich 1888. miast jednakowe urządzenie władz miejskich. Podług tego prawa, wszyscy obywatele miejscy, płacący podatki miejskie, lub posiadający w miastach nieruchomości, wybierają pewną ilość radców, stanowiących radę miejską. Rada ta wybiela z pośród siebie aldermanów (ob.) i majora.

a. o.

Angielska korona, ob. Tortury.

Angielska literatura. Zpośród piśmiennictw nowożytnych żadne pochlubić się nie może tak szczęśliwie przeprowadzoną walką żywiołów rodzimych z napływewemi, jak piśmiennictwo gielskie. Żywioły te przychodziły już to drogą

an-

podboju (teutoński, normandzki), już to spokojną od pnia germańskiego i prędzej od innych ger-drogą literacką, jako wzory, czerpane ze sta- manów zapomnieli o starodawnych tradycyach rożytnego świata greków i rzymian, oraz z lite- pogańskich. Dla tego-to wcześniej od swoich ratury włoskiej, francuskiej, hiszpańskiej i nie- współbraci zaciągnęli się pod sztandary chrze-mieckiej. Kolejna przewaga jednych nad dru- ściaństwa; dla tego w ich najdawniejszych zabyt-giemi, stopniowe wybijanie się, a w końcu ostate- kach literackich, zawierających w sobie widocz-czne odrodzenie ducha narodowego, stanowi histo- ne ślady pogańskiego jeszcze pochodzenia, żywioł ryę tej bogatej i wszechstronnej literatury. Ca- historyczny przeważa nad mitologicznym, jak to ły ten ruch dziejowy sprowadzić się daje do na- najwyraźniej okazuje się w ,,Pieśni o Beowulfie,“ stępujących okresów: I Doba pierwotna, od po- najważniejszym pomniku starodawnej literatury łowy Y do połowy XIV wieku, zawiera płody anglosaksońskiej. Przyjęcie chrześciaństwa rzu-pióra anglo-saksońskich, a następnie francusko- ciło nowe, szersze podstawy dalszego rozwoju ży-normandzkich autorów — jest to okres literatury cia narodowego, a piśmiennictwo kościelno-łaciń-plemiennej; II doba zawiera czasy Chancera skie, reprezentowane przez Będę, Aldhelma, Al-z jego poprzednikami i następcami—jest to okres kuina i wielu innych, wprowadziło umysły An-zawiązkówliteratury narodowej; Ill-a pierwsze glii w okres ówczesnej umiejętności europejskiej, czasy odrodzenia pod wpływem nauk klasycznych Oświata klasztorna szybkie tu uczyniła, postępy, —dobę humanizmu, oraz właściwego odrodzę- tak, iż w w. VIII przewodniczyła całej nawróco-nia—wiek złoty, Eliz ab etyński; IV-a czasy po- nej Europie i wysyłała krzewicieli nowego świa-restauracyjne, od przywrócenia królestwa do ostat- tła pomiędzy ludy, zostające w pogaństwie (np. niej ćwierci wieku XVIII — okres r y mot wór- św. Bonifacy). W poezyi narodowej zwrot do stwa i filozofii; V-a stanowi zwrot romanty- nowych, chrześciańskich pierwiastków, ujawnił się czny z rozmaitemi odcieniami i barwami, z prze- także dość prędko, bo już w lat kilkadziesiąt po wagą twórczości poetyckiej — wiek ostatecznego przyjęciu chrztu. Około połowy w. VII niejaki wyzwolenia się myśli, „spontanizmu.”    Caedmon, człowiek prosty i nieukształcony, pod

na

sze

/. Doba pierwotna, literatura plemienna. W stu- natchnieniem zesłanem nań we śnie, parafrazował letnim przeciągu czasu, t. j. od połowy V do wierszem ustępy z Biblii. Nie można twierdzić połowy VI w. ery nowożytnej, hordy anglosak- stanowczo, że najdawniejsze ze znanych parafraz: sońskie, wdarłszy się do Brytanii, zaprowadziły Genesis, Exodus, Daniel i Judyta, są jego; styl w niej pod osłoną oręża swoją germańską kultu- ich i nastrój jest różny, a w kompozycyi widocz-rę. Wyparta przez nie celtycka, tylko na połu- ne są wstawki i przeróbki, tak, iż można domy-dniowo-zachodnich wybrzeżach zdołała przez czas ślać się autorstwa kilku poetów. Ale to właśnie dłuższy zachować byt samoistny, słabe gdziein- dowodziłoby jeszcze wyraźnieją źe nowa wiara, dziej zostawiwszy ślady. Płody wojowniczej, na- wprędce znalazła wielu piewców. W czas jakiś wpół-dzikiej fantazyi anglo-saksonów, umiarko- potem (w. VIII) Cynewulf, również człowiek świec-wanej następnie wpływem chrześciaństwa, pierw- ki, ale już książkowo wykształcony, zwraca się sze próby urządzenia się na podstawie prawa, także do parafrazowania tematów biblijnych, tyl-a wreszcie początkowe kroki na polu nauk w śre- ko z większą swobodą. Przypisywane mu poe-dniowiecznym ich kierunku, wytworzyły w ciągu maty: „Helena,“ opiewający odnalezienie drzewa blisko sześciu wieków literaturę, przedstawiającą krzyża św., „Chrystus“, „Guthlac“ i „Andreas“— niekiedy obrazy poważne, szczególniej w poezyi. okazują pewne różnice w stylu i kompozycyi, co Początkowe dzieje tej literatury anglo-saksoń- każe przypuszczać, że nie wszystkie są jego pió-skiej nie zostały dotychczas w zupełności wyją- ra. Bądź jak bądź, wszyscy ci pieśniarze, bio-śnione, bo jakkolwiek materyał jest dość obfity, rąc treść do swoich utworów ze źródeł obcych, przechował się on w stanie skażonym, a ubocz- umieli ją w pewnym stopniu przyswoić, nadając ne wskazówki na wiele pytań nie mogą dać wy- jej zabarwienie, czerpane z obyczajów i stosun-starczającej odpowiedzi. Ani czas, ani warunki, ków anglo-sakscńskich, i przyoblekając w narodo-towarzyszące powstaniu utworów literackich tej wą formę poetycką, opartą na aliteracyi. Podo-doby, nie dają się określić dokładnie. Uwzglę- bne parafrazy i samoistniejsze przeróbki tema-dniając tylko ogólny rozwój kultury anglo-sak- tów biblijnych, zupełnie zgodne z religijnym sońskiej, można przyjąć za zasadę, że najdawniej- strojem czasu, ukazywały się i później—w wieku są te utwory, w których zachowały się wyra- IX i X, jak np. t. z. „Młodsza Genesis , źniej szczątki wyobrażeń pogańskich, gdyż musia- „Chrystus i szatan“;, ale obok nich, a nawet wcze-ły one powstać albo jeszcze przed przyjęciem śniej, powstawały i inne, pokrewnej treści utwo-chrześciaństwa, albo też wkrótce po niem, kiedy ry moralizujące („Przemowa duszy do ciała,“ ieszcze nowa wiara nie zdążyła w zupełności wy- „Rozmowa Salomona z Saturnem“), alegoryczno-rugowaó dawnej. Zresztą zabytki tej kategoryi topologiczne („Feniks,“ „Phisiologus“), pierwsze nie są liczne: „Pieśń podróżnika,“ „Bitwa pod próbki liryki religijnej (parafraza psalmu 50), Finnsburgiem,” „Skarga gleemana“ (pieśniarza) a nawet—światowej w kierunku elegijnym („Ze-Deora i „Pieśń o Beowulfie“—oto prawie wszyst- glarz“, „Skarga wygnanki“ i t. d.). Wreszcie ko, co do niej należy. Zjawisko to łatwo wy- w w. X ukazały się i pierwsze próbki epiki hi-tłómaczyć się daje: Anglo-saksonowie, opuszcza- storycznej, wysnutej z wydarzeń współczesnych jąc siedziby ojczyste dla Brytanii, oderwali się („Pieśń o bitwie pod Brunanburh,“ „Śmierć

Byrthnotha“). Jak wszędzie prawie, tak i w Au- i ,,Kró! Horn;“ kronika Layamona, łącząca gili, proza rozwinęła się później od poezyi. Pierw- bi© przeniesiony z Francyi rym z anglo-sakson k i sze młodociane jej próbki pochodzą wprawdzie z w. aliteracyą („Brut“) i takież kroniki R. Glouce-TII i VIII; są t© zbiory praw różnych królów stera i Rob. Mannynga; 4) rymotwórstwo religij-(np. Aethelberta, Ina) i notatki kronikarskie, i ne: książka o ewangeliach („Ormulum“) przez Właściwym przecież twórcą prozy anglo-saksoń- j Orma i poemat moralizujący „Kłucie sumienia“ skiej był król Alfred. Monarcha ten, którego („Pricke of Conscience“) Ryszarda Rolle. Dział samo życie pełne było niemal cudownych przy- prozy zawierał w tym okresie wszystkie jej ga-gód, zasłużył sobie na świetną kartę w dziejach łęzie. f Przedstawicielami filozofii (scłiolastycznej) oświaty i piśmiennictwa. Ubolewając nad upad- byli: Św. Anzelm, Abelard, Halles, Occam. R. kiem światła naukowego, nawet w pośród ducho- Bakon. Długi poczet przedstawia kronikarstwo, wieństwa, osobistym przykładem zachęcał do pra- już to kościelne, już polityczne. Naturalnie, nie cy, tłómacaąc sam, lub wzywając innych do tłó- ma tu mowy o krytyce lub sądzie historycznym, maczenia dzieł, kryjących się po klasztorach, Je- Wogóle proza, w porównaniu do poezyi, pokazuje go przekłady, a raczej prseróki dzieł łacińskich stan elementarny. Nad taki poziom nie podniósł (Grzegorza papieża, Örozyusza, Boeoyusza) po- się nawet najważniejszy stosunkowo utwór „An-dźwignęły prozę anglo-saksońską ze stanu niemo- cren Riwle“ (prawidła życia klasztornego) przez wlęctwa i nadały jej przymioty prozy literackiej, nieznanego autora.

W ‘50-

a mia-

pokaeującej wybitny wpływ mowy i gustu zdobywców, odróżniamy: 1) grupę normandzką i grupę prowansalską, które atoli należą właśoiwie do dziejów piśmiennictwa francuskiego; 2) nieliczne zabytki z pierwszych lat po zdobyciu Anglii („Pieśń o królu Kanucie”, „Przekleństwo Alfreda“, „Wiersze Godryka“); 3) romanse. Wśród nich najdawniejsze są: legenda „O Haveloku“

Czem dla wieku IX był król Alfred, tern dla X, 11. &ik Chaucera, pooeątki literatury naro-jako prozaik, był Aelfryk, biskup kanterburyjski. dowej. Trzy główne typy literatury, występują-Nadto zasługuje na wspomnienie „Kronika," za- ce dotąd kolejno, lub jedne obok drugich, wierająca dzieje narodu, zebrane przez arcybi- nowicie: anglo-saksoński, normandzki i łaciński, skupa kanterburyjskiego, Plegmunda, a następnie zlewają się poniekąd w poprzednikach Chaucera, prowadzona dalej przez nieznanych nam pracow- współczesnych mu, lub nakoniec stojących naj-ników, aż po rok panowania Henryka II. Swiet- bliżej jego otoczenia. Najwybitniejszymi zpośród ne zawiązki piśmiennictwa i kultury, przypadają- nich byli: Wawrz. Minot, Szkotowie Barbour ce głównie na panowanie Alfreda, gasną z jego i Wyntoune, oraz Jan Gower, Jan Maundeville śmiercią. O poważnym stanie kultury łacińskiej i Wil. Langland. Gower był autorem nawpół już w VIII wieku świadczy, pomiędzy innemi, ta łacińskim („Vox clamantis“—głos wołającego na okoliczność, że Alkuin użalał się przed Karloma- puszczy), nawpół angielskim („Spowiedź koohają-nem na ubogość literacką Francyi w porównaniu cego“ — Confessio amantis), przytem napisał on z Anglią. vVspomina on również o wielkiej bi- i poemat francuski. Zasługi Gowera, mierne pod bliotece w Yorku. Pierwszeństwo w wyborze dzieł względem rymotwórczym, mają pewną doniosłość mieli autorowie greccy, a przytem kościelni, przed pod względem języka, stosunkowo wolnego < u utworami klasyków, których czytano z pewnem form przestarzałych. Langland, powszechnie uzna-uczuciem podejrzenia. Do ożywienia ruchu lite- wany za autora poematu „Widzenie Piotra ora-rackiego wielce przyczyniały się wycieczki uczo- cza“, pokazuje zadatki dowcipu narodoweg A\ i-nych do Rzymu. Poczet pisarzów łacińskich doczniejszą zapowiedź wiedzy, połączonej fan-otwiera Aldhelm. Wyżej nad niego wznosi się tazyą, słyszymy w Maundeville’u, w którego dziele płodny pisarz łaciński, Alkuin. Styl jego jest „Pielgrzymstwo i podróż“ (Voyage and travelle), już naturalniejszy, język poprawniejszy, chociaż z rozległemi wiadomościami etnograficznemu i ge-poprzedni przewyższa go żywością.—Po zdobyciu ograficznemi kojarzy się nowa wiara w „dizewo Anglii przez Wilhelma (1066), dosyć było jednej równoczesne stworzeniu świata, a^ uschłe w chwili ćwierci wieku XI na wyparcie języka, kultury zgonu Chrystusa.“ Niemniej ważną osobistością, i piśmiennictwa anglo-saksonów: ustąpili oni z wi- która wpłynęła poniekąd na kierunek geniuszu downi, zostawiając po sobie nazwę kraju i mate- Chaucera, był Jan Wiklef, pre-relormator kościo-ryalne żywioły przyszłej mowy angielskiej. Nor- ła angielskiego i tłómacz Nowego Testamentu, mandowie, wprowadzając feodalny swój ustrój, który tym przekładem podał mu nowe źródło po-wprowadzają zarazem i przyniesioną z ojczyzny wabów uymotwórczyoh ze strony języku. Czynową organizacyę oświaty. W uniwersytecie oks- ste-literackie znacsenie Wiklef a tkwi w tern. za ford »kim rozsiada się w całej pełni scholastyka, na nim końcay się panowanie pisma gockiego. Do języka przybywa nowy pierwiastek: romański, Ostateczne przetrawienie trzech typów na sok który, w połączeniu z poprzednim, w ciągu trzech i krew narodową było dziełem Geoffrey a Chaucei a wieków miał przygotować strojny całokształt dla (*1340—■{■ 1400), który rozpoczyna liteiatuię angiel-XIV stulecia. W poezyi okresu normandzkiego, ską w uajwyższem już znaczeniu tego wyrazu, i który po sześćdziesięcioletniem życiu pierwszy spoczął w grobach opactwa westminsterskiego. Na Chaucerze uwydatniły się najwyraźniej oddzielne szczeble rozwoju. Utwory pierwszej jego młodości świadcaą o wpływie romańskim i gockim („Romans o róży“, „Książka księżniczki,“ „A.

B. C. Chaucera“); późniejsze („Troilus i Kresy-da“, „Legenda o dobrych niewiastach,“ a szcze-

KncTkloL«dy> Fowtiacho* 11u>lr.

za-

a pod

gólniej „Puwieśei kanterburyjskie“), zapowiadają już zwrot ku odrodzeniu się poezyi w żywiołach. włoskich, których wpływowi poddał się poeta. Historyczna ważność utworów Chaucera tkwi szczególniej w tem, że pokazał drogę, po której kroczyć miało natchnienie narodowe, a zarazem dojrzałość mowy ojczystej do odmalowania subtelniejszych pojęć i uczuć, zostawiając odrzeźbie-nie ich wiekowi XVI. Jemu także zawdzięcza poezya wprowadzenie w uszlachetnionym kroju alegoryi, tej duszy artyzmu średniowiecznego. Z ogólnej zaś charakterystyki nadewszystbo znaczyć należy iście angielski ,,humor,“ " względem budowy zewnętrznej wiersza, zerwanie z jego ustrojem aliteracyjnym i zastąpienie go rymami. Do plejady Chaucerowskiej należą jeszcze: uczeń i przyjaciel mistrza, T. Oecleve, i W. Lyndewode, pisarz teologiczny.

III. Pierwsza doba odrodzenia — humanizm. Wiekopomny przewrót w ogólnym nastroju umysłów, znany pod nazwą Odrodzenia, dla Anglii nastąpił przeszło o cały wiek później w porównaniu z Włochami. Dla wyjaśnienia, co mogło powstrzymać tu dokonanie wyłomu w pojęciach scholastycznych i średniowiecznym zastoju, nasuwa się wprawdzie cały szereg tamujących okoliczności: nieprzyjazne warunki polityczne, wojny Dwóch Róż, wstrętne rządy Henryka VII, zbyt zajętego skupowaniem dział i zgarnianiem pieniędzy, widelcem kardynała Mortona, iżby miał troszczyć się o sprawę oświaty i piśmiennictwa; wreszcie rozpoczęte pod dobrą wróżbą, ale następnie wstecznicze i srogie czasy HenrykaVIII. Ale wszystko to stanowiło zewnętrzne tylko przyczyny sennego położenia rzeczy literackiej po świetnym jej stanie w wieku XIV i początkach XV. Prawdziwego źródła szukać należy gdzitindziej: w wewnętrznej naturze i odrębnych tradycyach obu narodowości. Dla włoebów, hasło, podniecające do działalności piśmienniczej, odzywało się z głębi samego gruntu, na którym każdemu stąpnięciu odpowiadało echo wielkiej przeszłości publicznej, państwowej i literackiej. Dla Anglii przeszłość ta nie miała tak żywego, tak dotykalnego uroku; świat klasycznej starożytności był tu raesej światem oderwanym, przeczuciem tylko czegoś wyższego, nieznanego. Dlatego też potrzeba było aż kilkunastu stuleci, zanim odświeżające żywioły, zaniesione z południa, wzróść mogły i rozrość się w nowej glebie. Wprawdzie początki wpływu piśmiennictwa włoskiego sięgają drugiej połowy wieku XIV: Chaucer w ciągu sześciu lat odbył trzy podróże dyplomatyczne do Włoch, gdzie jaśniały już całym blaskiem utwory najpierwszych mistrzów pióra. Humphry ("książę Gloucester) utrzymywał stosunki z humanistami włoskimi i sprowadził do Anglii literatów włoskich, ażeby tłómaczyli dzieła greckie. Wszystko to jednak były przelotne, w odosobnieniu migające śwjatełka, które gasły, nie rozściełając stałych promieni w dziedzinie życia umysłowego. AV reszcie ruch literacki we Włoszech miał nad sobą inne godło, gorętsze: był on wyrazem idei politycznej. Nie należy też zapominać, że w pierwszej połowie wieku XV same Włochy niewiele miały do odstąpienia twórczych zasobów. Dla Anglii przeto prawdziwie żywotnym był dopiero koniec wieku XV i wiek następny. I oto jest okres Odrodzenia we wstępnej swojej dobie. Rozpatrując się w ogólnym przebiegu tej doby, dostrzegamy trzy główne dzielnice Odrodzenia: religijną, naukowo-wychowawczą i polityczno-społeczną, a na ich czele trzech najprzedniejszych mężów, podających hasło ruchu, każdy w swoim obrębie: Coleta, More’a i Ashama. Ód nich to rozpoczynają się trzy nowe kierunki postępu, który jednak różni się zarówno od humanizmu włoskiego, jak i od religijnej szkoły reformatorów. W porównaniu z humanizmem włoskim był on głęboko religijnym: dla Coleta znajomość literatury greckiej ma o tyle wagi, o ile podaje klucz, prowadzący do wniknięcia w ducha Nowego Testamentu. W porównaniu ze szkołą reformatorską, ma on tę nad nią wyższość, że jest raczej literackim, aniżeli teologicznym, że pomija zaciekanie się w subtelności (kwestyę wolnej woli i t. p.), lecz krocząc po drodze jaśniejszej i żywotniejszej, walczy przeciw przesądom i nadużyciom, a celem jego jest coraz dalsze posunięcie granic w rzeczonej dziedzinie. Początek odnowie-nienia nauki nastąpił w ostatniem czteroleciu w. XV, mianowicie, kiedy Colet, po ukończeniu studyów we Włoszech, zapowiedział publiczne wykłady Nowego Testamentu. Dzięki niezmordowa-nej jego wytrwałości, powstało potężne ognisko wiedzy w założonej przez niego szkole ś. Pawła, z głównem dążeniem religijnem, do którego współ-działacz Coleta, Erazm Roterdamski, dołączył stronę klasyczną. Drugą dzielnicę Odrodzenia w Anglii stanowią postępy krytyki społecznej i państwowej. Potężną inieyatywę w tym zawodzie Anglia winną jest Tom. More’owi, który w swojej „Utopii” wypowiedział ideał pomyślanego przez siebie ustroju państwowego, gdzie sko-jarzyćby się mogły zasady Platona z chrześciań-skiemi. Trzecią dzielnicę stanowi działalność, poświęcona wychowaniu i kształceniu młodzieży. Tu spotykamy się z Rog. Ashamem, twórcą nowych teoryj pedagogicznych, które w najgłówniejszych podstawach swoicli zachowały dotąd moc obowiązującą. Dwa jego dzieła: „Ochmistrz” (School master) i „Łucznik”, obok prac Coleta i More’a, stworzyły epokę pod względem kultury i nauk.—P o e z y a. Na Chaucerze zamknął się wiek XIV, a zarazem doba chwilowego blasku, który, jak nie wynikał z żywotnej ciągłości, lecz z wyjątkowego talentu tego poety, tak zaćmił się po jego zgonie, a w spuściźnie pozostała tylko dawna szorstkość gustu i języka, niby dzikie pędy, odrastające z pod pnia drzewka, po uschuię-ciu na niem szlachetniejszego szczepu. Szorstkość tę dość słabo łagodziły wpływy poezyi włoskiej, klasycznej, a następnie biblijnej. Utwory erotyczne przybierają ckliwy ton i przesadę; jałowieje nawet sam humor, ten najbardziej rodzimy żywioł angielski. Dopiero w początkach wie-

ku następnego mgła rozpraszać się zaczyna. Po większej części losy poezyi złożone zostały w ręce Szkocyi, której nieraz jeszcze przypadnie zaszczyt ocalenia jej od zatraty. Tam snuło się po za burzami, szalejącemi nad naczelnem królestwem, ciche pasmo natchnień, będących przedsmakiem romantyzmu, kiedy z tej strony Tweedu dogorywały ostatnie echa myśli, w elegiach na zgon ulubionego wróbla, albo prozaicznych satyrach. Stąd odróżniamy tu cykl szkocki i angielski. Przybytkiem, do którego schroniła się pieśń, było po- -dole szkockie (Lowlands;. Pielęgnował ją tam liczny poczet t. z. makarów (utwórców — poetów), o których pamięć przekazał potomności najbardziej utalentowany zpośród nich, Wil. Dunbar. Jak sam naród szkocki najdzielniej odpierał najazdy normandów, tak również i jego ma-karowie, najmniej ulegli wpływowi francuskiemu, zaniesionemu przez nich do Anglii. Jakoż w ba-ladach szkockich wieje cale inny duch, aniżeli w romansach trubadurów. Z drugiej strony, konieczność trzymania się na czatach w obronie ognisk domowych, podawała makarom bujną treść i wojowniczą barwę do utworów bohaterskich.

Czasy wysokiego rozkwitu tej poezyi przypadają na świetne panowanie Jakóba IY. Legendowa postać Roberta Bruce’a, malownicze krajobrazy przyrody ojczystej, sceny miłości pasterskiej, przesnuwane niekiedy naiwną ironią, przetwarzanie poematów Chaucera, nakoniec byt czysto-lu-dowy tej północnej Arkadyi — oto przedmioty pióra makarów. Zpośród nich najgodniejszymi uwagi są: Rob. Henryson, Harry (Henryk) ślepy Minstrel, W. Dunbar, Dawid Lyndsay i inni Cykl angielski. Kiedy za Tweedem rozlegały się dźwięki prawdziwego namaszczenia, w Anglii panował posępny Henryk YTI, a posępność jego bezwiednie udzielała się sferom literackim.

W prawdzie, pod powłoką zastoju dokonywały się prace przygotowawcze dla przyszłości, ale o płodach siły twórczej niema tu mowy. Rymotwór-stwo, nader rzadko udarowane zmysłem artystycznym, trąci albo scholastyczną zatęchłością w wierszowaniu o trivium i quadrivium, albo przetwarza romanse o rycerzach „Okrągłego Stołu” (Tomasz Malory), albo wreszcie podaje przekłady nędznych satyr („Okręt Szaleńców”, przełożony przez Aleks. Barclaya). Nie powabniej wygląda i sarą krój zewnętrzny: język upstrzony rymami łacińskiemi (infłuencyą, kom-placencyą, aromatyką, retoryką, lunatyką i t. p.), styl gorzej, niż elementarny (Henr. Bradshaw:

„Zycie ś. Werburga”; Jan Hardiny: rymowana „Kronika Brytanii”). Wspaniały niegdyś pod piórem Chaucera siedmiomiar, zwany „rymem królewskim”, traci miarę i akcent. Pomyślniejsze dla poezyi czasy rozpoczynają się dopiero około połowy XVI wieku. Ważną rolę odgrywa tu wprowadzenie filologii greckiej, pod której tchnieniem budzi się uśpiony dotąd zmysł natury. Na samym zaś przełomie spotykamy już satyrę oryginalną (Jan Skelton). W ostatnich la--ach panowania Henryka Y1II utworzyło się stowarzyszenie poetów dworskich (Courtly makers), które ze swego ramienia wysłało kilku zdolniejszych rymotwórców do Włoch. Zwabieni wdziękami melodyi wiersza włoskiego, a szczególniej Petrarki, z zapałem podjęli się uprawy stylu i mowy poetyckiej, otrącając z niej dotychczasowe cechy szorstkości. Dzięki również ich stowarzyszeniu, ukazuje się w szlachetniejszym stroju panujący w literaturze powszechnej, ale mocno już przestarzały lyp—alegorya, doprowadzony następnie do szczytu wykończenia w wieku Elżbiety. Chwila korzystniejszego zwrotu łączy się przypadkowo z nader ważną w swoim rodzaju okolicznością. Mianowicie, przy niedość jeszcze rozwiniętej działalności drukarskiej, kiedy piśmiennictwo poniekąd nie byłe jeszcze rzeczą publiczną, powzięto myśl wydawania, z początku dla szczuplejszego kółka, utworów dawnej i późniejszej poezyi. Powstawały tedy „zbiory mieszane” (Miscellanies), dokąd weszło pomiędzy in-nemi wielu poetów, których utwory inaczej byłyby dla nas stracone. Najważniejszym jest zbiór, znany pod nazwą „Tottel’s Miscellanies”, wydany w r. 1557; po nim następowały inne. Z pomiędzy poetów, stanowiących grupę tottelowską, na szczególne wyróżnienie zasługują: H. Howard, M. Surrey i Tomasz Wyatt, serdeczni przyjaciele, którzy pierwsi naturalizowali w Anglii sonet włoski, a wielce przyczynili się do podniesienia gustu. Surrey, którego skazanie na śmierć Inło ostatnim przedzgonnym czynem Henryka YIII, zasłynął prześlicznemi elegiami, oraz tłómacze-niem paru pieśni „Eneidy”, gdzie wprowadza biały wiersz pięciomiarowy, panujący dotąd szczególniej w dramacie. Głębiej przeniknął się duchem i tonem poezyi włoskiej Wyatt, który z drugiej strony przypomina pieśniarzy szkockich; Jerzy Gascoigne, jeden z założycieli wielkiej szkoły dramatu, dowcipny satyryk, autor poematu: „Owoce wojny”, i Tomasz Sackville, którego piękna „Indukcya” zawiera legendę o księciu Buckinga-mie i innych ofiarach okrucieństwa Ryszarda III i jemu podobnych. Jemu przypisują udział w utworzeniu pierwszej tragedyi angielskiej. Wyższym stopniem artyzmu odznacza się Mik. Gri-mald, poeta elegijny, którego sympatyczny ton i układ myśli przypomina się nam w nowoczesnym pieśniarzu, Crabbem. Niepoślednie miejsce pod tym względem zajmują: Tomasz Tusser i Barnaba Googe, którego eklogi posłużyły za wzór najznakomitszemu poecie wieku Elżbiety, Spenserowi. Na zaszczytne wspomnienie zasługuje, poniekąd zachodzący już w dobę następną, Eilip Sidney, którego krótkie (32 letnie) życie odznaczyło się niesłychanym wpływem na współczesną literaturę, szczególniej poezyę, a zakończyło bohaterską śmiercią. Rzewny w swoich sonetach i pieśniach, zamiłowany w sztuce na ton włoski i hiszpański, Sidney przygotował ostatecznie język poezyi, a przez nią i prozie wieku złotego.— Dramat. Od niepamiętnych czasów pielęgnowane przez lud angielski zamiłowanie widowisk scenicznych, nierównie wcześniej, niż u in-

nych narodów, odbiło się i w literaturze. W ni- ści Pani Gurton”, utwór prawdopouounic Jana, niejszym okresie dramat angielski szybko prze- Stilla, sięgający już początków wieku złotego).— biegł stadya rozwoju od misteryów, morałów i in- P r o z a. W chwili, kiedy poezya leży prawie odło-terludyów, najprzód do farsy, a następnie do pra- giern, a ciszę przerywają tylko utwory makarôv/ widłowej komedyi i tragedyi. Od tego gorączko- w Anglii zawiązują się początki rzymsko-gr eckis wego wzrostu dziwnie odbija pierwotna, aż do erudycyi, powstaje proza uczona, ze wszystkiemu śmieszności naiwna, prostota w technicznych wa- j zarówno dodatniemi, jak i ujemnemi znamiony« runkach ówczesnego teatru, słusznie nazywanego przywiązanemi do tego kierunku—mianowicie: bu-przez samych autorów budą sceniczną. Do naj- dzi się i wzrasta żądza dostrojenia się umysłów dawniejszych w tym okresie misteryów (Miracle- ! do stanu nauk na stałym lądzie, co wpływa pośre« plays) zaliczają misterya chesterskie. Morał dnio na podniesienie dotychczasowego poziomu (morality), pomimo nędznej wartości swojej pod i w rzeczach myśli i prawd społecznych. Ale, z dru* względem treści i układu, położył wielkie zasłu- i giej strony, zaszczepia w gronie wybranych lekce-gi pod względem kultury. Ta bowiem niejako i ważenie mowy ojczystej. Idąc za hasłem Era-bajka obyczajowa była zwierciadłem świadomo- zma Roterdamczyka, ówcześni przodownicy urny-ści, uproszczającem społeczeństwu pracę wgląda- słowości, jakoto: Leland, More, Pole, John Mania w siebie, w swoje przymioty i wady. Zyw- yor i wielu innych, pisali po łacinie nietylko prószy ruch w posuwaniu się morału spowodowało zą, lecz i wierszem. Wskutek podobnego żarna-zapoznanie się autorów z utworami greckiemi chu na życie ducha narodowego, wpływ odkryć, i łacińskiemi. Zamiast osób abstrakcyjnych, uka- wynalazków, wprowadzenie druku i t. p. zdoby-zują się postacie coraz to bliższe rzeczywi- czy kultury, traciły prawie połowę doniosłości, stym indywidualnościom, a pierwiastek obyczajowy Była tam jednak pewna okoliczność, podkopują-ustępuje miejsca opracowaniu charakterów. Ale ca do pewnego stopnia przewagę owej sztucznej stanowczym krokiem do porzucenia ram morału uczoności, było to mianowicie gotujące się już od było zwrócenie się do źródeł dziejowych. Wów- ubiegłego stulecia wrzenie religijne, które wówczas to dotychczasowe kazania o cnotach i wal- czas obiło się nawet o samego Chaucera. Wykach ze złem usuwają się z pierwszego planu, cieczki przeciw odwiecznym urządzeniom kościo-kryją się pod rolami działaczów, albo zabierają ła, a następnie i podstawom ducha chrześciań-głos w pewnych chwilach głównej akcyi: bisto- stwa, oraz obrona obojga, podały pióro w rękę ryczny dramat biskupa Bała: „Król Jan” (z koń- najcelniejszym myślicielom. Stąd proza (łacińska, c’a panowania Henryka VIII) przedstawia ideał a obok niej narodowa) tego okresu ma chara-króla. Jakkolwiek suchy morał niekiedy tuła się kter wydatnie polemiczny. Polemika ta, zrazu jeszcze później, w wielkiej jednak części wystę- teoretyczna, przerzuca się w dziedzinę spraw do-puje on już w alegoryi, pod której przyłbicą ko- tykalniejszych: stosunków kościelnych Anglii do mrdya zawiera przycinki do stronnictw relig.jnych Rzymu, przysięgi komagialnej, obrzędów i t. p. lub politycznych, a nieraz aluzye do osobistości Żywsza podnieta spada następnie z wysokości (Skelton w swojej „Magnificency” ). Dalszy sto- tronu i naraz kojarzą się tu dwie sprężyny; roz-pień ku sprowadzeniu typów oderwanych na po- wód (Henryka VH1 z Katarzyną) i teologia. Do ziom życia rzeczywistego spowodowało wpatrzę- szeregu zapaśników zapisuje się sam król. Naj-nie się w ustrój dramatu greckiego: na wzór Eteo- ważniejszymi przedstawicielami walki byli: T. Mo-kiesa i Polinika powstaje już najpierwsza prawi- re, Wil. Tyndal (tłómacz Nowego Testamentu), dłowa tragedya angielska „Gorboduc”, napisana Miles Coverdale, tłómacz ksiąg świętych, i jeden przez Nortona, a dokończona przez Sackville’a. z autorów „Modlitewnika” (Book of common pra-W „Gorboducu” stronę postępową stanowi to, że yer), Hugo Latimer, ognisty kaznodzieja, praw-jest w swej treści narodowym; ale za.razem wpro- dziwy Skarga angielski, i inni. Cięte spory wadził on mający długo panować na scenie an- w znacznym^ stopniu przyłożyły się do udoskona-gielskiej kierunek grozy, przy którym-to kierun- lenia języka* i rozwoju zdolności rozumowania, ku wTszelki komentarz moralizujący stał się zby- ale, niestety, rozjemcą sporów był tam najczęściej tecznym. Postępom tragedyi odpowiada współcze- stos lub topór kata!— Dziejopisarstwo tego sne im doskonalenie budowy i oddzielnych sprę- okresu jeszcze nosi na sobie wszystkie znamiona żyn komedyi (jakkolwiek rozróżnienie dwu tych średniowiecznego kronikarstwa, owej dziwackiej nazw weszło w zwyczaj dopiero później). Morał, szkoły, która zwykła, była zaciekać się w począ-a nawet i alegorya, zanikają prawie zupełnie pod tki początków przeszłości, snując wstępną nitkę, przewagą rdzennego komizmu w utworze Miko- co najmniej, od legendowego króla Brutusa (Rob. łaja Udała: „Ralf Rojster Dojster. „Ralf”, o pół Fabyan), a zwykłej od stworzenia świata lub ar-wieku starszy od Falstafa, bezwątyienia był ki Noego (Jan Capgrave). Smutną miarę stanu pierwowzorem dla Szekspira: czuć to w wydatno- dziejopisarstwa dają nąjpocieszniej sze a liczne ści głównych rysów i umiejętnie wysnuwanem błędy co do czasów, osób i obrazu epok (Jan Ba-pasmie akcyi. Wpływowi włochów, a mianowi- le: „Treściwy obraz znakomitych pisarzów Wiel-ich nowel, scena angielska winną jest szersze j kiej Brytanii”). Pewien postęp dziejopisarstwo rozbarwienie typu clowna, oraz wprowadzenie mi- ' winno, przełożonej przez lorda Bernersa, kronice niaturowycli komedyj, czyli fars, z których bije Froissarta, przeplatającej zdarzenia polityczne jaskrawa, a niekłamama jowialność („Igła Jejmo- powiastkami o przygodach rycerstwa. Nieco

cie

poprawniejszyrn jest Edw. Hali w swojej „Unii szlachetnych rodzin Lankastrów i Yorków”. — Prawdziwie zdrowym sądem, powagą i drama-tycznością w przedstawieniu odznacza się dopiero Tom. More („Historya Ryszarda HI”). Cie-kawern zjawiskiem tego okresu są kiełkujące w ostatnich jego latach zawiązki, już to samej filozofii, już to filozoficznego traktowania przedmiotu. Pod tym względem zasługują na wymienienie: Tom. Wilson („Wykład retoryki i logiki”), Redman i Smith. Na tle idei chrześeiań-skiej znakomicie rozumuje płodny pisarz, Reg. Peacock, żarliwy bojownik kościoła przeciw stronnikom Wiklefa („Powściągacz”). Ale prawdziwy zaszczyt prozie t^go okresu przynosi traktat polityczny Jana Fortescue’go, sięgający samej rdzeni pojęcia władzy państwowej („Difference between an absolute and a limited monarchy”).

Druga doba odrodzenia — wiek złoty. Politycznem tłem bujnego wzrostu piśmiennictwa we wszystkich jego rodzajach w tym okresie, było podźwignięcie się Anglii z upokorzenia wobec Francyi i Hiszpanii, odkrycia i podboje morskie, a stąd jej urok na zewnątrz. Tłem kulturalnem były: częściowo wzrost dobrobytu warstw niższych, pewna ogłada, form towarzyskich w kołach zamożniejszych, napływ⁷ do stolicy kryjących się dotąd w warownych zamczyskach baronów, a powrót z wygnania tych znakomitych rzeczników niezależnej myśli, których od topora lub stosu ocaliła ucieczka. Tłem naukowem było: podźwignięcie się uniwersytetów z upadku, powstanie pierwszego towarzystwa naukowego („Society of antiquaries”, założonego przez Parkera), które miało na celu zbieranie pomników piśmiennych z dziedziny historyi i ocalanie ich od skutków fanatyzmu religijnego i prześladowania ze strony podejrzliwych wsteczników—słowem, ześrodkowa-nie płodów umysłowych we Y/zrastającej już wówczas stolicy. Nakoniec tłem społecznem była se-kularyzacya najważniejszych stosunków wewnętrznych, ograniczenie wpływu duchowieństwa, odjęcie mu monopolu oświaty, poprzedzone zniesieniem zakonów. Jakkolwiek sekularyzacya nie rozciągnęła się jeszcze na ogół, albowiem wytworzyła dopiero ludzi stanu, ministrów i t. p. dostojników, stopniowo jednak posuwa się tu ona i w dalszych promieniach narodu, otwiera drogę i średniej jego warstwie, a środek do pozyskania prawa do zabierania głosu wr rzeczy publicznej stanowić mają odtąd zdolności osobiste, nauka, talent pisarski lub wyższe wykształcenie. Okres Elizabetyński jest odrodzeniem się literatury angielskiej w duchu narodowym — ale bynajmniej nie rzekomem odnowieniem ducha anglosaksońskiego, jak to mieć chcą wyznawcy idei teutoń-skiej. Najwybitniejszem bowiem godłem tego wspaniałego cyklu jest dojrzały państwowo, umysłowo i artystycznie patryotyzm angielski, narodowość, wyosobniająca się na tle owego jiojęcia, na które naród ten posiada charakterystyczną nazwę: „insularność”.— Poezya wieku złotego głównie żywioły swoje odziedziczyła po okresie poprzednim, ale je wzmocniła i uszlachetniła — jest to doba ponownego, ale potężniejszego skrzyżowania się trzech prądów: romańskiego, narodowego i klasycznego. Istota ogólna tej wyjątkowo płodnej epoki daje się streścić w następujących znamionach: W głównym toku jej myśli, w tonie i barwach czujemy świeżość, tętno no-wotności—i to stanowi jej wyższość nad poezyą włoską. Jest to poezya kwiatów, wiosny i wzlotów młodzieńczych. Podobną cechę przedstawia ona w porównaniu ze wzorami klasyków, a mianowicie pod względem sposobu użycia najwalniej-szej ich sprężyny—mitologii. Drugiem znamieniem jest, również odziedziczony po ubiegłem pokoleniu, ale teraz wyżej nastrojony, zmysł natury. Zmysł ten wyrobił tu nawet dla siebie odrębną dziedzinę poezyi, poświęconą natchnieniom pasterstwa. Trzeciem znamieniem jest stanowcze przetworzenie dawnego czynnika—alegoryi. Alegoryczne postacie Spensera nie są to typy oderwane, lecz misterne uosobienia romantycznego ducha wieków średnich w oświetleniu humanizmu, pod czarami nowoczesnego uczucia piękności. Czwartą cechę stanowi nadzwyczaj wieloton-ny sposób prowadzenia myśli, rozliczność poglądów na świat i ludzkość. Jest tu poważne pogrążenie się w głębię życia wewnętrznego i jest uroczysty głos dumy narodowej, głos uczucia współczesnego majestatu Anglii i wiary w jej przyszłość, jest nuta posępna, wynikająca już to z osobistych wrażeń pieśniarza, już to z jakiegoś nieokreślonego przeczucia o upadku umysłowej i państwowtej świetności narodu; nakoniec nie braknie gorzkiej ironii i pesymizmu. W miarę posuw⁷ania się od XVI stulecia ku następnemu, spostrzegamy w⁷ poezyi coraz Avidoczniejszy zwrot pojęciowy, będący ostatniem jej znamieniem w tym okresie. Dotąd siłą ożywiającą było uczucie i fantazya, teraz wstępuje w swoje prawa pierwiastek filozoficzny i coraz żywiej dopomina się o współudział w tworzeniu. Pod temi pięciu znamionami (z pominięciem pewnych, mniej znaczących odcieni) cały ruch w dziedzinie poezyi wieku złotego sprowadzić się daje do następującego »grupowania geniuszów lub talentów: a) Zwrot naturalistyczny, jako przeciwieństwo wobec przesadnej wymuskaności tonu i form zewnętrznych, przeniesionych ze stosunków towarzyskich do ry-motwórstwa, a długo słynącej pod nazwą eufui-zmu. Zw⁷rot ten najwydatniej wyobrażają: Rob. Grf me (znany przeciwnik Szekspira), Rob. South-wen, Walter Raleigh, Idzi Fletcher, a pod pewnym względem wielostronny Drayton, b) Zwrot pojęciowy, już to w kierunku realistycznym, gdzie występuje Fulk Grevike (lord Brooke), wyższy nad niego Krzysztof Marlow⁷e, głośny dramaturg, i kilku podrzędnych; już to o wysoko podniesionym idealizmie: Jan Davis, J. Chapman, Ed. Dyer, oraz wielbiciel nauki Pitagoresa, niejako darwinista duchowy, Jan Donne, c) Szkoła historyczna, czerpiąca zarówno treść, jak i natchnienie w przeszłości narodowej, a szczególnie w okresie wojen domowych. Tu należą: Wil. Warner,.

Samuel Daniel, oraz przewyższający wielu płodnością swoją, Michał Drayton, d) Odrębnie stojąc dwaj potężni bojownicy wręcz odwrotnych pojęć o sztuce i dążności w poezyi: Ben Johnson i AVil.

Szekspir (uważany jako liryk i twórca poematów). Najzaszczytniejsze miejsce, niejako państwo w państwie literatury, zajmuje Edmund Spenser (*1552), na geniusz, będący dla poezyi tern, czem dla dramatu był Szekspir. W Spenserze uosobił się cale i nie-rozdzielnie duch epoki odrodzenia w dwóch jego stadyach: mamy w nim pieśniarza dworu o wszystkich barwach konwencyonalności, oraz poetę-apo-stoła z nowemi, nieujętnemi przymiotami twórczości. Jednem ramieniem oparty o lordów, dru-giem o pokrewnych mu duszą poetów, Spenser następnie wyrywa się ze złotej klatki, w którą na chwilę zamknęły go stosunki z pierwszymi, a pod tchnieniem drugich upatruje swej gwiazdy w świecie nadzmysłowym i najpiękniejszych jego kwiatach: rycerskiej miłości i platonicznem uczuciu piękna. W obszernej epopei, z którą łączy się wielkość imienia Spensera: „Czarodziejska królowa” (The faery Queen), żywość opowiadania, uroczy pęzel w oddaniu scen i krajobrazów przyrody, subtelność w cieniowaniu wzruszeń, a ponad tern wszystkiem przepych w ozdobach stylowych, z lichwą wynagradzają czytelnika za chwiej-ność samego tła epopei i każą zapominać, że poeta oprowadza go po złudnej krainie alegoryi.

Dramat. Żaden z działów poezyi nie pokazuje tak przyśpieszonego wzrostu i udoskonalenia, jak dramat wieku odrodzenia. Nie więcej nad dwa dziesięciolecia oddziela farsę o „Igle Imci pani Gurton” od „Wesołych kumoszek,” a nie więcej nad trzydzieści lat upłynęło pomiędzy „Gorbodu-kiem” a „Ryszardem III.” Pośpiech ten idzie i w kierunku liczebnym,—poczet talentów powiększa się w sposób zdumiewający — iw kierunku postępowym. Tłómaczy się zaś przedewszystkiem dwoma względami politycznemi. Najprzód bowiem jest to chwila dojrzewającej potęgi państwa, a przeświadczenie się o niej, głaszcząc dumę narodową, podniecało w talentach żądzę dorównania politycznej powadze Anglii zdobyczami sztuk. Powtóre, przy całym swym blasku zwycięskiej monarchini i opiekunki nauk, królowa zazdrosną i podejrzliwą dłonią ochraniała nietykalność przywilejów władczyni. Rola parlamentaryzmu leżała jeszcze w bardzo dalekiej przyszłości. Stąd przeciskająca się myśl o upakarza-jącej nierównowadze pomiędzy jej wolą, ogółu, a jednostkami, jedynego tłómacza domagań się o udział w rzeczy publicznej miała w koczującej, rzec można, trybunie — a tą była scena. Zamiłowana w widowiskach teatralnych, królowa okazywała mniejszą drażliwość na wszelkie nowinki doktrynerskie, jeżeli osłaniała je maska aktora.

Pod osłoną artystycznego złudzenia, zwolna, lecz coraz dobitniej, wysuwały się naprzód docinki, a następnie już określone głosy opinii. Domagały się one przed wszystkiem innem podniesienia poziomu samej sceny. Dopomina się o to np. Kyd w swojej „Tragedyi hiszpańskiej.” Wśród goiu-

jącego się ruchu dramaturgicznego na samym wstępie widzimy dwa obozy: t. z. „rozumów uniwersyteckich” (Uniwersity wits), t. j. pisarzów z wyższem wykształceniem (Lyly, Marlowe, Greene, Nash, Kyd), a naprzeciw nim ludzi, dla których pióro było jedynie rzemiosłem zarabiania chleb (Munday, Chettle i t. p.). Zabierając się do podniesienia sceny, autorowie tej doby rzuoili się w ślady Nortona, i doskonale odgadując surowy gust widzów, pióro swe maczali w krwawych kartach dziejów rzymskich, w Starym Testamencie, lub w czasach nowożytnych. Nastąpił tedy okres „krwi i piorunów,’’ gdzie szalenie wytężały się demoniczpe potęgi zbrodni i zemsty. Tę gorączkową chwilę targania ner-nów dobitnie określa później „Humorystyczny porucznik” J. Fletchera, mianowicie żąda on tragedyi z takim człowiekiem, który „ma pozabijać wszystkich, a w końca i samego siebie.” Marlowe, w pierwszych próbach swego talentu scenicznego, i Szekspir, w swoich dramach okresu Mar* lowowskiego, nie wypuszczają z rąk tej pockodmi śmierci i zagłady. Od chwili ostatecznego zapanowania nad wiekiem, t. j. od chwili dojrzałości dramatycznej potęgi w Szekspirze, służyć on będzie za wychodni punkt chronologiczny w dobie Elizabetynów. Do rzędu najwybitniejszych pre* Szespirystów należą czterej poprzednicy Marlo-we’a, lub jemu współcześni: Tom. Kyd, T. Nash, Henr. Chettle, Ant. Munday i T. Lodge. Ale nad całym tym szeregiem góruje, i z porządku lat, i ze swego wpływu, Krzysztof Marlowe, w niektórych utworach dorównywaj ący Szekspirowi (trag. „Doktor Faustus,” „Edward III”). Więcej niż wyjątkowem zjawiskiem w literaturze powszechnej było ukazanie się na jej polu Wii. Szekspira (* 1564?—-f 1616). Jeżeli pod względem szczegółów, dotyczących życiorysu tego wielkiego człowieka, zachodziła i zachodzi dotąd niejedna wątpliwość, tedy przeciwnie z całą widocznością przedstawiają się główne doby rozwoju jego siły twórczej. Objawy jej rozpoczęły się od sonetów, liryki, po których nastąpił okres poematów, potem tworzenie lub przetwarzanie motywów scenicznych wspólnie z innymi, nakoniec wzlot samodzielny, wśród którego szybko, niemal bez przerwy, wybiegały cudowne dramaty, komedye i tragedye. Z uwzględnienia materyi, oraz następstwa chronologicznego, otrzymujemy następujące ugrupowanie jego utworów scenicznych: dramaty historyczne, a mianowicie cykl angielski, cykl klasyczny—odrębnie stoi tragedya „Romeo i Julia”, czteroletni okres wielkich tragedyj („Hamlet,” „Otello,” „Król Lir” i „Makbet”), komedye. Głównemi sprężynami potęgi Szekspira są: głęboki zmysł spostrzegawczy, który uzdalniał go do pochwycenia samej duszy faktów i epok, przedziwna charakteryzacya, oparta na podsłuchaniu wewnętrznej istoty człowieka, szczęśliwy takt w zadzierganiu węzła intrygi, a ponad tern wszystkiem filozoficzne ujęcie motywów. Ten właśnie ostatni rys był najważniejszym powodem powstania dziwnej, obecnie już.

obalonej hipotezy, jakoby autorem dramatów ! podziału pracy literackiej, przeciwnie, była ona Szekspira był Bakon. Na odwrotnem stanowi- jakoby bocznym wyrostem od pnia, związanym sku w pojmowaniu zadania i artystycznych wa- z nim organicznie. Proza wy dzieliła sięzpo-runków dramatu stanął Ben (Beniamin) Johnson, ezyi; właściwy jej początek był pochodzenia ar-zapamiętały klasyk i nieraz niewolniczy naśla- ty stycznego. Filip Sidney w swojej „Arkadyi“ dowca starożytnych, od których zapożycza nietyl- jest jeszcze prozaikiem-poetą. Powolnym pocho-ko kroju i tonu, ale częstokroć i samego wątku dem posuwa się myśl i rozwaga, tracąc stopnio-{kom. „Poecik,“ „Człowiek w humorze,“ „Czło- wo barwę rymotwórczą. Sam Bakon, pomimo wiek nie w humorze,“ trag. „Sejanus“ i „Kąty- głębokiego nastroju pojęciowego, długo jeszcze lina“). Około dwóch tych przewódzców gampuje rozstać się nie mógł z tą barwą, z uosabianiem się całe pokolenie, podzielone na dwa obozy: przesądów naukowych, fałszywych systematów Szekspirystów i Benistów, t. j. szkolę narodową filozofii i t. p. upostaciowań. Ale właśnie ten i szkołę uczoną. Z kolei więc zatrzymujemy się poetyczny podkład był powodem przyśpieszonego na chwili zgaśnięcia wielkości Elizabetyńskich, po udoskonalenia prozy. Do ostatecznego zaś wyod-których nastąpiła pochlebcza polityka dworu Ja- rębnienia się jej płodów posłużył naprzód kryty-kóba I, przesiąkająca i do literatury. Szekspir cyzm religijny. Rozpoczął go na większą skalę już był spoczął w grobie ojców swych w Strat- jezuita Harding, Mat. Parker, potężny wykona-fordzie, a Johnson już był wprowadził na scenę wca planów królowej Elżbiety, gdy zamierzyła najlepsze swe utwory. I oto przychodzi okres ogłosić się głową kościoła, autor dzieła (łaciń-epigonów, którzy albo poszukują pośrednich, do- skiego): „Starożytności kościoła brytańskiego”, tąd niezużytkowanych kółek machiny, albo pod tłómacz Psalmów. Za jego staraniem dokonano dawnem godłem puszczają się na nowe drcgi. tłómaczenia biblii, zwanej następnie „Biblią bis-Najbliższymi następcami Szekspira, którzy przy kupią”. Stronnictwo katolickie miało również żar-robocie zastali jeszcze Johnsona, byli dwaj, do liwych bojowników — wjrgnańców, którzy bronili czasu jakby zlani w jednę osobistość (tworzyli sprawy samego kościoła, przesyłając głosy swoje bowiem wspólnemi siłami, dopóki nie rozłączyła z Hiszpanii, Francyi i Niderlandów. Robert Par-ich śmieić), Jan Fletcher i Fr. Beaumont. W ich sons wydał: „Trzy nawrócenia Anglii”; Tom. dramatach rozbrzmiewa jeszcze echo złotej ery. Ale Stapleton jest autorem obszernego „Życia trzech echo to słabnie niemal z każdym rokiem. I oto Tomaszów” (ś. Tomasza apostoła, Tomasza Be-stajemy na pochyłości, prowadzącej do upadku, keta i Tomasza More’a). Prawdziwie ogniste Pod względem ilościowym, czasy pierwszych dwu języki złożyły się na pismo Mik. Sandersa p. t. Stuartów przedstawiają niejaki blask zewnętrzny. „Początek i wzrost odszczepieństwa anglikańskie-Są tu i pewnego stopnia talenty: Jan Webster, go”. Atoli wszystkie te światła i światełka po-zamiłowany w typach demonicznych (trag. „Wik- lemiczne gasną przed mężem, co umiał być wyż-torya Corombona“, „Księżna Amalfi“). Do szko- szym nad spory wyznaniowe i ukrywające się pod ły terrorystów należy również T. Heywood („Ko- ich maską namiętności polityczne. Był nim bieta zamordowana grzecznie“), Jan Ford, nie lord Herbert Cherbury, w dziele (łacińskiem): odrzucający nawet incestu (tr. „Szkoda, że ona „O prawdzie, w jej różnicy od objawienia, od jest nałożnicą“). Krwawą satyrą na dziczejące prawdopodobieństwa, od możebności i od fałszu”, stosunki społeczne za Stuartów są dramaty Fil. Obierając sobie za oś systematu „Objawienie Massingera (* 1584 — -f 1640), który, hołdując przyrodzone”, Cherbury staje obok Hookera, tak, do czasu szkole Johnsona, wkrótce wybił się z pod iż w nich obu zapuszcza pierwsze korzenie deizrn jego rutyny (dramat „Zgubny posag“ i wyjątko- angielski. Po za temi jednak wielkościami roz-wo świetna tragedya „Męczenniczka“). W Ja- twiera się fatalna próżnia w wyż wspomnianym kóbie Shirleyu (*j-1666) przeświecają jeszcze ostat- dziale piśmiennictwa — myśl jałowieje, zapada nie promyki blasku koturnowego, a po nich przy- w płaskość i dziecinne krasomówstwo. Jakób I chodzi zaćmienie. Snujący się po atmosferze duch w swoim „Darze królewskim” (Doron basilikon) purytanizmu kroczy teraz coraz zuchwałej z zama- i w „Demonologii”, bez zarumienienia się prawi chein na scenę. Wypowiedział go naprzód W. o czarach, porywaniach grzesznych ludzi w po-Prynne w swoim „Biczu na aktorów,“ a następ- wietrze i tym podobnych praktykach szatana, nie, na mocy uchwał y Długiego Parlamentu, tea- albo rozrzuca broszurki przeciw używaniu tyto-tra londyńskie zostały zamknięte.—Proza, w po- niu) „Oddmach na tabakę” (Counterblust to to-równaniu ze stanem swoim w dobie poprzedniej, bacco). Jeszcze wyraźniejszy krok przejściowy wstępuje naraz w stadyum zdumiewającej dojrzą- stanowiła satyra, t. j. zwrot natchnienia ku spo-łości. Zaledwie jedno stulecie oddziela Forte- strzeżeniom obyczajowym, a jak komizm popro-scuego, niemal rozpoczynającego dopiero prozę wadził od rymotwórstwa do prozy tegoż zakresu, angielską, od Hookera, polityka i poważnego my- tak głębsze wnikanie w dziedzinę uczuć popro-śliciela, a jednak w tym stuletnim przeciągu cza- wadziło do rozbioru oddzielnych władz duszy su proza wypełniła cały cykl rozwoju. Zjawisko (Rob. Burton: „Anatomia melancholii”). Roz-to daje się wytłómaczyć wyjątkowym stosunkiem szerzone w wieku złotym ramy bytu państwowe-do siebie dwóch głównych działów piśmiennictwa, go i kulturalnego odbiły się bezpośrednio w dzie-t. j. prozy i poezyi. Mianowicie, proza nie była j jopisarstwie (Raf. Holinsched i W. Harrison: in. jak to miało miejsce gdzieindziej, wynikiem „Historya Anglii, Szkocyi i Irlandyi”; J. Speed:

„Hist. Wielkiej Brytanii”; W. Raleigh: „Histo- rzędu ogólniejszych rysów, znamionujących stan rya świata”; J. Foks: „Akta i pomniki”; Fr. Ba- poezyi po-restauracyjnej, należy wybór samej tre-kon: „Hifet. Henryka VII”). Obok dziejopisar- ści, gdzie nawet dowcip nie ocala mechanicznej stwa wzrasta ruch pojęć, odnosząeych się do w ta- roboty. Mamy tu wierszowane „traktaty o saty-ściwej wiedzy w rozmaitych jej gałęziach. Tu rze” (Jan Sheffield), rzecz o wierszach tłóma-jaśnieją przedewszystkiem: Rysz. Hooker („Rzecz czonych (krytyczny poemat Roscommona), satyrę o prawach ustawy kościelnej”, dzieło, acz na Sam. Gartha: p. t. „Apteka”, wymierzoną prze-gruncie religijnym zbudowane, będące raczej fiłozo- eiwko aptekarzom, którzy ostawiali świeżo założo-fią religii) i wielostronny Fr. Bakon, nazwany ną aptekę dla ubogich. Jeżeli rymotwórcy tej słusznie ojcem nowożytnej filozofii indukcyjnej, doby ubiegali się o nadanie swym płodom boga-któremu późniejszy, tak poważny rozwój nauk tych ram stylu, tedy z drugiej strony, ton i ak-w Anglii, bardzo wiele ma do zawdzięczenia.    cent towarzyski przechodzi tu niekiedy w rozpa-

IV. Czasy porestauracyjne. Okres rymo- czliwą płaskość, czego uprzywilejowanetn polem twórstwa. Ciężkie warunki polityczne zawi- była satyra. Holandyę, za to, że spaliła flotę an-sły szczególniej nad pierwszą połową Okresu gielską, wcale zręczny liryk, And. Marwell, na-porestauracyjnego, a zarazem wpłynęły ujemnie żywa wymieciną piasku brytańskiego, womitem na stan piśmiennictwa. Wstępem do nich była morza, kupą rozbitych konch i muszli. Oprócz wojna domowa, zakończona zgubnemi dla litera- wyż nadmienionych warunków, przyczyny zwątle-tury rządami Protektora, z solistyczną jego tôle- nia, a w końcu i upadku prawdziwej poe/yi, szu-rancyą i wstrętem ku wszelkiej twórczej myśli, kać należy jeszcze w zmianach, ak e owocześnie Nieznośniejszy obraz przedstawiają czasy Karola zaszły w literaturze hiszpańskiej, włosk ej, a nail, który, podług krążącej o nim przypowieści, dewszy-tko francuskiej, ku której zwróciły się nigdy nie powiedział nic nierozumnego, nigdy nie teraz oblicza pisarzów angielskich. Streszczając zrobił nic mądrego, a który najwięcej zaszkodził najogólniej płody talentów epoki, najwłaściwiej piśmiennictwu swoją rozciągniętą nad niem opie- będzsie nazwać ją epoką rymotwórstwa, a pod ką. W dwadzieścia ośm lat po przywróceniu takiem stanowiskiem spotykamy tu dość poważny królestwa następuje przewrót dynastyjny, a na- liczebnie i jakościowo poczet autorów. —Przed stępnie dwa powstania Jakobitów i niezliczony szczegółową charakterystyką okresu lymotwór-szereg zawikłań, odciągający najlepsze siły od stwa wspomnieć należy o człowieku, który tylko pracy literackiej. Poezya schodzi głęboko pod siedmiu latami zachodzi w czasy po-restauracyj-poziom złotego wieku, a warunki położenia naj- ne, o Miltonie, albowiem w roku 1667 wystąpił dotkliwiej odczuwa dramat. Proza wogóle po- z epopeją: „Raj utracony”, a wkrótce po niej zyskuje przewagę, głównie uwydatniającąc się w fi- z drugą—„Rajem odzyskanym”. Z pewnego więc lozofii, nowelach, humorystyce i ruchu czasopi- względu należałoby mu się miejsce w okresie po-smowym; dziejopisarstwo przebywa najprzód dro- przednim. Jakoż do pierwszego trzydziestolecia gę przejściową, a następnie wstępuje na stopień należą jego pisma prozą łacińską, niewielkiej war-poważnej umiejętności. Nauki ścisłe, a szczegół- tości, i poezye w tymże języku pisane, następnie niej przyrodnictwo, posuwają się powolnemi, ale wysoko cenione poematy: „L’allegro” i „II pen-pewnemi krokami. Wymowa, zrazu wątła na si- soroso” (Oda na Narodzenie pańskie), poczem łach, ograniczona w kółku prawie domowein, następuje cisza, przerywana puszczaniem w świat w drugiej połowie tego okresu wzmaga się pamfietów. Ale utwory ostatnich lat życia, t.j. dwa i w końcu dosięga szczytu, jako wyraz polity- poematy biblijne, spowodowały, jak sła^ę u współ-cznej, kulturalnej i społecznej dojrzałości. Po- czesnych, tak i potężny wpływ na przyszłe poko-ezya. Już ku schyłkowi drugiej doby Odrodzę- lenia. Z drugiej znów strony nasz ciemny Ho-nia instykt zachowawczy, przeczuwający osłabię- mer utworami temi rzucił podstawy owego kie-nie twórczej potęgi, odzywał się bezwiednie przez runku, którym odtąd kroczą iego następcy, nie usta wieszczów - pesymistów. Widocznie wiara otrzymawszy w udziale mistrzowskiej jego dłoni, w pomyślne koleje poezyi przywiązaną była do Jan Milton był wieszczem dwóch pokoleń: wśród osoby królowej, a po rozerwaniu tej unii osobistej pierwszego z nich staje ze wszystkiemi znaruiony pomiędzy tronem i literaturą, nastąpiło—w natu- wieku złotego; wśród drugiego, mamy w nim zwia-ralnej drodze—smutne przesilenie. Położenie ry- stuna poezyi namaszczonej myślą, zdumiewają-motwórstwa po restauracyi schodzi do takiego cego nas tym majestatem myśli, wobec której samego stanu, jaki przedstawiała pierwsza część podrzędne zajmują miejsce gry uczucia i kwiaty wieku XVI, w stosunku do względnego blasku fantazyi.— Milton więc przyszedł zapóźno, jak poezyi średniowiecznej; następcy Spensera i Ra- mówi o nim Macaulay, ponieważ na samem wej-leigha z bogatego spadku po nich pochwycili ściu zastał już młodzieńczą egzaltacyę Elizabe-i uprawiali jedynie ich strony wadliwe, nie po- tynów skrępowaną więzami męskiej rozwagi, przed-siadając talentu dostatecznego na utrzymanie te- smakiem racyonalizmu w poezyi. Jakoż najpier-go, co w tamtych było pięknem i wielkiem. Spraw- wszym rysem jest tu nacisk sprężyny pojęciowej, dza się to na wszystkich działach i poddziałach a więc kroczenie poezyi ku prozie, stopniowe zarzeczy rymotwórczej, nie wyjmując nawet satyry cieranie się granicy pomiędzy dwiema dzielnica-i pieśni miłosnych. Ale najwybitniej upokarza- mi. Naiwne rozkoszowanie się wdziękami, pięknem jący stosunek pokazują utwory alegoryczne. Do życia, natury i węzłów towarzyskich, ustępuje

miejsca myśleniu piękna, a wszystkie niemal popędy estetyczne stają, się twórczością sądową, krytyczną, co za każdym krokiem kontroluje i prostuje swe ruchy. Zwrot taki wybornie pojął najzmyślniejszy⁷ przedstawiciel wstecznictwa, Samuel Johnson, wprowadzając nazwę „poetów metafizycznych”. Do tej grupy należą: Jerzy Wither, dośpiewujący jeszcze piosnki o syrenach i pasterzach; Robert Herrick, wcale ponętny śpiewak scen miłosnych i uczuć lojalności; Edmund Waller, Abraam Cowley, Wil. Davenant, Jan Denham. Do tejże szkoły należą autorowie z czasu ■wojny domowej i przed wojną, na których wykształciła się grupa metafizyczna: Jan Suckling, Rysz. Lovelace, Wil. Browne, Tom. Oarew, a przedewszystkiem Rysz. Crasbaw, wysoce religijny pieśniarz z mocnem zacięciem mistycyzmu. Najgodniejszym wspomnienia z pomiędzy przytoczonych przedstawicieli 1-ej doby okresu rymo-twórstwa są: Wil. Davenant, który po Ben Johnsonie odziedziczył godność laureata. Jego poemat „Gondibar”, osnuty na fakcie z dziejów lom-bardzkich, nie pozbawiony zalet, dał początek szkole pseudo-klasycznej i posłużył za wzór przyszłemu jej przodownikowi, Dry Jenowi. Drugiem znamieniem tej doby jest zbytnie przetykanie pieśni, lub powieści, uczcnością, nieuzasadnione użycie erudycyi, dające wówczas dyplom na światłego wierszopisa. Ody, przykrojone na modłę francuską, przelatują po wszech możliwych sferach ■wiedzy, od mitologii aż do fizyki. Stąd owe górne odezwy do słońca: „Witam cię, czujne życie i zdrowie twórczej natury; witam cię, światłości, i twojego małżonka, upał! Ty jesteś narzeczoną świata, a upał potężnym jego narzeczonym”. Niemniej dziwnym jest sposób błyskania uczonością, zależący na wkręcaniu zdarzeń w kleszcze śmiesznej metafory: w opisie cudu w Kanie Galilejskiej dowiadujemy się, że woda ujrzała swego Pana i zarumieniła się ze skromności i t. p. Przerzucanie się autorów z jednego obozu politycznego do drugiego, od purytanów do rojalistów i t. p., wytwarza całe tłumy chwalców, wśród których nawet ludzie ze zdolnościami wymuszają Da sobie fabrykowany zapał. Ostatniem znamieniem, a raczej plagą dla błogosławionej dziedziny muz, są dyktatury literackie, tern szkodliwsze dla poezyi, w im zdolniejsze ręce składało je powodzenie autora w kołach wysokiej krwi. Jedno z nich cięży nad piśmiennictwem niemal do samego końca wieku XVII w osobie Drydena, a w wieku następnym koncentruje się w osobie Johnsona. Najpilniejszą sprawą kordonu, opasującego natchnienie żelaznym pierścieniem krytyki, jest odpieranie zmysłu natury, błyskającego jeszcze niekiedy w końcu pierwszej połowy stulecia (W. Drumond), a teraz dającego ostatnie znaki życia (Denham). Wyjątkiem, jakby niedostrze-żoną oazą w pustyni bez słońca i powiewu, są pełne słodyczy wiersze Anny Wmchelsea, która wprowadziła w nich obrazy przyrody, z życia wieśniaczego zaczerpane („Marzenie nocne”), nie bez zasady uwielbiane następnie przez Szkołę Jezior.

KncyMopedva Powsieehn* ilustr. T. III.

W miarę, jak się zbliżał do kresu wiek XVII, poezya coraz widoczniej przesiąkała latynizmem, nieuznającym zgoła żadnego promyka poza swoją sferą. Pochodziło to w części od wpływu dokonanych przez Drydena przekładów poezyi rzymskiej, w części od rozwielmożnienia się gustu francuskiego, dla którego Arystoteles był jeszcze powagą. Wszystkie niemal ujemne strony ruchu rymotwórczego w niniejszej dobie złożyły się na charakterystykę Jana Drydena (1631 — 1700), niezmordowanego pracownika, któremu miana geniuszu przyznać niepodobna, ale miano talentu przyznać należy bezwarunkowo. Osobista wiara w siebie, wysokie pochodzenie, osobliwszy spryt artystyczny, z jakim podejmował się wszelkich zadań literackich, szczęśliwe przyswojenie sobie najodpowiedniejszych nastrojowi epoki stron ducha francuskiego, zjednały mu rozgłos, a w końcu wszechwładzę krytyka. W dramacie, satyrze, w liryce, poemacie alegorycznym, w bajkach, traktacie o poezyi, zgoła w ogromnym, 19-to tomowym zbiorze pism Drydena, niepodobna pochwycić jednolitej, ogarniającej całości; przebiega on co chwila od tonu do tonu, od zasady do zasady, jak sam on przebiegał od wyznania do wyznania; ale rysem, stale rzucającym się w oczy, jest klasyczna poprawność, pilnowanie logicznej równowagi w prowadzeniu wątka, rygor artystyczny, a poza tern wszystkiem, oschłość wśród prawidłowości, blask olśniewający, ale nieogrzewają-cy. Historyczne jego znaczenie tkwi w tern, że zaszczepił ducha pracy, że za jej pomocą nagromadził materyały, zostawiając twórczemu dłutu przyszłości ich obrobienie, i że dokonał ostatecznego urobienia stylu i języka. Szybkie opadanie poezyi ku prozie, szczególniej pod wpływem Drydena, widzimy nawet na jego przeciwniku, Samuelu Butlerze, w którym zjadliwy dowcip (w „Hudibrasie”) zwyradnia się w trywialność. W drugiej połowie tego okresu, ostateczny upadek poezyi powstrzymała ćwierć wieku XVIII, pomiędzy r. 1726—1751, którą poniekąd nazwać można zwrotem ku naturalizmowi. Zaszczyt odświeżenia sztuki w tym żywiole, tak starannie i z taką świadomością pomijanym poprzednio, należy się tej samej Szkocyi, która niegdyś—i tylko ona—w smutnych czasach po Chaucerze przechowywała i rozniecała gasnące płomyki. Stamtąd więc rozległo się hasło, przypominające trądy cye makarów. Podawcą jego był Allan Ramsay; on to wskrzesił ducha baladowego. Ważną część zasług Ramsaya stanowi to, że w wydanym przez siebie „Evergreen” zebrał dawne balady szkockie, a następnie próbował sił własnych w poezyi. Jego „Szlachetny pasterz” przebudził zatracony zmysł piękna przyrody i zapał do szukania go w malowniczych krajobrazach. Drugim przewódcą zwrotu był R. Blair (szkot), w którym uczucie natury, tchnące łagodną melancholią i mistycyzmem (poemat „Grób”), przypomina tragików wieku złotego. Blair pierwszy wprowadził ów pizyrząd romantyczny widm, którym następnie posługiwała się nowa szkoła. Poetą

25

Angielska literatura.

naturalistycznym na rozleglejszą skalę jest Jakób Tornson, również syn uroczej Szkocyi. W osobie Tomsona zmartwychwstająca poezya połączyła dwie sprężyny odrodzenia: wrażliwość na piękności przyrody Szkocyi z unoszącemi się ponad nią legendami, oraz tęsknotę do alegorycznej dziedziny, po której niegdyś krążył duch Sp en sera (poemat: „Castel of Indolence”). Odtąd naturalizm ze wszystkiemi cechami swojemi budzi się coraz żywiej i odświeża atmosferę poezyi w najczyst-szem jej źródle. Obok zaś niego, prawie równolegle, podpierany uporczywie powagą imion literackich i nieugiętym ich sądem, posuwa się prąd przeciwny, który nazywamy racyonalistycz-nym. Zamiłowany w starej rutynie satyr, poematów nauczających, a nawet utworów scenicznych podobnego typu, poluje na oklask Fran-cyi, a w końcu doprowadza język do upadku. Rzadkim wyjątkiem wśród tej rzeszy rymotwór-ców poprawnych (correct poets), są postacie tego rodzaju, jak Edw. Young, z powodu 84-le-tniogo żywota świadek przeróżnych kolei literatury, który, uczuwając wokoło siebie pustkę dławiącą oddech, szukał natchnienia aż w źródłach islandzkich: („Złowrogie siostry”, „Zstąpienie Odyna”), a jego elegie dotąd jeszcze wywołują głosy uwielbienia. Przodownikiem szkoły racyo-

mość przyrody skojarz)ła się z władzą wnikania w jej stronę estetyczną. Okiem bujnej wyobraźni wpatrując się w tajniki życia roślinnego, wytworzył on „Ogród botaniczny”, wprowadzając do świata tych jestestw niemal wszystkie instynkta ludzkie w otoczenie sylfów i duchów powietrznych— romantyzm kwiatów i krzewów.—Słowo Ramsaya teraz stawało się ciałem. Wśród malowniczych krajobrazów Lichfielda rozlegały się już to pieśni Anny Seward, zwanej łabędziem lichfieldz-kim, tchnące przedziwną świeżością, już to żałosne narzekania istnego lirnika, ociemniałego Blacklocka, już to, najcelniejsze może w tej grupie, odgłosy poezyj Aleks. Rossa, w którym odżył duch Chaucera (obszerny poemat „Helenore”). Rzędem obok niego stoi Jan Skinner, którego Burns nazywał najwyższym pieśniarzem szkockim. Ale najważniejszym podawcą hasła, poetą, któremu przedewszystkiem winniśmy skierowanie pierwszych kroków Burnsa ku pieśni rodzimej, był Robert Fergusson, autor „poematów szkockich i balad”, pisanych w pięknem narzeczu Szkotów. Nawoływanie do odrodzenia się nie ustawało .prawie do pierwszej ćwierci wieku bieżącego. Żądza odnowienia poezyi najwydatniej objawia się w osobliwszym rodzaju twórczości: w podrabianiu zabytków, a zapał, z jakim je czytano, nalistycznej był Aleks. Pope (1688—1744). Za- jest najlepszym komentarzem ducha czasu w gro-powiedziawszy w pierwszych utworach swoich pe- nie młodego pokolenia. Pierwszym człowiekiem, wne przeczucie nowych potrzeb duchowych, wkrót- któremu miano podrabiacza należy się może tylce wycofał się z tej drogi i odtąd przywdziewa ko w połowie, nie w całości, był Jakób Macpher-togę zazdrosnego o swą sławę arcy-klasyka („Dun- son (1738—17901, który wr. 1762 wystąpił z epo-cyada”), przerabia „Pulpit” Boileauwski („Lok peą „Fingal”, jakoby utworem Ossyana, gaelic-porwany”), zapuszcza się w morały i dydaktyzm kiego barda III wieku. -Tom. Chatterton, cudo-(poemat: „Rzecz o człowieku”), albo rymuje za- wne dziecko, po kilku udatnych próbach wła-sady „Krytyki”. Milsze wrażenie budzą ci au- snego pióra, puszczał w świat utwory podrabia-torowie, którzy, nie przeceniając własnych zdol- ne, p. t. „Poezye Rowleya”. Dramat. Ciśnie-ności, wybierali dla siebie odpowiedni im poziom, nie wsteczniczej atmosfery, która zapanowała po i na tym poziomie snuli rzeczy lekkie, powabne, powrocie Stuartów, najdotkliwiej odczuł dramat a nieraz i prawdziwie piękne. Takim był wy so- od drugiej ćwierci wieku XVII. Na Jakóbie ce zasłużony na niwie literackiej Oliver Gold- Shirleyu zakończył się ród tytanów wielkiego smith (1725—74). Przebiegając z całą swobodą okresu Elżbiety. Kiedy w r. 1643 izby, natural-od przedmiotu do przedmiotu, chwyta chwilę na- nie z podszeptu stronnictwa purytańskiego, wystroju i śpiewa, to na cześć zgasłej księżniczki, dały, a następnie ponowiły rozkaz zamknięcia to na zgon wściekłego pieska, mając dla siebie wszystkich teatrów, jedynem, z trudnością wypro-do posług zarówno nutę rzewną, jak i podskok szonem ustępstwem było to, że zgodzono się na dowcipu. Z obszerniejszych jego płodów rymo- otworzenie sceny prywatnej. Przez dwadzieścia twórczych, ujmują słodyczą uczuć i świeżością więc lat, ta najpiękniejsza instytucya społeczna barw poematy: „Podróżnik” i „Opuszczona wio- pozostawała tolerowaną tylko rozrywką, utraciw-ska”. Podobne znamiona spotykamy w szkoc- szy dawne swe prawo obywatelstwa w państwie kim Som-Smollecie (znanym noweliście), autorze sztuki. Dopiero w r. Restauracyi, Killigrew i Da-satyr, pieśni oraz prześlicznych elegij („Łzy Szko- venant uzyskali patent na otworzenie teatru pu-cyi” i in.j. Samuel Johnson (1709—1784), umysł blicznego w Londynie. Pod kilkunastoletnim na-niesłychanej płodności, sięgający do wszystkich ciskiem władnącego przeważnie purytanizmu, acz działów i poddziałów pracy, nie uznając prze- tłumiona, nie zagasła jednak odwieczna namięt-mykających się po widnokręgu zapowiedzi nowej ność narodu do widowisk. Do podniecenia jej ery, zbywa drwinkami zwrot ku romantycznej przyczyniła się wypadkowa prawie okoliczność, przeszłości. Nie z tej więc strony spodziewać się Mianowicie król, podczas długiego pobytu swego można było odkrycia nowej żyły. Powstała ona we Francyi, umiłował gorąco roarywki francus-w przechowywanym od czasów Tomsona zmyśle kie, a pomiędzy niemi i teatr. Nietyle więc w celu natury. Do wskrzeszenia go przyczynił się bez- podźwignięcia literatury dramatycznej, jak raczej wiednie Erazm Darwin, (dziadek słynnego w na- | gwoli rozweselaniu się (nazywano go wesołym szym wieku Karola), w którym głęboka zuajo- monarchą, „merry monarch”), zaprowadził dwa

teatry⁻ pierwszy nazywał się królewskim, drugi, zostający pod opiek,*} jego brata, teatrem ksią-żęcia Nietylko dworzanie i ulubieńcy króla, lecz i sami autorowie takiej że barwy, rokowali sobie obfite pole dla swoicli dowcipów, i postanowili maczać swe pióro w no wem usposobieniu wybrań-szej publiczności. Okolicznością najzgubniejszą w skutkach swoich dla literatury dramatycznej była opieka, rozciągnięta nad teatrem przez Karola II. Opieka ta przedewszystkiem wypowiadała się ze strony Stuartów nakładaniem z góry pewnych ograniczeń na samych autorów. Zabronili oni wprowadzania świętych i osób kijowskich, jako bohaterów sztuki. Wskutek takich i im podobnych więzów, scena traciła najistotniejszy swój charakter—artyzm wieku złotego, którego miejsce zastępowały coraz widoczniej sprężyny podkopujące. Naprzód tedy ułożono, że tak powiem, listę wrażeń, o których wywołanie wolno było ubiegać się autorowi. Wszystko to, co szlachetne, uzacniające, co budzić mogło żądzę odszukiwania wysokich norm bytu towarzyskiego, ulegało potępieniu. Dla dogodzenia wesołemu panu, pochlebcze talenta przesadzały się jeden nad drugi w ujaskrawianiu typów rozpusty; co w Marlo-wie lub Szekspirze stanowiło drobną plamkę na słońcu, to stało się teraz samem słońcem, za-szczycanem oklaskami towarzystwa Kawalerów. Uprzywiłejowanem polem doszczętnego zdeptania ideału była komedya. Drugiem, równie zgu-bnem znamieniem, jest wtargnięcie wpływów francuskich w obyczaje, formy dworskie, a następnie i w narodową dotąd literaturę dramatyczni]. Dla przymilenia się temu samemu Karolowi, kome-dyopisarze okradali Scarrona, lub przetwarzali roboty innych dramaturgów francuskich, nie troszcząc się nawet o zatarcie ich śladów. Jeszcze smutniej przedstawiają się losy tragedyi. Godło: poprawność, zawieszone nad całym widnokręgiem po-restauracyjnym, na jego scenie odbiło się w samym zewnętrznym jej ustroju. Blady, w porównaniu z elizabetyńskim, ustrój ten, dochodził teraz do przepychu. Wszystkie francuskie sprężyny efektu zmysłowego wprowadzone tu zostały dla olśnienia oczu, a raczej dla osłonienia wewnętrznej nagości utworów. Londyn miał dorównać Paryżowi wystawnością dekoracyj i bogactwem kostiumów. Uczestnictwa kobiet w ode-grywaniu ról, przeciw* któremu niegdyś tak zajadle występował Prynne, stało się teraz rzeczą zwyczajną i nieodzowną. Wszystko to jednak nie zastąpiło prawdziwego koturnu. Ale widzimy tu coś bardziej jeszcze zasługującego na naganę, niż przystrajanie się w* piórka Racine’a i rabowanie cudzych motywów. Było to mianowicie tak zwane poprawianie Szekspira, Marlowe’a, Fletchera, albo też całkowite przywłaszczanie sobie ich arcydzieł, ze zmianą jedynie nazwisk głównych bohaterów, a niekiedy samego tytułu. Do wpływów* francuskich, które tak szeroko rozgościły się w ezasach Stuartowskich, przybywają z kolei wpływy włoskie—zaćmiła się idea narodowa! Niekiedy tylko odzywają się głosy protestujące: Cibber ubolewa nad tem, że do Anglii wkracza gust stałego lądu; Gay (w swojej „Operze żebraczej”—Beggar’s opera) wprowadza mnóstwo pieśni ludowych. Ale te i im podobne głosy gubiły się w ogólnem zboczeniu umysłów. W pierwszej dobie tego okresu, wśród pokaźnego ilościowo orszaku twórców tragedyj, spostrzegamy nawet pewne talenty, które podniosłyby były poziom sceny, gdyby się urodziły o pół wieku wcześniej, w mniej zepsutej atmosferze. Takim był Tomasz Otway; z sześciu jego tragedyj, pełnych prawdziwego patosu, pomimo wadliwego układu sprężyn akcyi, „Ocalona Wenecya” jest może najlepszą ze wszystkich utworów porestauracyj-nych. Niekiedy odzywał się, acz cichy, głos świadomości upadku i oglądano się ku wzorom Szekspirowskim, jak to widzimy w Natanielu Lee, w Mik. Bo we, w którego tragedyach poznajemy niejako familijne rysy Szekspira, a jeszcze wyraźniej Massingera. Przeciwnie, ku stai o-klasy-cznej szkole Ben Johnsona przechyla się najznakomitszy autor wieku XVIII, Addison, oryginalny, niezależny na innych polach, ale pokorny wyznawca zasady trzech jedności i przesadzania krasomówstwem (trag. „Kato”). Do rzędu zewnętrznych czynników efektu, o który głównie chodziło sfrancuziałej publiczności, przybywa nowy —muzyka i balet. Dla ocucenia zobojętniałe-go nastroju duszy widzów, dramaturgowie postanowili uciec się do tych dwu podkładów. Wówczas, zamiast przetwarzań dawnej tragedyi, zaczęto zamieniać ją na operę. I tu nie oszczędzano Szekspira: „Makbet” ukazał się przy dźwiękach orkiestry i pląsach. Hasło do tej dziwnej zmiany frontu wyszło od W il. Davenanta, który znalazł licznych naśladowców. Nie tyle talentem, ile raczej powagą sądu i wpływem na bieg literatury, a tem samem i sceny, wysokie zajmuje stanowisko Jan Dry den, autor tragedyj bohaterskich: „Zdobycie Grenady”, „Cesarz Indyjski, czyli Zdobyeie Meksyku”, „Męczennik królewski”. W pierwszych utworach Drydena czuć się daje przeważnie wpływ hiszpański; później zwrócił się ku Szekspirowi, którego jednak ani odczuć, ani artystycznie pojąć nie był zdolen. Stąd w nim i w jego szkole zapanowała stara rutyna i retoryzm.—Komedya. Po wyzwoleniu się z kleszczów, w które okuło ją żelazne ramię Purytanów, scena tego okresu usiłowała odpłacić sobie z lichwą za dwudziestoletnią wstrzemięźliwość przedewszystkiem w komedyi. Jaskrawy, cyniczny dowcip stał się teraz modnym, a jak gdyby na pokaz przeciwieństwa z pojęciami czystości form towarzyskich i zdrowego gustu, nazywano to komedyą obyczajową. Na czele takiego tonu stoi Dryden, który dożył do samego końca wieku i przekazał w spadku najcelniejszym następcom rozkiełznaną jowialność, zastępującą u niego brak prawdziwego zmysłu komicznego. Cała grupa Drydenowska zaprawiała się na Molierze, to kopiując go, to wykrzywiając, to znów zapożyczając intryg u pisarzów hiszpańskich, lub angielskich. Wydatniejszymi w tej grupie byli:

ożywionego ruchu we czasy ostatecznego wyzwolenia myśli. Pierwsza doba, nie obfitująca w wielkie imiona, ma jednak pewne ważne strony dodatnie. Przedewszystkiem literatura przestała być pracą gabinetową; tracąc na artyzmie, stanęła bliżej do przeciętnego społeczeństwa, rozszerzała koło czytelników, następnie, otrącając ze stylu poprzednią jego sztuczność, a z języka zbytnią szorstkość, wprowadziła mowę, do dziś dnia używaną. Ważną sprężyną postępu w tym kierunku było, stłumione w pierwszych latach Restauracyi, a wznowione od r. 1709, piśmiennictwo peryodyczne („Gaduła,” „Spostrzegacz” i „Opiekun”). Najgodniejszymi uwagi w tej dobie byli: filozof i polityk T. Hobbes, Edw. Clarendon (Hyde), Robert Boyle,

sarz czema

Wil. Wycherley, Jerzy Farquhar, szczególniej zamiłowany w typach życia wojskowego i podchwytujący je zręcznie, Jan A^anbrugh, najbardziej ze wszystkich zbliżony do Moliera znajomością praw sceny, symetryą w budowie i sztuką szybkiego przewijania sytuacyj. Najzdolniejszy pod względem scenicznym, dowcipem przewyższający samego Moliera, był Wil. Congreve; słabą jego stronę stanowi nieco wadliwy ustrój akcyi, ale pod względem stylu i dykcyi nie ma sobie równego (kom. „Drogi świata”, „Obłudnik”). W następnej dobie tego okresu, coraz mniej spotykamy imion, zasługujących na uwagę w zakresie komedyi, chociaż znanych na innem polu piśmiennictwa. Poziom zniża się ze zdumiewającą szybkością. Komedya obyczajowa odżyła, a właściwie mówiąc, odcierpiała swoje. Oprócz bowiem satyry, wymierzonej na nią przez Bu-ckinghama, Sprata i Butlera w obronie przyzwoitości publicznej, wystąpił na drodze poważnego rozwijania rzeczy Jerem. Collier w swoim „Krótkim poglądzie na niemoralność sceny”. Zdziczała komedya ustatkowała się, ale gust publiczny, naprzód otrącony z cynizmu, następnie popadł w drugą ostateczność: komedya obyczajowa zwyradnia się w sentymentalną, płaczliwą—naturalnie wskutek hasła, podanego z F'ran-cyi. Dowcip schodzi tu już na drugi plan. Szczątki jego ocala na chwilę Benjamin Hoadly (kom. „Mąż podejrzliwy”) i Jak. Townley (kom. „High Life”). Komedyę płaczliwą prowadzili z wielkiem powodzeniem: Hugo Kelly, Rysz. Kumberland, Jerzy Colman i Artur Morphy. Najlepszym probierzem wartości komicznej utworów ostatniego z szeregu jest to, że dotąd niejeden z nich budzi śmiech homeryczny na scenie londyńskiej. Jak komedya obyczajowa targała nerwy rozpasanym dowcipem, tak niniejsza, wręcz odwrotnie, obrała sobie za barwę pewnego rodzaju eufuizm towarzyski. Obowiązującą w niej zasadą było bezwarunkowe omijanie wszystkiego, co tchnęło pospolitością, lub zbyt męzką energią.

Proza od czasów Restau racy i w studwu-dziestoletnim okresie piśmiennictwa angieskiego od Restauracyi, pod względem prozy odróżnić można; 1) dobę przejściową, ciągnącą się prawie do początku 1-ej ćwierci w. XVIII, i 2) dobę

wszystkich kierunkach,

Abr. Cowley, wszechstronny w zakresie poozyi i krytyki Jan Dryden, filozof i polityk J. Locke* moralista Jan Bunyan i pokaźny poczet pracowników, dla których przeznaczone miejsce pod działem nauk. W drugiej dobie następuje obraz zupełnie inny: tworeą się zupełnie nowe odłamy prozy, nawet tony stają się tu rodzajami. Jest to chwila niesłychanej płodności, w której zaledwie moźliwemi są ogólne ugrupowania—do tego stopnia wśród uniezależnienia myśli utwór każdej prawie jednostki obraca się około odrębnej, sobie tylko właściwej, osi. Kierując się najwybit-niejszemi cechami i osobistościami tej doby. zaznaczamy następujące działy: 1) satyra na tle deistycznem: Jonatan Swift, zjadliwy humorysta w swoich podróżach Gulliwera, wojnie książek, powieści o beczce; Jan Arbuthnot, współpracownik Swifta w utworzeniu „Scriblerusa;” Bernard Mandeville, autor osławionej „Bajki o pszczołach,” mającej dowieść, że wady prywatne bywają źródłem dobrodziejstwa publicznego: b) dzjał eseistów, powstały pod wróżbą D. Foego („Zycie i przygody Robinsona Crusoe,” „Pamiętniki kawalera”), Rysz. Steele, czynny publicysta, Clarke fdozof, oraz górujący nad wszystkimi Józef Addison, który w swoich szlachetnie tendencyjnych pismach zamierzył sobie „przeprowadzić zasady moralności w wielkich, a zasady gustu w małych sferach”, c) poczet wielkich nowelistów i romansistów: Paltock, S. Richardson, EL Fielding, Tob. Smollett i Oliwer Goldsmith, piej którzy doprowadzili do najwyższego wykoń-rodzaj prozy, lekko zadziergnięty w wieku złotym, a mający teraz za zadanie żywe rozesnucie charakterów i namiętności na gruncie stosunków życia rzeczywistego, d) Czwarty dział prozy wprowadza nas w ostatnią ćwierć wieku XVIII;. jest to chwila najsilniejszego natężenia krytycyzmu, tak literackiego, naukowego, jak religijnego, politycznego i filozoficznego. Nader ważnym wynikiem tego ruchu były świetne postępy sztuki dziejopisarskiej. W ciągu niespełna wieku, po miernych pracach T. Sprata, stronniczego Gil. Burneta, po jaskrawo tendencyjnym W. Russelu i Wil. Mitfordzie następują czasy dojrzałości dziejopisarskiej. Na czele tej nowej szkoły stoją: Edw. Gibbon („Chwianie się i upadek państwa rzymskiego”) i Wil. Robertson („Historya Szkocyi”, „Historya Karola V,” „Historya Ame-ryki”(; tutaj zaliczyć jeszcze należy D. Hume’a („Historya Anglii”) i T. Wartona, którego „Historya poezyi angielskiej,” jako praca źródłowa, dotychczas nie straciła na wartości.

Wymowa. Najwspanialszą zdobyczą tego okresu jest bujny wzrost wymowy parlamentarnej, kwiatu nowoczesnej kultury angielskiej.^ Początkiem swoim sięgająca odległych czasów — tkwiła bowiem w najdawniejszym ustroju państwowym tego narodu—ulegała ona rozlicznym fluktuacyom; ale poważniejsze jej dzieje rozpoczynają się właściwie od czasów wojny domowej, w połowie wieku XVIT; przypada to na ową chwilę, kiedy zatargi pomiędzy parlamentem a ko-

Julią, wyprowadziły na widownię ivromwela. ! stronnictw i zasadowych przekonań politycznych. W chwili wojny domowej, duch wymowy parla- j Właściwy początek tej nowej ery sięga chwili, mentarnej przedstawia trzy oblicza: prąd dwór- J w której na ster rządu wstąpili wigowie, w oso-ski ze wszystkiemi barwami wyższej ogłady i wy-muskaności, przypominającej eu fui z m wieku złotego,—jego przedstawicielem był Falkland; znamieniem drugiego prądu były uczucia republikańskie, hołdowanie politycznym zasadom starożytnych, z podkładem filozoficznym, który wymowę pozbawiał zapału i naturalności—tu na czele widzimy Algernona Sidneya; trzeci prąd stanowi szkoła teologiczna, ta główna dźwignia za-wichrzeń wewnętrznych i narzędzi reformy bytu społecznego. Wprowadzenie na tron Wilhelma III, dodało bodźca wymowie parlamentarnej, ale brakło wyższych umysłów, któreby zdolnemi były wyzyskać położenie. Pomyślniejszemi pod tym względem były lata rządów Anny i Jerzego I-o, wówczas bowiem ukazywały się na mównicy znakomitości literackie: Swift, Pulteney, Steele i inni. Atoli głosy ich znamy tylko z urywków, przytaczanych przez dziejopisarzy, a przytem działalność krasomówska zamykała się w obrębie spraw czysto-miejscowych. Dopiero pod rządem trzech Jerzych ramy zaczynają się rozszerzać.

bie Wiliama Pitta (późniejszego earla Chatama). On-to otwiera ów wspaniały orszak, którego działalność i sława jaśnieje w pełni od trzeciej ćwierci wieku zeszłego, aż do ostatnich lat walki Europy z Napoleonem, a z jej zakończeniem zakończył się ostatni akt złotego wieku wymowy. Po wielkim odpływie fali następuje chwila spokoju w polityce zagranicznej, a pracy i reform—w wewnętrznej. Temu stanowi odpowiada takiż nastrój w wymowie: jest to doba zwykłych porządków dziennych, przemawiająca ustami Roberta Can-ninga i podrzędnych tłómaczów praktycznego zmysłu w życiu i polityce. W ciągu wspomnianego sześćdziesięciolecia przebiegły niemal dwa pokolenia, które uwydatniły się w takich mężach, jak: Pitt starszy i Pitt młodszy, Edward Thur-low, Jan Filpot Curran, Rob. Hall, Jak. Mackintosh, Tom. lord Erskine, K. J. Foks, Henr. Grattan, Edm. Burke, Rysz. Sheridan. W ich głosach spostrzegać się daje wszelka rozmaitość; już to odmienne wyobrażenia społeczne, już to wpływy ducha francuskiego, już to hołdowanie zasadom wigów lub torystów. Do tych znamion przybywają jeszcze echa typów plemiennych: mówców angielskich cechuje ścisłość i przewaga rozumowania, mówcy irlandzcy zabarwiają swe głosy kolorytem poetycznym, odziedziczonym po praojcach.

Filozofia. Dwom potężnym bodźcom filozofia tego okresu zawdzięcza złotą swą erę —bo śmiało tak nazwać można czasy Locke’a i filozoficznej szkoły moralistów. Pierwszym było żywsze niż dotąd rozbudzenie się samowiedzy publicznej i stosunków państwowych, rozpoczęte od walki parlamentarnej, a zakończone ustąpieniem Stuartów z resztkami ich wsteczniczych zamachów. Taką korzystną zmianę gruntu odczuła przede-wszystkiem filozofia. Drugim, czysto naukowym bodźcem, było stanowcze jej zerwanie z zaciekami metafizycznemi, a przejście na otwartą drogę badań umysłu ludzkiego i teoryę poznania, z drugiej zaś strony postawienie pod jej światło prawd życia i obowiązku. Zwiastunem takiego zwrotu w obu kierunkach był Jan Locke. Od Locke’a, pod powagą jego zasady, wytwarzają się w końcu XVII i w XVIII wieku kierunki i rozgałęzienie iego szkoły, nad któremi górują: doświadczalny idealizm (Berkeley) i doświadczalny sceptycyzm (Hume). Przeciw obu tym prądom występuje T. Reid, odrzucając wszelki dalszy rozbiór prawd zasadniczych, ponieważ ten sprowadza myśl ludzką na błędne tory i spycha w otchłań zwątpienia, a natomiast odwołując się do ogólnych przekonań i zasad rozumu ludzkiego (common sense), ja.ko jedynej rękojmi prawdy. Taki sam duch ożywia i innych myślicieli szkockich: T. Oswalda, J. Beattie i podrzędnych. Na podstawie teoryi Locke’a („Rzecz o umyśle ludzkim”) upada odwieczna wiara w pojęcia wrodzone, a zamiast niej ustala się porządek empiryczny,.

Tu na samym wstępie uderza nas wybitna różnica ducha i tonu pomiędzy dwoma organami politycznej opinii przedstawicieli narodu. Obrady ■w izbie lordów odznaczają się uroczystym spokojem i powagą, zarzuty i obrony zdań odbywają się krokiem odmierzonym. W izbie gmin przeciwnie, walkę zdań członkowie przeplatają już to ostremi wycieczkami, już to wybuchami gwałtownego, grubo-ziarnistego (coarse-grained, podówczas wyrażenie techniczne) sarkazmu, najeżonego napaściami osobistemi, ale chwilami widzimy tam błyski genialnego patosu. Zdumiewający ruch w tej najszlachetniejszej literaturze ustnej przypada na sześćdziesięcioletnie panowanie Jerzego III-o. Głębokie przeświadczenie o politycznej dojrzałości umysłów zrazu wyjawia się w kroju pism i pisemek ulotnych, a nastęme w czasopismach. W jednem z nich („Public Advertiser”) w ciągu czterech lat ukazywały się śmiałe, prawie wyzywające „Listy Juniusza” (pseudonim prawdopodobnie Filipa Francisa), w których autor wymierza zjadliwe pociski przeciw nadużyciom ministeryum. Wkrótce ten sam ogień, przetworzony na stopę krasomówską, przenosi się do parlamentu, a dopomagają sprawie warunki wewnętrzne i ogólne zdarzenia poza-krajowe, wyrywające opinię i uczucia z ciasnego koła polityki domowej. Zbliżają się one podczas wste-czniczego ministeryum Northa, w postaci wojny amerykańskiej, a krzywdy, doznawane przez osadników, wywołują głos współczucia w łonie samych izb; zdzierstwa, dokonywane w Indy ach przez wielkorządców, podają walny materyał do mów oskarżających, a wreszcie z trybuny odzywają się rzecznicy idei ludzkości: na porządek dzienny wchodzi sprawa murzynów, oraz kwestya postawy Anglii wobec wypadków paryskich, a na tle tej kwestyi wytwarza się dobitne ugrupowanie

stopień nauki przez ana-

pod przewodem dwóch naczelnych aktów poznania: wrażeń zmysłowych (sensacyj) i rozwagi (reflection). Odtąd badania, dotyczące umysłów ości ludzkiej, stają na porządku dziennym do końca wieku XVIII i dalej, już to zgodnie z zasadami Locke’a, już to przeciw nim, rozłamując się to na idealizm, to na matcryalizm (Priestley i Hartley), to na sceptycyzm (Hume). Najważniejszym przedstawicielem idealizmu był Irlandczyk, Jerzy Berkeley (1684 — 1753), który w swoim „Traktacie o zasadach poznawania ludzkiego“ odrzuca wszelkie pojęcia ogólne, oderwane, sprowadzając całą sferę wiedzy do pojęć konkretnych i jednostkowych, a cały świat przedmiotowy, wszystkie rzekomo realne zjawiska, uważając za wytwór umysłu, lub wyobraźni. Całe pokolenie myślicieli, wzrosłych na podstawie metody Bakona i poznawczej teoryi Locke’a, nazywamy ogólnie „szkołą filozofii popularnej”. Zstępując z trójnoga mądrości scholastycznej, filozofia tego okresu kroczy drogami bliższemi życia, wierna praktycznemu duchowi narodu, a pod tym kierunkiem wytwarzają się i rozwijają nowe umiejętności, jako żywe jej odrośle: a) Ekonomia polityczna—Adam Smith; b) Prawo i polityka: W. Blackstone, jako znakomity komentator praw angielskich; Edmund Burke, („Uwagi o obecnym stanie narodu”, „Rozmyślania o rewolucyi we Francyi“), AVil. Godwin („Badania w zakresie sprawiedliwości politycznej”)

Tom. Paine, krańcowy wyznawca ówczesnych zasad francuzkich („Prawa człowieka,” „Wiek rozumu”). c) Ruch filozoficzny nie pozostał bez wpływu i na pojęcia religijne. Bodziec, dany w tej dziedzinie przez Hookera i Herberta Cherbury, odezwał się w Józefie Butlerze. Podług niego jądrem pojęć jest tu majestat i powaga sumienia, która w głębi instynktów ludzkich jest przedstawicielką wroli bożej („Analogia pomiędzy religią przyrodzoną i objawioną, a prawami i biegiem natury“). Samuel Clarke w swojej piśmiennej rozprawie z Leibnitzem, wykłada filozofię religii w kształcie określeń matematycznych. W dalszym toku, przedmiot ten widzimy rozwijany w trzech obozach: deistów, mających na czele Tolanda; obrońców chrześciaństwa, wśród których góruje Bentley, oraz metodystów, którzy zgodnie z Butlerem w kwestyach religii odwołują się do głosu serca, przeciwko ówczesnej teologii protestanckiej, „wygładzonej jak marmur, ale martwej i zimnej jak marmur“—tu główmymi rzecznikami byli: Konyers Middleton i biskup Challoner. d) Estetykę uprawiają: H. Blair i E Burke („Rzecz o szcz.ytności i pięknie“), Józef Warton („Rzecz o geniuszu i pismach Popego“), Fr. Hutcheson („Badanie dotyczące piękna”); ale naj-zaszczytniejsze miejsce zajmuje Ant. Ashley Cooper (Shattesbury). genialny etyk i najcelniejszy z prozaików tego okresu.

Nauki. O ile twórczość poetycka tego okresu okazuje wysoki stopień niesmaku i zdziczało-ści, o tyle płodna była działalność na polu nauk ścisłych i przyrodniczych. Wprawdzie pierwsze na tern polu zdobycze donioślejszego znaczenia

odnoszą się do początków w. XVII, i należą formalnie do poprzedniego okresu; ale dalszy, ciągły ich rozwój datuje się dopiero od restau-racyi Stuartów, co w znacznej części było następstwem powstania królewskiego towarzystwa nauk (Royal Society), klóre skupiło do jednego ogniska najlepsze podówczas siły naukowe. Członkami jego byli: Wilkins, Wren, Evelyn, a prze-dewszystkiem Grew i R. Boyle. Sprawozdania towarzystwa wychodziły w okresach miesięcznych, a w razie napływu zasobów naukowych i częściej. W dziedzinie przyrodoznawstwa najpoważniejsze miejsce zajmują: Boyle, Grew, Morison, Ray i T. Burnet. Dzięki Grewowi botanika po raz pierwszy nad dotychczasową rolę opisowej wzniosła się do rozważania świata roślinnego ze stanowiska anatomii i fizyologii. Drugiem przypi-sanem mu odkryciem jest płciowy system w Królestwie roślin. Teorya płciowa, postawiona przez niego w postaci hypotezy, popartą została następnie przez Raya, a stanowczo stwierdzoną późoiej przez botanika niemieckiego Camerariusa. Czego dokonał Grew dla botaniki, tego Ray dokonał dla zoologii, podnosząc ją na uprawidłowienie jej metody i wprowadzenie tomii porównawczej. Lecz równe zasługi położył on w zakresie botaniki, szczególniej pod względem klasyfikacyi roślin, w olbrzymiem dziele swojem „Historia plantarum.” Ale pierwszy pomysł do klasyfikacyi roślin nauka winną jest profesorowi botaniki w Oksfordzie, Rober. Mori-sonowi. Z pomiędzy jego pism najważniejszą jest „Historya powszechna roślin,” w której autor za podstawę bierze narządy zapłodowe. Po za obrębem systematyki, starym krojem opisowym prowadził fauuę J. Evelyn w dziele p. t. „Sylva.” W podobnym kierunku, ale z większym talentem pisarskim, wystąpił Gilb. White. Jego „Historya naturalna Selnbornska” jest bogatym zbiorem spostrzeżeń w zakresie zoologii, botaniki i mineralogii. Wielkiego rozgłosu używał w swoich czasach Rob. Boyle, autor wymierzonej przeciw Kartezyuszowi „Teologi naturalnej;” ale ważniejszą jego zasługą jest odkrycie prawa sprężystości powietrza, a mianowicie prawo odwrotnego stosunku jego objętości do ciśnienia. Pomimo braku głębszej znajomości matematyki, postawił on wiele zasad hidrostatycznych. W swoim „Sceptycznym chemiku” usiłował obalić staro-grecką naukę o czterech elementach, podstawiając zamiast niej teoryę atomów; on również podkopał zasady Helmonta i całej jego szkoły ja-trochemików. T. Burnet w dziele swojem „Tel-luris theoria sacra” hołduje silnie tradycyom mozaicznym, pozwmlając na przewagę fantazji nad zmysłem badawczym, i tylko przedziwny talent malowniczy w stylu i obrazach przyrody zjednał mu sławę zdolnego pisarza. Z przeciwników jego, oprócz Whistona („Teorya ziemi”) dość słabo walczącego, najpoważniej stanęli na grunciej naukowym: Ray, Woodward, a szczególnie Hooke. Ten znakomity matematyk a zarazem przyrodnik, poważa się już orzeknąć nie-

szeryą.

wzmo-

dostateczność trądycy i mozaicznej na wytłohia-czenie wykopalisk pochodzenia morskiego, następnie stawia, jako pewnik, podnoszenie się w ciągu wieków, lub zapadanie skorupy ziemi pod działaniem sił podziemnych. Należy jeszcze wymienić znakomitego geologa, Listera, który, zauważywszy ciągłość pewnych warstw na szerokich przestrzeniach, podał myśl sporządzenia map geologicznych. Najwyższą chlubą tego okresu jest Izaak Newton. W dwudziestym drugim roku życia wynalazł on rachunek różniczkowy, a następnie ukazało się wiekopomne dzieło (łacińskie) „Matematyczne zasady filozofii natury,” w któ-rem wyłożył swoją teoryę ciążenia. Jego traktat o fizyce zawiera teoryę światła i barw. Wogó-le w jego filozofii natury nauka nie wypowiada jeszcze ostatniego słowa, jednakże winną mu jest ważny krok ku mechanistycznemu rozważaniu powszechnych praw przyrodzenia. Imponujące odkrycia Newtona były poniekąd ułatwione postępami matematyki, w czem uczeni angielscy niepoślednie położyli zasługi. Jeszcze w początkach w. XVII J. Napier (Neper) wystąpił z teo-ryą logarytmów, a wkrótce potem H. Briggs opracował udoskonalone tablice logarytmiczne; J. Bar-row rozwinął zasady rachunku ilości nieskończenie małych, opierając się na pomysłach dawniejszych matematyków, a w ich liczbie i J. Wallisa. Astronom Hooke odgadywał już poniekąd Newtonowskie odkrycia; E. Halley i Wren należeli także do głośniejszych astronomów w drugiej połowie XVII wieku. W wieku następnym matematyka znalazła doniosłe zastosowanie w żegludze, dzięki mechanikom Barrow’owi i Robertsonowi. W dziedzinie zaś przyrodoznawstwa zasłużyli się swojemi odkryciami: R. Smith w optyce, W. Gilbert w elektryczności; Watson rozróżniał już elektryczność dodatnią i ujemną. Wreszcie przy postępie w naukach przyrodniczych nie mogła pozostać w zaniedbaniu i medycyna, tern bardziej, że już w początkach w. XVII W. Harvey odkrył cyrkulacyę krwi. Od połowy tegoż stulecia odznaczyli się w anatomii: T. Wharton, F. Glisson, Bidloo, a przedewszystkiem Willis, który zbadał dokładniej funkcye mózgowe; T. Syden ham wystąpił przeciw rozmaitym urojeniom i ba-łamuctwom, panującym w ówczesnej medycynie. W wieku XVIII zasługują na wzmiankę: Monro (ojciec i syn), W. Hunter i Cruikshank, którzy pracowali nad anatomią, i Aitken—nad aku-

// Okres romantyczny—Spontanizm. Poezya. Cztery walne czynniki złożyły się na przesilenie w poezyi ostatniego jej okresu; dwa z nich stanowią część spadku, odziedziczonego po uprzednim, dwa powstały samo twórczo, wymijając pod pewnym względem zwykłą ciągłość dziejową. Naturalizm, ulotnie przeczuwany w okresie złotym, przytłumiony za Epigonów, a powtórnie kiełkujący w 2-ej połowie XVIII stulecia, teraz wzbija się coraz wyżej, zrazu jako postawa estetyczna względem przyrody, następnie jako uczucie jej pokrewności z duchem ludzkim, a potem pogfębia się on, przetwarza w poetyczną filozofię natury, nakoniec w kult jej ostateczny Zwrot ku źródłom ludowym, również (acz na chwilę tylko) świtający n Elisabetynów, lub w dramacie w. XV⁷n, jako rdzeń romantyzmu, teraz żony, ujęty pod żywe natchnienia i zasilany tradycyami średniowiecznemi, odkrywa nowe, j odświeżające widnokręgi. Na tym zaś zwrocie własnym już instynktem ocknęły się żywioły byłych plemiennych narodowości wobec panującej, jako przypomnienie się ducha celtyckiego. Czwartą, samorodnie powstałą potęgą przesilenia jest bezwzględna swoboda tworzenia, zostawiona artyście inicyatywa wynurzania się z wewnątrz. Nigdy jeszcze tak wybitnie, jak w tym okresie, nie zaznaczyła się subjektywność poety. Spostrzegamy to nawet w dziale poezyj, najmocniej krępującym twórczą jego siłę, w jej odłamie klasycznym. Na mocy takiego postawienia się, liryk, autor powieści poetycznej, dramaturg ma tu do swobodnego wyboru za tło wszelkie zgoła teo-rye społeczne, państwowe lub filozoficzne, a za treść— wszelkie typy moralne. Ztąd niesłychana rozmaitość zasad i jaskrawość odznaczających je barw. Bola krytyki bynajmniej nie zdolną tu jest zachwiać podstawowych przekonań poety, który albo ją wyszydza pogardliwie, jak Byron swoich recenzentów szkockich, albo polega pod jej ciosami niezwyciężony, jak Keats. Poezya tedy niniejszego okresu, obok wysoidego nastroju swe-go i obfitości wielkich imion, przedstawia jeszcze bogatą skalę rodzajów i tonów w każdym oddzielnym rodzaju—od liryki pesymistów, sceptyków i t. p., aż do hymnu, tchnącego głębokiem namaszczeniem religijnem; od niezjadliwie satyrycznej komedyi Sheridana, aż do wybuchów pa-rodyj Smitha, przedrzeźniających wiersze najcelniejszych poetów ówczesnych; od elegii Byrona ogłaszającej śmierć i nicestwo („Eutanasia”), aż do sielskiego patosu Felicyi Hemans. Mniej blasku przedstawia w tym okresie dramat. W okresie nowoczesnym odróżniamy dwie doby: 1-ą, rozpoczynającą się od Burnsa, uważać można za miodowe miesiące romantyzmu, po których poezya coraz dalej zapuszcza się w głębię życia wewnętrznego; duch, odsłaniając w sobie coraz to nowe tajniki, przenika się coraz głębiej samym sobą, a zarazem lepszą cząstką swej istoty przygarnia ku sobie świat zewnętrzny. Na tę dobę przypadają najświetniejsze postacie. Od drugiej ćwierci naszego wieku następuje doba Epigonów, przypominająca poniekąd względny stan poezyi po jej wieku złotym. Liczny poczet autorów przedstawia niekiedy pewne połyski, a nawet miewa swoje chwile tryumfu, ale nie widzimy tu planety panującej. Pierwsza doba. Bacyonalizm ubiegłego wieku, mający najwyższy swój wyraz w „Człowieku“ Popego, oraz przesadzona poprawność w kroju wiersza, tak ściśle strzeżona przez Johnsona, były podwójnem jarzmem, z którego przedewszystkiem otrząsnąć się miał wiek XIX. Uo usunięcia pierwszego prowadził stopniowo odradzający się zmysł przyrody, który wskazywał,

rzew-

wa

jako na prawowite źródło, na wrodzony instynkt duszy do Wypowiadania siebie. . Poezya, podług zdania ówczesnego, jest taką koniecznością, jak „promienie światła z gwiazd, albo wypływ wonności z kwiatu.” Co do drugiego jarzma, myśl przerosła tu formę. W najcelniejszych pieśniarzach tej doby, SheUey’u, Byronie it. d., zachwyca nas nie forma, nie zewnętrzna melodya słów i zdań, lecz styl wewnętrzny. Nadzwyczaj doniosłem znamieniem wieku XIX jest odparcie gustu francuzkiego, jako proste następstwo poprzednich. Od chwili doznanego z przyczyn po» litycznych zawodu, umysły Anglii odwróciły się od Francyi, a ten odwrót odczuć się dał najsilniej w poezyi. Naraz staje się ona narodową, w najmocniejszem znaczeniu wyrazu. Nawet odwieczne współzawodniczki, Szkocya i Irlandya, prześcigają się w pieśniach na cześć metropolii, wyzwolonej od powszechnej trwogi przez zdobywcę. Też same pobudki spowodowały autorów do zastąpienia wpływów francuzkich niemieckiemi, a te wchodziły nietylko drogą gustu rymotwór-czego, lecz i samej filozofii niemieckiej. W chwili świtania romantyzmu, obok nowego, spotykamy jeszcze przedstawicieli ubiegającego pokolenia. Jednocześnie z Burnsem, kroczył jeszcze niekiedy duch przeszłości, poszukujący natchnień w oderwanej dziedzinie psychologicznej, lub moralnej, ale na szczęście pewnemi stronami poddający się mimowolnie nowemu prądowi, Wiliam Cowper, ta pustelnicza, melancholijna dusza, w niklem uwięziona ciele, pisze poemat abstrakcyjny „Task” („Usiłowanie“), albo odę „Do pokoju“; ale obok nich wytwarza serdeczną powieść „O Dżonie Gilpinie”, którą dotąd jeszcze rozkoszuje się każde dziecko angielskie. Drugim poetą przejściowym jest Jerzy Crabbe, jeszcze widoczniejsze ogniwo, łączące tradycye starej szkoły Jolinso-nowskiej, który znów spokrewnią się z nową przez to, że najlepsze jego utwory są malowidłami scen życia ludowego, a który na tern tle rozsnuwa obrazy, pełne tragicznej grozy, tak, że słusznie nazwano go poetą biednych. W tej-to właśnie sferze trudów i uciech, pod otwartem niebem życia wieśniaczego, urodził się i wzrósł Robert Burns (1859—1796). W jego twórczej duszy widzimy zespolone wszystkie sprężyny, stanowiące istotę poezyi ludowo-romantycznej: dowcip, ność, nieoceniony humor, prawdziwie szkocką sie-lankowość, osobliwszy zmysł odgadywania wdzięków natury, a pod tem wszystkiem czujemy tam gorącą duszę plemienną. Tęskna myśl o przedwiekowej, samoistnej „Kaledonii“, utraciwszy pod sobą grunt historyczny, osiada w niezależnej krainie pieśni, bo na tym gruncie zasadnicze pra-angielskie ścigać jej nie pozwalają („Żale Maryi, królowej Szkocyi“). Najważniejszym rysem, wprowadzonym przez Burnsa do nowoczesnej poe-zyi, jest wykończona typowość i pod tym właśnie względem W alter Skott miał prawo postawić go na równi z Szekspirem. W rozpoczętej przez Burnsa, najszczytniejszej dobie poezyi, po przedwczesnym jego zgonie, mężowie przyszłego

tryumwiratu zaledwie wchodzili w pierwsze lata młodości, Keats urodził się w roku jego śmierci. Wnikanie w ogólne przymioty zgasłego pieśniarza spowodowało bezpośrednich następców do wniosku, że tajemnica prawdziwej sztuki polega na tem, ażeby artysta kierował się jedynie głosem własnej duszy, nie oglądając się na uchwalone poza nim" prawidła i punkta widzenia. W okresie nazwanym ogólnem, ogarniającem mianem romantyzmu, zapanowała przeważnie cecha duchowej indywidualności. Każdy wieszcz staje się jakoby odtąd swoim światem. Ztąd wszelka zasada ugrupowania postaci pierwszej ćwierci wieku naszego w końcu okazuje się chwiejną, tak, iż mimowolnie nasuwa się konieczność połączenia dwóch zasad podziału: pojęć i plemienno-ści. Mamy tedy: plejadę szkocką, szkołę jezior, plejadę irlandzką, poezyę wojującą, oraz dwie poboczne grupy: religijną i nowo-klasyczną. Z tych działów, dwa pierwsze wskazują uajwybitniej cechę naturalizmu. Plejada szkocka. Po Burnsie na czele nowego zwrotu stanął Walter Skott, zamieniając wieśniaczą laskę poprzednika na berło królewskie. Mniej ludowy, aniżeli Burns, konserwatywny w pojęciach, szczęśliwy pod względem losu, (następnie mocno zachwianego), Skott w poematach swoich odtwarza jedne po drugich karty politycznej przeszłości; lojalny w uczuciach państwowych, na dnie serca pozostaje od początku do końca synem, gorąco miłującym Szkocyę. Tą miłością powodowany, w płodach zarówno poezyi, jak i prozy starał się obudzić we współziomkach zapał do wszystkiego, co szkockie. Z powstającego na Zachodzie romantyzmu pochwycił on jedną jego stronę: rycerską średniowieczność. Daleki od zapuszczania się w sfery metafizyki przyrodzenia, pochwycił on głównie jego stronę opisową. Podziwiamy w nim pęzel najwyborniejszego malarza scen i wiernego aż do nadmiaru etnografa. Na pograniczu pomiędzy dogorywającemi trądycyarni zeszłego wieku a romantyzmem, widzimy drugą, nadzwyczaj ujmującą postać, a w niej drugie uosobienie ducha celtyckiego. Jest nim Tom. Campbell, wysoce rzewny wieszcz, który od dydaktyzmu zwrócił się ku orędowaniu w sprawie czarnych i białych murzynów, a jednocześnie dźwięcznym amfibrachem opiewał boje lądowe i morskie. Na chlubną wzmiankę zasługuje Jan Wilson, wskrzeszający stancę spenserowską („Pogrzeb współ-ucznia“), autor nadobnego poematu Wyspa palmowa“, ostatni potomek świetnych czasów literatury szkockiej. Najstarszy z tej plejady, Jak. Graham, w religijnych wieiszach swoich przypomina poniekąd Cowpera, ale wśród nich wszędzie czuć gorące tętno serca szkota. Pociągi jego pióra są wzniosłe, biblijne. Podniesienie żywiołu historycznego przedstawia Jak. ELogg, zwykle nazywany pasterzem z Ettriku, żarliwy stronnik Jakobitów; jego „Przebudzenie się królowej“ jest prawdziwą perłą. Pod względem samoistnego rozwoju talentu przypomina on Burnsa; było to prawdziwe uosobienie typu człowieka pierwotnego, syna dzikiej leśnej natury. Od Skotta nie od-łącznem jest imię Jana Leydena, oryentalisty i utalentowanego poety, który dopomagał 8kot-towi w zbieraniu materyałów do powieści; jego poezye („Sceny dziecięctwa“) tchną, całą świeżością atmosfery i ducha Szkocyi, którą czcił najczulszą miłością synowską.

Szkoła Jezior (Lakistów), nazwą swą nie określa właściwie ani ducha, ani dążności, wchodzących w jej skład poetów. Nazwa ta pochodzi od faktu raczej biograficznego, aniżeli literackiego, Założyciel jej, Wil. Wordsworth, po powrocie z Francyi, osiadł był wraz z siostrą w ustronnej wiejskiej siedzibie nad jeziorem Grasmere i tam rozmyślał o skierowaniu poezyi na nowe tory. Rozmyślania te orzeźwiali zbierający się około niego przyjaciele: znakomity eseista i krytyk Tom. de Quincey, Wilson, oraz dwaj bracia w peezyi, Rob. Southey i Sam. Taylor Coleridge.

Wchodzi tu jeszcze druga okoliczność, również faktyczna tylko; w pierwszych latach tego za-ściennego życia zrodziła się w ich zapalonych głowach mrzonka o założeniu idealnej rzeczypo-spolitej w północnej Ameryce, nad rz. Susque-hanną, opartej na zasadach wszechwspólności („pantizokracyi“). Następne jednak koleje rozwiały mrzonkę i dwaj z byłych pantizokratów, Wordsworth i Southey, dostąpili godności laureatów. Nazwa jednak Poetów Jezior, pomimo następnych ich protestów, pozostała w dziejach piśmiennictwa. Wspólnym rysem trzech Lakistów jest głęboki zmysł natury, podniesiony niemal do stopnia uczuć braterstwa wszechżyjących stworzeń. Ale te uczucia w Wordsworcie przedstawiają się jako umiłowanie bytu wiejskiego pod tern starem godłem Cowper’a: „Bóg stworzył wieś, a miasto zbudował człowiek.“ Za prawdziwe źródło odnowienia się poezyi uważa on życie ludu, a za główny jej żywioł ze strony formy—sam język ludowy. Coleridge podnosi uczucie natury w sferę cudowności, a do takich wzlotów podnieciło go zapoznanie się z literaturą niemiecką.

Jej również, a mianowicie filozofii, przypisać należy przebijające się w nim do pewnego czasu zacięcie panteizmu, które atoli następnie porzucił. Najbardziej ujmującą z pośród Lakistów postacią jest Robert Southey, najmłodszy. Pomimo zmiany, zaszłej z czasem co do przekonań pielęgnowanych niegdyś w Grasmerze, poezya ma w nim romantyka w najspecyalniejszem znaczeniu tego wyrazu, już to na tle wschodniem, już to w ramach fantazyi ludowej, a mowa rymotwórcza—mistrza pod względem melodyjności.

Plejada irlandzka. Macoszą postawę anglików względem Irlandyi czuje się nawet wówczas, kiedy wydają sąd o jej płodach literackich, i dopiero w mężach takiej potęgi* jak Byron, głos prawdy zagłusza poziome namiętności plemion. Byron był najserdeczniejszym przyjacielem Moore’a, słowem otuchy i wszelkiego rodzaju współudziałem popierał pisarzów— a szczególniej poetów—irlandzkich. Duchem swoim poezya irlandzka spokrewnią się ze szkocką, bije w niej

Kn«Tk]op«ilTa Fowizechna llnitr, T. IIL

toż samo tętno miłości ogniska, ale barwy nieco odmiennej: idealistycznej, /i drugiej strony we wszystkich utworach literatury nadobnej przebija się tam coś wschodniego, zarówno w mowach Grattana, jak w dramatach Shar. Knowlesa, lub powieściach lady Morgan. Zamiast poezyi natury, mamy tu poezyę namiętności, wyjaskrawioną aż do ostatnich granic. Wpatrując się w pochód poezyi w porządku lat, dostrzegamy tu na wstępie zabytki przeszło-wiekowego klasycyzmu w Maryi Tighe, która krótkie 37-letnie życie swoje upamiętniła poematem „Psyche’’, wdzięczną legendą starożytną. Bujność fantazyi spostrzegamy w Jerzym Croly; zpośród jego utworów „Talatiel”, już samą treścią swoją nadawał się do ducha muzy irlandzkiej (jego bohaterem jest Żyd wieczny tułacz), dlatego też wywołał potężny rozgłos w swoim czasie. Nastrojem prawie wschodnim odznaczają się poezye Kar. Rob. Ma-turina („Wszechświat”), dramaturga, cenionego przez Byrona i Coleridge’a. W pierwszej ćwierci w. XIX poezya irlandzka otrząsa się z nadmiaru hyperholi w osobie Kar. Wolfa, a zwraca ku gorącej owoczesnej rzeczywistości; elegia na pogrzebie Jana Moore’a zjednała mu wiekopomną sławę. Jaskrawe dotąd barwy ducha irlandzkiego łagodnieją do idylicznej prostoty i słodyczy we Fr. Mahony (Ojcu Prout). Nastaje chwila ustawania się fermentu, a ciszę przerywają tylko rytmiczne dźwięki „Dzwonów w Szandonie”. Tynn czasem równolegle z poezyą rozwija się powieść pod piórem Mary Edgeworth, J. Banima, Wil. Carletona, Tom. Croftona. Ale i tu nie zapomniano o dźwiękach lutni. Najzdolniejszy zpośród romansistów, Gerald Griffin, do powieści swojej wprowadza w obszernych rozmiarach cudną lirykę z przegrywką w ulubionym dla narodu narzeczu irlandczyków: „Gilia, ma chree!”.— Wszystkie subtelne strony, barwy, tony i kwiaty, oraz wszystkie instynkta narodowości ześrodko-wały się w wieszczu—muzyku Zielonej wyspy— Tomaszu Moorze (1780?—1852), który niemniej wsławił się wybornym życiorysem Byrona, jak godnemi jego pochwał arcydziełami poezyi. Naturę i wyroczne zadanie poezyi irlandzkiej pokazują wybitnie same te szczeble, jakie przebiegł w swym rozwoju umysł Moore’a. Rozpocząwszy (w pierwszych miesiącach wieku naszego) zawód literacki od przekładów Anakreonta, a następnie od kroczących jego śladami własnych anakreon-tyków, ód i listów, czyli po złożeniu urzędowego hołdu powadze klasyczności, w męskiej dobie życia swego poczuwa świadomość o tern, co musiało być jego przeznaczeniem: stać się wyrazem pragnień, bólów i nadziei rodzimego społeczeństwa. Pierwszym ich wyrazem były: „Melodye iryjskie”, „Arye narodowe” i „Pieśni święte”. Okres czynnej walki z położeniem otwiera jego satyra: „Letters of the Fudge family in Paris”, walki wcielonej jednocześnie w prześwietny poemat „Lalla Rookh”. Jest to arka, w której wieszcz składa swoje niemal, religijne hołdy widomej, pod postacią niewidomej, wschodniej ojczyzny.

23

\y '

na

Obok tych znamion, pióro Moore’a ma i równoważną z niemi wagę ogólniejszą—stworzyło nową technikę w rzeczy rymotwórczej: umuzykalnienie wiersza angielskiego, a pod tym względem tylko Shelley może z nim współzawodniczyć. Poezya wojująca. Satyra, podrzędna niegdyś gałązka konaru, którą za czasów Skeltona wąski tylko pas oddzielał od prozy, następnie rozrósłszy się się w komedyi i piśmiennictwie polemicznein, w niniejszym okresie dosięga szczytu: jest to już wykończony systemat poezyi, przyzywający do porachunku wszystkie powagi, tak społeczne, jak państwowe i etyczne. Jest to ogólne zerwanie się na dotychczasowe stosunki ludzkie, tern gorętsze od chwili, kiedy w rzędzie walczących ukazały się dwa najwyższe geuiusze. Hasło do walki podał najstarszy z tego koła, Walter Savage Łandor, który w swojem 89-o letniem życiu był świadkiem szybkiego wzrostu i dojrzenia otworzonego przez siebie kierunku. Wypowiedział on go już w swoim „Gebirze’', a jeszcze wybitniej w późniejszych utworach powieściowych i dramatach: podług niego najznakomitszym człowiekiem był (równie jak on wojujący) Alfieri. Dziki, nie-uznający prawideł wiersz jego, jak sam temperament autora, co szukał przygód w dalekich krajach, pobudzając do zemsty przeciwko Napoleonowi,—pali, nie wydając światła;—mało tam jest dla serca, ale Landor ma nieraz chwile potęgi. Ulubionym przybytkiem jego ducha jest świat grecki. Ostatni ten rys spokrewnią z nim poniekąd dwie inne postacie tegoż kierunku: Keatsa i Shelleya. Najmłodszy w orszaku i najwcześniej (w 25 r. życia) zgasły, Jan Keats, jakkolwiek lekceważony przez Byrona, był poetą pierwszego rzędu. Przeciętną charakterystykę jego utworów stanowi pojmowanie przyrody ze strony zewnętrznych jej wdzięków; zachwyca się on i każe zachwycać nie jej istotą niewidzialną, lecz pięknotą jej oblicza. Wpatrzony również w świat helleński, Keats, acz nie tak wyzywająco, jak jego rówiennik, stawia się czołem wobec nietykalnych dotąd wierzeń w swoim, niestety nie dokończonym, „Hyperionie”. Zamiłowany w Spenserze, przyswajał sobie jego rytm i strofę, a może nawet zapożyczył od niego alegoryzmu. Walka całej linii zawrzała wówczas, kiedy Jerzy Gordon lord Byron, we trzy lata po rozprawieniu się z „Recenzantemi szkockimi“, obdarzył Anglię dwiema pierwszemi pieśniami „Child-Harolda“. Odtąd działalność poety była szeregiem pochodów tryumfalnych wśród literatury wszystkich społeczeństw umysłowych. Nie hołdy jednak, lecz pociski stanowią prawdziwą jego sławię, albowiem wskazywały one dotykalnie, w jakich kołach kryło się zacofanie i niecnota. Z ciągiem czasu wzmagała się twórcza siła w tym nadzwyczajnym geniuszu, któremu w ostatnim dopiero roku jego życia wypadło pióro z omdlałej ręki. Głownem z pośród niezmiernie licznych znamieniem Byrona jest: osobliwsza władza wchłaniania w duszę żywiołów napływających zewsząd, już to drogą wrażeń, już to drogą wykształcania geniu

sza przez studya. Drugiem znamieniem jest panująca przewaga subiektywności, już to przezierającej przez wprowadzone postacie lub zdarzenia, już to wypowiadanej bez nawiasu, z samego- dna istoty wewnętrznej, w lirykach, lub epizodach powieści. Następnie widzimy tam nieustannie wybuchającą namiętność, zarówno polityczną, jak literacką i czysto sercową. Wogóle zaś, szczególniej nad płodami nastroju poważnego, unosi się tam atmosfera pesymizmu, zaraźliwego wprawdzie dla umysłu młodych pokoleń, ale usprawiedliwionego wymuszonym mimowolni« rozbratem z ojczyzną, ogniskiem i wszelkiem braterstwem po krwi. Byron był Child-Haroldem. -Zupełnie odrębnego rodzaju pesymizm uosabia serdeczny jego przyjaciel, Percy Bysshe Shelley, w którym poezya wojująca ma swego krańcowego przedstawiciela. Wieszcz ten bowiem stanął w rozterce już nie tylko z zasadami porządku rzeczy społecznych, ale ze stosunkiem człowieka do wszechświata. Stąd najwymowniejszym tłómaczem uczuć i przekonań poety jest jego Prometeusz—dramat i zarazem osoba. Inne utwory są szeregiem protestów przeciw uchwalonym wiekami węzłom życia towarzyskiego. Rzecz dziwna, że rysy tak radykalne wypływać mogły z najczulszej, najszlachetniejszej duszy. Jakoż pokazują to jego sonety, elegie, jego pieszczenie się z najdalszemi tworami życia. Cechą, odróżniającą go od Byrona, jest zabarwienie poezyi lilozofią, wzlot ku wyżynom, w których nie przebywał, lub może omijał je duch przyjaciela. Dodajmy do tego, że mgła melancholii, powlekająca obrazy By r ono we, była nastrojem narzuconym z zewnątrz; melancholia Schelleya wrodziła się weń od samych początków: „Królową Mab” napisał w 21, a „Sb Irvyne” w 17 roku życia. Shelley podniósł do najwyższego wykończenia strojność budowy i me-lodyę wiersza. Grupa religijna. Czem w poezyi, polityce i filozofii były systemata lub szkoły, tern w sferze religijnej były odcienia teologiczne i sekciarstwo. Obok uczonych sporów, dowodzeń i przeciwdowodzeń, w obronie względnych przekonań wyznaniowych, podnosiło głos i natchnienie. Akademie, szczególniej zaś oksfordz-ka, podniecały ruch w tym kierunku, ustanawiając konkursy i nagrody, a „signe-manual“ (własnoręczny podpis rektora) mvaźano za prawdziwy zaszczyt, równający się niemal godności laureata. Stąd pieśń religijna, poemat, a nawet dramat, zbudowany aa tle wiary lub Testamentu, miewały zdolnych przedstawicieli. Maj wydatniejsze miejsce zajmują tu: Reginald Heber, utwórca poematu „Palestyna“; Henryk Milman (dramat „Fazio“, „Upadek Jerozolimy“, „Baltazar“, „Męczennik antyochijski); Anna Barbauld, z domu Aikin, autorka „Poezyj nabożnych“. Zdumiewa-jącem naówczas zjawiskiem był Bern. Barton, jako rymotwórca—kwakier, którego „Napoleon“, „Czuwania poetyckie“ i t. p., szczególny zyskały rozgłos. Ale wszystkich zaćmił blaskiem talentu Rob. Pollock, którego świetne dowody złożył w poemacie religijno-dydaktycznym „Bieg czasu“.

ona

co

czone

Wielki też przynosi mu zaszczyt, że umiał wznieść się wyżej nad poziom namiętności sekciarskich, poświęcając obszerny ustęp na hołd Byronowi (był kalwinistą). Równym prawie poprzedniemu, ale przewyższającym go rzewnością, był Robert Montgomery, dośpiewujący pienia religijne do końca połowy stulecia, a obierający sobie za treść bóstwo, Mesyasza, i bojownika mroku, szatana. Najbogatszą, najbardziej zaludnioną krainą jest poezya życia, gdzie oko gubi się wśród ruchliwych obrazów bytu społecznego, jego zadań, cnót, obowiązków, cierpień i marzeń. Zdumiewająca rozmaitość! Od Karoliny Southey (z domu Bowles), dopełniającej poemat męża: „Robin Hood“, a potem płaczącej u „Łoża śmierci nędzarza“,—aż do „Rymów o prawie zbożowem“ Eben-zera Elliota, na struny pieśniarza wchodzą wszystkie szlachetniejsze instynkta ludzkości. Oto pierwszorzędne postacie: Henr. Kirke White, przedwcześnie zmarły śpiewak ubóstwa, opłakiwany przez Byrona; Karol Lamb (przytem znakomity eseista i krytyk), autor wdzięcznych sonetów i dramaturg, wznawiający rytm epigonów, oraz Leigh Hunt, opiewający kwiaty, niebo i burze— wszyscy trzej należeli do otoczenia tryumwiratu. Wil. Blake, patryarcha romantyków, który uprzedził samego Burnsa w zwróceniu się ku naturze, przedstawia cudowne jej sceny i obrazy („Pieśni niewinności”). Również znakomitym malarzem scen przyrody, a szczególniej morza, jest Bryan Walter Procter pod pseud. Barry Cornwall („Pieśni angielskie”, tragedya „Mirandola“.). Rozstając się chwilami ze światem niebiańskim, pieśń jego wnika w dole i niedole życia domowego, nie poetyzując go, lecz odkrywając w niem samem skazówki poezyi. W Tomaszu Hood zaziera na poddasza i mroczne przytuliska znojnej pracy nad igłą, to znów maluje boleść kochanki trubadura, spostrzegającej oczekiwanego zamiast w blasku wawrzynów, na marach (Elżbieta Landon). W pierwszej dobie najświetniejszą w tym dziale osobistością jest Felicya Hemans (z domu Brown), umysł czynny na polu ówczesnej publicystyki, ale noszący zarody natchnienia od lat najmłodszych. Liczne jej utwory mają za swą oś uczucie ogniska, miłość ku dzieciom, ku małej i wielkiej ojczyźnie. W tej rzewnej duszy dosięgła swej możliwej wysokości poezya życia—poezya kwiatów, promieni słońca, wędrownego ptastwa, tęsknoty za domem wśród fal morskich, poezya kołysanek i mogił dziecięcych.

Doba nowoczesna. W pierwszej dobie tego okresu zdawało się, że już wyczerpane zostały najważniejsze zadania i dążiłości, że więc pozostawało tylko poszukiwanie żywiołów w nowym porządku wyobrażeń. Jakoż wraz z przywróconą równowagą w dziejach, stanęła równowaga rymotwórstwu, odzyskuje ją nawet i samo zachowawcze uczucie narodowości, tak czujne poprzednio wśród walk i wstrząśnień. Ztąd pierwszem znamieniem poezyi jest tu umiarkowany duch narodowości. Drugiem znamieniem jest brak środowiska, w⁷ którem zbiegaćby się mogły i gru-

pować oddzielne siły około imponującego talentu Przytem nadmienić należy, iż przewaga, szczególnie w liryce, jest tu znów na stronie Szkocyi. Atoli wśród ożywionego ruchu zauważyć się tu daje ponowienie, tylko w nieco zmienionym kroju, kierunków doby poprzedniej. Zmianę tę naj-wybitniej przedstawia pierwszy prąd, mianowicie:

1)    Nowo-klasyczny. Polega on przeto na wskrzeszeniu samych przedmiotów świata starożytnego, naturalnie z podstawieniem ich pod światło nowego wieku (Wil. Morris, Mateusz Arnold, Rob. Browning, a poczęści Alg. Swinburne), już to ze zwrotem ku duchowi średniowiecznemu, mianowicie w t. z. szkole pre-rafaelitów, (Dante, G-abr. Rosetti), albo ku źródłom starego wschodu (Edwin Arnold, M. Grawton it. p.).

2)    Prąd idealistyczny, najmocniej uosobiony: (Aleks. Smith,bardzo przypominający J. Słowackiego; Sydney Dobell pod pseud. Yendys-Sydney; Sara Kar. Norton, Elżb. Barret — późniejsza Browning, Alfred Austen, Janina Ingelow, Jak. Tomson). 3) Nowo-romantycy, z najgłówniejszym odłamem swoim, t. j. z kierunkiem czysto-narodowym, mają na czele żyjącego dotąd Alfreda Tennysona, który od lat czterdziestu piastuje godność laureata. Obok niego jaśnieją: Gerald Massey, szkot, którego krytycy stawią rzędem z wielkościami 1-ej doby; Kar. Mackay, Wil. Aytoun i Tom. Aird—wszyscy trzej szkoei, d('powiadający ducha Walter Skotta,—oraz liczny poczet naśladowców Tennysona. Poza różnicą barw i metody rymotwórczej, z czy sto-artystycznego stanowiska, na szczególną uwagę w tym poważnym szeregu zasługują: Tennyson, ośm-dziesięcioletni bard narodowy, który z męzką, spokojną potęgą uprawiał wszystkie rodzaje i gatunki wiersza, od legendowego poematu „Śmierć Artura” i cudownych „Idyl o królu,” pieśni i powieści z bytu ludowego, aż do dramatu, a wszędzie poprawny, przejrzysty i niejako odczuwający po połowie z bohaterami swemi ich losy. Wysoko aż do nieujętego idealizmu poezya wzbija się w Dobellu: jego „Balder” przenosi czytelników w świat „Nieboskiej komedyi”. Wszystko,

tylko było duchowego w świecie greckim, wybadał z niego i nawinął we wspaniały kłębek Swinburne, wlaściwem jednak jego dziedzictwem jest dramat; wobec tych rodzajów dorównywa on Wiktorowi Hugo, którego był gorącym wielbicielem. Ale palmę pierwszeństwa głos powszechny i słuszny przyznał rówienniczce Tennysona, Elżbiecie Barry Browning. Zaprawiona na Eschylowym Prometeuszu, wytworzyła arcydzieła, w których wysoce idealistyczne zarysy i wykoń-obrobienie szczegółów tylko w Dobellu mogą mieć współzawodnika („Okno w Casa di Guidy”, misterya w kroju lirycznym „Aurora Leigh”).

Dramat. Wobec bujnego rozkwitu literatury rymotwórczej ostatniego okresu, dramat przedstawia się prawie w stanie upadkowym. To zdumiewające zjawisko daje się wytłómaczyó zobojętnieniem t. z. wybranej warstwy towarzyst-

na

w na-

wa londyńskiego lcu teatrowi, w nie] bowiem zaparował wskrzeszony purytanizm. Dla dolnych zaś warstw więcej poszukiwane były farsy i wszelkiego rodzaju komizm uliczny. Dla dramatu właściwego pozostał otworem tylko świat literacki. Otóż, z uwagi na takie stosunki, autorowie główny nastrój twórczej swej siły, działającej dotąd w zakresie wysokiej poezyi, skierowali bezpośrednio ku autorstwu scenicznemu: ku dramatom literackim. Jakoż płody dramatyczne nawet pierwszorzędnych poetów: Byrona („Marino Faliero,” „Dwaj Foskarowie,” „Werner”), Cole-ridge’a (tragedya „Zgryzota sumienia”), W. Skot-ta („Anchidrame”), Shelleya („Cenci”), są arcydziełami poezyi, ale sami ich twórcy prawie nigdy nie przeznaczali ich dla sceny, albo, uzyskawszy dla nich wstęp na scenę, narażali je na upadek. Wyjątkowego powodzenia doznawały ko-medye autora, należącego większą połową swego pióra do wieku poprzedniego: Br. Sheridana („Szkoła zgorszenia” „Rywale”), Jakóba Kno-wlesa Sheridana („K. Gracchus,” „Wirginiusz,” „Wilhelm Tell). Gorącem uznaniem tragedyę S. Landora „Hrabia Julian” zaszczyciła ówczesna krytyka, ale nie publiczność. Przeciwnie, szeroki rozgłos miały dramata Joanny Baillie, szkot-ki, dlatego że za główny nerw uważała namiętność, z pomijaniem, potępianego przez siebie, sentymentalizmu. Pomyślniejsze czasy nastąpiły w drugiej połowie stulecia. Wszechstronny pracownik, Tennyson, wcale poważnie występuje w swoich utworach późnego już wieku („Królowa Marya,” „Harold”), chociaż chwilami czujemy w nich ciążenie starości. Na widownię wstępują z kolei świeższe żywioły. Zagorzały hellenista w poprzednich utworach swoich, Swinburne, po „Erichteuszu” i „Atalancie,” korzących się jeszcze przed tronem fatalizmu, przerzuca się ku natchnieniom ojczystej przeszłości i tu talent jego dojrzewa naprzód w „Chastelar-dzie”, a następnie w drugiej olbrzymiej tragedyi „Bothwell,” odchylając cały cykl romantyczny, którego bohaterką jest Marya Stuart. Kierunek ten wytworzył dość poważną szkołę. Obok niego dochodzą nas echa Shelleizmu, odzywającego się z wyżyn oderwanych ponad życiem rze-czywistem, gdzie bohaterem jest duch ludzki, targający się w więzach. Takim dramaturgiem jest pomiędzy innymi Robert Browning („Paracelsus”, „Sordello”). Z drugiej strony przypomi-się i kierunek realistyczny z całym ogniem namiętności w Henryku Spicerze („Zakład o śmierć,” rzecz związana z podaniem o pielgrzymce Ottona do grobu ś. Wojciecha), a na-dewszystko w Ross Neil, najznakomitszej szych czasach mistrzyni. Nie odrzucając treści obcej (tragedya „Żyd”, „Inez, czyli narzeczona portugalska,” „Tasso”), Ross Neil odrzeźbia z całą misternością krwawe dzieje Anglii i Szko-cyi („Arabella Stuart,” „Lady Joanna Grey”).

Proza powieściowa. Powieść, szczególniej od pół wieku pochłania stosunkowo najwję-k zą część działalności pisarskiej, gromadzi licz

ne. a wytwarza coraz nowsze i coraz rozleglej-sze koła czytelników. Od czasów Walter Skot-ta romans stał się niejako warunkiem życia i nową gałęzią jego 'potrzeb. Głębokiem sjiokre-wnieniem swojem z bytem towarzyskim, dziś— śmiało rzec można—wypiera stopniowo powieść francuską, tak niegdyś samowładczą w literaturze. Najpowszechniej uprawianą jest powieść społeczna charakterowa. Różni się ona od noweli zeszłego wieku brakiem dotykalnej dążności moralizującej; nie podaje norm życia domowego, lub publicznego: jest ona tylko jego odzwierciedleniem w najściślejszem znaczeniu wyrazu. Polem dla pędzla lub rysunku, dla wnikań psychologicznych, węzłów intrygi, jest tu Londyn—ten ocean społeczny, o tysiącznych wirach cnót, zbrodni, zbytku i nędzy. Po tej mianowicie linii rozwija się powieść stopniami od Hor. Walpola do Anny Radcliffe, Mat. Lewisa, K. Rob. Maturina i Miss. M. Braddon, przedstawiających sceny krwi i grozy—jest to grupa efekeyonistów z rozmaite-mi odcieniami. Więcej równowagi w tonie i wątku powieści obyczajowej widzimy w Ant. Trollope, nieoceniony humor w Wil. Thackerayu, eraz w    najgłośniejszym    dytychczas,    Kar.    Dickensie.

Przy nieustającym rozwoju swoim, powieść rozchodzi się w coraz bardziej uodrębione gałęzie, a mianowicie na p. historyczną (Edw. I. Lytton Bulwer, Harrison    Ainsworth),    pow.    wschodnią

(Wil. Bechford;, p. morską (kapitan F. Marryat), wojenną (Ch. J. Lever) i filozoliczno-reforma-torską (J. Eliot). Na koniec wspomnieć należy o    nowelach wysokich salonów    (fashionable no

vels), w których szczególniej odznaczyli się: dowcipny, na wpół filozoficzny R. P. Ward, T. H. Lister, Lady Biessington, Ouida i nieskończony szereg autorów i autorek drugiego rzędu.

Proza, ruch    naukowy.    Jak    twórczość

poetycka, podobnież i działalność naukowa, która trwałe podstawy zdobyła już w okresie poprzednim, w ciągu bieżącego stulecia wysnuła wspaniały i wielostronny obraz i w wielu odroślach wiedzy zapewniła uczonym angielskim przodujące stanowisko. Ten szybki i w wielu razach imponujący postęp w dziedzinie wiedzy zawdzięcza Anglia przedewszystkiem dwom okolicznościom. Najprzód liczne towarzystwa naukowe z mniej lub więcej specyalnym charakterem, rozporządzające znacznemi środkami materyalnemi, hojne zapisy i legaty na popieranie nauk w ogólności, lub wyświetlenie specyalnych kwestyj naukowych (np. wyprawy geograficzne), przyczyniają się niemało do potężnego rozwoju wiedzy. Powtóre, ważnym tu czynnikiem jest indukcyjna, czyli empiryczna metoda badania, wskazana jeszcze przez Bakona z Werulamu, lecz z biegiem czasu udoskonalona i uzupełniona. Metoda ta stała się niejako nieodzownym warunkiem życia umysłowego w Anglii i lubo nie jest wolna od zarzutu jednostronności, jakim ją często obarczajii myśliciele lądu stałego, prowadzi przecież nieraz' do imponujących wyników i pomysłów, które wprawdzie nie zawsze doznają bezwarunkowego przyjęcia w święcie uczo

nym, lecz prawie zawsze zniewalają go do powa- empiryczny w dziedzinie psychologii ma także źnego liczenia się i wywierają, wpływ niemały, znakomitych przedstawicieli pośród współczesnych Tak mianowicie nowoczesny ruch na polu filozofii przyrodników i medyków angielskich, jak np. H« i nauk przyrodniczych, wytworzył się pod prze- Mandsley, F. Galtou i inni. W związku z roz ważnym wpływem odkryć i poglądów myślicieli wojem studyów psychologicznych stoją, zarazem angielskich. Jakoż w tych dwóch dziedzinach j i poszukiwania anglików w zakresie logiki wogóle badań naukowych anglicy zrobili najwięcej i w nich i metody badań w szczególności. Dzieła J. S. najwyraźniej uwydatnili swoje właściwości urny- Milla i A. Baina powszechnie też uznane zosta-słowe. Z całego obszaru filozofii, metafizyka jest ły za klasyczne wykłady logiki i doczekały się stosunkowo najmniej uprawiana; sama nawet na- przekładu na wszystkie niemal języki europej-zwa metafizyki nie jest popularna w narodzie, skie. Co się tyczy metody badań, to donośnego którego myślenie nosi przeważnie cechę praktycz- znaczenia były prace: J. HerseheTa astronoma ną, a badania—charakter konkretny. To też i me- „A preliminary discourse on the study of natu-tafizykę swoją łączą anglicy najczęściej z inną, bar- rai philosophy¹’ (Lond. 1831) i W. Whewella dziej konkretną sferą badań, jak np. z psycholo- „The philosophy of the inductive sciences”, (Lond. gią i logiką. Do znakomitszych przedstawicieli ba- 1840); ten ostatni jest nadto autorem ważnego dań metafizycznych należą. W. Hamilton (*)T856), dzieła „History of the inductive sciences”, (Lond. duchowy spadkobierca szkoły szkockiej, wzboga- 1837), jedynego w swoim rodzaju. Oprócz psy-conej nauką Kanta, uważany przez niektórych za chologii i logiki, najwięcej uprawiają filozofowie najznakomitszego filozofa angielskiego w XłX w.; angielscy etykę i to przeważnie na gruncie sze-uczeń jego, H. L. Mansel, J. F. Ferrier, które- roko pojętego prawoznawstwa i nauk społecznych, go dzieło, „Institutes of metaphysics”, Lewes W zakresie badań tych przeważa kierunek „uty-uznał za „jedno z wybitniejszych dzieł naszych litarny”, inaugurowany przez J. Benthama (*J~1832) czasów”, chociaż niezbyt słusznie porównał je do i rozwijany z zapałem przez J. S. Milla. Z żyją-obeliska, samotnie stojącego wśród rozległej i głu- cych filozofów na polu badań etycznych najwy-chej pustyni. Metafizyka bowiem nie zgasła w An- bitniejsze miejsce zajęli: H. Spencer, przedstawi-glii ze śmiercią Ferriera: godnym jego następcą, ciel etyki altruistycznej, będącej zarazem typo-cbociaż na kontynencie prawie nieznanym, jest wym wyrazem wykładu etyki ewolucyonistycznej, Sehadworth H. Hodgson, który we współczesnej i H. Sidgwick, dążący do uprawnienia zasad ety-literaturze filozoficznej angielskiej widzi zapo- ki utylitarnej, zmodyfikowanej po części odcie-wiedź reformy filozofii, a mianowicie przez roz- niem bezinteresowności, przez skreślenie metody wój tak zw. przezeń „experientalizmu”, mające- badań etycznych „The methodts of ethics” (1877). go z czasem zastąpić dotychczasowy empiryzm Na polu his tor y i filozofii anglicy stosunko-angielski i niemiecki idealizm („Mind”, 1878). wo najmniej zdziałali. Pomimo bardzo rozpow-Najwięcej stosunkowo poświęcają się anglicy ba- szechnionych stmdyów nad językami klasycznemi, daniompsychologii i 1 o g i k i, wogóle całemu za- przez długi czas nie mogli się zdobyć na własną kresowi studyów, zaliczanych przez nich do „men- dobrą historyę filozofii greckiej, chociaż posiada-tal science”, albo „science of mind.” Na tern po- ją kilka gruntownych monografij, jak np. Grote’a: lu badań niema też w literaturze angielskiej „Plato and the other companions of Sokrates” przerwy, a niektórzy moraliści, psychologowie (1865). Dopiero ostatniemi czasy ukazały się: J. i logicy angielscy powszechnie zaliczają się do F. Ferriera „Lectures on greek philosophy”, pisarzy klasycznych w literaturze europejskiej. (1875) i A. W. Benn’a „The greek philoso-I tak: na przełomie XVIII i XIX w., ze szko- phers” (1882). Ogólnych historyj filozofii angli-łą „filozofów szkockich” wiążą się imiona T. cy posiadają tylko trzy większych rozmiarów, Reid’a, J. Beattie, J. Oswalda, a po nich: Du- z których najdawniejsza, Bob. Blakey’a, ma cha-galda Stewarta (f 1828) i T. Browna (f 1820). rakter wyłącznie informacyjny; drugą jest G. H. Studya psychologiczne Beida, oraz dwóch ostat- Lewesa „The history of philosophy from Thales nich filozofów, stanowią ogniwo, wiążące się bez- to the present day” (1867), i wreszcie najnow-pośrednio z dwoma wybitnemi kierunkami badań sza praca A s’a y Mahan’a „A critical history psychologicznych, które są najcharakterystyczniej- of philosophy”, (Lond. 1884, 2 tomy). Specyal-szym objawem filozofii angielskiej tego stulecia, nie historyę nowszej filozofii traktuje F. Bowen a zarazem przynoszą bogaty dobytek na polu w „Modern philosophy from Decartes to Scho-badań filozoficznych w ogóle. Dwa te kierunki penhauer and Hartmann” (Lond. 1877). To w nowsze) psychologii angielskiej, przez niektó- j względne ubóstwo dopiero w ostatnich czasach rych szkołami zwane, są: apriorystyczny i aposté- j zaczęły poniekąd zastępować popularne, ale nau-rioryczny. Wybitniejszemi przedstawicielami pierw- i kowo opracowane, monografie znakomitszych filo-szego są wspomniani już wyżej: Hamilton, Man- i zofów. Istnieją ich dwie serye: Blackwood’a •sel i Ferrier, oraz Whewell. Do drugiego, noszą- „Philosophical classics for english readers” i „En-cego także nazwę „assocyanistycznego” („Asso- glish philosophers.” W pierwszej wydano dotąd dation psychology”), należą: James Mili, syn je- monografie: Kartezyusza, Butlera, Berkeleya, go John Stuart Mill, S. Bailey, Herbert Spen- Fichtego, Kanta, Hamiltona, Hegla, Leibnitza, cer, Al. Bain, Georges Lewes, J. D. Moreli, J. Vicona, Hobbesa i Humego (1886—87); w dru-J. Murphy, J. Sully i J. Mac Cosh. Kierunek giej: Adama Smitha, Hamiltona, Hartley’a, Ja-

ii a-

me-

ma

mesa Milia, Bakona. Shaftesbury’ego i Hutsche-sona. Nadto posiadają, anglicy kilka dzieł, poświęconych specyalnie historyi nauk moralnych i teoryj etycznych, jak np. J. Makintosha: „Dissertation of the progress of ethical philosophy, chifly during the XVII a XVIII centuries” (1830); R. Blakey’a: „History of mora¹ science”, (1836); Sidgwicka: „Outlines of the history of elhics for english readers” (1886) i Whewella: „Lectures on the history of moral philosophy in England“, (1868); J. M\ Cosh: „Present state of moral philosophie in England“ (1868). Z wymienionych autorów, specyalnie studyom filozoficznym oddanych, trzech szczególniej odznacza się wybitniejszem znaczeniem nietylko w Anglii, ale nawet w ogóle w literaturze europejskiej XIX stulecia: John Stuart Mili (*{* 1873), Al. Bain (f 1884) i Herbert Spencer. Ostatni z nich zwłaszcza, zarówno pomysłowością, jak i obszarem studyów swoich, jest najwybitniejszym umysłem filozoficznym Anglii współczesnej. W swój „8ystemat filozofii syntetycznej” wcielił on obszerny zasób badań naukowych, tworząc, podobnież jak A. Comte w pierwszej połowie bieżącego stulecia, prawdziwą syntezę wszystkich nauk, głównie zaś rozwijając zasady „socyologii” i „etyki”, jako ostatniego ogniwa tego obszernego łańcucha nauk zasadniczych swego systematu.—W obszernej dziedzinie nauk przyrodniczych piśmiennictwo angielskie w bieżącym wieku zajęło pod wielu względami przodujące stanowisko. Uczeni angielscy tworzą i rozwijają teorye, które stanowią podstawę obecnych na przyrodę poglądów. Tak mianowicie w fizyce T. Young należy do twórców teoryi undulacyjnej światła; M. Faraday (f 1867) odkrywa prądy indukcyjne i rzuca w ten sposób podstawy do całego dzisiejszego rozwoju elektrotechniki; Joule, Rankine, W. Thomson, Maxwell, wiążą swe nazwiska z teo-ryą mechaniczną ciepła. Wielu zresztą innych fizyków zajmuje wybitne w nauce stanowisko: Adwood, Kater, Danieli, Grove, Brewster (f1867), Wollaston, Tyndall, Balfour-Śtewart, J. Thomson, Tait, Rayleigh, Crookes i t. d. Na pierwszych kartach chemii nowożytnej figurują zwiska Cavendisha i Priestley'a; po nich następują: H. Davy (f 1829), Dalton, Proust i inni. W geologii dali się w swoim czasie poznać: Buckland, Hugh Miller (-j* 1856) i Murchison (-j* 1870); naczelne przecież stanowisko zajął Ch. Lyell. Odrzucając dotychczasową hypotezę gwałtownych przewrotów w rozwoju ziemi, stał się on twórcą nowoczesnej geologii, a teorya jego znalazła wkrótce analogiczną kartę w dziejach nauk biologicznych. Tu zasadę stopniowego rozwoju gatunków zwierzęcych i roślinnych wypowiedział Ch. Darwin (f 1882). Darwinowska teorya ewolucyjna wywołała niezwykłe ożywienie w całym świecie naukowym i to nietylko w zakresie zoologii i botaniki; wywarła ona wpływ potężny i na wiele innych nauk, znalazła swoich zwolenników wśród historyków, ekonomistów, so-

cyologów i filozofów, zwłaszcza w samej Anglii, gdzie chętnie się nią posługują uczeni, dla wytlo-maczenia rozmaitych zjawisk życia społecznego. Obok Darwina wymienić należy Wallace’a, który w badaniach swoich doszedł do tych samych prawie wniosków ewolucyjnych, co Darwin, i w ten sposób zachęcił niejako Darwina do ogłoszenia swych poglądów. Oprócz nich, poważne miejsce w rzędzie biologów zajęli: T. H. Huxley (*1825) i F. M. Balfour; pierwszy więcej jako anatom, drugi jako embryolog; L. Carpenter i Ray-Lankester;

L. J. Lubbock i Romanes znani są jako badacze życia zwierzęcego; z dawniejszych Brown i Lindley odznaczyli się w botanice; Prichard w antropologii, R. Oven w anatomii i paleontologii.—W nawale nowych teoryj i szkół w medycynie, panującym w ciągu XVIII w., jedna Anglia, wierna tradycyjnemu konserwatyzmowi charakteru narodowego, zachowuje się prawie obojętnie względem reformatorskich prądów i teoretycznych innowacyi. Wygłaszane przez Hofmana, Stahla, profesorów montpellierskich, Mesme-ra i t. p. zasady i pojęcia nowatorskie, przechodzą bez zmiany w postępowaniu lekarzy angielskich; nawet teorye miejscowych autorów (J. Browna, Cullena), mało liczą zwolenników w swoim kraju. Przyczyną tego była niewątpliwie ta okoliczność, że Anglia, z właściwą sobie wytrwałością, trzymała się jeszcze w pierwszych dziesiątkach lat bieżącego stulecia dawnych urządzeń zakładów naukowo-lekarskich i oprócz starych dwóch uniwersytetów (Oxford 1246, Cambridge 1636), nie miała wydziałów lekarskich, gdzieby młodzież mogła zaznajomiać się z nowemi nabytkami. Lekarze, podzieleni na rzędy i klasy, kształcili się w szkołach prywatnych, nabywali prawa do praktyki na zasadzie świadectwa owych szkół, bez dozoru rządowego i często bez egzaminów; kliniki były w rękach ordynatorów spitalnych bez naukowego zwierzchnictwa i t. p, Stosunki te zmieniły się wprawdzie po utworzeniu przez prywatne towarzystwo uniwersytetu z wydziałem lekarskim w Londynie (1826) i połączeniu jego z uniwersytetem rządowym (1836), przez ustanowienie najwyższej władzy lekarskiej (General dical council), czuwającej nad szkołami prywat-nemi (jakich jest w Anglii 26), po wyznaczeniu 5-letniego kursu lekarskiego z dwuletnią praktyką szpitalrą, egzaminów ustnych, piśmiennych, klinicznych; mimo to przecież możność wykształcenia fachowego w Anglii nie może się równać z łatwością nabycia jego, np. w Niemczech. Tern się tłumaczy, że postęp medycyny w Anglii objawia się, jak dawniej, tak i w bieżącym wieku, przeważnie, prawie wyłącznie, w rozwoju gałęzi praktycznych, co jednak niezaprzeczenie przyczy-się wielce do postępu nauki lekarskiej w ogólności. Jakoż w Anatomii i Fizyologii niezrównanej pożyteczności są prace K. Bella (1774—1842), wykazujące oddzielne wyjście nerwów ruchowych i czulnych z rdzenia pacierzowego, i Marshal Halka. (1790—1857), utrwalające naukę o ruchach zwrot.

nych, zoanych już Kartezyuszowi; w nauce kii- uwzględniając jeszcze bardziej kwestyę socjalną -nicznej odznaczyli się chlubnie J. Forbes (1785 oddalalają się mniej lub więcej od utylitarne^ —1861), J. Graves 1800 — 1803), W. Stokes teoryi A. Smitha, która ostatni swój wyraz zna' (1804—1878) zastosowaniem w praktyce fizykal- ; lazła av t. z. „szkole manchesterskiej ” (R. Cob-nych metod dyagnostycznych w chorobach, płuc den); takie stanowisko zajął np. J. Lauderdale, i serca; J. H. Benett (j* 1875) opisem białaez- W. Atkinson, który usiłował pogodzić surowe ki, R. Bright (f 1858) wykazaniem Ghoroby po nim nazwanej, R. Willan (* 1757—1822) i J. Ba-temann (* 1778—f 1821) wskazaniem nowego kierunku dermatologii; K. Murchison (* 1880—

teorye ekonomiczne z zasadami etyki chrześciań-skiej, i inni. Najnowsi pracownicy na tern polu skłaniają się ku poglądom współczesnych ekonomistów niemieckich, t. z. „socyalistów z katedry”; zwrot ten reprezentują: Cliffe-Leslie, Ingram i inni. — W kierunku prawno-politycznym UGzeni angielscy nie wykraczają w ogólności po za widnokrąg kwestyj i stosunków, wytworzonych na gruncie życia narodowego. Z filozoficznego stanowiska traktował je w pierwszych dziesiątkach stulecia J. Bentham, nawołując jednocześnie do zreformowania urządzeń angielskich w duchu swoich teoryj, zabarwionych humanitarnym kosmopolityzmem. Niektórzy filozofowie, jak np. J. S. Mili, poświęcali także mniej lub więcej uwagi stosunkom politycznym, na konstytucyona-lizmie opartym. W zakresie czysto prawnym, filozoficznie naukowem traktowaniem przedmiotu odznacza się wybitnie S. J. H. Maine, którego prace skierowane są ku temu, żeby okazać, jak każde prawo pozostaje i rozwija się w ścisłej zależności od warunków i potrzeb społeczeństwa.— W geografii i etnografii wielkie położyli zasługi podróżnicy angielscy. Jedni z nich, jak np. Parry, Franklin, Mac Ciur i t. d., przedsiębrali podróże podbiegunowe; inni zwiedzali mało kraje. W tym kierunku odznaczyli się: W. Desborough-Cooley, Richardson, Baikie, Malcolm, Elphinstone, Ellis, Davis, Oliphant, Mac Do-nal Stuart i bardzo wielu innych, a zwłaszcza^D. Livingstone, słynny podróżnik afrykański.—W naukach historycznych anglicy pracują najwięcej nad wyjaśnieniem przeszłości narodowej; dzieje obce mniej znacznie budzą zajęcia. Wyjątek stanowi tylko świat klasyczny i wschodni, z którym Anglię wiążą oddawna wielorakie stosunki. Z pomiędzy badaczów historyi ojczystej wybitniejsi są: Sharon Turner (f 1847), pierwszy zwrócił się do naukowego wyświetlenia dziejów anglo-saksońskich, a za jego przykładem poszedł F. Palgrave (f 1861) i M. Kemble; E. A. Free-(* 1823) uohodzi za pierwszorzędną powagę, jako znawca czasów podboju i panowania nor-mandzkiego; J. A. Froude (* 1818) podał dokładny i wyczerpujący obraz powstania i utrwalenia się kościoła anglikańskiego na szerokiem tle dziejów wewnętrznych i zewnętrMiych; wyżej nad nich, jeżeli nie gruntownością naukową, to talentem pisarskim, stanął T. B. Macaulay (j* 1859) swoją „Historyą Anglii”, w której z rządkiem mi-strzowstwem rozwinął szeroki obraz dziejów narodowych od upadku Jakóba II do śmierci Wilhelma III. W nowszych czasach wystąpili: Gardiner, jako historyk Stuartów, i W. E. H. Lecky, jako badacz w. XVIII. Całokształt dziejów anielskich, wprawdzie niedokończony, skreślił Lin-ard. Rozwoj konstytucji angielskiej zbadał grunto-

1879) słynną pracą o durzycy. Na zaszczytną wzmiankę w zakrede chirurgicznym zasługują:

J. Lizar (-}* 1859), J. Abernethy (j* 1831) głośny z podwiązania tętnicy biodrowej, J. War-drop (*f* 1869) znakomity okulista, A. Cooper (* 1768—j- 1841), najsłynniejszy obok Dupuy-tren’a chirurg, znany z podwiązania aerty brzusznej; w Gynekologii zasłynęli: J. Simpson ("f 1870) wprowadzeniem chloroformu, i żyjący Spencer Walles, którego cyfra wykonanych owaryotomii doszła do 1000; najpiękniejszą jednak chwałą okrył się J. Lister, od 1869 prof, w Edynburgu, zastosowaniem metody antyseptycznej (ob.). Anglia wreszcie dała pierwszy pochop do rozwoju hygieny publicznej, jakim dziś nauka ta cieszy się w Europie; począwszy od Jenner’a (f 1823), który wprowadził w użycie szczepienie krowian-ki ochronnej, wszystkie działy hygieny publicznej mają tam gorliwych pracowników, wszystkie też urządzenia sanitarne są wzorowe. Oprócz wymienionych, przyczyniają się do wzrostu wszech nauk lekarskich w ostatnich czasach: Clark, Copland,

Combę, Grant, Millengen, Rostock, Todel, Scu- znane damore i wielu in.—W astronomii dwaj Her-schelowie—Fr. W. ojciec (j*1822) i J. F. W. syn—

1871) i J. Russel Hind rozszerzyli znane nam obszary wszechświata; Airy, Rosse, Proctor, Huggins prowadzą badania spektralne. W matematyce odznaczyli się: Green, Ivory, Hamilton,

Adams i Boole; obecnie głośniejsi są: Sylvester i Cayley.—W mechanice wybitne miejsce zajmują: Watt, Barlow Babbage i Armstrong.

— W naukach społecznych i politycznych piśmiennictwo angielskie liczy kilku wybitnych przedstawicieli, zwłaszcza w kierunku ekonomicznym. Oprócz T. R. Malthusa (•{■ 1834), twórcy głośnej w swoim czasie teoryi „malthusiani-zmu”, w której usiłował rozstrzygnąć kwestyę man ustosunkowania zaludnienia ze środkami wyżywienia się ludności, w ekonomii politycznej odznaczyli się: D. Ricardo (*j* 1823) i filozof J. S.

l na

su cc

Mili. Pierwszy, rozwijając i uzupełniając teoryę A. Smitha, przyłożył się znakomicie do ugruntowania nowoczesnej ekonomii, zwłaszcza swami poglądami na cyrkulacyę pieniężną i operacye bankowe. Drugi, lubo należał, obok R. Torrtn-sa, Maccullocha i t. d., do uczniów Ricarda, zajął stanowisko bardziej niezależne i rozważał warunki bytu ekonomicznego w związku z objawami życia społecznego w ogólności, a naukę mistrza zmodyfikował przez zwró«enie baczniejszej uwagi na źródła nowożytnego pauperyzmu środki zaradzenia złemu. Nowsi ekonomiści

zna w-

wnie H. Hallam (*{■ 1859), którego „Constitutional history of England”, doprowadzona tylko do połowy w. XVIII, ze względu na objektywne i jasne przedstawienie rzeczy, może być uważana za wzorową. W jego ślady wstąpił T. Erskine May (* 1815), który opracował dzieje konstytucyi angielskiej od wstąpienia na tron Jerzego III, uzupełniając w ten sposób pracę swojego poprzednika. Nowsze jeszcze dzieło w tym przedmiocie napisał W. Stubbs. Nad wyświetleniem dziejów Szkocyi pracowali: P. E. Ty tier, Maxwell i ostatnio J. Hill Burton (f 1881 i. Archeologię i w o-góle starożytności krajowe badali między innymi: Thorpe, Madden i T. Wright, autor cennej, zwłaszcza do obyczaiów średniowiecznych, „History of engiish culture”. Starożytności celtyckie znalazły poważnych badaczy w osobach: E. W. Ske-ne’a, O. Curry’ego i innych. Nad dziejami rzym-skiemi pracowali: T. Arnold, zwolennik sceptycznego kierunku, inaugurowanego przez Niebuhra, i obrońca wiarogodności podań staro-rzymskich,

G. C. Lewis; wyżej nad nich stanął Ch. Merivalle, jako gruntowny historyk cesarstwa rzymskiego. W badaniach nad historyą Grecyi odznaczyli się:

C. Thirlwall, G. Finlay, zwłaszcza jako znawca czasów późniejszych, i G. Grote (f 1871), który swoją „History of Greece” zajął prawie wyjątkowe stanowisko nietylko w piśmiennictwie angiel-skiem, ale i powszechnem. Archeologią starożytną zajmowali się: W. M. Leake, J. T. Clarke, A. S. Murray, W. M. Ramsay, J. H. Parker i wielu innych. Do wyświetlenia dziejów starożytnej Mezopotamii znakomicie przyłożyli się asyryologowie: Layard, G. Smith i Rawlinson. Mistoryozoficzne stanowisko w dziejopisarstwie jróbował zająć H. T. Buckie (f 1862), a jakkolwiek pomysły jego nie utrzymały się wobec krytyki, miały przecież ten skutek, że żywo poruszyły umysły w całym świecie uczonym i dały impuls do dalszych w tym kierunku dociekań, i to nietyłe w samej Anglii, co w innych krajach europejskich. Obecnie w ojczyźnie Buckle’a najwybitniejszym przedstawicielem historyozoficzne-go traktowania dziejów jest wspomniany już wyżej W. E. H. Lecky; prócz niego zasługują na wzmiankę: Leslie Stephen i R. Flint.— Na niwie dziejów literatury ojczystej Warton nie znalazł dotychczas godnego następcy, któryby tak szeroko jak on próbował przedstawić całokształt piśmiennictwa angielskiego. W znacznie mniejszych rozmiarach skreślił go Craik (*{* 1866), a jeszcze przed nim Collier opracował dzieje poezyi dramatycznej. Większa daleko jest ilość treściwych podręczników, między któremi najlepszym jest H. Morley’a. Natomiast posiadają anglicy bardzo wiele gruntownych menografij, traktujących o po-jedyńczych okresach literatury, a zwłaszcza pisarzach. Z licznego zastępu pracowników w tym rodzaju odznaczyli się: J. G. Lockhart, jako biograf Walter-Skotta i Burnsa; J. Forster—Gold-smitha, Swifta, Landora i Dickensa; Masson — Miltona. Obecnie, oprócz mnóstwa monografij, ukazujących się jedna od drugiej niezależnie, istnieje zorganizowane ich wydawnictwo p. t. „English men of letters”, podjęte przez firmę Maoni liana w Londynie; dotychczas ukazały się w niem monografie o Jonsonie, Walter-Skocie, Danielu Defoe, Shelley’u, Keatsie, Spenserze, Miltonie, Southey’u i wielu innych pisarzach. Literatura obca, a mianowicie nowożytna, niewielu liczy poważniejszych badaczy. W swoim czasie zajmował się nią Hallam, który napisał gruntowny „ Wstęp do literatury XV, XVI i XVII wieku” i T. Carlyle, pisarz bardzo wielostronny, między innemi autor gruntownej monografii o Kromwelu, wielki wielbiciel literatury i filozofii niemieckiej, napisał obszerne studyum o Schillerze. W ogóle, oprócz kilku gruntownych monografij, jak np. G. H. Lewesa o życiu Goethego, J. Morley’a o niektórych pisarzach-rewolucyonistach francuskich, i J. A. Symondsa o literaturze włoskiej w dobie odrodzenia, piśmiennictwo angielskie posiada w całokształcie zaledwie podręczniki do literatury obcych narodów; jedna tylko literatura francuska doczekała się obszernego przedstawienia w dziele Van Launa: „History of french littérature” (3 tomy). Więcej pracowników liczy literatura starożytna; do nich należeli: T. N. Tal-fourd, R. W. Browne, a zwłaszcza W. Mure, którego obszerna historyą literatury greckiej miała w swoim czasie wielką wziętość; obecnie znany jest J. P. Mahaffy ze swoich prac nad literaturą i życiem wewnętrznem greków. Obok nich, jako gruntowni filologowie, słyną : Paley, Munro, Donaldson, Bloomfield, Wharton i inni. W lingwistyce oryentalnej, podobnież jak w historyi starożytnego Wschodu, uczeni angielscy znakomite położyli zasługi; zwłaszcza jęzrk i literatura starożytnych indusów stanowi od lat stu ulubiony przedmiot badań oryentali3tów angielskich, pomiędzy którymi w początkach bieżącego stulecia odznaczył się H. T. Colebrooke; później —J. Craw-furd, Monier Williams i Muir; ostatnio najczyn-niejsi są: A. Cuningham, J. F. Fleet, J. Avery, G. A. Grierson, F. Kielhorn i inni. G. D. Whitney jest nadto jednym z wybitniejszych pracowników w zakresie lingwistyki porównawczej; obok niego uwydatnił się na tern polu jeszcze asy-ryolog A. H. Sayce i ostatnio J. Byrne. Do najwybitniejszych w Europie sanskrytologów i lingwistów angielskich zaliczyć można i Maxa Mfiliera, gdyż, jakkolwiek z pochodzenia jest niemcem, prace swoje, zarowno lingwistyczne, jak mitologiczne, ogłasza w języku angielskim. Nad językiem ojczystym pracowali: Halliwell, Wedgwood, Ellis, Skeat, Ch. Mackay i wielu innych; językiem i literaturą celtycką zajmują się: Stokes, R. Atkinson, O’Grady i t. d. Morfill jest cą języków i literatur słowiańskich. Oprócz M. Mfillera, pracami mitologicznemi w ostatnich czasach odznaczyli się: G. W. Cox, A. Lang, I. Taylor i t. d. — Bardzo poważne miejsce zajęli uczeni angielscy, jako badacze początków bytu społecznego i wogóle eywilizacyi ludzkiej. Opierając się na bogatym mat ryale faktycznym, zebranym przez podróżników, archeologów i histo*

ryków, usiłują oni przy pomocy najnowszych po • — 6), przełożona na jęz. angielski (N. York, 1884) glądów mitologicznych, lingwistycznych, a zwła- i niemiecki (Lipsk, 1878—80); Filon: „Hast. do szcza biologicznych, wyświetlić zawiązki i pierw- la lit. angl.” (Par. 1883), jako książka podręcz sze stadya rozwoju cywilizacyjnego. Najwybit- na; Ribot: „La psychologie angl. contemporaine” niejszym pomiędzy nimi jest E. B. Tylor, którego (Par. 1875); Guyau: „La morale angl. contem po-„Cywihzacya pierwotna” (1871) stała się w tym raine” (Par. 1879); L. Ferri: „La psychologie kierunku pracą podstawową; oprócz niego powa- de l’association depuis Hobbes jusqu’à nos jours” żne dzieła w tej materyi napisali: W. Bagehot, (Par. 1883).— c) niemiecka: B. ten Brink: „Ge-Mac Lennan, J. Lubbock i W. Boyd Dawkins— schichte der englischen Literatur” (Beri. 1877 — ostatni głównie jako badacz pierwotnego żalu- 88), dzieło bardzo gruntowne, ale nieukończone; dnienia Europy.—Wreszcie ważną rolę w ruchu G. Körting: „Grundriss der Geschichte der engl, umysłowym Anglii, a mianowicie, jako organy Lit.” (Miinster, 1887), dobra książka podręczna; popularyzowania wiedzy w różnych jej gałęziach, Wülker: „Grundriss zur Gosch, der angelsäch-odgrywają wydawnictwa peryodyuzne. Pomi- sischen Lit.” (Berl. 1884); H. Hettner: „Gesch. jając publikacye różnych towarzystw naukowych, der eng. Lit. von der Wiederherstellung des Kö-z których każde wydaje swoje Transactions, nigsthum bis in die zweite Hälfte des XVIII Proceedings, Journals i t. p., istnieje tu mnó- Jahrh.” (Braunsch. 1881, wyd. 14-te); G. Bran-stwo czasopism, redagowanych bardzo umiejętnie, des: „Naturalismus in England” (Berl. 1876 — w których często ukazują się prace pierwszorzęd- stanowi tom IV jego „Hauptströmungen der Lit. nych uczonych i zdolnych literatów. Omawiają des XIX Jahrhunderts”); Kuno Fischer: „Fr. one nietylko kwestye naukowe lub literackie, ale Bacon und seine Nachfolger. Entwickelungsge-i takie, które zostają w najściślejszym związku schichte der Erfahrungsphilosophie” (Lipsk, 1875). z interesami i potrzebami oliwili bieżącej, a nie- — d) w jęz. polskim dzieł oryginalnych niema; ma prawie wybitniejszego męża stanu, któryby istnieją tylko w przekładzie wyżej wskazane dzie-nie korzystał z gościnności wydawnictw peryo- ła Hettnera (Warsz. 1879) i Brandesa (Warsz. dycznych swojego stronnictwa ażeby jakąś spra- 1883), oraz streszczenie Taine’a („Biblioteka wę po swojemu oświetlić. Najstarszem z tych Warsz.”, rok 1871,1872). f. j. ₍e. o., s. s., s. k. i nr ł.> czasopism jest „Edinburgh Review”, założony Angielska marynarka, ob. Brytania (Wiel-w r. D02, który aż do r. 1830 pod redakcyą Fr. Jeffrey’a, jako organ wigów, wywierał wpływ potężny. W r. 1809 powstał, jako organ tory-sów: „Quarterly Review”, redagowany początkowo przez M. Gifforda. W r. 1812 zaczął wychodzić „Blackwood’s Magazine”, a w r. 1825 —

ka).

Angielska panna, ob. Tortury.

Angielska sól, ob. Magnezy a.

Angielska sztuka posiada swoje odrębności charakterystyczne, których określenie co do architektury pod tym wyrazem znajduje się; prostota i siła są głównemi jej cechami, przebijają-cemi się zarówno w rzeźbie i malarstwie. Późny rozwój sztuki w ogóle i wyraźne jej wstępowanie w ślady Francyi i Holandyi, przypisać należy nieprędko zlanym w jedno żywiołom Anglii, saskiemu i normandzkiemu, z których społeczeństwo angielskie powstało. W późniejszym czasie chwilowy zanik rzeźby i malarstwa sprowadził radykalizm protestancki. Cechą zaś ogólną tak najdawniejszej sztuki, z architekturą związanej, jak i późniejszej, jest bardzo wcześnie wyrobiony zmysł polityczny i społeczny, który, do praktycz • nego życia skierowany, nie dawał miejsca polotowi wyobraźni i z tego powodu w odtwarzaniu uczuć ponad mdły sentymentalizm nie sięgnął. Co w architekturze, jako prostota i siła zarysów, miało jeszcze pewne wybitniejsze zalety i w odrębność stylową przeszło, w rzeźbie stało się sztywnością chłodną, a w malarstwie, z uiałemi wyjątkami spokojem, przypominającym ściśle określone formuły i ceremonie angielskiego życia towarzyskiego. Najdawniejsze rzeźby angielskie, to postacie królów na portalach kościelnych z XIV wieku katedr w Weis, Lichfield, Lincoln i Exeter, są zatem znaczenia bardziej historycznego i politycznego, niż religijnego. Bardziej niezale-żnemi i jedynemi z tego powodu prawdziwemi rzeźbami starożytnemi są posągi grobowcowe.

„Westminster Review”. Oprócz tych, dzisiejsza literatura peryodyczna liczy mnóstwo innych czasopism, pomiędzy któremi ważniejsze są: a) z programem ogóh iejszym: Academy, Athenaeum, British Quarterly Review; Examiner; Fortnightly Review; Nineteenth Century; Saturday Review;

Spectator i t. d.—b) specyalne: Educational Review; Numismatic Chronicle; Mind, quarterly Review of psychology and philosophy; Statist;

Economist; Annals and Magazine of natural history; Botanical Magazine; Chemical News; Nature; Britisch medical Journal; Medical News;

Engineering i t. d.— Bibliografia, a) angielska: Chambers: „Cyclopaedia of english* literature” (ost. wyd. New-York, 1882, 2 tomy); Craik:

„History of engl. lit. and of the engl. language”

(Lond. 1871, 2 tomy); Welsh: „Development of engl. lit. and language” (Chicago, 1882, 2 tomy);

H. Morley: „Manual of engl. lit.” (New York,

1879); Earle: „ Anglo-saxon lit.” (N. York, 1881);

Saintsbury: „History of Elizabethan lit.” (Lond.

1887); Leslie Stephen: „Hist, of engl. thought in the eighteenth century” (Lond. 1881, 2 tomy);

Dowden: „studies in literature: 1789 — 1877”

(Lond. 1882, wyd. 2); L’Estrange: „Hist, of engl. humour” (Lond. 1881, 2 tomy); Tuckerman: „Hist. of engl. prosa fiction trom Malory to Eliot” (N.

York, 1883).—b) francuska: H. Taine: „Histoire de la littérature anglaise” (6-te wyd., Par. 1885 I Grobowce, nieraz przepysznemi rzeźbionemi bal« daclUmami nakryte, bywają pod względem mate- ; i wielką liczbę innych. Realistyczny kierunek Hol-ryału bardzo bogate: marmury, alabaster, złocę- beina bardzo przypadł do usposobienia anglików, nia i malowania składają się na to, Pod wzglę- j Drugim znakomitym mistrzem tego kierunku, któ-dem wyrazu często sztywne i niegustowne, bywa- j ry w Anglii i dla Anglii przeważnie pracował, był ją też i pełne uczucia. W zbroję zakuci rycerze słynny Holender Antoni Van Dyck (1599—1641). w obcisłych ubiorach XIY wieku nie przedstawiali dla sztuki wiele artystycznego materyału, ręce na piersiach pobożnie złożone zwykle ich odznaczają; czasem tylko spotkać się można z bardziej ożywioną, do miecza porywającą się osobistością. Podwójne małżeńskie grobowce, dające pole do wyrażenia uczuć wzajemnych, są też częstokroć pod tym względem bardzo zajmujące, jak np. grobowiec z 1391 r. Tomasza" Ardern w Eford, gdzie te alabastrowe postacie jedna męską oddycha serdecznością, druga łagodnym ozdobiona uśmiechem, a ręce ich po śmierci jeszcze uściskiem złączone. W wieku XV można się już z nazwiskami rzeźbiarzów spotkać. Grobowiec bronzowy Richarda Beauchamp w Warwick 1439—1465, wykonany przez kilku rzeźbiarzów—płytę bronzową zrobił Thomas Stevyns, posąg odlał Wiliam Austen z Londynu i mniejsze postacie, Bartolomeo Lambesprizey cyzelował je, sarkofag zaś marmurowy sporządził John Burd. Koniec wieku XVI, a początek XVII zgubny był zarówno dla rzeźby, jak i dla malarstwa; purytanie protestanccy ogniem niszczyli kościoły, wielka z tego powodu liczba rzeźb kamiennych i alabastrowych zniszczała; ostatnim, który przed tą katastrofą zasłynął w Anglii, był włoch, Piotr Torrigiano, około r. 1509. W wiekach XVIII i XIX potrzeba stawiania pomników wsławionym ludziom obudziła działanie w zakresie rzeźby. Wpływy, a nawet wprost ręka cudzoziemców, najwięcej tu zdziałały, a czułostko-wość Canowy największe miała w Anglii powodzenie. Małe artystyczne usposobienie anglików przebija w pomniku najsłynniejszego ich bohatera,

Portret był też jego upodobaniem i jego siłą, lubo wszelkiego rodzaju pomysły idealne wykonywał wybornie. Najsłynniejsze są portrety Karola V niemieckiego i Karola I angielskiego. Tymczasem wpływ Holbeina nie został bezskutecznym a Anglia zaczyna wydawać od początku XVn wieku własnych malarzów. Jednym z pierwszych jest Wiliam Dobson (1610-1646), po nim Samuel Cooper (1609 —1672), Robert Walker (-{* 1058). Napływ obcych jednak nie ustawał i dopomagał do wyrobienia gustu i zamiłowania w angielskiem społeczeństwie do sztuk i do piękna samego. Przyczynili się do tego Ryszard Wilson (1713—1782). Tomasz Gainsbourgh (1727 1788), a najbardziej Jozua Reynolds (1723 — 1792). Pracował jednocześnie i piórem, siejąc ziarno poszanowania piękna. Gainsbourgh i Reynolds pierwsi po przedmioty do prac sięgnęli do scen z życia potocznego, pierwsi są też narodowymi malarzami angielskimi. Niewątpliwie najbardziej odpowiadał charakterowi narodu swego, czysto społecznym kierunkiem przejęty, William Hogarth (1698—1764). Jego gryząco satyryczne pomysły, bardziej rysownicze niż malarskie, moralizujące, ostro a surowo wypowiadające, jak z trybuny parlamentarnej, moralne prawdy, nie przestarzeją się nigdy. Fuesli i James Barry odznaczali się zapałem do sztuki. West hołdował klasycyzmowi, narodowym sentymentem prze* jęty był Thomas Lavrence (1709—1836) portrecista. Ulubione anglików sceny z polowania, zwłaszcza na jelenie, odwzorowywał wsławiony na catą Europę Edwin Landseer. W najbliższych nas czasach słynęli jako dzielni malarze ściennych monumentalnych malowideł: Stanfiyld, Rebertson a szczególnie Eastlacke, były dyrektor Akademii sztuk pięknych w Londynie. Freskowe malowidła, służące do ozdoby budowli publicznych, zyskują w Anglii obecnie obywatelstwo, a rozwój sztuki wogóle jest widoczny. W najnowszych czasach (w r. 1889) na powszechnej wystawie paryskiej odznaczające się prace przedstawili: Salomon w figurowym klasycznym rodzaju, silnie naturalizmem napiętnowanym. (Samson i Filistyni). Watechouse, Pettie, Millais portreciści, Verhas potoczne sceny, Leichton Bart klasyczny w bardzo pięknym stylu. Rodzaj krajobrazowy, jako czysto naturalistycznej natury, zawdzięcza Constablowi nowożytne swe odrodzenie, które na całą Europę oddziałało za pośrednictwem Francyi; dziś słynie Constans w Anglii. Obecnie anglicy kładą wielki. nacisk na akwarel-lowe malowanie i w technice odnośnej przewyższają wszystkich akwarellistów europejskich. w-Ger,oa* Angielska wschodnio-indyjska kompania, ob. Indye wschodnie,

Angielski język, język, którym mówią mieszkańcy dzisiejszej Anglii, należy do rodziny języ-

Welingtona, spokojnie na klaczy czystej krwi angielskiej przejeżdżającego w poprzek bramy tryumfalnej. Do najzdolniejszych rzeźbiarzów angielskich należą: Gibson (* 1791—f 1866), Chautry, A. Wyott,

Macdonald, Campbel, Westnacott i Marshal.

za-

su-

Jednocześnie z dziełami rzeźby padły ofiarą ciętości purytanów protestanckich w Anglii i dzieła malarstwa kościelnego, to jest tego, które po wiek XV było niemal jedyną tej sztuki gałęzią; portretowe zaledwie się zaczynało. Prawo, wydane przeciwko tym, którzyby odważyli się wykonywać nowe obrazy religijne, było bardzo rowe—groziła malarzowi utrata palca lub odcięcie toporem katowskim prawej dłoni. Przyszło do tego, że w końcu wieku XV należało zagranicznych malarzy sprowadzać nawet do malowania portretów. Na początku wieku XVI, w roku 1526, Erazm Roterdamski zarekomendował ministrowi króla Henryka VIII-go, kanclerzowi Tomaszowi Morusowi, Hansa Holbeina;

Niemcy go straciły na zawsze. Anglia zaopatrzona została w portrety ręki jednego z najpotężniejszych geniuszów ówczesnych. Malował Hans Holbein Henryka VIII, Morusa, Joannę Gray

ków germańskich; główną bowiem podstawę i cha- no stała przy swoim języku. W dotychczasowym rakterystykę jego budowy stanowi jęz. anglosa- przeto rozwoju jęz. franouskiego nastąpić musiał ski (ob.), pomimo znacznej w nim przymieszki zwrot dla niego niekorzystny; używanie tego języka słowozbioru romańskiego. Najdawniejszymi miesz- podlegać zaczęło stopniowemu na korzyść anglo-kańcami Anglii byli Celtowie, których mową ro- saskiego ograniczeniu: w r. 1363 jęz. franc, usu-dzimą był również jęz. celtycki. Dzielił się on nięty został z sądu (za Edwarda III), w 1385 ze na różne dyalekty, pomiędzy któremi iryjski przed- szkół, wreszcie w 1483 z parlamentu; miejsce je-stawia najstarsze zabytki piśmienne, i dziś w Ir- go zajął anglosaski. W ciągu całego tego pro-landyi najbardziej jest rozpowszechniony, w Szko- cesu, trwającego niespełna dwa stulecia, język cyi zaś i Walii nielicznych już tylko posiada ang. wchłonął w siebie wielki zasób wyrazów przedstawicieli. Na celtycką mowę całej ludno-    mowy    francuskiej i łącznie z nim    utworzył nowy

ści panowanie rzymian nie wywarło prawie    ża-    język,    angielskim zwany. Pod    koniec w. XIII

dnego wpływu. Znaczniejszym okazał się wpływ rozkwitać już zaczyna literatura angielska, w XIV łaciny, skutkiem wprowadzenia chrześciaństwa już posiada wybitnego przedstawiciela w osobie poe-w I i 11-gim wieku. Dopiero przewrót stanów- ty Chaucera Głeofreya (f 1400), a w XVI za-czy w życiu i mowie tuziemców rozpoczyna się równo proza, jak poezya angielska, w świetny roz-z przybyciem i osiedleniem się w Brytanii    ple-    wijają    się sposób. Język w w. XVI (od Henryka

mion germańskich: anglów, sasów, jutów i    fry-    VIII)    otrzymał już postać prawie    taką, jaką dziś

zów, przybyłych z wybrzeży niemieckich w ciągu posiada. W dziejach tego języka odróżniają 3 wieku V. W krótkim stosunkowo czasie, bo już główne epoki: w najdawniejszej nosi on miano w końcu w. VI-go, język przybyszów, anglosa- jęz. staro-angielskiego, czyli anglosaskiego; od skim zwany, rozszerzył się ku zachodowi aż do wieku XII rozpoczyna się jęz. średnio-angielski, Devonu i Kornwalii, ku północy aż w głąb Szko- a od początku w. XVI — nowo-angielski. Cha-cyi, ku południowi zaś i wschodowi do samych rakter niemiecki języka ang. okazuje się głównie wybrzeży morskich. Obok siły miecza, bezwzglę- w tern, że jego fleksya, o ile o niej można modnie w tym procesie stosowanej, umocnieniu się wić, jego zaimki, słowa posiłkowe, liczebniki, spój-tego języka na ziemi zdobytej sprzyjał również niki i przyimki, są całkowicie lub przeważnie nie-fakt nawrócenia anglosasów przez Augustyna na mieckie. W pozostałych zaś kategoryach, a szcze-wiarę chrześciańską r. 600. Odtąd nic nie prze- golnie w zakresie leksykalnym, język ang. łączy szkadzało, że język A. w ciągu następnych stule- w sobie dobytki obu języków: anglo-saskiego ci stał się językiem dworu i, co ważniejsza, obok i francuskiego; stąd owo jego bogactwo, widocz-łaciny rozpowszechnił się w literaturze i kościele, ne w słowozbiorze, w synonimice, w dokładnem Z celtyckiego język anglosaski przejął niewiele uwydatnianiu zarówno przedmiotów materyalnych, wyrazów. Silniejszym okazał się wpływ bliżej jak i różnorodnych pojęć umysłowych, w zdolno-pokrewnego języka duńskiego w północnej Anglii, ści obrazowania i innych jego właściwościach, zarówno w zakresie leksykalnym, jak i we flek- Odznacza się on prostotą w tworzeniu wyrazów syi; wpływ ten trwał do początku w. XI, t. j. iw całej budowie gramatycznej. Budowa ta, do czasu podbicia Anglii przez normanów. Bi- wskutek zatracenia fleksyi, czyli właściwych od-twa pod Hastings 1066 r. nietylko zmieniła do- mian deklinacyjnych i zatrzymania drobnych tyl-tychczasowy ustrój polityczny i społeczny kraju, ko resztek odmian konjugacyjnych, nie przedsta-ale wprowadziła do owego ustroju nowy czynnik wia wielkich trudności przy nauce praktycznej życia umysłowego, t. j. język francuski. Wił- tego języka. Większe nierównie trudności spo-helm Zdobywca uczynił ten język organem dwo- czywają w stronie języka fonetycznej, czyli w sa-ru, rycerstwa, sądownictwa i literatury. Język mem wymawianiu brzmień angielskich; w wielu anglosaski pozostał w ustach ludu; życie jego bowiem razach, zamiast ścisłego ich określenia, w ciągu w. XII odbiło się w bardzo niewielkiej mamy dowolność, która i samym anglikom nietylko liczbie nowych utworów literackich; więcej raz uczuć się daje. Wskutek tego w samej li-zajmowano się przepisywaniem i opracowywaniem teraturze gramatycznej angielskiej oddawna ist-przedniejszych utworów, dawniej w tym języku nieją dzieła, dotyczące ortoepii, czyli poprawne-napisanych. Zwolna jednak wzajemne stosunki go wymawiania angielskiego. Najznakomitszym obu żywiołów, anglo-saskiego i francusko-normań- w swoim czasie był J. Walker’a: „A critical pro-skiego, składały się na wytworzenie języka mie- nouncing dictionary,” wydany po raz pierwszy szanego i wobec dość szybkiego rozszerzania się w r. 1791 w Londynie, następnie w wielu wyda-jęz. francuskiego, t. j. języka klasy panującej niach powtarzany i skracany. Dzisiaj dzieło to i ukształceńszej, łatwo przyszłoby do tego, że ze już jest nieco przestarzałe, podaje bowiem nie-emieszania się obu tych języków powstałby nowy, które sposoby wymawiania prowincyonalne za re-w którego budowie żywioł francuski stanowiłby gułę ogólną; nawet wydania Jounga i opracowa-znamię przeważające, charakterystyczne. Stosun- nie Smitha, nie wolne są od tego zarzutu. Nie-ki jednak polityczne na początku w. XIII osłabi- równie wyższą wartość naukową posiada praca ły znacząco przybyszowy żywioł normańsko-fran- B. H. Smart’a „Walker’s Pronouncing Dictiona-cuski i zmusiły go do ściślejszego zespolenia się ry of the English language, adapted to the pre-(za Jana bez Ziemi) z ludnością anglo-saską, sent state of literature and science,” wydanie która przytem stanowiła znaczną większość i moc- i 7-me, w Londynie 1865. Do znakomitszych należy A. J. Ellis’a: „On Early English Pronun- jabłko; the king król, the kings -królowie, the-ciation with Especial Reference to Sbakspeare queen—królowa, the house — dom i t. p. Co do and Chaucer”, 4 tomy, Londyn, 1869—76, dzieło rodzajów imion, panuje w języku ang. zasada lo-naukowe, poświęcone badaniu historycznemu wy- giczna, że nazwy istot płci męskiej są rodź. męs-mawiania angielskiego, z należytem uwzględnię- kiego, a imiona istot żeńskich—rodzaju żeńskie -niem wymawiania nowszego. Niemniej ważna jest go; wszystkie zaś pozostałe nazwy, czyto przed-gruntowna praca Hen. Sweet’a: „History of En- miotów zmysłowych, czy pojęć oderwanych, są ro-glish Sounds”. Londyn, 1888 (w Transactions of dzaju nijakiego, nie bez pewnych wszakże wyjąt-the Philol. Society 1874).—Zwrócimy tu uwagę na ków. Liczba mnoga wyraża się dodaniem głoski niektóre charakterystyczne znamiona języka ang. s do formy liczby pojed, np. a dog—pies, dogs— W zakresie fonetyki uderza przedewszystkiem psy; a house—dom, houses—domy; a church—-wielka obfitość samogłosek, jakie się w języ- kościoł, churches—kościoły i t. p. Co do odmia-ku tym w ciągu wieków wyrobiły. Z tej mno- ny deklinacyjnej rzeczowników, to przy braku fle-gości i rozmaitości odcieni samogłosek wynika ksyi, dla oddania różnych względów, które my bezpośrednio przy nauce języka ang. wielka tru- wyrażamy za pomocą odmiennych w każdym przy-dność dokładnego ich wymawiania. Trudność ta padku zakończeń, język ang., podobnie jak i inne nie przedstawiałaby się w tak znacznych rozmia- analityczne (zob. Enc. str. 61), posiłkuje się przy* rach, gdyby jej pisownia obecna, przeważnie hi- imkami: of, to, from, with, in, kładąc je przed Btoryczna, w wielu razach zupełnie z fonetyczną nieodmienną formą rzeczownika; np. the king — sprzeczna, na każdym prawie kroku nie potęgo- król, of the king—króla, to the king—królowi, wała. Tak np. litera a w piśmie angielskiem słu- the king—króla, with the king - królem, in the źy do oddawania czterech różnych dźwięków sa- king—w królu. Podobnie w licz. mnog.: the kings — mogłosko wych: raz oznacza długie e, podobne do królowie, of the kings—królów, to the kings— é francuskiego w épée, np. family, paper, fare, królom i t. d. Jeden tylko przypadek 2-gi czyli do-mare; 2-gi raz oznacza a równe polskiemu a, np. pełniacz dzierżawczy (the possessive case) zacho-far, father; 3-ci raz a równe francusk. â w Cha- wał resztkę fleksyi, wyraża się bowiem przez do-lons, lub niemiec. aa i ah w wyrazach aal, wähl, danie na końcu rzeczownika spółgłoski s, którą np. fall, wali; i 4-y raz ma oznaczać a krótkie, w piśmie i druku oddziela się od wyrazu odcin-pośrednie między aie, zarywaj ące bardziej na e, kiem’ (the king’s—króla, father’s — ojca, man's — np. bat, fat, marry i t. p. W dwu więc razach człowieka), lub kładzie się sam odcinek, gdy rze-litera a jest obrazem dźwięku a lub zbliżonego czownik kończy się na s, x, ce, lub gdy jest uży-do a, w dwóch zaś przedstawia samogłoski zu- ty w liczbie mnog. (Moses’ writings—pisma Moj-pćłnie inne. Podobnie jedną literą o wyrażają żesza, Felix’ book —książka Feliksa; the kings’ — się w druku i piśmie dźwięki czworakie, z któ- królów, the soldiers’ duty — powinność żołnierzy rych dwa tylko bliskie są o, t. j. jedno o długie ! i t. p.). Taki dopełniacz dzierżawczy kładzie się (jak o niemiec., w wyr. bród, noth), np. bone, no, przed wyrazem, oznaczającym przedmiot posia-note, drugie o otwarte, pośrednie między o i a, dany, np. father’s room—pokój ojca, Pitt’s ora-np. for, forlorn, nor; dwa zaś inne wyrażają tory—wymowa Pitta i t. p. Przymiotniki stra-dźwięki od o zupełnie odmienne; jedno bowiem ciły zupełnie fłeksyę i używają się bez żadnej o wymawia się jak pols. u, np. do, losing, prove; odmiany, nie oznaczając niczem zupełnie rodza-drugie o podobne do e krótkiego: fog, hot, not jów, liczb i przypadków: rzeczownik, do którego i t. p. Tak samo 4 rozmaite dźwięki oznaczane przymiotnik należy, już dostatecznie względy te są jedną literą w; dwa różne brzmienia—znakiem wyraża; np. a good man—dobry człowiek, of a good i i dwa także odmienne znakiem e. Nie mniej- man—dobrego czł.; a good woman—dobra kosze trudności nastręczać się muszą przy wyma- bieta; good men—dobrzy ludzie i t. p. Osobli-wianiu dwugłosek, skoro np. ea ma się wymawiać wszą, iż przymiotnik, użyty w znaczeniu rzeczo-trojako; ei wyobraża 4 lub 5 brzmień; ie naj- wnika, ma znaczenie liczby mnogiej; np. the ri-mniej 3; zaś ou siedm brzmień rozmaitych i t. d. che—bogaci, the learned—uczeni, the strong— Pomiędzy spółgłoskami języka ang. charaktery- możni i t. p. Formy stopnia wyższego i najwyź-stycznem jest brzmienie th, właściwe gockiemu szego tworzą się za pomocą przyrostków podo-i innym staroniemieckim dyalektom. W angiel- bnych jak w niemieckim: -er lub -r i -est lub skim znak th wyobraża dwa odmienne brzmienia -st; np. hard—twardy, harder, hardest; wise—mą-syczące, czyli językowo - zębowo-przydechowe: je- dry, wiser, wisest; kind—grzeczny, kinder, kin-dno ciche jakby ls (I thank—dziękuję, breath— dest i t. p. Słowo angielskie zachowało resztki oddech, path—ścieżka), drugie głośne jakby dz odmiany fleksyjnej w czasach teraźniejszym i prze-(father, mother, paths i t. p.). W odmianach wy- szlym; formy innych czasów, i j. przyszłego, oraz razów, czyli we fleksyi, język ang. ograniczył się przeszł. nieokreślonego i zaprzeszłego, tworzy do najprostszych kategoryj logicznych. Naprzód, sposobem opisowym, przy pomocy t. zw. słów po-nadmienić należy, że, podobnie jak inne języki siłkowyck. Podobnie różne sposoby wyrażania analityczne, posiada on dwa przedimki: nieokreślny czynności, zwane trybami, jak tryb możebny, watt (an) i określny thef w jednej formie bez różni- runkowy i t. d., język ang. oddaje zapomocą cy rodzajów i liczb; np. a man—człowiek, a wo- form składanych z dwu lub więcej wyrazów, przy man—kobieta, a history — historya, an npple— pomocy tychże słów posiłkowych. Forma bezo-

koiiczmka utraciła dawne zakończenie anglosaskie an (np. cunnan—wiedzieć, gangan - chodzić) i oznacza się słówkiem to, położonem przed osnową nieodmienną słowa; znamię to stanowi zarazem różnicę formalną bezokolicznika słowa od podobnego rzeczownika; np. play —gra, to play— grać, walk - chód, to walk—chodzić, love—miłość, to love—kochać i t. p. Ta prosta forma, po usunięciu słówka to, służy zarazem za osnowę czasu teraźn. trybu oznaj., którego odmiana dotyczy właściwie tylko osoby 2-ej 1. p. i niezawsze 3-ej; w nich bowiem tylko występują końcówki: — est lub—st i s albo es, pozostałe zaś osoby obu liczb nie różnią się od osnowy, a do odróżnienia ich pomiędzy sobą służą zaimki osobowe, położone przed słowem: I—ja, thou —ty, he, she, it—on, ona, ono; we — my, you—wy, they—oni, one; np. I have— mam; thou hast—masz; he, she, it has -- ma; we have—mamy, you have—macie, they have—mają. Słów posiłkowych, niezbędnych przy tworzeniu form konjugacyjnych opisowych, liczą w języku ang. osiem: to have—mieć, to be—być, to do—czynić, to let—dóźwÓIic’, I cjan — mogę, mam władzę, siłę, I may—moj-ę, mam możność, I schall — powinienem, I will—chcę. Właściwie dwie tylko formy tych słów, t. j. czas teraźn. i przeszły, grają rolę pomocniczą w konjugacyi słów angielskich, I tak, słowo have jest pomocniczem przy tworzeniu czasu przeszł. nieokreślonego i zaprzeszłego wszystkich słów, np. I have loved- kochałem był...; he przy tworzeniu wszelkich form biernych: I am loved—jestem kochany, I vas loved— byłem kochany,...; do przy tworzeniu dwu form czasu teraźn. i przeszł. trybu oznajm. emfaty-cznego, dobitnego, np. I do love—kocham, I did love—kochałem; oraz przy formach przeczących i pytających, np. I do not say—nie mówię; do I say—czy mówię? d<> I not say—czy nie mówię? i t. p.; let przy formach tr. rozkaz., np. let me love—niech kocham, let him love—niech on ko cha,...; can i may przy wyrażaniu trybu możebne-go, np. I can love, I may love — mogę koGhaô, I could love, I might love —mogłem i mógłbym kochać,...; will i shall, tworzą formy czasu przyszłego, np. 1 shall luve —będę kochał, thou vilt love — będziesz kochał i t. d. Nadto język ang. tworzy właściwą sobie stuczną konjugacyę imiesłowową, dodając imiesłów czasu teraz, na -iinj danego słowna do wszystkich czasów słowa posiłkowego U be—być; w ten sposób wyraża czynność ciągle trwającą, ale niedokonaną, albo też, że coś innego zdarzyło się w czasie jej dokonywania; np. I am writing— piszę, jestem zajęty pisaniem; he is talking, while she is s > n g i n g - on rozmawia, gdy ona śpiewa; I was writing — pisałem, I have been writing—pisałem, I will be writing— pisać będę, I can be writing—mogę pisać, I could be writing mogłem pisać (i mógłbym p.) i t. d.— W składni, nie mniej jak i w użyciu form. zastępujących zatraconą ileksyę, widoczna jest ta sama prostota i logika. Pojęcia ogólne wyrażają się bez przedimka; cały porządek wyrazów w zdaniu oparty jest na logicznym rozwoju samej my-

śli: naprzód co? potem jak? kiedy? albo gdzie? Niekiedy przysłówek przegradza słowo czynne od należącego doń przedmiotu. Właściwością składni ang. są rozmaite konstrukcye imiesłowowe; i w nich panuję również stały porządek, do którego stosować się muszą rzeczowniki i przymiotniki; przez użycie takich zwrotów język zyskuje na sile i wyrazistości, nie potrzebuje się uciekać do zwykłych w innych językach form trybów łączących (conjunctiv’ow), lub przepełniania mowy zdaniami względnemi. — Język ang., jak każdy inny, dzieli się na różne dyalekty. Zarówno w staro, jak i w nowoangielskim, odróżniają trzy główne d.: południowy, zachodni i północny. Do południowego należą języki okolic, zwanych hrabstwami: Kent, Sussex, Surrey, Harap i Essex; nadto Norfolk, Suffolk, Cambridge, Huntingdon, Leicester i Rutland; wreszcie narzecza środkowe. Do zachodniego: Dorset, Somerset, Devon i Kornwall: prócz tego: Wilt, Berk, Oxford i Gloucester. Północny zaś dyalekt tworzą: Northumberland, Durham, York, Kumberlamï i Westmoreland. Przejście do dyalektu środkowego stanowi mowa okolicy Linkelnu. Do północno-angiel-skiego dyalektu zalicza się także narzecze szkockie, którem mówi ludność Szkocyi. Każda z powyżej wymienionych grup dyalektycznych posiada pewne osobliwości fonetyczne, formalne i leksykalne. Pomiędzy narzeczami, wymienionemi w 1-ej kategoryi, zasługuje na uwagę jedno ze środkowych, mianowicie wschodnie, z którego głównie rozwinął się ogólny język angielski.—Bardziej jeszcze, niż w samej Angin, w innych krajach, gdzie tylko wśród licznej ludności żyje mowa angielska, zezasem wytwarzać się muszą, pod wpływem miejscowych warunków, pewne wśród niej właściwości i zmiany. Dowodem tego język ang. w Stanach Zjedn. Amer. półn. Stosunek jego do języka ang. europejskiego, nie jest bynajmniej taki sam, jak pewnego dyalektu do swego języka. Jest on bowiem rozwinięciem dawniejszego języka ang. ludowego, pod wpływem nowszych dya-lektów angielskich. Przyczyniły się do tego w znacznej mierze właściwy duch amerykański i amerykańskie stosunki. Wśród tych-to warunków wyrobiły się w języku ang. Stanów Zjedn. pewne, mniej lub więcej wybitne różnice od europejskiego języka ang., polegające na oclmien-nem wymawianiu niektórych brzmień angielskich, oraz na śpiewności całej mowy, na wprowadzeniu pewnej ilości odrębnych wyrażeń i mnóstwa wyrazów nowych, przejętych częścią z języka in-dyan, częścią z języków tamtejszych przybyszów różnych narodowości (holend., franc., niem. i in.). Różnice te noszą nazwę amerykanizmów. Porów, dzieło M. Scheie de Vere’a „Americanisms; the English of the New World’ . Londyn 1872.—To samo dotyczy również języka angielskiego w Australii, w Indyach wschodnich, w Chinach, w Afryce połudn. i innych krajach. "W osobliwszy sposób rozwinął się język murzyń-sko-angielski w Ameryce, w Indyach zachodnich i Gujanie, pod wpływem języków afrykańskich.-

Zob. gramatykę Helmig van der Vegt’a Warszawa, 1849. E. Rvkaezewskiego: „Grama-„Proeve eener handleiding om ket Negerengelsch”, tyka języka angielskiego dla użytku młodzieży Amsterd. 1844. Dla badań dyalektów angiel- polskiej”, Berlin, 1853: w 8-ce wiel. Fr. Kuszla: skick utworzono w r. 1873 w Londynie towarzy- „Książka podręczna do uizenia się języka an-stwo „Englisk Dialect Society.” . Z pomiędzy gielskiego dla uczniów Szkoły Głównej w War-dyaiektów, szkocki posiada literaturę najpoka- szawie”, 1864 (kurs litografowany, folio ćwiart> źniejszą, bo sięgającą wieku XIV-go. Słowozbiór kowet. Fr. Kuszla: „Rozmowy podręczne dla po-szkocki zawarty jest w dziele Jamieson’a: „Ety- dróźującyck do Londynu polaków”, Warszawa, Biological dictionary of tbe Scottish", 2 tomy, 1857. Z dawniejszych: Ks. Antonowicz: „Grama-Lond. i Edynb. 1808; suplementów 4 tomy, tyka języka angielskiego dla polaków”, Wilno, 1841;dzieło to skracane było potem przez Johnston’a 1788; Haustem: „Sposób łatwy uczenia się czy-

1    Longmuir'a. Gruntownie dyalekty szkockie oprą- tac, podług reguł Sberidana i Walkera”, Wilno cował J. A. Murray w znakomitem dziele: „The 1806 i .Wypisy angielskie”, Wilno 1813. Kry-Dialects of the South of Scotland”. Lond., 1873, styn Lach-Szyrma (K. L-S.): „Książka wypisów (w Transactions of the Philological Society).— angielskich z słownikiem”, Warszawa 1828.— Ważniejsze dzieła gramatyczne o jęz. ang.: Lin- Ważniejsze słowniki angielskie: Webster: „Oom-Jley Murray: „An English Grammar, compre- plete Dictionary of the 'English Language”, -bending the principles and rules of the language“, pierwsze wydanie w New-Yorku, 1828; po nim

tials of English Grammar, for the use of schools“, Lond., 1877. Hyde Clarke: „A Grammar of the English Tongue, spoken and written, with an Introduction to the Study of Compara-

2    tomy, 8-e wyd. Lond. 1853. Whitney: „Essen- nastąpiły inne; ostatnie 1864-go roku, (folio

ćwiartkowe). Jest to najlepszy słownik angiel-sko-angielski; zawiera przytem obszerny wstęp o historyi języka, wymawianiu, pisowni i t. d. J. Worcester „A Dictionary of the English Lan-

umiejętną metodą odznacza się Gramatyka ang. Sweet’a Oxford, 1855. Latham’a: „The English Language“, 6-e wyd., Lond., 1862, praca oparta na badaniach uczonych niemieckich, przedstawia rozwój języka historyczny. Lounsbury: „History of the English Language“, New York, 1886. Najlepszem dziełem o historyi jęz. ang. jest praca J. A. Murray’a: „English Language“ (w Encyclopaedia Britannica). Gruntowne i naukowe opracowania gramatyki języka ang. znajdują się w literaturze niemieckiej. Do tych należą ważniejsze: E. Fiedler’a „Wissenschaftliche Grammatik der englischen Sprache“ (I. Sprachgeschichte, Lautlehre, Wortbildung u. Formenlehre), 2-e

son:

tive Philology“ 4-te wyd., Lond., 1879. Bardziej guage” Lond. 1860. Pod względem wartości znacznie niżej stoi od słown. Webstera Ch. Richard-„A New Dictionary of the English Language” Lond. 1844, 2 tomy w 4-ce wielk. Główną wartość tego słownika stanowią liczne cytaty, przytaczane w porządku chronologicznym. Strona etymologiczna jest przestarzała, bez wartości naukowej. W wydaniu z r. 1860 usunięto cytaty dawniejsze, a pozostawiono fantastyczne etymologie; dla tego wydanie to nie ma wartości. Od r. 1884 wydaje towarzystwo filologiczne w Londynie pod przewodnictwem swego prezesa James Murraya: „New English Dictionary.” Z niemieckich: E. Müller „Etymologisches Wörterbuch der Englischen Sprache”, 2 części, wyd. wyd. przez Eug. Kölbing’a, Lipsk, 1877; część 2-e Cöthen ISTB⁻— 9, praca gruntowna, uwzględ-

II,    zawierająca składnię i naukę o budowie wier- miająca badama~językoznawców angiel. i nie-szy, wydana staraniem C. Sachs’a, Lipsk, 1861. nriBcfcich. Thieme-Preusser: „Neues vollständi-Eduard Mätzner: „Englische Grammatik“, głó- ges kritisches Wörterbuch der Englischen und wne dzieło do języka dawnego; przy rozbiorze Deutschen Sprache” Baden-Baden 1859 i pó-zjawisk autor wychodzi z nowoangielskiego i po- źniejsze; część I stanowi najlepszy słownik pod-stępuje wstecz do epoki najstarszej. Wyd. 3-e, ręczny ang.-niem. F. Flügel: „Vollständiges en-Berlin, 1882—85, 3 tomy. C. Fried. Koch: „Hi- glisch-deutsches u. deutsch-englisches AVörter-storische Grammatik der englischen Sprache“, buch” 3-ie wyd. Lipsk. 1847. Wydanie nowe

3    tomy (I. Laut- u. Flexionslehre. II. Satzlehre. 4-te, p. t. „Allgemeines Deutsch-Englisches u.

III.    Wortbildung), wyd. nowe, Kassel, 1881.    E.-D. Wörterbuch” zupełnie przerobione przez

przedstawieniu zjawisk języka trzyma się me- J. G. Flügel’a. Newton J. Lucas: „Englisck-

tody nierównie słuszniejszej; za podstawę bowiem Deutsches u. D.-E. Wörterbuch” należy do naj-badania rozwoju języka bierze stan jego dawny lepszych; ostat. wyd. 1880, w Lipsku A. Hop-i rozpatruje kolejno zmiany późniejsze. Skutkiem pe: „Englisch-Deutsches Supplement-Lexicon” tego wykład odznacza się jasnością i przejrzy- Berlin, 1871, praca gruntowna, z lioznemi wypi-stością. J. Fölsing: „Lehrbuch für den wissen- sami z nowszych pisarzów. Najważniejsze sło-sckaftlichen Unterricht in der englischen Spra- wniki francuskie: Smith et Hamilton: „The Incite.” Wyd. 17-te, przejrzane przez C. van Da- ternational Englisch and French Dictionary.” len’a. Berlin, 1878, dzieło w Niemczech bardzo Hamilton et Legros: „French-Englisck Dictiona-cenione. Emil Kade: „Anleitung zur Erlernung ry” i Tibbins et Fleming: „Grand Dictionnaire der engl. Sprache und zum Übersetzen ins En- Anglais-français et français-anglais.” Słownik glische”, Hamburg 1877; i w. in. Z dzieł pol- trzech języków: „Vollständiges Wörterbuch der skich, nauce języka ang. poświęconych, zaznaczy- i deutschen, französischen u. englischen Sprache,” my: „Zasady języka angielskiego”, przez Bull’a, | 3 tomy, wyd. 10-te, Lipsk, Brockhaus, 1873.

(„Diekrankhaften Veränderungen der Haut, etc.”, 1840), że pot angielski jest osobliwą formą choroby prosówkowej (.Miliaria), której przebieg jest tak gwałtowny, że chory ginie, zanim wystąpi wysypka na ciele (ob. Canstatt: „Spezielle Pathologie u. Therapie”, 1847. Zw. Aufl. T. U, 211; Wunderlich: „Handb. d. Pathol, u. Ther. 1854,

T. IV, 272); nowsi patologowie nie wspominają wcale o tej chorobie. W dziełach starożytnych nie znajdujemy też żadnej o niej wzmianki; pierwszy raz wystąpiła gwałtownie w Walii r. 1485 p. n. „Sweating sickness”; druga, bardzo zabójcza epidemia ukazała w się r. 1517 w Londy-nie, trwała pół roku i przeszła do Calais; w r. 1528 powtórzyła się w podobnież gwałtowny sposób w Londynie, skąd przeszła już do Hamburga i rozszerzyła się szybko na całe Niemcy, Francy ę, Niderlandy, Danię, Polskę, Węgry, wszędzie krótko trwając, ale mnóstwo ofiar zabierając. W r. 1551 ponowiła się w Londynie, oszczędzając cudzoziemców. Dokładny opis epidemii zostawił J. Kaye („Caii de ephemera britanica” 1556). Na początku XVIII wieku wybuchła epidemia w Pikardyi p. n. „Suette des picards”,, gdzie przez długi czas w niższym stopniu się powtarza. Od tego czasu choroba zatraca już dawniejszy złośliwy, gwałtowny i zabójczy charakter, a pojawia się natomiast w postaci łagodniejszej choroby wysypkowej (prosówki epidemicznej) w różnych krajach i czasach, z wyjątkiem Lom-barayi i Sardynii, gdzie często jeszcze występuje groźnie w ograniczonych miejscach. Co się tyczy zaraźliwości, to pomimo wielu pozorów, nie można przecież przypisywać jej stanowczo własności przenoszenia się bezpośrednio z chorego na zdrowego; sposób szerzenia się choroby, powstawania i ustępowania epidemii, nie przedstawiają cech, obecnie dla zaraźliwości wymaganych; szczepienie dawało rozmaite wyniki (Parrot: „Mem. de l’acad. X”; Foucart: „De la suette miliaire” 1854). Choroba napastowała przeważnie kobiety; dzieci i starcy zapadali na nią rzadko; epidemie Angielski plasterek, papier lub kitajka, powie- wybuchały zawsze w lecie. Ważnem co do epi-czone inassą lepką, służące do nalepiania na demii XVIII w. we Francyi dziełem przysłużył miejsca lekko zranione, otarte, dla spojenia brze- się Binninger (w Berdet’a: „Mem. concern, les gów rany, ochronienia od powietrza, albo przy- fièvres pourprées et malignes... dès l’année trzymania opasek.    1/12).    _    Dr‘Ł'

W literaturze polskiej posiadamy Aleks. Chodźki: „Dokładny słownik polsko-angielski i angielsko-polski,” wydany w Berlinie u Behra, 1852, 2-ie wyd. tamże 1874, 2 tomy; tom 2-gi, ang.-pols., opracowany przez E. Rykaczewskiego, zawiera na wstępie: „reguły wymawiania angielskiego alfabetu,” przedstawione szczegółowo i dokładnie podług systemu Walkera (stanowią one część gramatyki ang. str. 1—13 tegoż autora, powyżej przytoczonej). Dzieła ogólne z zakresu filologii angielskiej: B. Schmitz: „Die neueste Fortschritte der französisch-englischen Philologie” Leipz. 1877. Joh. Storm: „Englische Philologie.” Anleitung zum wissenschaftlichen Studium der englischen Sprache. I. Die lebende Sprache. Heilbronn. 1881. Jest to przekład dzieła duńskiego tegoż autora p. t. „Englisk Filologie”, praca krytyczna, sumienna. Herm. Paul „Grundriss der germanischen Philologie” I tom, roźdź V, 8: „Geschichte der englischen Sprache” v. F. Kluge i w dodatku N. 4 Englische Mundarten v. J. Wright. Strassburg 1891. Wilh. Vietor „Einführung in das Studium der Englischen Philologie mit Rücksicht auf die Anforderungen der Praxis” Marburg in Hessen, 1888. Najważniejsze czasopisma poświęcone filologii an-giels.: Archiv für das Studium der neueren Sprachen” wydawane przez Ludw. Herrig’a; „Anglia,” Zeitschrift für englische Philologie,” wydaw. przez R. P. Wülcker’a, od roku 1887 w Halli; „Englische Studier” wydąwane przez E. Kölbin-ga od r. 1877 w Heilbronn. „Transactions of the Philological Society,” wychodzące od dawna w Londynie; „Trasactions of the American Philological Association,” wydawane w Bostonie.

A. A. Kr

Angielski metal, stop miedzi i cynku, koloru białego, odmiana mosiądzu. Używany jest przeważnie na wyroby drobnych sprzętów i zastawy stołowe; jako materyał kruchy, ustępuje innym stopom miedzi i u nas mało jest rozpowszechniony.

Angielski pot, (Sudor anglicus), nazwa choro- Angielski trank, ob. Arnica, by, powstałej epidemicznie po raz pierwszy w An- Angielskie gospodarstwo. Anglia należy do glii w XV w., przeniesionej następnie do innych krajów, w których rolnictwo już przed wiekami krajów, a w naszym jeszcze wieku w ‘Pikardyi znajdowało się w kwitnącym stanie, dzięki pod-i w Lombardyi spostrzeganej. Główną cechą jej bojom rzymian, którzy na Brytańskie wyspy za-były niezmiernie obfite poty kwaśne, na całem nieśli uprawę zboża, a następnie uważali je za ciele nagle występujące, strumieniami spływające jedną z najżyzniejszych prowincyj państwa. Rol-wśród gorączki, majaczenia, bicia serca, tęskno- nictwo brytyjskie miało wyraźną cechę rzymską, ty, omdlenia, ogólnego .upadku sił, w następstwie mianowicie gospodarstwo dwupolowe, w którem czego    zapada śmierć w kilku    godzinach albo    jedna część    pól była    obsiewana zbożem, druga

w paru dniach. W łagodniejszych wypadkach zaś ugorowała. Wzrastające zapotrzebowanie ziar-występuje po potach wysypka na ciele w ro- na było powodem zaprowadzenia w IX wieku, dzaju    prosówki i kończy się    wyzdrowieniem,    mniej więcej    za czasów    Alfreda W., to jest pra-

Istota    choroby, obecnie już nie    pojawiającej się,    wie w tymże    czasie, co    i w Niemczech przez Ka-

dotąd    dokładnie zbadaną nie została; wielu lęka-    rola W., gospodarstwa,    trzypolowego. Z nielicz-

rzy przychyla się do zdania Konr. H. Fuchs’a nych wiadomości, rozsianych po kronikach klasz-

u nor-

m zo-

>—

zwie-

w r.

iornycłi, można wnosić, iż przestrzeń uprawianych gruntów była bardzo małą i ograniczała się do pól, najbliżej mieszkań położonych. Resztę obszarów stanowiły rozległe lasy, łąki i pastwiska. Stąd chów bydła, a zwłaszcza trzody chlewnej, znajdującej w lasach dębowych i bukowych obfite pożywienie, przybrał znaczne rozmiary. Bitwa pod Hastings, która wydała kraj na łup Wilhelma Zdobywcy i jego normandzkich towarzyszy, zadała brytańskiemu rolnictwu cios stanowczy, po którym nieprędko podźwignąć się potrafiło. Pierwszem staraniem zwycięzców było upokorzyć i zniszczyć materyalnie miejscową ludność anglo-saskiego szczepu. Prześladowanie nie miało granic: zaprzeczano jej wszelkich praw obywatelskich, a nawet prawa własności. Rozlegle posiadłości zostały skonfiskowane i rozdarowane normandzkim baronom, a nieliczni pozostali właściciele ograniczeni zostali w swych prawach przez ogólną ustawę, narzuconą im przez zwycięzcę pod nazwą: „Księgi ostatecznego sądu” yUooms daybook). Kto mógł, unosił szczątki mienia i życie do bezpiecznej i niepodległej Szkoeyi, szczepiąc tam pierwsze zasady rolnictwa. Ci, co pozostali, pomimo materyalnej nędzy i prześladowań wszelkiego rodzaju, rozpoczęli cichą, niewidoczną prawie, ale wytrwałą walkę zabiegów i pracy przeciwko samowoli i przemocy, a skutki jej możemy podziwiać dopiero w naszych czasach. Normandzcy najeźdźcy mało się zajmowali rolnictwem, poprzestając na wyzyskiwaniu upośledzonych, którym pozostawili troskę o chleb powszedni, w krwawym pocie ich czoła. Za to z zazdrością strzegli wyłącznego prawa do zwierzyny w lasach, które się stały ich własnością. Zycie jelenia lab dzika więcej wTażyło mandzkiego barona, niż życie członków rodziny którego z jego anglo-saskick poddanych. W takich warunkach rolnictwo musiałoby uledz zupełnej zagładzie, gdyby nie klasztory, który stały nadane znaczne obszary nieuprawnej ziemi. Mnich, w zaciszu swej celi, dzięki elementarnej znajomości języka łacińskiego, studyował dzieła rzymskich pisarzy o rolnictwie i, zachęcany przez swych przełożonych, usiłował nabyte wiadomości stosować w praktyce i dawał przykład reszcie mieszkańców. Lecz przy takich warunkach o widocznym postępie nie mogło nawet być mowy; chleb żytni, jęczmień i bób, stanowiły podstawę żywności; gdy nieurodzaj pozbawił mieszkańców pożywienia, wówczas padały pod nożem całe stada bydła, owiec i świń, a zasolone ich mięso ratowało ludność od śmierci głodowej. Przy wielkiej obfitości łąk i pastwisk, chów rząt domowych był łatwy, a ilość ich bardzo znaczna, tak, że taki ubytek w jednym roku nie przynosił uszczerbku w gospodarstwie. W tej też okoliczności szukać należy przyczyny nawy-knienia do jiokarmów mięsnych, które w Anglii przetrwało aż do naszych czasów. Pierwszy brzask lepszego jutra dla angielskiego rolnictwa nastąpił z nadaniem przez Jana bez Ziemi .1215 tak zwanej „AVjelkiej karty” (Magna char

ta), poręczającej każdemu swobodę i prawa 'własności. Ustanowienie Izby niższej w parlamencie dało możność wszystkim mieszkańcom, za pośrednictwem obieranych przez siebie reprezentantów, przedstawiać. swe krzywdy, potrzeby i żądania pod rozpatrzenie Ciała prawodawczego, które nie zaniedbało zwrócić uwagi ua stan handlu, przemysłu i rolnictwa. Wobec niewyrobionych jeszcze pojęć ekonomicznych, wywóz zboża, jako podstawy pożywienia ludności, surowo był wzbroniony dla zapobieżenia ewentualnej klęsce głodowej. Zakaz ten został częściowo zniesiony w 1461 roku, a dopiero za panowania królowej Elżbiety dozwolony został nieograniczony wywóz zboża. Później prawodawstwo wpadło w inną, niemniej szkodliwą ostateczność, naznaczając premia za zwiększony wywóz zboża, co przynosiło korzyść bogatym, lecz krzywdziło uboższych, sztucznie podnosząc ceny zboża. Niepodobna nam w tym krótkim artykule postępować krok za krokiem za postępem angielskiego rolnictwa, który, jak zresztą wszędzie, był powolny, zanim nareszcie rozwinął się do stopnia, na jakim je dzisiaj widzimy. Dość powiedzieć, że jeszcze w końcu XVII stulecia stan rolnictwa w Anglii nie wiele był lepszym od tego, jaki widzimy w krajach najbardziej pod tym względem zaniedbanych stałego lądu Europy. W miarę przyrostu ludności, a wskutek tego rozwoju handlu i przemysłu, w początkach XVIII wieku obudził się w rolnikach duch spekulacyi. Zaczęto karczować lasy, poddawać uprawie- odłogiem leżące grunta, poprawiać rasy zwierząt domowych. Na miejsce dotychczasowego prawa dzierżawnego, z terminem dowolnym (at will) dla obu stron, zaczęła wchodzić w użycie długoletnia dzierżawa, co dało możność inteligentnym i zamożnym dzierżawcom wkładania znacznych kapitałów w przedsiębiorstwo, przewyższających kilkakrotnie czynsz dzierżawny. Doświadczenie przekonało, że udoskonalenie uprawy i dochód z ziemi wzrastały równomiernie z długiemi kontraktami dzierżawnemi. Dzierżawa bowiem jest charakterystyczną cechą angielskiego gospodarstwa, gdzie drobna własność ziemska nie istnieje, a wielcy posiadacze ziemi osobiście nie trudnią się gospodarstwem, lecz poprzestają na czynszu, płaconym im przez dzierżawców. Pomimo to, wpływ ich na stan gospodarstw jest bardzo wielki. Przy wrodzo-nem zamiłowaniu anglików do życia wiejskiego, każdy posiadacz ziemski stara się jak najwięcej czasu w dobrach swoich przepędzać, a obcując ze swymi dzierżawcami, wspiera ich radą, wskazówkami, zachętą do nabywania coraz obszerniejszej wiedzy rolniczej. Dążenie do ulepszeń w rolnictwie stało się powodem licznych prób i doświadczeń, które nie mogły się obyć bez strat i zawodów. Tak, naprzykład, Jethro Tull, wd-dząc, jak okopywanie i obsypywanie roślin podczas ich wzrostu korzystnie wpływa na podniesienie plonów, doszedł do wniosku, że jedyny pokarm roślinny stanowi miał ziemny, jak najdrobniej sproszkowany, i że rolnik może się obejść

bez nawożenia gruntów. Stosownie do tego urzą- tym urodzaju cło było odpowiednio zmniejszane; dził całe swoje gospodarstwo. Jak łatwo się do- przy zupełnym zaś nieurodzaju cło schodziło do rnyślić, po kilku latach doznał zupełnego zawo- zera i przywóz nie podlegał żadnej opłacie. Było du. A jednak z gruntu mylna ta teorya stała to zatem sztuczne podniesienie cen na korzyść się punktem wyjścia dla uprawy rzędowej i wy- wielkich posiadaczy ziemi, z krzywdą dla klas nalezienia całego szeregu machin i narzędzi, któ- pracujących, zmuszonych drogo płacić za chleb remi się dzisiaj angielscy rolnicy posługują i któ- powszedni. Stan taki przed pięćdziesięciu laty re coraz więcej się rozpowszechniają na stałym wywołał żywą opozycyę w Izbie gmin i dał po-lądzie Europy. Nie można przytem zaprzeczyć, czątek t. zw. „lidze przeciwko prawom zboźo-że domysł TulPa 0 pokarmach roślinnych, jak- wym” (anti-corn-law league), na której czele sta-kolwiek niezgodny z rzeczywistością, stał się nęli: Bright, Cobden i inni. Walka w parla-jądrem t. zw. „teoryi mineralnej”, którą następ- mencie toczyła się długo. Najwięcej zaintereso-nie Liebig i jego następcy tak świetnie rozwinęli wani w utrzymaniu praw zbożowych właściciele na podstawie badań ściśle naukowych. Systemów zieirscy, jako członkowie Izby lordów, dowodzili zmianowania jest w Anglii bardzo wiele, lecz konieczności takiego porządku rzeczy w interesie głównym ich typem jest tak zwana „Norfolcka” swych dzierżawców, którzy przez zniesienie opie-kolej plonów, mianowicie: 1. rośliny okopowe, 2. ki celnej byliby przywiedzeni do ruiny i straci-jęczmień z koniczyną, 3. koniczyna, 4. pszenica, liby bezpowrotnie ogromne kapitały, wyłożone na Albo, co się teraz częściej zdarza, zamiast po- zakupno machin, ulepszonych narzędzi, nawozów wyższej czteropolowej rotacyi, jest w użyciu pię- pomocniczych, drenowanie i t. p. ulepszenia. Prze-ciopolowa, różniąca się od poprzedniej tern, że ciwnicy ich zaś przekładali, że są w błędzie, że koniczyna pozostaje na polu przez dwa lata i słu- prawa zbożowe przynoszą korzyść nie dzierżaw -ży jako pastwisko dla bydła i owiec. Wyjątko- com, płacącym wysokie czynsze, ale tym tylko, wy, nadmorski klimat Anglii, ciepły lecz wilgo- którzy te czynsze pobierają. Przez zniżenie za-tny, sprzyja szczególnie uprawie roślin okopo- tern czynszów stanie się zadość interesom i dzier-wych i traw pastewnych. Stąd rzepa (turnips), żawców, i mas ludności. Działalność ligi odnio-stanowiąca podstawę żywienia bydła opasowego sła skutek i w roku 1846, za ministeryum Roberta i owiec ras mięsnych, dochodzi w Anglii do ol- Peel’a, prawa zbożowe zostały uchylone. Bezpo-brzymich rozmiarów, jest soczystą i strawną dla średniem tego następstwem było wytężenie sił zwierząt, podczas gdy w śródlądowym klimacie kapitału i pracy w kierunku podniesienia docho-środkowej i wschodniej Europy jest drobną i drze- dności gospodarstw do maximum. Całe floty wiastą. Rośliny i trawy pastewne odznaczają się handlowe zabierały z wybrzeży amerykańskich niezwykłą szybkością wegetacyi. Stwierdzono, że ładunki guana i saletry chilijskiej; nie wahano przyrost tych roślin w angielskim klimacie wy- się grzebać w dawnych pobojowiskach dla zuży-nosi 1 stopę, w czasie, w którym na stałym lą- tkowania na nawóz kości poległych. Mechanika dzie Europy dosięga zaledwie jednego cala. Ko- i sztuka inżynierska czyniły wysiłki w celu zao-niczyna daje 3 ukosy, rajgras angielski 5. Przy patrzenia rolnictwa w machiny, zastępujące dro-takiej obfitości paszy zielonej, łagodny klimat gą pracę ludzi i zwierząt, przez powszechne za-pozwala na pozostawianie zwierząt domowych na stosowanie siły pary do posług w gospodarstwie, pastwisku przez przeciąg całego prawie roku, a zwłaszcza do uprawy gruntu, aby tylko pro-z bardzo niewielkiemi przerwami. Stąd gospo- dukcyę uczynić jak najtańszą. Nie pogardzono darstwo angielskie, w typowej swej postaci, ma i teoretycznemi wiadomościami. Angielski rolnik charakter przeważnie pastwiskowy i nadaje tę tern się odznacza, że umie oceniać donośne zna-cechę krajobrazom angielskim. Produkcya zbo- czenie prasy i nie zaniedbuje żadnej sposobności źa, mianowicie pszenicy, jako chlebnego ziarna, do uzupełnienia swej teoretycznej wiedzy, radząc i jęczmienia, jako materyału do wyrobu w po- się specyalistów, skoro widzi, że jego zasoby wie-wszechnem użyciu będącego napoju—piwa, scho- dzy w danym razie nie są wystarczające. Wiel-dzi na drugi plan, gdyż nawet przy najlepszym kie korzyści przynoszą rolnikom stacye doświad-urodzaju cała produkcya krajowa stanowi żale- czalne, licznie rozsiane po całym kraju; dość dwie drobną cząstkę ogólnej konsumcyi, przy wspomnieć takie zakłady, jak pracownia chemi-olbrzymiem zaludnieniu wielkich miast, jako czna przy królewskiem Towarzystwie rolmczem ognisk handlu i przemysłu. Dość wspomnieć, że w Londynie pod kierunkiem prof. Way’a; stacya sam Londyn liczy obecnie do 5,000,000 mieszkań- doświadczalna w Cirencester, zarządzana przez ców. Dowóz zatem zboża z zagranicy jest ko- prof. Völcker’a; pracownia chemiczno-rolnicza niecznym, a cała produkcya krajowa ma zawsze w Belfast, prof. Hodges; w Liverpool, d-ra Row-zbyt zapewniony. Na tej podstawie, prawodaw- landson; w Kensington, prof. Nesbit’a i najwięk-stwo, w interesie właścicieli ziemskich, obłożyło sza ze wszystkich, w Rotbamsted, założona przez zboże, przywożone z zagranicy, opłatą celną, po- pp. Gilbert i Lawes. Pomimo tych wszystkich dług sztucznie obmyślanej, zmiennej taryfy, zwa- usiłowań, bogate rolnictwo angielskie nie uniknę-nej skalą ruchomą (sliding scale). Podług niej, ło przesilenia, ciążącego dziś nad całą Europą, w razie nadzwyczaj obfitego urodzaju, cło od zbo- dzięki olbrzymiej produkcyi zbożowej Ameryki ża zagranicznego dosięgało wysokości, równrjącej północnej i Indyj wschodnich. Pod jej naciskiem się prawie zupełnemu zakazowi; przy mniej obfi- wielu dzierżawców w Anglii ujrzało się w konie-

28

KDcjklopedja Powszechna llustr. T. 111.

czności zwinąć gospodarstwo, nie będąc w stanie longs=l.U56 miii ang.=l609.3295 aa.=l.50857 opłacać wysokich czynszów dzierżawnych wobec wiorsty. 3) Mila morska czyli ang. mila geogr_ gwałtownego zniżenia cen na zboże. Tacy je- (sea mile, geographical mile), używana, dnak nie upadają na duchu, ale przenoszą się i przez inne narody jako mila żeglarska, =7g<* za ocean, gdzie wsparci tanim kapitałem, jaki stopnia równika=2028.633 y.= 1854.965 m. Każ-drogą kredytu łatwo mogą znaleźć w sw^j oj- dej z tych mil idzie trzy na jednę league (go-czyźnie, z korzyścią wyzyskują dziewicze obszary dżina drogi, lieue), są więc trojakie lea-dalekiego zachodu (far-West) Stanów Zjednoczo- gwes.—Miary gruntowe: Acre albo acre of nych lub Kanady. Indye, pomimo niewyczerpa- land (akr, morg)=4 roods=160 quadrat-rods nęj żyzności swej ziemi, nie nęcą przesiedleńców, = 4840 y. kwadratowych = 40.467838 arów; już to z powodu klimatu, zabójczego dla europej- 30 akrów=l yard of land; 640 akrów=ł mile ozyków, już to dla suszy, często nawiedzającej of land, jest to urzędowa brytańska mila kwadr, te okolice i obracającej w niwecz zabiegi rolni- Miary sześcienne: Yard sześć, (cubic yard) =27 ka, któryby chciał zastosowaniem sił kapitału dźwi- stóp sześć.=0.76453427 stera. Register ton gnąc rolnictwo i zapewnić sobie przeciętny, mniej przy wymiarach okrętował00 stóp sześć.; pospo-więcej pewny, dochód. Rezultaty takie osiągają lita ton of shipping (tonna okrętowa, łaszt się w indyach, wibec wrogich sił przyrody, jedy- okrętowy)=40 st. sześć.; wielkość ta wszakże jest nie wyzyskiwaniem taniej pracy mrowiska krajo- dosyć różna dla różnych towarów. Jednostką wej ludności.    stR miar objętości jest imperial-gallon (ga-

Angielskie kolonie, ob. Brytania W.    lon państwowy), który przy stanie barometru 30

Angielskie miary i wagi. Akt parlamentarny cali ang. i w temperaturze 62°F., czyli IS¹/,⁰ R.. za-z 17 czerwca 1824 r. zarządził zaprowadzenie wierać malO funtów avoir du poids, czyli 70000 jednostajnych miar i wag w trzech królestwach troygranów wody dystylowanej; 1 imp. gallons zjednoczonych, i miary te weszły w użycie od 1    4.54358187 litrów, czyli kwart warsz. Dalsze mia-

(dwts), po 24 granów; 1 troy-funt zatem = 5760 troygranów, 1 funt avdps=7000 troy granów. Przy ważeniu drogich metali 1 gian '(grain) dzieli się dalej na 20 mites, po 24 doits, po 20 periots, po 24 blanks. W banku angielskim od r. 1852 używają się uneye i ich części dziesiętne (przy złocie tysiączne, przy srebrze tylko dziesiąte części uncyj), Troy-funt =373.24195 gramów—0,822857 funta avdps. 100 troy-funtów =37,324195 kgr.=91,143 f. ross. = 92,044 funt. warsz. Przy oznaczaniu próby złota dzieli się troy-funt na 24 karaty, po 4 grany, po 4 quarts,

styczsia 1826, ped nazwą „imperial measures”, ry są—do ciał sypkich: 1 quarter=8 bushels po t. j. miar państwowych. W r. 1864 dozwolonym 8 galionów. 100 imp. quarters=2.90789 hektolitr, został podbiał dziesiętny miar urzędowych, a za- —2.212 korcy warsz.—1.385 czetwierti. Do ciał razem użycie miar metrycznych.—Jednostką miar ciekłych: 1 tun—4 hogsheds (oksefty) po 63 ga-cfługości jest „imperial yard“, którego pierwo- lony, po 4 quarts, po 2 pints, po 4 gills. 100 w«zór (parliamentary standard) z r. 1760, uległ imp. gall.=l 13.589 garncy warsz.=36.942 wia-zniszczeniu przy pożarze gmachów parlamentar- der ross.—Wagi. Grzędową jednostką wag, na nych w r. 1834. Podstawą obecną yarda jest podstawie aktu parlamentarnego z r. 1855, jest długość sekundowego wahadła matematycznego funt avoirdupois, którego pierwowzór normal-w Londynie, wynosząca 39.1393 cali ang., któ- ny stanowi egzemplarz platynowy z r. 1844, zło-rych to cali yard zawiera 36. Yard = 3 stopom żony w urzędzie skarbowym w Westminster. Ko-(feet, w liczbie pojedyńczej foot) po 12 cali pie jego znajdują się w mennicy, w Royal So-(inches). Cal (inch) dzieli się bądź na 10 linij, cięty, w obserwatoryum w Greenwich i w nowym bądź na 12 linij po 12 sekund, po 12 tercyj pałacu westminsterskim; ta ostatnia jest zamuro-(tbirds), bądź na 8 ósemek (eights), bądź też wana. Wagi ang. rozpadają się na dwie katego-na trzy ziarna jęczmienne (barley corns). Sio- rye: 1) Wagi handlowe czyli wagi avoir dupa, = y₃ yarda, według oznaczeń dokonanych pois: Funt (pound)=16 uncyj (ounces, przez w. r 1866 w urzędzie artyleryi w Southampton, skrócenie oz) po 16 drachm, po 3 skrupuły, po —0.304797264 metra; stopa rossyjska jest toż 10 granów avoirdupois. Hun dred w ei ght (cwt) samo co stopa angielska =1.058 stopy nowopol- ezyli eetnar=4 quarters po 28 funtów. Tona skiej czyli warszawskiej. Yard =0.91439179 me- =20 cwt, czyli 2240 fantów. Według porównania tra =1.587 łokcia warszawskiego =1.28571, t. j. z kilogramem archiwialnym w Paryżu w r. 1855, I²/, arszyna. Metr =1.09362311 yarda. Yard funt avdps = 453,5926525 gramów. 100 funtów dzieli się też na 4 quarters po 4 nails; oprócz avdps=45,359 kgr. —110,764 funt. ross. = lll,859 niego są jeszcze w użyciu english ell, łokieć funt. warsz. 2) Wagi men niez ne, «żyli wagi ang. =17^ yarda, flemish ell, łokieć flamandz- troy, używane w ogóle do ważeń ściślejszych: ki czyli brabancki =³/₄ yarda, french ell, ło- Troy-pound = 12 uncyi (oz), po 20 pennyweights kieć francuski =iy,₂ yarda. Używają się też: palm=3 calom, span=9 calom, cubit=18 calom, hand=4 calom. W miernictwie: fathom (sążeń)=2 y =6 stopom; geometrical pace (krok mierniczy)=5 stopom; pręt (pole, perch, rod czyli lug)=5y₂ yardom=5.029155 m.; furlong = 40 prętom=220 yardom. Miary drożne:

1) Co się pospolicie nazywa milą ang. (english mile) jest to mita londyńska (london mile) = 5000 st.= 1523.986 m. = l³/₇ wiorsty =przeszło 7s geogr. 2) Urzędowa mila bry-tftńska (statuto mile, british mile)=8 fur-

przy oznaczaniu zaś próby srebra na 12 uncyj po 20 dwts. Jako funt aptekarski dzieli się troy-funt na 12 uncyj po 8 drachm, po 3 skrupuły, po 20 granów czyli minims, i tu zatem = 5760 granów. Przy handlu różnemi towarami używają się zresztą różne wagi obyczajowe.    s- K-

Angielskie monety. Jednostką monetarną jest funt szterling (pound czyli livre sterling, przez skrócenie Ł), dzielący się na 20 szylingów (shillings, sh) po 12 pensów (pence, w licznie poje-dyńczej penny, d). Jako moneta złota nazywa się funt szterling suwerenem (sovereign). Waluta jest złota. Według ustawy menniczej z d. 22 czerwca 1816 r., suweren czyli funt szterling jest monetą wagi ¹⁶⁰/₆₂₃ troy-uncyi czyli 7.988 grama złota „standard,“ t. j. złota normalnego czyli menniczego, mającego próbę u/i₂' Z troy-funta złota menniczego bije się 46²⁹/₄o suwerenów. Suweren zatem przedstawia wartość 6 rs. 26.8 kop.=25.22 franko w=20.429 marek. Przed ustawą r. 1816 miał funt szterling tęż samą wartość, nie bito go jednak jako oddzielną monetę: monety złote stanowiły wtedy gwinee wartości 21 szylingów. Oprócz suwerenów są też monety złote wartości 5, 2 i ‘/₂ suwerenów.— Moneta srebrna ma znaczenie jedynie monety zdawkowej, przy wypłatach nikt nie jest obowiązany przyjmować jej więcej nad 40 szylingów. Biją się korony (crowns) czyli sztuki 5-o szylingowe, dalej półkorony, szylingi, półszylingi (sixpence), oraz sztuki mniejsze, głównie dla Indyj. Moneta drobniejsza do r. i860 bita była z miedzi, obecnie z bronzu (95 części miedzi, 4 cz. cyny, 1 cz. cynku); biją się pennies po 1 penny, halfpennies po l/₂ penny i szelągi (forthings) czyli V₄ penny. Dla kolonii brytnńskich biją się niektóre inne jeszcze monety.—Bicie monety złotej zostaje pod zarządem banku angielskiego, urcędnicy jednak mennicy uważają się za urzędników państwowych; bicie' zrś monety srebrnej i bronzowej jest wyłącznym przywilejem państwa. Moneta papierowa jest tylko prywatna, głównie noty banku angielskiego, które mają obieg przy-musov.-y i stanowią główny środek wymienny. Bank tylko angielski ma prawo domagania się złota przy wypłatach; natomiast na żądanie jest moneta papierowa każdej chwili wymieniana na złotą. Angielskie ogrody, ob. Park.

Angielskie panny, albo córki pobożnej Maryi Ward, angielki, k^óra w 27 roku życia swego, po wielu przeszkodach i prześladowaniach, przy poparciu infantki hiszpańskiej, Eugenii, zdołała założyć w Niderlandach, w Graveline, klasztor dla swoich wspórodaczek, zmuszonych, jako katoliczki, opuścić Anglię. Zgromadzenie to, poświęcone wychowaniu dziewcząt, założycielka poddała pod surową regułę ś. Klary, pod bezpośrednią jurysdykcyę biskupa. Przez dziesięć lat starała się, aby oddano je pod regułę towarzystwa Jezusowego, lecz bezskutecznie. Nareszcie, na wstawiennictwo biskupa St. Omer, papież Paweł V polecił kon-gregacyi koncylium trydenckiego zbadać instytucję Panien angielskich i wkrótce zgromadzenie mogło już przyjmować panny ze wszystkich krajów. Papież Grzegorz XV pozwolił Maryi Warci zakładać domy swego zgromadzenia w Rzymie, oraz po innych miastach włoskich. R. 1627 założyła ona klasztor w Monachium i powołała do niego 12 panien z Kolonii. Skutkiem wszela-koż powziętych wątpliwości co do czystości jej wiary, papież Urban VIII poddał ją egzaminowi i tymczasowo pozamykał jej domy. Egzamin nie wypadł na jej niekorzyść, mimo to wszakże zgromadzenie zniesionem zostało bullą z d. 13 stycznia 1630 r. Panny angielskie poddały się z pokorą wyrokowi, jednakże elektor bawarski, Maksymilian, wyjednał dla nich u papieża pozwolenie, na pewnych warunkach, zgromadzenia się i prowadzenia życia wspólnego. Bullę z d. 13 stycznia 1630 r. poczytano za uchyloną, a Klemens XI potwierdził nanowo zgromadzenie 15 czerwca 1703 r. Zgromadzenie to na swe przełożone wybierać może tylko osoby rodu szlacheckiego i dzieli się na trzy klasy: panny stanu szlacheckiego, panny stanu miejskiego i siostry konwerski; ale wszystkie te klasy zrównane są z sobą pod względem jednostajności ubioru i reguły życia. Ściśle nie są one zakonicami, nie mają klauzury, nie czynią ślubów uroczystych, składają tylko śluby proste, roczne lub trzyletnie: czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. (Ency-klop. kościelna).

Angielskie piwo, ob. Ale.

Angielskie prawodawstwo. We względzie nader ograniczonej liczby stosunków prawnych, współczesne prawodawstwa większej części państw cywilizowanych zachowały moc ustalonym pomiędzy ludnością krajową zwyczajom. Wszędzie niemal zwyczaje takie zastąpione zostały, bądź przez oparte na nich, bądź przez stanowiące samodzielne utwory prawodawcze, ustawy pisane, lub nawet systematyczne zbiory ich postanowień, czyli tak nazwane Kodeksa. Przeciwnie w królestwach połączonych: Anglii, Szkoeyi, Irlandyi, najistotniejszą część prawodawstwa stanowi prawo niepisane, na odwiecznych zwyczajach polegające, tak zwane prawo p os p o lite (Common Law), w stosunku do którego, jako reguły, prawo stanowione {Statute Law), wyjątku niemal ma znaczenie. Prawem niepisanem są nietylko zwyczaje powszechne całego kraju, ale i zwyczaje szczególne pewnych części królestwa, a nawet prawa, zachowywane w pewnych tylko sądach, mianowicie rzymskie i kanoniczne, które jedynie przez zwyczajowe ich stosowanie w sądach tych moc pozyskały. U dawnych saksonów zwyczaje sądowe przekazywały się tylko ustnie. Obecnie pomniki i dowody ich istnienia przedstawiają regestra rozmaitych sądów, zbiory sprawozdań i wyroków sądowych oraz traktatów znakomitych prawozna-wców, które przechowały się i doszły do naszych czasów ze starożytności najdawniejszej. Prawo to niepisane, bo w początkach ustanowienia swego nie było zredagowane na piśmie, a moc i dzielność swoją czerpie tylko z długowiecznego, sięgającego czasów niepamiętanych, używania i po-

wszecłmego przyjęcia w królestwie. Niema dotych- niem lordów duchownych i świeckich, oraz gmin, czas żadnego zbioru urzędowego praw takich, tylko zgromadzonych w parlamencie (Blackstone). Naj-pisarze wspominają, a nawet w prawach króla Ed- dawniejszem z praw, które ogłoszone zostały warda znajduje się ślad wyraźny, że za czasów w zbiorze statutów angielskich, jest sławna „Ma-jego ojca, Alfreda, zwyczaje prowincyonalne zo- gna Charta”, zatwierdzona przez parlament w 9-ym stały skompilowane w kodeksie sądowym, zwanym roku panowania Henryka III. Statuty są albo og ól-D om ebook, po łacinie Liber judicialis, który je- ne, albo specyalne, publiczne lub pry-dnakźe zaginął. Temu samemu losowi uległ watne. Statut albo akt ogólny lub publiczny jest zbiór późniejszy, który, jak twierdzą niektórzy regułą powszechną, dotyczącą narodu całego. Są-autorowie dawni, ułożył był i ogłosił Edward Wy- dy obowiązane są mieć taki statut na względzie, znawca, a który miał być właściwie powtórzeniem chociaż na jego rozporządzenie wcale nie powo-Domebook’u Alfreda z dodatkami i ulepsze- łuje się strona, której pretensya na niem jest niami, których potrzebę półtorawiekowe doświad- opartą. Akty specyalne i prywatne są właści-czenie wskazało. Prywatny, systematycznie uło- wie wyjątkami a nie regułami, bo mają na celu żony zbiór, pod tytułem Common Law (Di- indywidua, oraz interesy prywatne; sędziowie nie gest) wydany został w Londynie przez Fischera, są obowiązani do ich stosowania, jeżeli im nie Słusznie bardzo stawia Blackstone, w swym sła- zostaną przedstawione i strona interesowana nie wnym komentarzu praw angielskich, pytanie: domaga się formalnie ich zastosowania. Statuta jak poznać, co jest dawnym zwyczajem i maksy- są także albo: ogłaszaiącemi prawo pospolite (de-ną? i kto to ma stanowić o mocy i znaczeniu praw claratory ), co ma miejsce, gdy pewne postanowie-takicb?—„Sędziowie — odpowiada ten znakomity nie prawa takiego wyszło ź użycia, albo podległo prawoznawca. — Oni-to są zachowawcami praw, sporowi, a parlament uznaje za stosowne, in per-żywemi wyroczniami, powołanemi do stanowienia petuum rei testimonium i dla usunięcia wszelkich we wszystkich przypadkach wątpliwych, a zobo-wiązanemi przez przysięgę do wyrokowania zgodnie z prawem krajowem.” Za wskazówki w tej mierze służą im zbiory wyroków i poprzedzających one postępowań, spisywane starannie i przechowywane pod nazwą records w zachowaniach publicznych, na ten cel ustanowionych; do nich też uciekają się sędziowie nierzadko, gdy się przedstawia kwestya trudna, co do której przykłady dawniejsze mogą dostarczyć światła i pomocy. „Jest to bowiem regułą powszechnie przyjętą, że należy się trzymać rozstrzygnięć poprzednich, gdy się przedstawiają te same okoliczności sporu, aby utrzymać stałą i mocną szalę sprawiedliwości, i nie dozwalać jej chwiać się na wszystkie strony, wedle opinii każdego nowego sędziego.” Nawet w razach, gdy prawo zwyczajowe okazuje się oczywiście niedorzecznem i nie-sprawiedliwem, sędzia nie może się uchylić od jego zastosowania inaczej, jak stawiając na drodze interpretacyi uzasadnione wnioski, że to, co ono zdaje się stanowić, nie jest prawem,'czyli, że dotychczasowe tłómaczenie jego było fałszywem, owszem, stosować je powinien, gdy jest zgodne z dawnemi zasadami. W ogólności tedy regułą jest w jurysprudencyi angielskiej: że „decyzye sądów są dowodami tego, co stanowi prawo pospolite.” Zbiory takich decyzyj, wraz ze skróco-nemi sprawozdaniami procedur w sprawach odnośnych, ogłaszane były stale, kosztem korony, poczynając od panowania Edwarda II do czasów Henryka VIII, w tak nazwanych Yearbooks, to jest rocznikach; później jednakże zwyczaju tego zaniedbano, natomiast ogłaszaniem ich zajmowali się znakomici pisarze prywatni, głównie prawnicy. Najcenniejszemi z takich zbiorów są te, które ogłosił lord główny sędzia (chief justice) Edward Coke. Prawami pisanemi w Anglii są statuta, akta i edykta, wyszłe od majestatu królewskiego, a powzięte za radą i przyzwole-

trudności, ogłosić, co jest i było zawsze prawem pospolitem; albo naprawiającemi pewne wady tego prawa (remedial). Zbiór statutów i aktów parlamentu angielskiego wydany także został przez wymienionego wyżej Fischera, pod tytułem „Statute Law.” Prawo pospolite i prawo stanowione nie są jednakże wyłącznemi podstawami rozstrzygnięć władzy sądowej w Anglii. Prawodawstwo tamtejsze, osobnym, na ten cel ustanowionym organom tej władzy, tak zwanym „sądom słuszności”, porucza w pewnej mierze łagodzić surowość prawa, zwłaszcza w przypadkach, gdy, wedle określenia G-rotiusa: lex non exacte definit, sed arbitrio boni viri permittit (gdy prawo nie określa dokładnie, ale uznaniu zacnego męża pozostawia). O sądach tych i zakresie ich władzy mówić będziemy w artykule następnym. (Porówn.: Blackstone „Commentary of the English Law”. Część dzieła tego pod tytułem „Prawo kryminalne angielskie, przez Wilhelma Biackstonë’a zebrane“ w przekładzie polskim T. Ostrowskiego, wyszła w dwóch tomach, w Warszawie, w drukarni Schola-rum Piarum w r. 1786. Por. także dzieło Glas-sona, powołane w końcu artykułu następnego.

Angielskie sadownictwo. Organizacya sądownictwa w połączonych królestwach Wielkiej Brytanii, istniejąca obecnie, różni się wielce, a ta, na której miejsce ona wstąpiła, po ostatnich reformach okazywała różnice jeszcze większe od u-rządzeń władz odpowiednich w innych państwach ucywilizowanych. Jak wszelkich praw angielskich, tak i tej poprzedniej, a poniekąd i dzisiejszej or-ganizacyi, początków i wzorów szukać należy w zwyczajach zamierzchłych wieków. Do ostatnich czasów rozróżniano, i teraz jeszcze rozróżniają w niektórych przypadkach, jurysdykcyę prawa pospolitego ( Common Law, ob. art. poprzedni) od jurysdykcyi słuszności (equity). Sądy prawa pospolitego opierały wyłącznie swoje wyrzeczenia na rozstrzygnięciach poprzednich, na forum-

F. J

łach przestarzałych; niedogodności jednakże, ja- razach przez sędziów zwykłyeh. W ogólności są kie stąd wynikały, stały się tak rażąceuii, że, po- osobne sądy dla spraw cywilnych, osobne dla czynając od wieku XIII, kanclerz państwa uznał spraw kryminalnych. W materyi cywilnej, sądem za rzecz niezbędną wstrzymywać wykonanie wy- pierwszej instancyi jest sąd hrabstwa. Myliłby roków, które się sprzeciwiały słusznośei, albo wy- się jednak, ktoby sądził, że tak, jak to ma miej-mierzać sprawiedliwość w przypadkach, gdy pra- see w innych państwach, rozpoznaniu w tym są-wo pospolite nie podawało do tego wskazówek; dzie ulegać musi każda sprawa, z wyjątkiem tym to sposobem, obok sądów wyrokujących po- spraw mniejszej wagi. Od woli powoda zależy dług prawa pospolitego, powstała jurysdykeya są- sąd ten pominąć i poddać sprawę pod zawyro-dów słuszności. Jedne i drugie funkcyo jowały kowanie w pierwszej instancyi jednego z wyższyeli przez czas długi równolegle, nie zlewając się z so- sądów, od którego uznania zależy znowu, w pe-bą, co pociągało za sobą procedury dziwaczne wnych przypadkach, ze względu na ubóstwo po-i skomplikowane. Pomimo świeżych modyfikacyj, zwanego, odesłać ją przed sąd hrabstwa, gdzie wprowadzonych w organizacyi sądownictwa przez koszta postępowania sądowego są znacznie niższe, parlament, w Anglii i Irlandyi utrzymały się Jurysdykeya sądu hrabstwa rozciąga się na pe-pozostałości tej jurysdykcyi podwójnej. To samo wien oznaczony obwód, który znowu podzielony położenie rzeczy zachodzi co do jurysdykcyi Ad- jest na odpowiednią liczbę okręgów. Obwodów miralicyi (Admiralty), decydującej w wypadkach w Anglii i Wallii jest 57, okręgów 521. W ka-przewidzianych preez prawo morskie, oraz jurys- żdym obwodzie jest jeden tylko sędzia. Mianuje dykcyi specyalnej co do upadłości (bankruptcy), go kanclerz z pomiędzy adwokatów (barristers), Osobnych sądów administracyjnych niema w An- którzy stawali w sądach przynajmniej przez lat 7; glii; sędziowie pokoju mają tylko pewne atrybu- sędziego w razie choroby lub nieobecności za-cye w materyi taks i podatków; inne spory, po- stępuje delegowany (deputy), którego sam między osobami prywatnemi i administracyą kra- ten sędzia wyznacza, a który także musi być po-jową, należą do sądów zwykłych. Organizacya, przednio adwokatem przez lat kilka. Sędzia nie zaprowadzona głównie przez akt parlamentu z r. odbywa stale posiedzeń w miejscu jednem; powi-1873, a następnie przez prawa z r. 1875 i 1876 nien zasiadać przynajmniej raz w miesiąc, lub nieco zmodyfikowana, nie jest bynajmniej jedno- w terminach oznaczonych przez pierwszego se-litą w krajach Wielkiej Brytanii. Są odmienne kretarza stanu, w każdym z okręgów swojego urządzenia sądów w Anglii i Walii, odmienne obwodu. Pobiera pensyi 1500 Ł. Przy każdym w Szkocyi oraz Irlandyi; są nadto jurysdykeye wy sądzie hrabstwa są komornicy (baillifs), skarbnik jątkowe w Londynie, w innych miastach i w księ- i sekretarze (registrars). Sąd hrabstwa ma re-stwie Lankastru. Tu naprzód zajmie nas sądo- gistrara w każdym ze swoich okręgów. Na wsi wnictwo w Anglii. Instytucyą, dziś ogólne zasto- registrar jest najczęściej adwokatem praktykują-sowanie' mającą, stanowią sądy przysięgłych (ju- cym; zwykle prowadzi on sprawę powoda, nie ry). Członkami ich są, pod pewnemi, w pra- przestając wypełniać swych obowiązków urzędo-wie oznaczonemi warunkami, właściciele ziemscy, wych. Pobiera pensyę stałą, oprócz tego zaś», ma dzierżawcy posiadłości wiejskich, właściciele i głó- prawo do osobnego wynagrodzenia od strony, wni dzierżawcy domów w miastach (homeholders). Registrar może sam w imieniu sędziego wyda-Warunki pomienione, wyłączenia, jak niemniej wać wyroki zaoczne i w przedmiotach, pomiędzy sposób formowania list przysięgłych, tak zwy- stronami niespornych. Sąd hrabstwa wyrokuje kłych, jak specyalnych, których zwołania strony z przyzwaniem pięciu przysięgłych, gdy przedmiot domagać się mogą w pewnych sprawach (ob. w ar- sprawy przenosi 5 Ł i gdy którakolwiek strona te-tykule p. t. Sądy augielskie). Przysięgli wy- go żąda; w innych przypadkach przyzwanie przysię-rokują w Anglii tak w sprawach kryminalnych, głyoh od jego uznania zależy. Sąd hrabstwa jak i cywilnych. Udział ich jest koniecznym jest właściwym: 1) co do powództw, których w kryminalnych, jeżeli obwiniony broni się jako przedmiot nie przenosi 5u funtów; gdy rzecz idzie niewinny (plaids noguilty), w cywilnych ma miej- o skutek zobowiązania lub wynagrodzenia szko-sce tylko na żądanie stron, z wyjątkiem spraw, dy (on contract, on tort), sądzi wyłącznie do wy-podlegających sądom prawa pospolitego i kwe- sokości 20, resp. 10 liwrów; gdy przedmiot spra-styj czynu; strony jednakże i sądy zmierzają wy jest znaczniejszy, wolno wynieść powództwo coraz bardziej do wyłączenia udziału sądów przy- wprost przed jeden z sądów wyższych. Dalej sięgłych w rozstrzyganiu spraw cywilnych. Przy- należą do kompetencyi tego sądu; 2) sprawy, dosięgli decydują w ogólności w liczbie 12, a w są- tyczące dóbr zmysłowych i niezmysłowych, gdy dach hrabstwa w liczbie pięciu; skład ten przy- dochód roczny nie przenosi 20 liwr. 3) sprawy sięgłych w takiej sprawie, po dozwolonych pra- o rękojmię co do nieruchomości, z dochodem wem wyłączeniach, oznaczony jest losem z liczby nie wyższym; 4) powództwa, ulegające rozpozna-48 lub 72 nazwisk (w miarę ilości spraw do osą- niu w drodze słuszności, (co do trudności z po-dzenia), której-to listy dostarcza szewyf (ob.) na wodu sprzedaży lub najmu), gdy żądanie nie wezwanie sądu. Przysięgli otrzymują wynagro- przenosi 500 Ł.;    5) co do trudności pomiędzy

dzenie, które jest znaczmejszem dla przysięgłych wspólnikami, co do lideikomisów, żądań podzia-specyalnych. Ich werdykt musi być wydanym je- łu i zarządu dóbr, odziedziczonych ab intestato do dnogłośnio, a może być unieważnionym w wielu 500 liwrów; 6) co do trudności pomiędzy odda-

jącymi x biorącymi dobra w dzierżawę we wzglę- skiemu służyła atrybucya ogólna, która dozwa-dzie objęcia tych dóbr w posiadanie, a także znie- lała mu wdawać się w rozpoznanie każdej spra-sienia aresztów, jeżeli pozwany odesłany tu zosta- wy i wstrzymywać wykonanie wyroków sądów nie przed sąd wyższy; 7) co do powództw on ma- prawa pospolitego. Sądził on bez udziału przy-licious prosecutions (samowolne zatrzymanie osób sięgłych, w pierwszej instancyi, sprawy należące lub rzeczy, napad), libels (zniewagi piśmienne, do zwykłej jego jurysdykcyi, w apelacyi—decyzje nawet w dziennikach), o potwarz, uwiedzenie, in equity sądów hrabstwa; apelacya od wyroków przyrzeczenie małżeństwa, w tym samym przy- tego sądu szła do sądu apelacyjnego Izby kan-padku; 8) jeżeli królowa nada tę jurysdykcyę— clerskiej. Sądami' prawa pospolitego były trzy co do powództw, wynoszonych dawniej przed są- sądy, zwane westminsterskiemi, a mianowicie sąd dy admiralicyi z powodu wyratowania od rozbi- ławy królewskiej (king’s, teraz queen’s bench), sąd cia ładunków albo statków morskich, uszkodzę- sporów pospolitych (common plaids), sąd szacho-nia ładunku, wydatków i płac marynarzy—wszyst- wnicy (exchequer). W zasadzie sądzić one mia-ko do wysokości zmiennej, w miarę przedmiotu żą- ły z udziałem przysięgłych: w praktyce nadania; 9) do wielkiej liczby innych materyj, któ- znaczano najczęściej arbitra i wysłuchiwano je-re sąd ten rozpoznaje, bądź wyłącznie, bądź współ- go sprawozdania. Dwa razy do roku, na me z sądami wyższemi; 10) na mocy memoran- snę i w lecie, sędziowie rozjeżdżali się do głó-dum, podpisanego przez wszystkie strony lub ich wniejszych miast Anglii, aby tam prezydować pełnomocników sądowych (attorneys) — co do w sądach przysięgłych (assises). Kompetencya ich, wszystkich powództw, podlegających jurysdykcyi aczkolwiek prawem oznaczona, dawała się łatwo sądów wyższych, z wyjątkiem akcyi on criminal con- rozciągnąć za pomocą przyjmowanych bez wszel-versation (cudzołóstwo) i skarg o długi za trun- kiego sprawdzania ftkcyj. Tak sąd ławy kroki, wypite na miejscu; ll)wmateryi bankructwa lewskiej, który był głównie jurysdykcyą kryminal-to jest upadłości handlujących i niehandlujących, ną, miał prawo sądzić wszystkie bez różnicy spra-lecz tylko o tyle, o ile sąd jest jednym ze 120, wy osób, zostających w więzieniu jego, pod stra-którym nadaną została specyalnie ta władza, żą; do sądu szachownicy należały właściwie spra-Właściwość takiego sądu jest zupełną i wyłącz- wy, dotyczące rachunków skarbu z dłużnikami ną; faktycznie jurysdykcyą ta wykonywaną jest po króla; dość jednak było przytoczyć w skardze, że największej części przez registrrara. Egzekucya pozwany znajduje się w więzieniu ławy królew-wyroków sądu hrabstwa, w przedmiotach nie skiej, albo że przez szkodę, wyrządzoną ska^żą-wyższych od 20 Ł., spełnioną być może tylko na cemu, dłużnikowi króla, przyprawił go o niemo-ruchomościach. W przedmiotach wyższej war- żność wypłacenia się skarbowi, ażeby zyskać przy-tośoi, wyrokowi nadać musi moc wykonawczą jęcie sprawy jakiejkolwiek przeciwko temuż po-sąd wyższy, a wtedy egzekucya może być speł- zwanemu, przez ten lub tamten z wymiemo-nioną i na nieruchomościach. Przymus osobisty, nycli wyższych sądów. W rezultacie tedy kom-dopuszczalny, jeżeli ze strony pozwanego spełnio- petencya sądów prawa pospolitego rozciągała się nym został jaki podstęp, trwać nie może dłużej do niektórych spraw administracyjnych i do nad dni czterdzieści. Apelacya do 20 fantów wszystkich sporów cywilnych i handlowych, nie w ogólności, a do 50 w przedmiotach admiralicyi, zareklamowanych przez wysoki sąd kanclerski, może mieć miejsce tylko za upoważnieniem sędziego, albo inny sąd wyższy. Sądziły one w pierwszej w przedmiotach wyższej wartości służy z same- instancyi sprawy, wyniesione wprost przed nie, go prawa, mianowicie: w materyi bankructwa do a w apelacyi odwołania się, w materyach prawa sądu upadłości w Londynie, wr innych materyach pospolitego, od decyzyi sądów hrabstwa. Od ich do Sądu Wysokiego. Termina odwołania się, od- wyroków własnych apelacya szła do Izby sza-powiednio do przedmiotu sprawy, są różne; naj- chownicy. Wysoki sąd admiralicyi sądził bez dłuższym jest dni 30. Obok sądów hrabstwa udziału przysięgłych, ale mógł odesłać sprawę istnieją jeszcze sądy specyalne miejskie, (borough przed sądy prawa pospolitego, co jednak prawic Courts) które sprawuje sędzia pokoju miej- nie zdarzało się w praktyce. Jurysdykcyą jego ski albo recorder (ob.) i sąd lorda mayora w Lon- rozciągała się do zdobyczy morskich, szkód zrzą-dynie, w którym zasiada recorder, albo common dzonych przez uderzenie się wzajemne statków sergeant of the City. Sądy wyższe. Przed ak- (abordage), bójek na pokładzie, sporów pomiędzy tern z r. 1873 istniały: wysoki sąd kanclerza, armatorami i właścicielami okrętów oraz majtka-trzy sądy prawa pospolitego, tak zwane Westminster- mi i t. p. Sądził w pierwszej instancyi sprawy skie, wysoki sąd admiralicyi, sądy rozwodów i te- przed niego wprost wyniesione, a w drugiej spra-stamentów. Dwa takie sądy zasiadały w księ- wy tego rodzaju, rozpoznane przez sądy hrabstwie Lankastru. Jursdykcya sądu kanclerza roz- stwa. Od jego wyroków odwołanie się szło do ko-ciągała się do wszystkich spraw of equity, wy- mitetu sądowego Rady prywatnej króla. Sądy konania fideikoinissów, zarządu pozostałością- testamentów i rozwodów utworzone zostały w roku mi spadkowemi, likwidacyi współek i rachunków 1857. Stanowił każdy z nich, a niekiedy zasiadał pomiędzy wspólnikami, podziału nieruchomości, z kolei w obu, jeden tylko sędzia. Sędzia ten up >• opieki i zarządu dobrami nieletnich, przekazów ważniał przyzwanie biegłych, jeżeli na to zgadzał) wierzytelności albo praw niezmysłowych, trudno- się obie strony; w innych razach od jego ści co do zastawu. Oprócz tego sądowi kancler- nia zależało przyzwać ich lub nie przyzwać. D /

wio-

uzna-

sądu testamentów należało sprawdzanie testamentów i orzekanie o ieh wartości; do sądu rozwodów—stanowienie rozłączeń, unieważnianie małżeństw, uznawanie prawnego rodu dzieci.

cywilnych. Posiedzenia odbywają się na wiosm i w lecie, we wszystkich miastach znaczniejszycli objazdu. Wallia ma tylko jednego sędziego, prezydującego w assizach do spraw cywilnych i kryminalnych. Prawem z r. 1875 rząd upoważnionym został do zezwolenia na odbywanie posiedzeń zimowych w miejscach i z jurysdykcyą, jaką za każdym razem oznaczyć winien. W Londynie i hrabstwie Midlesex posiedzenia sądów przysięgłych odbywać się winny, ile możności, bez żadnej przerwy i pod prezydencyą tylu sędziów, ilu wymaga potrzeba. Królowa może zlecić prezydo-wanie w assizach także i sędziom sądu apelacyjnego. Wysoki sąd podzielony jest na pięć

Naostatek owa sądy sporów pospolitych, Durhamu i Lankastru, uorganizowane były, jak sądy west-minsterskie. Wszystkie te sądy, z mocy aktu z r. 1873, zastąpione zostały przez najwyższy sąd sprawiedliwości; początkowo wstąpił on także i na miejsce sądu upadłości, ten jednak utrzymanymi został, jako jurysdykcya specyalna. przez akt z d.

U sierpnia 1875 r. Sąd najwyższy dzieli nę na dwie sekcye: mianowicie na sąd wysoki (high Court) i sąd apelacyjny. Sąd wysoki złożony

został początkowo: 1) z lorda kanclerza, członka Izb. Pierwsza, złożona, z kanclerza, z lorda za-gabinetu, prezydującego z prawa, 2) z vice-kan- ckowawcy zwojów pargaminowych i z vice-kancle-clerzów i głównego zachowawcy zwojów parga- rzów, rozpoznaje sprawy, które dawniej należały minowych (master of the rolls), 3) z lorda głó~ do sądu kanclerskiego; druga —z lorda głównego wnego sędziego Anglii (chief justice), dawniej pre- sędziego i dawnych sędziów ławy królewskiej; zesa sądu ławy królewskiej, lorda głównego sędzię- trzecia—z lorda głównego sędziego i z sędziów go sądu sporów pospolitych, lorda barona sądu sza- sądu sporów; czwarta—z lorda głównego barona ehownicy, 4) z sędziów dawnych sądów rozwodów i z dawnych sędziów sądu szachownicy. Izby dru-i testamentów, 5) z sędziów dawnych sądów pra- ga, trzecia i czwarta rozpoznają sprawy, które wa pospolitego i admiralicji, jeżeli uie zostali dawniej należały do jurysdykcyi sądów prawa po-sędziami sądu apelacyjnego. Na przyszłość, w ra- spolitego. Piąta izba, złożona z dawnych sędziów zie zawakowania miejsca, nowy sędzia wysokiego spraw rozwodowych, testamentowych i admirali-sądu mianowany być może przez królowę. Co cyi, sądzi nadal też sprawy. Co do spraw, które do tych jednak członków sądu, którzyby zająć nie należą do tych kategoryj, powód może uczy-mieli miejsca przewodniczących w dawnych są- nić wybór pomiędzy czterema pierwszemi izbami, dach, utrzymanym został darwcy sposób miano- Tym sposobem sąd wysoki ma jurysdykcyę pier-wania i oni, podług prawa z r. 1877. zachowują wszej instancyi, która należała dawniej do znie-dawne tytuły, oraz prawa do pierwszeństwa: inni sionych sądów westminsterskich, kanclerskiego, zaś członkowie zwać się mają .justices of the high admiral icyi, spraw rozwodowych i testamentowych, Court;” sędziowie ci, z wyjątkiem kanclerza, są sporów pospolitych, Durhamu i Lankastru. Sta-nieodwołalni, chyba że o destytucyę którego nowi on eo do wszystkich żądań, zarówno opar-z nich wniosek uczynią do królowej obie Izby tych na prawie pospolitem, jak i na słuszności, parlamentu. Płacy rocznej pobierają: lord kan- W razie zachodzącej wątpliwości, sędziowie trzy-clerz 10.000, lord chief justice 8,000, the master mać się powinni raczej zasad słuszności, niż prze* of the rolls 6,000, the chief justice of the plaids pisów prawa pospolitego. Procedury i urządze-i chief baron po 7,000; inni sędziowie po 5000 nia, które obowiązywały w dawnych sądach, obo-f. szt. Podług art. 14 prawa z r. 1876, każda wiązują iw sądzie wysokim; prawo jednak z roku sprawa przed sąd wysoki wniesiona, sądzoną 1873 postanowiło, że z wyjątkiem spraw krymi-być ma, ile możności, przez jednego sędziego, nalnych, we wszystkich sprawach, w których Jednakże sędziowie w pewnych przypadkach strony mają prawo żądać udziału przysięgłych, mogą być zgromadzeni w sekcyach, ale sekcye sąd wysoki może naznaczyć arbitra (official renie powinny składać się nigdy więcej, jak z dwóch feree) i zlecić mu przedstawienie sprawozdania, członków, chyba, że prezydent, zgodnie z wię- które ulega zatwierdzeniu sądu. Sędziowie wy-kszuśoją członków sądu, postanowi inaczej. Ka- sokiego sądu mogą także przybierać jednego lub żdy sędzia może wydawać pewne decyzye in cham- więcej asesorów, posiadających wiadomości techni-ber, to jest po za salą audyencyonalną. Królowa czne lub naukowe. Wysoki sąd jest właściwym może ustanowić w różnych miejscach urzędników, 1) co do wyrokowania w 1-ej instancyi, we wszystkich którzy pod nazwą „district registrars” mogą wy- sprawach, które należą, i sprawach, które nie należą dawać rozkazy zapozwania przed sąd wysoki, do sądu hrabstwa; może jednak odesłać przed ten dopełniać pewnych czynności przedwstępnych, wy- sąd sprawy, do których rozpoznawania jest on dawać wyroki zaoczne i t. p. Podobnie jak da- właściwym; 2) jako sąd apelacyjny—do wyroko-wie sądy prawa pospolitego, członkowie sądu wania co do odwołań od sądów niższych a tak-wysokiego mają obowiązek prezydowania w są- że od decyzyi sędziów pokoju (judges of the pea-dach przysięgłych w Londynie i na prowincyi, ce) w kwestych administracyjnych. Wyroki tego a tym celem zjeżdżania do hrabstw własnych. ! sądu, w Ii-ej instancyi wydawane, są ostatecznemi, Anglia podzieloną jest na ośm objazdów; na każdy ! chyba że możność założenia powtórnej apelacyi objazd przeznaczeni są dwaj sędziowie; jeden do sądu w Londynie została specyalnie zastrze-z nich prezyduje w sądach przysięgłych do spraw j żoną przez Izbę, która wydała wyrok; 3) jako kryminalnych, dragi w takichże sądach do spraw ¹ sąd specyalny pierwszej i ostatniej instancyi —

w sporach, dotyczących ważności wyborów parlamentarnych. Spory takie rozpoznaje jeden z sędziów 2-ej 3-ej lub4-ej Izby wysokiego sądu, z odniesieniem się do składu sądu, jeżeli zachodzi potrzeba interpretacyi prawa. Odwołania od wyroków sądu wysokiego rozpoznaje sąd apelacyjny w Londynie. Termin do ich założenia jest 21-dniowy, jeżeli idzie o wyrzeczenie przedstano-wcze, roczny od każdego innego wyroku. Decyzye, wydane po za izbą audyencyonalną (in chamber), mogą być uchylone przez sędziego na audyencyi pnblicznej lub przez jedną z Izb sądu; od decy-zyi Izby w tym przedmiocie odwołanie się może mieć miejsce tylko za jej specyalnem upoważnieniem. Jeżeli sąd przysięgłych został zwołany i wydał werdykt, strona skazana może się odwołać do jednej z Izb sądu, żądając unieważnienia lub sprostowania werdyktu: jeżeli przeznaczonem zostało wynagrodzenie zbyt wysokie, jeżeli werdykt sprzeciwia się widocznie dowodowi sądowemu, jeżeli się znajdą dowody nieznane stronie i t. p. óąd może wtedy odesłać sprawę przed nowy skład przysięgłych i to dwukrotnie; decy-zya sądu w tym przedmiocie podlega apelacyi. Odwołanie się nie wstrzymuje wykonania wyroku samem prawem, lecz tylko za specyalnem upoważnieniem sędziego, który wydał wyrok, lub sądu apelacyjnego. Oprócz tych jurysdykcyj są jeszcze sądy specyalne, mianowicie: sąd upadłości w Londynie, sąd 1-ej instancyi księstwa Lankastru, sąd kopalni cyny, sądy duchowne, jurysdykeya kanclerska co do obłąkanych na umyśle. Śąd upadłości jest drugą instancyą co do spraw bankructw, rozpoznanych przez jeden ze 120 sądów brab-t8wa, którym służy ta atrybucya, jak o tern wzmiankowano wyżej; jest zaś wyłącznym sądem 1-ej instancyi dla spraw tego rodzaju dla Londynu i obwodu stołecznego. Stanowi go jeden sędzia, który sądzi niekiedy z udziałem przysięgłych. Liczni sekretarze (registrars) spełniają prócz tego funkeye sędziego w wielu przypadkach; sędziego mianuje kanclerz z pomiędzy członków wysokiego sądu. Decyzye sądu upadłości, wydawane w drugiej instancyi, mogą być zaskarżone do Izby lordów; decyzye 1-ej instancyi—do sądu apelacyjnego w Londynia Sąd księstwa Lankastru ma organizacyę osobną; pozostaje on pod dyrekcyą kanclerza księstwa Lankastru, członka gabinetu. Prawo z r. 1878 z poprzednich instytu-cyj sądowych tego księstwa pozostawiło tylko sąd kanclerski, którego atrybucye są te same, jak dawnego sądu kanclerskiego w Londynie. Odwołanie się od wyroków jego służy do sądu apelacyjnego w Londynie. Sąd kopalni cyny w hrabstwie Devonu i Kornwalii ustanowiony został do rozpoznawania, z pewnerai ograniczeniami, spraw, w których robotnicy kopalni są interesowani. Sędzia, zwany vice-warden, stanowi w pierwszej instancyi. Lord warden, strażnik kopalni cyny, rozpoznawał dawniej, a teraz sąd apela-cyjny w Londynie rozpoznaje apelacye. Sądy duchowne stanowią co do trudności, dotyczących taks kościelnych, miejsc zarezerwowanych w kościołach, roztrwonienia majątków kościelnych, karności członków duchowieństwa i t. p. Jest wiele sądów duchownych. Wzmiankę uczynić należy o sądzie „of the arches’’ tak nazwanym z powodu, że zasiadał dawniej przy kościele Świętej Maryi of the arches, a sprawowany był przez dziekana przy tym kościele. Apelacya od wyroków tego sądu służy do komitetu sądowego rady prywatnej królowej; 2) o dwóch sądach, zasiadających w Cantorbery i w Yorku, ustanowionych przez akt z dnia 7 sierpnia 1874 r., dla wyrokowania co do wszelkich zmian i dodatków do ozdób, przepisanych przez kościoł angielski, używania wszelkich szat zakazanych, wszelkiej modyfikacyi w obrządkach i t. p. Sędzia powinien być świeckim i dawnym adwokatem, wyznawać religię anglikańską; mianowany jest przez arcybiskupa, a gdyby ten nie mianował, przez królowę. Wykroczenia przeciwko prawu z roku 1874, które miało na celu powstrzymać naruszanie rytualizmu kościoła anglikańskiego, dochodzone są przedewszystkiem przez arcybiskupa, następnie przez sąd metropolitalny, z wolnem odwołaniem się do rady prywatnej. Sądownictwo najwyższe sprawują w Anglii: sąd apelacyjny w Londynie, Izba lordów parlamentu, tudzież komitet sądowy rady prywatnej. Prawem jednak z r. 1873 królowa upoważnioną została do postanowienia przez decy-zyę powziętą w Radzie, iż wszystkie odwołania się, które dotychczas podlegały rozpoznaniu po-mienionego komitetu, zanoszone być mają nadal do sądu apelacyjnego w Londynie. Na sąd po-mieniony, który, jak powiedziano wyżej, stanowi dru -gą sekcyę sądu najwyższego sprawiedliwości w Anglii, przelaną została władza, która służyła dawniej sądowi apelacyjnemu kanclerza państwa, takiemuź sądowi kanclerza księstwa Lankastru, Izbie szachownicy w Londynie, sądowi lorda-stra-źnika min cyny, komitetowi sądowemu rady prywatnej, jako instancyi apelacyjnej względem wysokiego sądu admiralicyi, sądu kanclerza państwa co do obłąkanych na umyśle. Skutkiem tego, sąd ów rozpoznaje apelacye od de-cyzyi władz sądowych, które zastąpiły tamte, lub nadal bez zmiany pozostały. Reguły co do wysłuchiwania sprawozdania arbitra i przybierania asesorów, są tu te same, jak w sądzie wysokim. Sąd apelacyjny stanowi też co do żądań, opartych zarówno na prawi# pospolitem, jak na słuszności. Może on przyjmować nowe zeznania świadków i kazać s tbie przedstawić zeznania, złożone w pierwszej instancyi. Skład jego stanowią: l-o) pięciu członków z prawa, którzy są zarazem członkami sądu wysokiego, mianowicie: lord-kanclerz, prezydent, lord główny sędzia Anglii, lord główny sędzia sądu sporów prywatnych, główny zachowawca dokumentów i lord główny baron szachownicy; 2-o) sześciu sędziów zwyczajnych, mianowanych przez królowę: do liczby ich należą lordowie dawnej izby kanclerskiej. Oprócz tego, kanclerz ma prawo przyzwać do zasiadania czasowego w sądzie apelacyjnym członków wysokiego sądu. Przyzwanie miejsca mieć nie może

nym, ma on

w czasie posiedzeń letnich i zimowych sądów przysięgłych, a żaden sę.izia nie może rozpozna' wać w apelacyi wyrzeczeń własnych lub izby wysokiego sądu, której był, albo też jest, członkiem. W razie, gdyby izba rozpoznawać miała odwołania się od sądów duchownych, akt parlamentu oznaczyć winien porządek przyzywania do składu sądu arcybiskupów i biskupów. Każda decyzya ostateczna wydaną być powinna najmniej przez trzech członków; co do odwołań się od decyzyj przedstanowczych, dostateczną jest obecność dwóch członków. Sędziowie sądu apelacyjnego, z wyjątkiem kanclerza, są tak samo, jak członkowie wysokiego sądu, nieodwołalni, chyba, że obie izby parlamentu zażądają desty-tucyi którego z nich. Płacy pobierają sędziowie zwyczajni po 5000 funt. szterl. Odwołania się od decyzyj sądu apelacyjnego rozpoznaje izba lordów. Komitet sądowy • ady prywatnej, złożony z czterech sędziów płatnych, mianowanych przez królowę, obecnie już zamknięciu uledz mający, rozpoznaje tylko odwołania się od wyroków sądów duchownych i sądów kolonij oraz Tndyj wschodnich. Jurysdykcya łzby lordów, jako sądu apelacyjnego, miała być zniesioną, jak to się okazuje z rozporządzeń prawa z r. 1873; została jednak przywróconą przez prawo z dnia 11 sierpnia 187H, lecz zarazem przepisano dla niej nową organizacyę. Izba lordów nie może teraz zasiadać i stanowić, jako sąd apelacyjny, bez obecności trzech przynajmniej lordów apelacyjnych, którymi są: l-o) lord kanclerz, członek gabinetu, 2-o) lordowie apelacyjni w służbie czynnej, 3-o) członkowie izby lordów, którzy speł uiali lub spełniają wysokie urzędy sądowe. Lordów apelacyjnych mianuje królowa z liczby osób, które sprawowały przynajmniej przez dwa lata wysokie urzędy sądowe, lub pełniły przynajmniej przez lat 15 powołanie adwokata w połączonych królestwach. Za wysokie urzędy sądowe uważane są: urzędy kanclerza, sędziego płatnego rady prywatnej, członków sądów wyższych Mielkiej Brytanii i Irlandyi. Lordowie apelacyjni są tak samo nieodwołalni, jak członkowie sądu wysokiego i sądu apelacyjnego. Wskutek swej nomi-nacyi, stają się z prawa dożywotnimi członkami izby lordów. Pobierają po 6,000 funt. szterl. rocznej płacy. Podług prawa z r, 1876. początkowo mianowani być mieli w liczbie dwóch, na przypadek jednak opróżnienia urzędu sędziego płatnego rady prywatnej, królowa upoważnioną została do mianowania trzeciego i czwartego lorda apelacyjnego wT służbie czynnej. Izba lordów rozpoznaje odwołania się od wyroków sądu apelacyjnego angielskiego i każdego z sądów Szko-eyi i Irlandyi. Może zasiadać i sądzić nawet w czasie odroczenia parlamentu; w razie rozwiązania izby gmin, królowa może upoważnić lordów apelacyjnych w służbie czynnej do zasiadania i sądzenia.—Sądownictwo kryminalne w Anglii i Walii sprawują: l-o) co do przekroczeń mniej ważnych, sędziowie pokoju (judges of the peace, ob.), już to pojedyńczo, już we dwóch,

Eucyklopedya Powszechna üustr. T. DL

na swych mniejszych (petty sessions), już we trzech na swych kwartalnych posiedzeniach (quarter sessions); rekorderowie i specyalni sędziowie pokoju miejscy; nakouiec w wielkich miastach, sędziowie osobni, zwani „stipendiary magistrates.“ 2-o) co do występków ważniejszych i zbrodni -sędziowie pokoju, sądy miejskie, wzmiankowany poprzednio sąd wysoki, zasiadający w Londynie i w objazdach. Do tego dodać należy assizy, to jest sąd centralny kryminalny w Londynie, ustanowiony w r. 1834, w którym zasiadać mają prawo: lord-trayor Londynu, lord kanclerz, sędziowie sądu wysokiego, sędzia sądu upadłości w Londynie, dean of the arches, aldermano-wie, rekord er i common sergeant of the City. W praktyce sąd dzieli się na frzy izby: w pierwszej zasiada rekorder i jeden z aldermanów, w drugiej common sergeant i alderman, w trzeciej, do której należą sprawy najważniejsze, jako prezydujący, jeden z członków wysokiego sądu. Jurysdykcya jego rozciąga się na City (ob.), na obwód stołeczny, na hrabstwo Middlesex i część hrabstw: Essex, Kent i Surrey. Urzędu publicznego niema w Anglii. Dochodzenie wszczyna się prywatnie, niekiedy z obowiązkiem złożenia kaucyi. Istnieje wszakże urzędnik publiczny, zwany „Attorney general”, do którego należy wytaczanie dochodzeń przeciw przestępcom, w przypadkach specyalrych interesu publicznego, jest to jednakże raczej jego prawo niż obowiązek, i działa on rzadko. „Attorney general” i jego pomocnik, „Solliciter general”, są członkami adwokatury, mianowanymi przez sąd i nieprzestającymi wykonywać czynności swojego powołania. „Coroner”, urzędnik policyjny, może także w pewnych przypadkach wszczynać dochodzenia. Nakoniec sędzia policyjny może zlecić sekretarzowi municy-palności „town clerk”, w miastach, lub sekretarzowi sędziego pokoju, „clerk to justice”, w hrabstwach, dzialanin przeciwko obwinionym. Jury zasiada tylko w sprawach ważnych i nie jest zwo-ływanem, gdy obwiniony uznaje się winnym. Jurysdykcya specyalna, zwana „Great Jury” dopełnia instrukcyi spraw, które nie należą do kom-petcncyi sędziów policyjnych. Jest to komisya, wybrana z pomiędzy najzacniejszych obywateli hrabstwa. Składa się z 12 do 13 członków, decyduje w liczbie 12. Słucha świadków przy drzwiach zamkniętych, w obecności tylko sekretarza. Obrońcy przed nią nie stają. W razie zabójstwa, coroner, po przeprowadzeniu śledztwa i zasiągnięciu zdania jury zwykłego co do przyczyny śmierci, może wprost odesłać sprawę przed sąd właściwy. Toż samo uczynić może „attorney” lub „solicitor general”, a także sąd policyjny po sumarycznem zbadaniu sprawy, bez przysięgłych. Jeżeli obwiniony uznaje się win-s:;d ten może go skazać; w każdym razie prawo karami pienięźnemi zmuszać skarżącego do popierania sprawy; a gdy to nie doprowadza do celu, delegować do jej popierania „clerk of town” albo „clerk to justice”. Jeżeli sąd policyjny odeśle, albo skazany wytoczy sprawę

przed wielkie Jury, to ono przystępuje do działa- «sób, zresztą jednak jest sędzią cywilnym, han-nia po wysłuchaniu aktu oskarżenia (indictment), dlowym, administracyjnym i decyduje w kwestyach który układa sekretarz na podstawie akt, przez prawa morskiego, co do testamentów, upadłości, ów sąd nadesłanych, lub wskazań skarżącego, we względzie trudności, dotyczących dróg, zare-W następstwie odesłania przez Wielkie Jury lub gestrowania i t. p. Do wysokości 25 funt. szterJ. inny urząd, ważniejsza sprawa przychodzi pod decyduje ostatecznie; w przedmiotach wyższych rozpoznanie jednego z sądów następnych: l-o) Izby odwołanie się od wyroków jego idzie do sądu drugiej sądu wysokiego (zastępującej dawny sąd wyższego, zwanego „Court of session”. Zasiada ławy królewskiej), 2-o) sądu przysięgłych obja- sam. Zastępuje go „Sheriff-substitute”, którego on zdu (assises), decydującego pod prezydencyą człon- sam mianuje za zgodą prezesa sądu wyższego ka Wysokiego sądu, a w Londynie centralnego (Lord justice general). „Sheriff-substitute” nie mo-sądu kryminalnego; 3-o) kwartalnego posiedzenia że sądzić ostatecznie; apelacyę od jego decyzyj sędziów pokoju; 4-0) sądu miejskiego (rekordera). rozpoznaje „Sheriff”, który z powodu innych swych Dwie ostatnie jurysdykcye nie mogą wyrokować zajęć spełnia właściwie tę tylko atrybucjrę sądo-co do ciężkich zbrodni, za które zagraża kara wą cywilną. Sędzia pokoju jest urzędnikiem nie-śmierci lub dożywotniej karnej niewoli. Obwi- płatnym, wybieranym w ogólności z pomiędzy niony może przedstawić ekscepcyę, która mu słu- właścicieli ziemskich. Decyduje w przedmiotach ży z prawa, albo oświadczyć, że jest winny (plaid ceł, żeglugi, ukradkowego polowania, skarg o za-guilty). W obu razach sędzia decyduje bez płatę drobnych długów. Projekta reformy zmie-przysięgłych. Jeżeli obwiniony uznaje się win- rzają do pozostawienia mu tej tylko ostatniej ■ nym, to sędzia odsyła go przed przysięgłych, atrybucyi. Sądy starszego zgromadzenia rzemie-Nakoniec może „on demur”, to jest utrzymywać, ślmczego („Dean of the guild”) znajdują się już że czyny, zarzucone mu, nie stanowią przestęp tylko w niektórych miastach. Jest to dawna ju-stwa. Sędzia decyduje bez przysięgłych, a jeżeli rysdykcya handlowa, która wkrótce zostanie znie-rozstrzygnie „demurer” przeciw obwinionemu, to sioną, a obecnie rozpoznaje już tylko kwestye, może go jeszcze upoważnić do bronienia się, ja- odnoszące się do budynków, stosunków sąsiedzko niewinny (plaid no guilty). Przed sądem kich, wznoszenia, reparacyi i rozwalania do-przysięgłych obwinionemu wtedy tylko dodanym mów. Składa się z sędziego, wybieralnego na bywa obrońca z urzędu, gdy idzie o morderstwo, czas pewien, który decyduje w asystencyi człon-Swiadkowie badani są przez adwokatów skarżą- ków rzemiosła i prawnika. Sądy miejskie, które cego i obwinionego, albo przez tego ostatniego, jeżeli także zastąpione być mają przez sąd szeryfa, sam się broni. Sędzia streszcza rozprawy. Przy- właściwe są do rozpoznawania skarg o alimenta, sięgłym nie stawia się żadnego pytania. Odpo- o eksmisyę lokatorów z mieszkania, uwolnienie wiedzieć powinni jednozgodnie, że obwiniony jest uwięzionych za długi i t. p. Odwołanie się od winny, lub niewinny. Jeżeli sędzia mniema, że tych i poprzednio wzmiankowanych sądów służy przysięgli pomylili się, ma prawo wywołać po- do sądu sesyi. Sądem wyższym, któremu służy wtórny rozbiór sprawy. W razie skazania, obwi- pełna sądowa władza pierwszego i drugiego sto-niony może odwołać się do Wysokiego sądu, za- pnia, jest pomieciony sąd sesyi. Składa się rzucając obrazę prawa, albo też błąd co do for- z lorda sędziego głównego (justice generał), pre-my, lecz nie inaczej, jak za upoważnieniem „at- zydenta, lorda sędziego zastępcy (justice clerk), torneya” generalnego Sędzia może także zastrzedz viceprezydenta, z jedenastu sędziów zwyczajnych rozstrzygnięcie przez ten sąd kwestyj wątpliwych (ordinary); ci sędziowie są mianowani dożywotnio lub trudnych, jakie się przedstawiły w ciągu pro- z pomiędzy adwokatów przez królowę; pobierają cesu. Tego rodzaju kwestye rozpoznawane być płacy, odpowiednio do rangi, od 3000 do 4800 winny teraz, na mocy prawa z r. 1873, przez funt. szterl. Sąd składa się z dwóch Izb: „outer Wysoki sąd, w komplecie pięciu członków, pod house” (Izba zewnętrzuai o pięciu sędziach i „in-prezydencyą jednego z prezesów dawnych sądów ner house” (Izba wewnętrzna) o ośmiu sędziach; westn insterskich. Decyzye w tym przedmiocie ta ostatnia dzieli się znowu na dwa wydziały, kanie ulegają apelacyi. Jeżeli się okaże, iż nastą- żdy o czterech sędziach. Właściwość sądu jest piło pogwałcenie lub fałszywe zastosowanie pra- ogólną i nieograniczoną (w materyi cywilnej, han-vva, skazanie może być uchylenem.— Sądowni- dlowej, administracyjnej, morskiej i religijnej), ctwo szkockie. Jury decydować może zaró- Jeżeli sąd zostaje zajętym sprawą bezpośrednio, wno w sprawach kryminalnych, jak cywilnych; wykonywa swą jurysdykcyę pierwszej instancyi można jednak powiedzieć, że faktycznie w cywil- przez jednego z sędziów Izby wewnętrznej, który nych nie funkeyonuje wcale. Z listy przysię- sądzi sam bez przysięgłych, z wokiem odwoła głych, dostarczonej przez szeryfa, oznaczonych niem się do jednego z wydziałów Izby wewnętrz-bywa do każdej sprawy dziesięciu przysięgłych nej. Szkocya, tak samo jak i Anglia, podzieloną zwykłych, resp. pięciu specyalnych. Werdykt za- jest na objazdy; do każdego z nkh jeden z sę-pada większością głosów. Co do / praw cywil- dziów Izby zewnętrznej (Lord ordinary) zjeżdża nych, sądy niższe stanowią w rzeczywistości sąd dla wykonywania, w zbliżeniu do podsądiaych, ju-szeryfa i sędziego pokoju. Szeryf nie może de- rysdykcyi pierwszej instancyi sądu. Gdy pod roz-cydować w kwestyach, dotyczących własności i ty- poznanie sądu przychodzi apelacya, bądź to od tułów, tudzież w kwestyach, dotyczących stanu decyzyi sądu niższego, bądź od decyzyi sędziego

Angielskie ziele.

zwyczajnego, wydanej w Edynburgu lub w obje-ździe, decyduje jeden z wydziałów Jzby zewnętrznej. Jeżeli wypada przeprowadzić nowe badanie, dopełnia tego jeden z członków tej Izby, poczerń sprawa powraca po osądzenie przed wydział. Odwołanie się od decyzyi sądu sesyi idzie do Izby lordów. Wspomnieć tu należy o jurys-dykcyi specyalnej, zwanej „Teind Court”. Jest to jurysdykcya nadowszystko administracyjna, wykonywana przez komisyę, złożoną z członków sądu sesyi, która ma być zniesioną. Na drodze kryminalnej dochodzenie może być wszczęte przez stronę pokrzywdzoną, ale jest w Szkocyi urząd publiczny, który działa w największej liczbie wypadków. Na czele jego stoi „Lord Advocate”, przy którym są czterej pomocnicy i „Sollicitor general”.

Nadto, w kaźdem hrabstwie mianowanym jest przez szeryfa prokurator fiskalny, który pozostaje pod zwierzchnictwem zarazem szeryfa i lorda adwokata. Instrukcya odbywa się tajemnie, pod kierunkiem prokuratora fiskalnego, działającego wedle wskazań lorda adwokata. Gdy jest skończoną, urząd publiczny wynosi sprawę przez jedną z tych trzech jurysdykcyj: l-o) sędziego pokoju lub szeryfa, zasiadającego bez przysięgłych;

2-o) szeryfa, stanowiącego z udziałem przysięgłych; 3 o) wysoki sąd „of Justiciary”. Sędzia pokoju lub szeryf wyrzeka bez udziału przysięgłych kary nie wyższe od 60 dni więzienia i 10 funt. szterl. kary pieniężnej. Apelacya służy w zasadzie do sądu „of Justiciary”, lecz jest wprost niemożliwą, bo nie stwierdzają się na piśmie zeznania świadków i szczegóły postępowania. Szeryf z udziałem przysięgłych sądzić może każdą sprawę, z wyjątkiem morderstwa, zgwałcenia, kradzieży zbrojną ręką i podpalenia, ale zwyczaj nie dozwala mu skazywać na karę wyższą od lat dwóch więzienia, a prokurator fiskalny może zająć sprawą jurysdykcyę wyższą, jeżeli sądzi, że zbrodnia lub występek pociąga za sobą karę wyższą. Odwołanie się idzie do sądu „of Justiciary”, wraz z zeznaniami świadków. Wysoki sąd, „of Justiciary”, ma pełną władzę, zarówno pierwszej, jak i drugiej instancyi. Składa się z siedmiu sędziów, wziętych z pomiędzy członków sądu sesyi: lorda głównego sędziego, lorda sędziego zastępcy i pięciu sędziów zwyczajnych. W drugiej instancyi rozpoznaje wyroki sądów niższych i stanowi o ważności werdyktu przysięgłych. Jako sąd pierwszej instancyi, deleguje jednego ze swych sędziów do prezydowania w sądzie przysięgłych: sędzia zasiada albo w Edynburgu (jako „high Court” ) i wtedy jurysdykcya jego rozciąga się na całą Szkocyę, jeżeli urząd publiczny odsyła przed ten sąd sprawę; albo w jednem z miast znaczniejszych objazdu, do którego jest przeznaczony („Circuit Court”). Jeżeli obwiniony jest biednym, dodany mu zostaje obrońca z urzędu. Jury udzielić może trzy odpowiedzi: winny, niewinny, nie dowiedziono. Wyroki tak wydane, pod prezyden-cyą sędziego zwyczajnego (lord ordinary), są ostateczne i odwołanie się od nich do Izby lordów nie służy. —S ądown i ct w o w Ir landy i. Orga-

F. J.

227

nizacya jego mało się różni od tej, która istniała w Anglii przed reformami z r. 1873. Co do spraw cywilnych, rozróżnienie między sprawami, opartemi na prawie pospolitem i na słuszności, zachowuje się w całej mocy. Sądami niższemi są posiedzenia sędziów pokoju („petty” lub „quarter sessions”). Sędziowie ci mają w Irlandyi wyłącznie sądowe atrybucye; mianowani są przez lorda vice-króla. Zgromadzają się cztery razy do roku, pod prezydencyą urzędnika, wybranego przez tegoż lorda z pomiędzy adwokatów, którzy wypełniali powołanie swoje przed sądami królew-skiemi w Dublinie przynajmniej przez lat dziesięć. Oprócz swych posiedzeń kwartalnych, sędziowie pokoju odbywają często w swoich właściwych okręgach mniejsze, tak zwane „petty sessions”, dla załatwiania spraw mniej ważnych. Do ich kompetencyi należą sprawy cywilne i sprawy kryminalne, podlegające karom poprawczym. Zastępują one zarazem sądy hrabstwa i sędziów pokoju angielskich. Dublin jest siedliskiem sądów wyższych, prawa pospolitego i słuszności, odpowiednich tym, które zastąpił Wysoki sąd w Londynie. Powyżej znajdują się dwa sądy apelacyjne pośrednie: Izba szachownicy i sąd apelacyjny kanclei>ski, podobne znowu do tych, które w Anglii zastąpione są przez sąd apelacyjny. Nakoniec Izba lordów stanowi w ostatniej instancyi. Nie utrzymał się projekt, wniesiony do parlamentu w r. 1874, wedle którego jurysdyk-cye prawa pospolitego i słuszności miały być zlane w jeden sąd sprawiedliwości w Irlandyi, a ponad tym funkeyonowałby jeden sąd apela-cyjny pośredni i tym sposobem reforma angielska z r. 1873 byłaby także zastosowaną w tym kraju. Jurysdykcyę kryminalną w sprawach ważniejszych spełniają sądy przysięgłych; w obje-ździe każdego z nich obowiązki urzędu publicznego spełnia „Sollicitor”, mianowany przez lorda vice króla. Co do spraw mniejszej wagi, jak już nadmieniono, wykonywają tę jurysdykcyę sędziowie pokoju na swych kwartalnych sesyach; przy tych znowu, w kaźdem hrabstwie, urzęduje „Sessional crown sollicitor”. Nad wszystkiemi temi organami urzędu publicznego, jako nadający im zwierzchni kierunek, stoi „Attorney general” w Dublinie.—(Por. Demombynes: „Constitutions Européennes”, Paris, 1877, T. I, rozdz. IIJ. — Glas-son: „Histoire du droit et des institutions politiques, civiles et judiciaires de l’Angleterre”, Paris, 1882—1883. Teksta praw z lat 1873 i 1875, dotyczących orgairzacyi sądownictwa w Anglii, znaleźć można w przekładzie francuskim w zbiorze pod tyt. „Annuaire de la Société de legislation”, 3 année, p. 31—i 5 année, p. 120).

Angielskie Ziele. Pod tą nazwą znane są w handlu owoce suche, kuliste, uwieńczone ze-schniętemi 4-ma ząbkami kielicha, jedno lub dwu-komórkowe, wielkości średniego ziarna grochu, z powierzchnią chropowatą, barwy brunatnej, zawierające wewnątrz zwykle jedno, rzadziej dwa ziarnka czarne, spłaszczone. Są one aroma tyczne; utarte na proszek, wydają zapach przyje-

za-

400 zł. w. w.

mny, bardzo podobny do zapachu goździków. Używają się na przyprawy, kią to owoce drzewa zwanego Eugenia Pimenta D. C. (Myrtus Pimentai*.), rosnącego w indyach zachodnich. J-A-Angiellowicz Antoni, (* 1756 —-J- 9 sierpnia 1814 r.) w Hryniowie, w Brzeżańskiem, pobierał nauki w akademii jezuickiej we Lwowie, skąd w 16 roku życia wszedł do kancelaryi biskupa - ruskiego, Leona Szeptyckiego. Po pierwszym po dziale Polski izniesieniu zakonu jezuitów, gdy cesarzowa Marya Teresa założyła w Wiedniu przy kościele św. Barbary Generalne Seminaryum dla duchowieństwa ruskiego, wysłał Szeptycki do nie -go Angiełłowicza dla dokończenia nauk filozoficznych i teologicznych. Po przeniesieniu semi naryum do Lwowa, został w niem w r. 1780profesorem, a 1783 rektorem. Uczęszczała tam mło dzież rusko-unicka, nietylko z Galicyi, ale z Węgier, Siedmiogrodu, a nawet z Krainy, ztąd urósł wpływ Angiełłowicza na duchowieństwo grecko-unickie tych krajów. Będąc wielce oddanym rządowi austryackiemu, pozyskał jego łaskę. Został młodo kanonikiem lwowskiej ruskiej kapituły, oraz profesorem dogmatyki w nowo urządzonym uniwersytecie lwowskim. Gdy cesarz Józef n, zniósłszy w r. 1784 zakony t. zw. kontemplacyjne, dla uporządkowania pozostałych po nich majątków utworzy^ osobną komisyę likwidacyjną, wszedł do niej A. z tytułem radcy gubernialne-go. Był to jedyny urzędnik duchowny na posadzie wielkiego znaczenia. W r. 1789 wszedł do komisyi ( Consessus), ustanowionej dla organiza-zacyi szkół, jako reprezentant studyum teologicznego. W r. 1794, po śmierci Maksymiliana Był-ły, został ruskim biskupem przemyskim. Konse-kracya odbyła się 14 lutego 1796 r. we Lwowie przez piotra Bielańskiego, ruskiego biskupa lwowskiego, którego delegował metropolita kijowski grecko-unicki,Teodozy Bostocki. Asystowali: lwowski arcybiskup ormiański,Tumanowicz, i Porfiry Wa-źyński, ruski biskup chełmski. Kazanie miał proboszcz łaciński od św. Mikołaja (ks. Idzielewicz), a ucztę konsekracyjną wyprawiała Kossakowska^ kasztelanowa kamieńska, która mieszkała w rezy dencyi ruskiego biskupa lwowskiego; podczas ceremonii insygnia nieśli urzędnicy austryaccy, niem-cy. Po Porfirym Waźyńskim (f 1804), objął A. administracyę biskupstwa chełmskiego. Gdy w r. 1805 umarł grecko-katolicki biskup lwowski, Mikołaj Skorodyński, a równocześnie metropolia kijowska przez śmierć Teodozege Bostockiego faktycznie istnieć przestana, zamianowany bowiem następca jego, Herakliusz Lisowski, nie uzyskał potwierdzenia papiezkiego, cesarz Franciszek I postanowił wskrzesić metropolię halicką i połączyć ją z biskupstwem lwowskiem, wyniesionem na stopień arcybiskupstwa. Pius VII zatwierdził postanowienie cesarskie bullą z d. 7 kwietnia 180/. Na nową posadę arcybiskupa ruskiego we Lwowie i metropolity halickiego został A. mianowanym i 2o września 1808 instalowanym. Miał A. przez niejaki czas pod swojem zwierzch nictwem dziewięć dyooezyj: lwowską, halicką, ka-

mieniecko-podolską, chełmską, brzesko-litewską przemyską, Samborską, sanocką i bełzką. Z czasem ograniczyć się musiał do dyecezyi lwowskiej i metropolii halickiej. Pomnożył znacznie dota-cyę kapituły lwowskiej przez zakupno tak zwanego starostwa lwowskiego, które rząd austryac-ki sprzedał za 96,000 zł. w. w. Podczas wypadków w r. 1809, musiał z kraju uciekać. Swoją opinię polityczną zamanifestował w broszurze (tłomaczonej) p. t.: „Kto jest zaczepną stroną: Austrya czy Francy a?” Za patryotyzm anstryac-ki został A. v\ynadgrodzonym przez cesarza Franciszka wielkim krzyżem orderu św. Leopolda. Umarł we Lwowie: zapisał bibliotekę, z 8,000 tomów złożoną, kapitule, insignia arcybiskupie, kupione za 30,000 zł. w. w., kościołowi metropolitalnemu św. Jura we Lwowie. Cesarz Franciszek I matce A-a wyznaczył pensyę dożywotnią

K. Widmau

Angili-ert (f 814). frank znakomitego rodu wyćwiczony w naukach przez Alkuina na dworze Karola Wielkiego, pozyskał zaufanie tego mo narchy, został jego powiernikiem i ożenił się potajemnie) z jego córką Bertą. Jako dyplomata był czas jakiś doradcą Pepina (syna Karola) i dopomagał mu w rządzeniu Lombardyą; nadto posłował kilkakrotnie do Bzymu. W r. 790 otrzymał od swojego teścia opactwo S. Riquier, które też wspaniale przebudował. A. miał umysł światowy, lubił sztuki i nauki. Jako poeta w kółku Karola W. zwany był Homerem; ocalały po nim nieliczne drobne poezye, w których widoczne jest naśladowanie Wergiliusza. Wydał je ostatnio Mignę w „Patrologia latina” (tom 99). Por. Althof „A — s Leben und Dichten” (Münden, 1889).    E- G-

Angilram (f 791), opat jednego z klasztorów niemieckich, później biskup Metzu, a od r. 787 arcybiskup tytularny, cieszył się względami Karola Wielkiego. Nazwisko jego tało się głośnem w świecie naukowym z powodu zbioru dekretalij przeciw biskupom i klerykom, znanych pod nazwą „Capitula Angilramni” albo „Décréta Ha-driani.” Zbiór ten, przypisywany przez niektórych krytyków pseudo-Izydorowi, miał jakoby A. przywieźć z Bzymu, dostawszy go od papieża Adrya-na I, wedle innej zaś wersyi, A. ofiarował go właśnie papieżowi. Patrz: „Dccretales Pseudo-Isidorianae et capitula Angilramni” przez P.-Hinschiusa (Lipsk, 1863).

Angina (grec, anehone = zwężenie), oznacza w lecznictwie wszelaką chorobę, łączącą się ze zwy-źeniem gardła, zatem z bolesnem utrudnieniem przełykania, żucia i mówienia, zwaną w naszym języku dawniej ślinogorzem, obecnie zazwyczaj zapaleniem gardła w wyższym stopniu. Choroba ta przedstawia zapalenie błony śluzowej, często zarazem tkanki podśluzowej w jamie ustnej, czy to na lukach podniebieniowych, czy na języczku, czy na migdalkach, czy też na wszystkich częściach jednocześnie. Stosownie do natury zapalenia, źródła przyczynowego, siedliska choroby towarzyszących objawów, rozróżniają liczne rudza-

je ślinogorza, bądź łagodne, bądź też złośliwe płukaniu gardła można dodawać ałunu, taniny, i niebezpieczne, często zaraźliwe. Najpospolitszą odwaru chiny.    1,r

i zazwyczaj pomyślnie kończącą się jest A. ka- Angina Ludovici, (nazwana od d-ra Ludwig’a, taralna, powstająca pierwotnie po przeziębieniu, który pierwszy ją opisał), oznacza silne zapale-zamoczeniu nóg, w formie gorączkowej, ostrej; nie tkanki komórkowatej, podskórnej na szyi, pod długotrwała taka A. (chroniczna) występuje szczęką, występujące bez wiadomej przyczyny u śpiewaków, palaczy tytoniu, pijaków i t. p., ró- w postaci choroby ostrej, z ciężką gorączką i do-żni się od poprzedniej długiem trwaniem, bez tkliwym bólem, przechodzące szybko w ropienie, gorączki. Bardzo często przyłącza się zapalenie czasem zgorzelenie, z rozpadem tkanki zajętej; gardła, jako przypadłość, do innych chorób, ja- niekiedy pojawia się epidemicznie; zowią ją tak-ko do odry, ospy, szkarlatyny, grzybków ustnych że: Cynanche sublingualis, maligna, gangraenosa; u dzieci, i wtedy przebieg jej zależy od charak- pseudoerysipelas colli.

teru choroby głównej i od niej przybiera nazwę Angina pectoris, dusznica bolesna, ob. (A. odrowa, ospowa, szkarlatynowa etc.). Błoni- 8t hen o car di a.

na-

w cza-

serca.

ca (dyfterya) zajmuje zawsze błonę śluzową gar- Angiograf (grec.aggeion ["czyt. angeion] = dła, stanowi chorobę ciężką i zaraźliwą, o czem czynie i grafein = ryć, pisać), narzędzie fizyologicz-w osobnym artykule mówić będziemy (ob. Bło- ne, podane przez Landoisa, dla graficznego przed-nica); dławiec (krup) posuwa się często z krta- stawienia krzywizny, wywołanej uderzeniem tętna, ni na gardło i powoduje zapalenie krupowe czyli wznoszeniem się i opadaniem tętnicy * (ob). W zarazie syfilitycznej ulega także bardzo sie krążenia krwi; widać tu obrazowo stopień si-często błona gardła zapaleniu, już to w postaci ły, tętna i szybkość następujących po sobie ude-choroby ostrej, już też przewłocznej, o czem (ob. rżeń, względnie skurczów i rozkurczów Syfilis). Do rzędu częstych chorób należy za- Angiologia, część Anatomii opisowej (ob.), wypalenie migdałków (A. tonsiiaris, s. Amygdali- kładająca rzecz o naczyniach, w których prze-tis), które wywiązuje się najczęściej po zaziębię- pływają ciecze organiczne, jakiemi są: krew (oh.), niu, przemoczeniu i t. p., a cechuje się obrzmie- limfa (ob.) i mlecz (ob.), co stanowi t. zw. krążeniem, zaczerwienieniem migdałków (nieraz z sil- nie (ob.), którego ogniskiem, czyli punktem środ-nem bardzo zwężeniem gardła), które następnie kowym, jest serce (ob.). Ponieważ w organizmie przechodzą w ropienie; jeżeli ropa przebija po- są dwa rodzaje krwi (tętnicza odżywcza i żylna wierzchowną błonę, występuje widoczny wrzód; zużyta), rozróżniamy więc układy: krwi tętniczej w innych wypadkach, ropa bez przebicia błony i źylnej, które, różne od siebie pod względem fi-wsysa się napowrót bez owrzodzenia. Ta forma zyologicznym i anatomicznym, łączą się jednak A-ny przebiega zazwyczaj pomyślnie, choć czasem z sobą najściślej w dwóch przeciwległych okoli-wymaga przecięcia wrzodu nn migdałkach; po- each ciała, za pomocą t. zw. układu~\vłosowa-nieważ jednak towarzyszy jej najczęściej silna tego (systema capillar e), z czego wytwarzają się gorączka, ból, niemożność zupełna połykania i t. p. dwa koła krążenia, czyli dwa obiegi krwi (wiel-i owrzodzenie, poczytywaną, a przynajmniej ogła- ki obwodowy i mały płucny) następującym spo-szaną bywa przez publiczność i niedoświadczo- sobem: krew tętnicza wypływa z lewej" komórki nych lekarzy za dyfteryą, z którą nic współ- serca, głównym, największym pniem, zw. aortą nego nie ma. Zdarza się także nierzadko, że za- (ob.), która, rozdzielając się w swoim biegu na palenie migdałków, nie zupełcie wyleczone, po- coraz mniejsze gałęzi?, (odchodzące do pojedyń-ciąga za sobą stwardnienie ich, z powiększeniem, czych części ciała), przedstawia stopniowo drobne co utrzymuje się długo, po kilka lat, bywa powo- drobniejsze i najdrobniejsze naczyńka zaledwie dem ponawiających się przy lada sposobności za- golem okiem widzialne. W dalszem nastęostwie paleń, utrudnia połykanie i mowę, (nadając jej ostatnie koniuszki tętnicze, rozdzielając się jesz-brzmienie nosowe), łączy się z upośledzeniem cze i łącząc najrozmaiciej z sobą, tworzą siat-głosu u osób śpiewających, co wszystko wy wołu- kowatą figurę najmniejszych naczyniek drobnowi-je potrzebę usunięcia złego, za pomocą wycięcia dzowych, nazywanych włosowatemi średnicy 0 003 obrzmiałego migdałka (ob. Tonsillotomia). Le- -0.005 milim., przez które jednak przechodzi ozenie A-ny jest zadaniem lekarza; w tern miej- ciecz i ciałka krwi. Ostateczne te resztki naczyń scu wspomnimy tylko o tern, że są osoby z wiel- tętniczych stanowią znowu początek czyli koką skłonnością do zapaleń gardła, (której nadto rżenie naczyń żylnych, które przeciwnie od nabywa się po. jednorazowej« przebyciu choroby), tętnic, najdrobniejszemi rozpoczynając kanalika-u których najlżejsze zaziębienie, dym tytuniowy, mi, w biegu swym łączą się coraz więcej z na-lub ostre gazy, sprowadzają to cierpienie; dla czyniami bocznemi, przybierają na objętości i wy-takich jedynym środkiem zapobiegawczym jest rastają w grube pnie żyły głównej dolnej i górnej codzienne    płukanie gai dła zimną wodą (zwłasz-    ( Vena cava    inferior, superior), któremi doprowa-

cza rano,    przed wyjściem z domu), obmywanie    dzają krew    żylną    do prawej komórki    serca, To

takąż wodą szyi, zimne oblewanie ciała, zimne koło krążącej krwi od lewego serca do prawego kąpiele i    odzwyczajanie się od okrywania szyi    w środku którego    znajduje się układ    włosowaty

szalikami,    krawatami, od noszenia kaloszów, tak-    w obwodzie    ciała,    zowiemy obiegiem    wielkim,

że zapuszczenie porostu włosów na brodzie; do Przypływająca do prawego serca krew zużyta,

wychodzi ztąd grubym pniem (tętnica płucna), czynie i popychają tym sposobem krew, następ-który znowu, rozdzielając się na coraz drobniej- nie rozszerzają się i nową ilość krwi wciągają, sze naczynia, kończy układem włosowatym w płu- czem wspierają czynność serca. W naczyniach each, gdzie krew utlenia się, poczem znowu włosowatych pozostaje tylko błona wewnętrzna, z naczyń włosowatych wychodzą korzenie, które, bez włókien mięśniowych, stąd krążenie tu naj-wzmagając się na coraz większe gałęzie, pniem wolniejsze; w żyłach wszystkie warstwy są cień-żyły płucnej wlewają utlenioną krew do lewej ko- sze, słabsze, dlatego krew posuwa się w nich morki serca. To znowu drugie koło krążącej wolno, przy pomocy ruchów mięśni dowolnych krwi, od prawego serca do lewego, z układem i ssącej siły serca, gdyż tłocząca siła serca (vis włosowatym w płucach, nazywamy obiegiem ma- a terr/o) w nich działać ustaje. Bezustanny a ryt-łym. Oprócz układów: tętniczego i żylnego, zna- miczny ruch tętnic odpowiada w zupełności rumy jeszcze układ żyły wrotnej (vena portae), cńom serca (których jest następstwem) i to tak, której korzenie wychodzą ze śledziony i przewo- że wzniesienie się tętnicy, widoczne i wymacalne, du pokarmowego, łączą się w pień (żyły wrotnej), czyli t. zw. tętno (puls), przypada jednocześnie który, doszedłszy do wątroby, rozgałęzia się ze skurczem serca, stosownie nadto do siły i szybkości uderzeń jego; jakoż lekarz, bf dając tętno, przekonywa się zarazem o własnościach ruchów .sercowych. Oprócz ruchów rytmicznych, od serca pochodzących, mają naczynia krwiste ruch swój własny, zależny od nerwów, w ścianach naczyń przebiegających, zwanych nerwami naczynio-ruchowemi, n. vasomotorii (ob. Angioneuro-sa); w ściankach naczyń tkwią także tętniczki i żyłki naczynnne (vasa vasonun), służące do odżywienia naczyń, za czem idzie, że ściany naczyń ulegają, jak inne tkanki, chorobom (zapale-i t. p.). Do trzech rodzajów naczyń (tętnice, żvły i naczynia włosowate), p zyłącza się jeszcze układ naczyń limfatycznych i mleczowych, czyli chłonnych ( Vasa limphatica et chylifera). Zadaniem tych naczyń jest zbieranie, chłonienie cieczy w tkankach znajdującej się, czyli t. zw. limfy (ob.) i płynu mlecznego w jelitach, z pokarmu wytworzonego. Chłonice, na wzór naczyń krwistych zbudowane, poczynają najdrobniejszemu korzeniami w tkankach, łączą się jak żyły w co-iększe gałęzie, biegnąc obok tętnic i żył, prowadzą ciecz białawą, przebywają gruczoły lim-fatyczne (ob.) i dwoma głównemi pniami (przewód piersiowy większy lewy i mniejszy prawy) wlewają limfę do dwóch żył podobojczykowych, z których krwią dostaje się limfa, niby surowy materyał na krew, do płuc dla utlenienia. W chło-nicacb są także naczynia krwiste i nerwy, w ścianach włókna mięśniowe bardzo wątłe, stąd też ruch naczyń chłonnych bardzo słaby i posuwanie się limfy powolne (ob. Chłonice).

.. v

mu

raz w

Dr. Ł.

Fi? 124. Układ tętniczy.

1. Tętnica główna, czyli aorta 2. Tętnica podobojczykowa. 3. Tętnica pachowa. 4. Tętnica ramieniowa 5. Tętnica sprychowa. 6- Tętnica krę- j eona. 7. Tętnica szyjna wspólna. 8. Tętnica skr.liliowa. 9. T aorta i brzuszna. 10. Tętnic i nerkowa. 11. Tętnica biodrowa wspólna 12. Tętnica udowa. 13. Tętnica ; olei.iowa przednia. 14. Tętnica goleniowa tylna. 15. Tętnica łydkowa. 16 Tętnica grzbietowa stopy.

Algiomat, nowotwór guzowaty, pochodzący z nowowytworzonych i rozszerzonych najdrobniejszych naczyń krwistych (ob. Naczyniak).

czone zmiany naczynia ^ pochodzą od skurczenia na- lub zwątlenia mięśniowych włókien obrączkowych

” Angioneuroza (grec. agyeion=naczynie, neu-roo = naprężam), wyraża właściwie skurczenie naczynia krwistego; w zwyczajnem atoli i utartem w siatkę włosowatą, z której znowu wychodzą w patologii pojęciu, nazwa ta, nerwica naczy-korzenie żyły wątrobowej, wlewającej się do ni owa, oznacza każde naruszenie ścian naczy-żyły głównej dolnej. Naczynia przedstawiają bło- niowych, w następstwie czego przewód naczynio-niaste cewlci, których ściany składają się z trzech wy zwęża się lub rozszerza, a ilość krwi w nim warstw: błony zewnętrznej, środkowej i wewnętrz- pomniejsza się albo powiększa. Przy zwężeniu na-nej; podstawą ich są "włókna sprężyste, nadające czynią, mianowicie tętnicy, część ciała, przez nią elastyczność i trwałość naczyniom; błona zewnętrz- odżywiana, przedstawia się bledszą, przy rozsze-na. w tętnicach matowo-biała, w żyłach szaro- rżeniu czerwieńszą od stanu prawidłowego. Ii ze-błękitna; w błonie środkowej są włókna mięśniowe, obrączkowe, które, kurcząc się, zwężają

w ściankach naczyniowych, którego włókna sto- listowiami aromatyzują olej kokosowy, którym poją pod kierunkiem nerwów naczynio-ruckowyoh krywają swoje ciało.

J. A.

(ob. Angiologia). Pod wpływem tych nerwuw, Angiosarkomat, chorobowe nowotworzenie tkań -są włókna mięśniowe naczyń prawidłowo do pe- ki w postaci guza, zwane naczyniomięsa-wnego stopnia naprężone, zatem i ściany naczyń kiem, ob. Mięsak.

ciągle napięte, dopóki jakiś bodziec nerwowy nie Attgiospazm. kurcz naczyń krwistych, ob. An-zmusi ich do silniejszego skurczenia lub zwątle- gioneuroza.

nia. Zjawiska obydwóch tych zmian widzimy co- Angiospermae (paleont.). Wielki dział roślin dzień, wywoływane róźnemi bodźcami psychiczne- dwuliścieniowych okrytonasiennych (Angiosper-mi, mechanicznemu termicznemi i t. p. Tak np.: mae) pojawił się na ziemi dopiero w drugiej po-przestrach wywołuje kurcz mięśni naczyniowych łowię okresu kredowego, a mianowicie na począt-(drogą nerwową), wyrażający się nagłem poble- ku osadzania się wyższego ogniwa kredowego dnieniem twarzy; tak samo działa zimno; prze- (piętra cenomańskiego). Najdawniejsze okryto-ciwnie radość, zawstydzenie etc., powodują roz- nasienne, jakie znamy, wierzbę, klon, olchę, drze-szerzenie naczyń (porażenie nerwowe), objawiają- wo laurowe i t. p., spotykamy w glinach łupko-ce się zapłonieniem twarzy, podobnie jak gorąm I wych, należących do tego piętra z Niederschöna woda sprowadza czerwoność skóry. Na tej zasa- pod Freibtrgiem w Saksonii i w piaskowcach dzie tłómaczymy w patologii np. niektóre wypad- z morawskiej Trzebini (Mährisch-Triibau). Wsze-ki migreny, przez kurczowe zwężenie naczyń lako główny rozwój okrytonasiennych miał miej-w czaszce, zkąd ból głowy najczęściej z blado- see dopiero w okresie trzeciorzędowym, kiedy ścią twarzy połączony; są także przykłady nawa- dreewa liściaste i palmy występują już ogromne • łu krwi, z porażenia nerwowego naczyń pocho- mi masami, charakterystycznemi dla tego okresu, dzące, do których zaliczamy nagłe występowanie Widocznem to jest mianowicie w dolnem ogniwie potu na całem ciele i szybkie jego znikanie, czę- okresu oligocenowego, noszącem jeszcze nazwisko stokroć bardzo przykre i uparte u niewiast w okre- formacyi węgla brunatnego, od obfitych jego sie ustępowania czyszczeń miesięcznych. Najeżę- w niem pokładów. Węgiel brunatny wytworzył ściej pojawiają się nerwice naczyniowe i najroz- się z pni drzew iglastych, a szczególniej cypry-inaitsze formy przybierają u niewiast hysterycz- sowatych. Ale w towarzyszących mu glinach nych.    Dr    Ł    zwyczajnych i łupkowych, oraz piaskowcach, spo-

Angiopteris.    Rodzaj paproci, należący do    ro-    tykamy liczne szczątki, a przeważnie liście drzew

dżiny    Marattiaceae,    którego przedstawiciele    za-    liściastych, mianowicie: dębu, lauru, cynamonu,

mieszkują Azyę podrównikową i ocean Indyjski, magnolii, figi, sassafrasu, olszy, klonu, orzecha Posiadają one listowia olbrzymie, wychodzące włoskiego, brzozy, obok których występują jesz-z pośrodka wielkich, specyalnie zbudowanych łusk. cze rozmaite gatunki rodzajów Sabal, Flabellaria, Zarodnie mają daleko więk- innych palm wachlarzowych i rodzaj Phoeniciies ksze, aniżeli u innych    pa-    z palm kokosowych. Szczególniej charakterystycz-

proci. Są one zebrane w kup- nem zjawiskiem dla północno-niemieckiej forma-ki podługowate, w niewiel- cyi węgla brunatnego jest współrzędne występo-kiej odległości od brzegów * wanie drzew iglastych, liściastych o liściach trwa-ostatecznych działek listo- łych, palm wachlarzowych i kokosowych, dowodzi wi, przed końcem ich ró- to bowiem, że ówczesna flora europejska miała wnoległyok żyłek. Zarodnie charakter zbliżony do dzisiejszej flory Luizyany te w stanie młodym są z so- i Florydy, jakkolwiek przypominający jeszcze pię-bą zrosłe, w dojrzałym zaś tno indo-australskie flor poprzednich.    K-J

LI

fit 125 Anplopterił.

wolne, lecz zawsze grzbietem Angiospermae (od greckich wyrazów a g g e i o n= swym przytwierdzone do naczynie i s p e r m a=nasienie) okrytonasienne, tkanki listowia; otwierają się W przyrodzonym układzie nazwa większego dzia-one na stronie górnej szpa- łu roślin jawno-kwiatowych, mających nasiona za-rą szeroką; włókienka brn- warte w nasiennikach, powstałych bądź z jedne-natne o ścianach iukrusto- go listka owockowego, bądź z kilku, brzegami z so-wanych, tworzące pierścień szczątkowy, wciskają bą zrosłych i tworzących przez to rodzaj naczy-się w ścianę zarodni od podstawy grzbietowej ku nia. Drugi, przeciwny tej nazwie termin, Gyni-szparze, i nie muszą pozostawać bez wpły- nospermae. nagonasienne, stosuje się do mniej-wu na jej otwieranie się. Dokoła kupek zarodni szego działu roślin jawno-kwiatowych, posiadają-znajdują się drobne łuszczki albo włoski, które cyeh nasiona nagie, osadzone na listkach owoc-Presl przyjmuje za zawijkę (indusium). Zarodni- kowych, niezamkniętych. Do tego ostatniego dzia-ki mają postać wycinka kuli. Znanych jest kilka łu, mięjzy innemi, należą rośliny iglaste, czyli gatunków, które w Europie hodują się w cieplar- szyszkowe (Coniferae).

niach. Na uwagę zasługuje nadewszystko Angio- Angiospermia. Nazwa pierwszego rzędu w klaftern eveda Hoff., którego listowia są na 4 me- sie 14-ej, czyli roślin dwusilnych (Didynamia), try długie. Mi szkańcy wyspy Taiti, młodych pędów układu Linnego, obejmującego rośliny, mające tej rośliny używają na pokarm, a posiekanemi nasiona zawarte w wyrażaj o.i nasiennikach, ta^

J. A.

kie jak Rhinanthus, Linaria, Orobanche etc. Dla drugiego rzędu tejże klasy Linne użył nazwy przeciwnej Gymnospermia, mniemając, że u roślin wargowych, jak Lamium, Melissa, Mentha i t. p. drobne owocki, niełupki, są nagiemi nasionami.

Angiulli Andrzej (* 1837 w Castellano w Bari—j* 2 stycznia 1890 r. w Neapolu), filozof i pedagog włoski, propagator umiarkowanego pozytywizmu, założyciel i redaktor poważnego organu krytyki naukowej, literackiej i filozoficznej („La Rassegua critiea”), profesor antropologii i pedagogiki. Po odbyciu studyów naukowych w Bari i Neapolu, mianowany (1862) profesorem liceum barskiego, A. opuścił jednak to stanowisko i udał się do Berlina dla dokończenia swoich studyów filozoficznych. Po powrocie do kraju mianowany został profesorem antropologii najprzód w Bolonii, a od r. 1876 w Neapolu. A., jeden z pierwszych we Włoszech wystąpił z oce-cza angielskiego, niż do szkoły pozytywistów francuskich. „Co do mnie—powiada o sobie A. — pragnę być bardziej pozytywnym od samychże pozytywistów, i dlatego właśnie przyznając się do nieświadomości istoty rzeczy, jednocześnie nie przeczę możności dotarcia do niej; gdyż zarówno twierdzenie, jak przeczenie, w tym razie byłoby dogmatyzmem, sprzeciwiającym się doświadczeniu” (tamże str. 101). Dlatego też, potępiając dawną metafizykę („la vecchia metafisica”), jako budowę aprioryczną, A. skłania się ku nowej metafizyce—naukowej („nuova metafisica o scientifi-ca”), mającej się oprzeć na badaniach ,,a posteriori.“ W dalszych pracach swoich, jak np. „La pedagogia e la filosofia positiva” (Neapol, lfci7D. „Quistioni di filosofia contemporanea” (Bolonia 1873); „La pedagogia, lo stato e la famiglia” (Neapol, 1877, 2 wyd. 1882; wyszło i w prze kładzie niemieckim), „La filosofia e la scuola” (Neapol, 1888), A. rozwija przeważnie idee swo

mBm

mgBmsr

II

fes

'Æémî

WÊm

fra#

1T

V

'<'5

IS

r«

mk

jamÊÊÊr

im

iii

;■ mjm

ŚBlilSfL

wÆËÊk

at&ś ïUl’ùljftL

IA

MM

il

-, ’

Â¹’//

ES

mm

SfimagH

Fig. 126. Angkor.

ną pozytywizmu współczesnego, torując mu dro- je pedagogiczno, pizypisując wychowaniu wielką gę wśród swoich. Dziełko jego „La filosofia e doniosłość społeczną i cywilizacyjną. Z tego też la ricerca positiva. Quistioni di filosofia contem- powodu przyznaje on państwu prawo przymusu poranea” (Neapol, 1869) było bardzo na czasie i prawo kierownictwa względem wychowania pu-w chwili zjawienia się swego. Autor występuje blicznego, głosząc zarazem śmiało zasadę „upań-w niem jako zwolennik filozofii Comte’a, a ra- I stwowienia” wychowania. Polemika A-go w tej czej wogóle pozytywizmu, który uważa za wynik kwestyi z przeciwnikiem poglądów jego, Sicilia-racyonalny rozwoju myśli filozoficznej, jako jej nim, lubo zbyt szorstko, jak na uczonego, prowa-uwieńczenie („come risultato e conclusione”); cho- dzona, przyczyniła się do ożywienia we Włoszech ciąż z drugiej strony nie jest on fanatycznym jej badań na tem polu. A. zasłużył się też litera-wielbicielem. Stanowisko swoje filozoficzne uwa- turze naukowej krajowej założeniem w Neapolu ża A. za pośrednie pomiędzy teoryami skrajnie wspomnianego już pisma naukowego krytycznego: absolutystycznemi i skrajnie pozytywnemi, udrzu- „Rassegna critica di opere filosofiche, scientifi-cającemi wszelką metafizykę; głosi względność che e letterarie.” Wydawnictwo to prowadził A. („il relativismo”), jako jedynie racyonalny punkt nader starannie i sumiennie aż do samej śmierci, oparcia dla badań filozoficznych i skłania się to jest od 1881 do 1890 r., zasilając je stale bardziej do pozytywizmu niemieckiego, a zwłasz- własnemi pracami. Errico de Marinis oddał holJ

pożytecznej pracy naukowej A-go, pomieszczając studyum o nim w zeszycie listopadowym 1889 r. włoskiego „Przeglądu filozoficznego,u którego A. był także współpracownikiem w pierwszym roku jego istnienia. („Rivista di filosofia scientific-:!.”

insula Anglorum, Mona u Tacyta, do r. 61 po Chr. siedlisko druidyzmu i z tej epoki posiada wiele starożytności druidycznycb. Stolicą, administracyjną wyspy, stanowiącej osobne hrabstwo A., jest Beaumaris w bliskości starego mostu, z dogodnym portem;—większe jednak i bardziej handlowe jest Amlwicli na pólnocnem wybrzeżu.

s. s.

And S.

Tom V[IT: „Un filosofo positivista italiano. Andrea A.” str. 610--628).

Wg

' * 'kr

PA A

Angkor, czyli Ongkor, wspaniałe zwaliska starożytnego grodu, nad jeziorem Tulezab, na pograniczu Kambodży i Syamu, w Zagangeso-wych Indyach. Według podań krajowców, miała to być stolica wygasłego ludu Chmerów, od którego mieszkańcy Kambodży wyprowadzają swoje pochodzenie. Zwaliska te, odkryte przez mi-syonarzy francuskich w XVI w., nie przestają wzbudzać podziwu podróżników i artystów i służyć za przedmiot badań dla uczonych. Z tych się okazuje, że między II w. przed Chr. i X w. naszej ery, między rz. Menam i Mekongiem mieszkał    Fie*¹²⁶’ Most w An?lc5e7-

lud, daleko w cywilizacyi posunięty, skoro budo- Anglesey Icz. Englsi) Henry - Wi lliam wnictwo, prawdopodobnie z Indostanu powzięte. Paget (cz. Pedżet) 2-gi hrabia, pierwszy mar -do tak wysokiego stopnia wydoskonalił. Najwa- grabia Uxbridge (* 1768— *{* 28 kwietnia 1854). żniejszym zabytkiem, zdumiewającym nawet po- Ma czele pułku ochotników Straffordshire, zwer-mimo uszkodzenia, jest świątynia (pagoda) Ang- bowanego w dobrach ojca, nazwanego później 80 kor-Wat, albo Nachon-Wat, zajmująca czworo- pułkiem piechoty, brał udział w latach 1793, boczną przestrzeń, o 827 m. szerokości a 3,550 m. 1794 w wojnie koalicyi z Francyą, pod rozka-długości, otoczona niegdyś na 200 m. szero- zami księcia Yorku, i odznaczył się przy odwro-ką fosą. Pośrodku wznosi się 80 m. wysoka cie z pod Turcoing we Flandryi; dowodził powiężą o sześciu piętrach, mających wyobrażać źniej 16-ym pułkiem lekkiej dragonii; 1796 ro-tyleż nad miejscem pobytu bóstwa rozpiętych pa- ku został pułkownikiem w 2-ej wojnie koali-rasoli. Każde piętro na swym frontonie ozdobio- cyjnej, wykonał świetną szarżę pod Castricum ne misterną rzeźbą wielogłowych smoków i in- i zdobył na francuzach 5 armat. Jako jene-nych przedmiotów wschodniej mitologii, która ie- rał-porucznik w korpusie Dawida Baird brał dnak nie razi poczucia estetycznego. Ka wysta udział w wojnie na półwyspie pirenejskim w r. wie paryskiej 1889 r. odtworzono w miniaturze 1808, gdzie pokrywał odwrót generała sir John’a pagodę, która w naturalnej swej rozległości mo- Moore; zwycięstwem pod Benavente i wzięciem głąby cały plac wystawowy wypełnić. Muzeum do niewoli gen. Lefevre-Desnouettes 1809 r. w Trokadero posiada piękny zbiór innych zabyt- 16 stycznia pod Coruńa, gdy Moor i Blair po-ków sztuki z Angkoru, tworzący osobny dział, nieśli śmiertelne rany, on pozyskał wielką sła-imieniem Delaporte’a, gorliwego ich zbieracza wę. Dał możność korpusowi wsiąść na okręty, i urządziciela, odznaczony. Innym badaczem, odpierając nieprzyjaciela. Potem zasiadał w par który w 1861 r. podał dokładny opis i ocenę za- lamencie. Pod Waterloo, już jako lord, dowodził bytków tej zamarłej cywilizacyi, był Dondart de angielską jazdą, wykonał trzy świetne szarże Lagrée. _    A-S/-    i stracił nogę, za co został mianowany margra-

Anglerius Petrus Mar t yr, ob. d’A nghi e- bią A. W r. 1827 wszedł do gabinetu Can-ra Petro Mar tire.    ninga, jako „master general of the ordnance,”

Anglesey, Anglesea, wyspa na morzu Trlandz- i za ministerstwa Wellingtona został vice-krôlem kiem, oddzielona od półwyspu Walii przez wąską Irlandzkim w r. 1828. Lecz ponieważ, ząjąwszy cieśninę Menai, ponad którą rzucone są dwa mo- to stanowisko, działał nie po myśli rządu, oświad-sty, .jeden w 1822 r. łańcuchowy, drugi zaś czając się za emancypacyą katolików, więc zo-w 1850 r. rurowy, zbudowany przez Stephenso- stał odwołany; znowu jednak za ninisteryum ńa dla kolei żelaznej (Britania Bridge). Po- Grey’a otrzymał tę posadę 1830 i stłumił wtedy wierzchnia wyspy, obejmująca 782 km. □, jest niepokoje, wzniecone przez O. Connell’a. W r. 1833 przeważuie płaską, miejscami piaszczystą lub ba- sam podał się do dymisyi, lecz wrócił jeszcze raz gnistą, wogóle jednak dosyć urodzajną i szcze- do życia politycznego, zasiadając w gabinecie lor-gólnie nadającą się do hodowli bydła rogatego da J.JRussel’a (1846 — 1852) i biorąc czynny udział i owiec; w północnej częścią przebiegają w;yspę w walce stronników wolnego handlu (freetraders), łańcuchy pagórków, sięgających do 140 m. wyso- W 1846 został feldmarszałkiem; z pierwszego kości; są to tak zwane wzgórza Parys, w któ- małżeństwa swego miał 2 synów i 6 córek, z dru-rych okolicy rozwinęło się górnictwo przy wydo- giego zaś 6 synów i 4 córki.    A M-J-

bywaniu węgla kamiennego i miedzi. Mieszkań- Anglez (fran. Anglaise, angiel. country-dance), ey w hczbie 51,416 (1881) są przeważnie celty- pierwotny kontredans; taniec angielskiego pocho* ckiego pochodzenia. W starożytności była to dzenia, o melodyi wesołej, rytmie żywym w -/t

A. Pol

J. K.

lub ^/g. Charakterem swym zbliża się do francuskiego „Rigaudon”; niegdyś A. był populurym tańcem w całej Europie.

Anglezyt Beudant (miner). Minerał krystalizujący w szereg rombowy, jednokształtny ze spatem ciężkim i celestynem. Kryształy jego zwykle niewielkie, pojedyńcze lub w grupy zrośnięte, częścią piramidalne wskutek przewagi bra-chypiramidy, częścią krótkie słupowate, pionowe lub poziome przez przewagę brachydomy czyma-krodomy, czasami tabliczkowate przez rozwój przeważny dwóch płaszczyzn makrodiagonalnych. Lupliwość pryzmatyczna i podstawowa niezupełna. Odłam muszlowy. Bardzo kruchy. C. wł. 6.29 — 6.35; Tw. 3. Bezbarwny, czasami żółtawo, szaro lub brunatno zabarwiony. Blask dyamen-towy i tłusty; przezroczysty, do przeświecającego. Skład chemiczny: siarczan ołowiu (Pb ft0₄) z 26.43 kwasu siarczanego i 73.57 tlenniku ołowiu. W kolbie się rozpryskuje; na węglu, w płomieniu utleniającym stapia się w perłę przezroczystą, po ostygnięciu mleczną; w płomieniu odtleniającym daje guzik ołowiu; z sodą i krzemianką odczyn na siarkę; w kwasie solnym trudno, w ługu potażowym całkowi",ie rozpuszczalny. Znajduje się z Zellerfeld, Badenweiler, w kopalni Fryderyk pod Wissen (Niemcy); w Schwarzenbach i Miss (Ka-ryntya); Morawicy, Dognaczce, Felsöbanji i Bor-sabanyi (Węgry); w Leadhills (tu pseudomorfozy po galenie), na wyspie Anglesea,^w Wirksworth w Derbyshire (Anglii); w Iglesias i Monte Poni (Sardynia!; w Berezowska i Nerczyńsku (Sybe-rya), w Pensylwanii w Phönixville w pięknych kryształach. Gdzie występuje w większych ilościach, przerabia się z innemi rudami na ołów.

Anglia (geogr.), oh. Wielka Brytania.

Anglia. Dzieje. Wyspa Pryden czyli Brytania, odkryta przez Cezara w r. 55 przed Chr., podbita w większej części przez .rzymian za czasów Klaudyusza, była pierwotnie zasiedlona przez plemiona celtyckie: bryttów, piktów, szkotów. Bryt-towie, po ustąpieniu rzymian w czasie wielkiej wędrówki ludów (408), nie umieli obronić się Szkotom. Około r. 449 ukazała się pierwsza gromada germańskich saksonów i za pozwoleniem króla brytyjskiego, Wortigerna, osiedliła się na wysepce Tamizy; następnie przybyła na 17 okrętach znaczniejsza liczba pod wodzą dwóch braci , Hengista i Horsy i założyła królestwo Ken-tu, z grodem Canterbury (cz. Kenterbery); w 478 Aelle założył Susex, w 494 Cerdic stałfsię protoplastą najznakomitszej dynastyi Wessexu, w 530 Ascwin utworzył wschodnio-saksońskie królestwo, czyli Essex; potem w środku powstało jeszcze małe królestwo, dzisiejsze hrabstwo Middlesex n miastem Londynem (Long-Din). Za przykładem uaksonów, przybyli potem do Brytanii sąsiedzi ich z duńskiego wybrzeża, an głowie, i założyli w VI w., przed r. 560, swoje królestwa: Nortumbryę, Ost Anglię, Mercyę i Deirę, której część zwała się później Bernicyą. Wszystkie te królestwa otrzymały nazwę Heptarchii. Brytowie musieli ¹ stopniowo przed najezdnikami ustępować i część ich zbiegła na wybrzeża Francyi (do Bretanii), ale większość znalazła bezpieczne schronienie w górach Kornwallii i Wallii. Tu obronili oni swoją niepodległość, chociaż sławny ich król, Artur, poległ w nieszczęśliwej bitwie pod Ma-draud 537 r. Owe 8 królestw anglo-saskich czasami uznawały nad sobą jednego najpotężniejszego, zwanego bretwaldą. Od r. 596 anglo-sakso-nowie przyjmują wiarę chrześciańską, którą przyniósł im z Rzymu św. Augustyn, misyonarz, wysłany przez papieża Grzegorza W-go; założył on w Canterbury pierwszą arcybiskupią prymacyalną katedrę i 12 dyecezyj biskupich. Drugie arcybiskupstwo w Yorku (Evervic) założył, po śmierci Augustyna, Paulin. Duchowieństwo zasłynęło wkrótce z gorliwości i dobrze się zasłużyło sprawie cywilizacyi, wydając takich ludzi, jak św. Bonifacyusz, BedaCzcigodny, Alkuin i inni.—Dom Cerdika. Król Wessexu, Egbert (800—836), zjednoczył Beptarchię, zabierając pod swe berło Mercyę, Kent, Essex i Ost-Anglię, a innych królów zmuszając do uległości. Po zwycięstwie pod Ellondun «23 r. „rada mądrych” (wittena gemote) okrzyknęła go królem Anglii. Pod następnymi królami (Etelwulfem 836—857, Etelboldem 857 — 860, Etelbertem 860 — 866 i Etelredem 866—71), trapią A-ę normandowie, zwani tu duńczykami. Podbiwszy Ost-Anglię, posuwają się coraz dalej w głąb kraju; nareszcie wchodzą do Wessexu; Etelred poległ, walcząc z nimi; a w tak smutnej chwili odziedziczył po nim koronę najmłodszy z czterech braci, Allred Wielki (871— 901). Po 7-letnich nieszczęśliwych bojach król ten, opuszczony przez poddanych swoich, musiał ukryć się w bagnistych puszczach Sommersetu. Dopiero gdy ciemięstwo wrogów wyprowadziło z cierpliwości saksonów, zebrała się ich przy królu z czasem większa liczba; Alfred mógł wtedy wojnę rozpocząć na nowo i zdobyć obóz strasznego Godruna czyli Guthreda. d’en zobowiązał się do poprzestania na północnej połowie A-ii. W ciągu następnych lat I5-tu. Alfred W. stoczył 56 bitew z innymi królami duńczyków i wyzwolił całą Anglię z Londynem. Żeby podźwignąć kraj z ruiny, A lfred zajął się wewnętrznem urządzeniem swego państwa. Podzielił je na szajry (shires), czyli hrabstwa, setnictwa hundred) i dzie-siętnictwa (thitings), ustanowił szeryfów (scire-gerefa, sherif), setników i dziesiętników; w porozumieniu z , radą mądrych” stanowił nowe prawa, a dawne poprawiał; ustanowił w sprawach kryminalnych sądy przysięgłych (jury); sam często osobiście na ławie sędziowskiej zasiadał; kazał naprawiać drogi i mosty, wznosił różne budowle po miastach. Był wielkim miłośnikiem nauk; tłó-maczył sam na język anglo-saksoński dzieła Boe-cyusza, Grzegorza W., Bedy histoiyę Anglii i in.; ułożył geografię powszechną, w której jest wzmianka o Polsce, założył w Oksfordzie szkołę wyższą. Dzięki jego czvuoin bohaterskim i mądrym używała A. pomyślności przez cały wiek X pod rządem jego potomków (Edwarda 901—924, Etel-

stanu 925 — 940, Edmunda 940    946, Edreda

946—955, Edwi 955 — 959, E'lgara 959 — 975 i Edwarda El 975—978) i zdobyła zwierzchnictwo nietylko nad Wallią, ale też i nad Szkocyą. Edgar zwał się cesarzem całego Albionu. Pasmo nieszczęść zaczyna się dopiero za Etelreda II (978—1016). Nieudolny ten król podstępnem wymordowaniem poddanych swoich duńczyków (rzeź ś. Brice 1002 r.) ściągnął mściwe i groźne wyprawy Swenona czyli Swegena 1004—1013 r., który nareszcie zdobył Londyn i przez „radę mądrych” został uznany za króla Anglii. Wkrótce potem umarł (lu 14 r.). Etelred ze swego schronienia w Normandyi francuskiej próbował daremnie odzyskać koronę; syn jego Edmund, „Żelazny Bok”, walczył dzielnie, lecz zginął z ręki mordercy. Wtedy na tron Anglii wstąpił syn Swenona, Kanut czyli Knud Wielki (1017— 1035), siestrzan naszego Bolesława Chrobrego. Ażeby uprawnić swoje panowanie, Kanut ożenił się z wdową po Etelredzie, Emmą; panował bardzo mądrze, sam na sądach zasiadał, odbudował kościoły i miasta porujnowane, szanował prawa anglo saksońskie i w ogóle starał się rządzić nie jako zdobywca, lecz jako prawowity król. Był szczerym chrześcianinem; jeździł do Rzymu dla oddania pokłonu grobom apostołów i papieżowi. Po śmierci brata Haralda Kanut odziedziczył Danię, a potem zawojował Norwegię; był więc najpotężniejszym władcą północy. Synowie jednak jego (Harta Knut 1035—1041 i Harald f 1039), nie mogli się utrzymać w Anglii, gdzie Godwin ogłosił królem najmłodszego z synów Etelreda, Edwarda Wyznawcę (1042—1066), który zasłużył sobie na wdzięczną pamięć mądrem prawodawstwem i zakończył dynastyę Cerdica. Po jego śmierci, królem obwołany został Harold, syn Godwina. Ale w tym samym roku z liczną flotą przybił do brzegów Anglii książę nor-manUzki Wilhelm, zwany Zdobywcą, któremu niegdyś Edward, przebywając za młodu w Normandyi, miał przyrzec następstwo tronu po sobie. Harold wyszedł na spotkanie Wilhelma, lecz w rozstrzygającej bitwie pod Hastings (28 września 1066 r.) został pobity i poległ z dwoma braćmi. Wilhelm wziął Londyn i kazał siebie w Westminsterze koronować na króla Anglii. Dom Normandzki. Wilhelm I Zdobywca (1066—1087) panował z nadzwyczajną surowością: pozabierał dobra możnym saksonom, rabował i niszczył wieśniaków, usuwał z katedr biskupich miejscowych prałatów, żeby je francuzami obsadzać. Największej doniosłości czynem jego było sporządzenie dokładnego spisu wszystkich dóbr z wymienieniem właścicieli, czyli t. zw. „Opis królewski”, który saksonowie nazwali „Księgą dnia, sądnego” — Doomesday-Book, a który stanowi do dziś nieoszacowane źródło do poznania stanu ówczesnej A-ii. Po nim panowali jego synowie: Wilhelm Rudowłosy (1087 — 1100), jeszcze gor3zy od ojca, zwany „pastuchem dzikich zwierząt” za okrutne prawa myśliwskie, i Henryk I (1100 — 1135), znacznie od nich obu łagodniejszy. Henryka przeżyła tylko córka Matylda, wdowa po cesarzu Henryku V, zwana z tego powodu ,,1’Eui-presse”, która pojęła w drugie małżeństwo wasala Francyi, hr. Anjou, Godfryda Plantażneta (Plantagenet). Nie chcąc ulegać kobiecie, norman-dowie obrali królem A-ii hrabiego Bulonii, Stefana z Blois (1135—1154), który wyznaczył swoim następcą syna Matyldy, Henryka. Dom Plan-tagenetów. Henryk II (1154—1189). Pierwsze 20 lat panowania jego zeszły na sporach kościelnych, zakończonych zabójstwem prymasa Anglii, arcybiskupa kantuaryjskiego, Tomasza Beneta (1170) i publiczną za to u grobu jego pokutą Henryka (1174). Chlubę rządów jego wewnętrznych stanowi: urządzenie izby skarbowej do wybierania podatków i sądzenia spraw podatkowych, czyli t. zw. szachownicy (Exchequer), tudzież ustanowienie sędziów wędrownych, którzy periodycznie kraj objeżdżają. Głównym zaś czynem jego zewnętrznej polityki było podbicie Irlandyi (1172). Po nim nastąpił syn jego, Ryszard I Lwie Serce (1189—1199), którego awanturnicze życie przeszło do poezyi prowansalskiej. Zaraz po wstąpieniu na tron Ryszard wyruszył na woj -nę (trzecią) krzyżową, która się niefortunnie skończyła dla niego więzieniem w Austryi, a potem u cesarza niemieckiego. Odzyskawszy wolność za opłatą 100,000 grzywien srebra, Ryszard zaczął wojnę z Filipem-Au gustem, królem francuskim, i zginął we Francyi podczas oblężenia pewnego za»nku. Następcą jego był brat, Jan Bez-Ziemi (Lackland), (1199—1216). Za niestawiennictwo w sprawie o zamordowanie Artura Bretońskiego Filip-August pozbawił go wszystkich posiadłości we Francyi, oprócz Akwitanii, a Jan nie umiał ich obronić. Zatarg z papieżem Inocentym III, (1208—1212) z powodu obsadzenia arcybiskupiej katedry w Canterbury zakończył się tern, że wyklęty i zagrożony detronizacyą Jan poddał A-ię w lenniczą zależność papieżowi. Koalicya z cesarzem niemieckim przeciwko Filipowi-Augustowi przyniosła nową hańbę; nietylko bowiem wojsko angielskie poniosło wspólnie z niemcami klęskę pod Bouvines (1214), ale sam Jan z 40,000 uciekł przed królewicem francuskim, który miał tylko 5,000 wojska. Nareszcie zniecierpliwieni sromu tą i okrucieństwami swego króla baronowie, zatoczywszy obóz na równinie Ruunemed, nie chcieli iść na wyprawę, lecz zmusili go podpisać w r. 1215 wielką kartę swobód (Magna Charta libertatum) która się stała podwaliną konstytucyi angielskiej (ob.). .Stróżami jej została Rada jeneralna ( Consilium generale) baronów, zawiązek Izby lordów. Henryk III (1216—1272), po dojściu do pełno-letności, zraził baronów swoją rozrzutnością, nie-szanowaniem przywilejów i Wielkiej karty, oraz zbytnią uległością faworytom swoim. Na czele niezadowolonych stanął Simon de Montfort hr. Leicester (cz. Lejster) i zmusił króla do zaprzysiężenia t. zw. rprowizyj oksfordzkich” w 12 artykułach, lecz ten później nie chciał ich wykonywać. Wtedy Montfort powołał do współudziału w walce mieszczan, pobił króla i wziął go w niewolę

a fila załatwienia wszystkich spornych spraw, zwołał ogólny zjazd (20 stycznia 1265 r.) baronów, biskupów wolnych, drobnych właścicieli (yeomen) i mieszczan. Zjazd ten, nazwany parlamentem, zasiadał z początku, podług stanów, w czterech komnatach, lecz w ciągu następnego stulecia nastąpiło połączenie pierwszych dwu w Izbę Lordów, czyli Wyższą, a dwu ostatnich w Izbę Gmin czyli Niższą. Jednocześnie zacierała się różnica pomiędzy normandami i podbitymi niegdyś anglo-sasami, kształtował się język angielski ze zlewku mów, dotąd różnych, i wytwarzała się najmłodsza z europejskich narodowości—angielska.

dryw (1369). Tym razem wyprawa księcia Czarnego w granice Francyi nie powiodła się, skutkiem uciążliwej dla niego wojny partyzanckiej, prowadzonej przez du Gueselm'a, i pod koniec panowrama Edward II I-ci utracił prawie wszystkie swoje prowincye wTe Francyi. Żądając wciąż nadzwyczajnych podatków, musiał zwoływać parlamentu, które za to wymagały od niego i od wszystkich urzędników przysiąg na wierne wykonywanie Wielkiej Karty. Parlament z roku 1365 zerwał lenniczą zależność od papieża, uchwalając bil Praemunire, który zakazał pod karą więzienia i konliskaty odwoływać się od sądów królewskich do trybunałów papieskich. Edward ustanowił „order podwiązki”, lubił wystawność, zbudował Windsor, ale zaciągał długi u kupców zagranicznych i niewypłacalnością zrujnował dom bankierski Bardi we Florencyi. Z powodu przedwczesnej śmierci księcia Czarnego (1376), Edward III przedstawił parlamentowi jego syna, a swego wnuka 11-letniego, jako następcę. Był to Ryszard II (1377 — 1399). Panowanie jego należy do najburzliwszych. Pod wpływem pism John’a Wicliffa, mnich, franciszkanin, John Buli, i lollardowie wywołali wzburzenie między ludem poddańczym kazaniami o wspólnem pochodzeniu ludzi od Adama i Ewy i o nieprawości posiadania bogactw przez panów. Pobór nowego podatku stał się powodem buntu chłopskiego. Zebrało się ze sto tysięcy ludzi, którzy, mordując rycerzy i niszcząc ich dobra, dotarli do Londynu, zamordowali arcybiskupa i kilku innych dostojników i nastraszyli matkę króla. Ryszard II odważnie wyjechał do nich dla wysłuchania żądań i kazał wydać im przywileje, uwalniają-

Za Edwarda I (1272—1307) zostało wcielone do Anglii księstwo Wallii (1283) i starszy syn królewski, właśnie podczas wyprawy na ziemi wal-lijskiej urodzony, otrzymał tytuł jej księcia, przysługujący do dziś dnia następcom tronu. Po wygaśnięciu starożytnej dynastyi Kenneth’ôw w Szko-cyi, Edward usiłował opanować to królestwo, ale Szkotowie, pod wodzą nowego króla swego, Jana Baliol, a następnie dzielnego wojownika, Williama Wallace’a, stawili wytrwały opór, gdy zaś ten wódz bohaterski przez zdradę został wydany w niewolę i poniósł śmierć męczeńską w Londynie. obrali sobie nowego króla, Roberta Bruce, który stał się założycielem dynastyi. Edward II,

zra-

(1307— 1327) po niepomyślnej dla siebie wTalce, musiał go uznać. Edward III (1327 — 1377), pomimo kilku zwycięstw, również musiał zrzec się wszelkich roszczeń do Szkocyi. Po wygaśnieniu starszej linii Kapetów (1328 r.) Edward, jako syn francuskiej królewny Izabelli, wystąpił jako pretendent do tronu francuskiego i współzawodnik Filipa VI Walezyusza. To spowodowało wojnę „stuletnią” (1339 —- 1453). Pod Sluys j ce od poddaństwa; lecz przywódca ich, Wat (Ecluse) Edward pobił filotę francuską (1340) Tyler, groził, że wymorduje wszystkich prawni-i potem w r. 1346 dotarł aż do Paryża, a cofa- ków i poborców, a zbliżywszy się do przejeżdżając się przed siedmkroć liczniejszym nieprzyjacie- jącego ulicą króla, zaczepił go zuchwale, i wtedy lem, odniósł drugie zwycięstwo pod Crócy, w bi- został śmiertelnie ugodzony przez lord-majora; po-twie pamiętnej z użycia nowo wynalezionych dział, czem nadbiegli zbrojni mieszczanie i zrządzili rzeź To świetne zwycięstwo nie przyniosło jednak ża- srogą. Buntowmicy rozpierzchli się; chwytano ich dnych owoców, poniewraż Edward III, dla braku i 1,500 stracono za wyrokami sądowemi; przywileje pieniędzy i zawikłań wewnętrznych, zaniechał woj- unieważnił parlament i poddańczy stosunek stał się ny. Dopiero gdy następny król francuski, Jan, odtąd jeszcze uciążliwszym dla ludu wieśniaczego, po wstąpieniu na tron zażądał przysięgi homa- Resztę panowania zapełnia walka z parlamentem, gialnej za ziemie, zostające w posiadaniu angli- spowodowana lozrzutnością młodego i ambitnego ków, syn Edwarda, książę Czarny, odmówiwszy króla, który nie chciał znosić nad sobą opieki do hołdu, wyruszył w pole na czele 8,000 rycerstwa, danych mu 11-tu panów. W 22-gim roku życia Pod Maupertuis, w pobliżu Poitiers, (1356 r.) Ryszard usunął ich; mścił się na przywódcach zaszła nowa bitwa z pięć razy liczniejszem woj- opozycyi wyrokami śmierci i wygnania, uprzątnął slciem francuskiem, która się zakończyła ujęciem stryja swojego, księcia Gloucester, i wszystkich w niewolę samego króla Jana. Zapłacono ogrom- ził tyranią. Gdy więc wygnany przez niego brat ną sumę okupu; pokojem, zawartym w Bretigny, jego stryjeczny, Henryk, niespodzianie powrócił, wyzwolone zostały lenności francusko-angielskie Ryszard, przez własnych dworzan opuszczony, do-od hołdownictwa (1360); Jan otrzymał wolność, stał się do niewoli; odsądzony od tronu, został lecz gdy zakładnicy jego uciekli, powrócił do An- skazany na dożywotnie więzienie, lecz po roku glii i tam umarł. Książę Czarny wdał się w woj- zginął śmiercią głodową, a) Domu Plan-nę domową w Kastylii, lecz znowu spotkał się tagenetów linia Lankasterska. z francuzami. W bitwie pod Navarette wziął Henryk IV, (1399— 1413), nie mając prawa do do niewoli sławnego Bertranda du Guesclin. korony, jako członek z dalszej, trzeciej linii kró-Wypuścił go wszakże umyślnie bez okupu przed lewskiej, wziął ją od parlamentu. Poddawał się rozpoczęciem nowej wojny z Karolem Y Mą- więc jego kontroli i żądaniom, ubiegał się o wzglę-

na-

dy duchowieństwa prześladowaniem lollardów i zakazem biblii Wicliffa, a jednak wybuchały z kolei aż cztery bunty pretendentów. Ciągła obawa i zgryzoty wtrąciły Henryka przedwcześnie do grobu. Syn jego, Henryk Y (1413— 14*2), miał już spokojne sumienie, jako król dziedziczny. Śmiało tedy wyruszył do Francyi, żeby wznowić wojnę stuletnią. Odniósł świetne zwycięstwo pod Azincourt (1415 r.\ zagrażał Paryżowi i wymógł na królowej Izabeli (żonie Karola VI, obłąkanego), słynną umowę w Troyes, mocą której miał poślubić francuską królewnę, a syn, jaki się z tego małżeństwa urodzi, miał odziedziczyć koronę Francy i z pominięciem delfina. W 1420 r. odbył wjazd do Paryża, lecz niedługo potem umarł w Vincennes. On pierwszy z Plantagenetów zaczął używać języka angielskiego zamiast francuskiego. Henryk VI (1422— 1461), uwieńczony w pieluchach dwiema koronami, utracił obie i zginął śmiercią gwałtowną. Rządy stryjów podczas małoletności, Bedfoida we Francyi i „dobrego” Gloucestera w Anglii, w początkach były pomyślne, ale od chwili wyzwolenia Orleanu w 1429 przez Joannę Darc coraz gorzej powodziło się wodzom angielskim. Nie przyniosło im żadnego pożytku spalenie Dziewicy Orleańskiej” w Rouen na stosie (1431). Paryż został stracony przez anglików (1435); utworzenie wojska stałego nadało stanowczo nad nimi przewagę francuzom. Dzielny Talbot poniósł klęskę i poległ pod Castillon (1453 r.), a wtedy zakończyła się wojna stuletnia wcieleniem wszystkich prowincyj angielsko-francuskich do królewszczyzn Karola VII; przy anglikach pozostało jedno tylko miasto Calais. W samej An-gli Henryk VI sprawował rządy rozrzutnie i nieudolnie; w r. 1454 zapadł na chorobę umysłową, skutkiem czego stryj jego, Ryszard, książę Yorku, otrzymał regencyę, z tytułem lorda protektora. Ale królowa Małgorzata odebrała mu władzę po kilku miesiącach pod pozorem, że król wrócił do zdrowia. Wtedy Ryszard wystąpił z roszczeniem do tronu, powołując się na pochodzenie swoje od linii drugiej przez matkę Annę Mortimer i rozpoczął wojnę Dwu Róż (1455 — 148 ») t. j. Białej, znajdującej się w herbie Yorków, ze stronnictwem królewskiem Lankastrów, czyli Różą Czerwoną. Pod S. Albans (1455) Ryszard pobił króla, pod Northampton (1460) ró wnieź, poczem został uznany za następcę tronu; ale już w pół roku potem zginął pod Wakefield a całe jego stronnictwo uległo strasznemu prześladowaniu. Skoro jednak syn Ryszarda, Edward, przybył do Londynu w nieobecności Henryka i Małgorzaty, lud przyjął go radośnie i okrzyknął krółem, a zwycięstwo pod Towton (1461) umocniło go na tronie. Domu Plantagenetów linia Yorska. Edward IV (1461—1483), pięknej twarzy, zwycięzca w 8-iu bitwach, raz tylko był zagrożony poważniej utratą korony, gdy możny hrabia Warwick odstąpił go i ogłosił w Londynie Henryka VI, który jednak za to krótkie powtórne panowanie zapłacił głową w Tower

(1471). Taki był koniec linii Lankasterskiej; łe stronnictwo Róży Czerwonej zostało zniszczone przez stracenie mnóstwa lordów i skonfiskowanie ich dóbr. W bitwach Edward wołał zwykle: „Zabijajcie panów, oszczędzajcie lud.” Nic potrzebował prosić parlamentu o podatki, ponieważ miał wielkie dochody z konfiskat. Brał udział w zatargach szwagra swojego Karola, ks. Bur-gundyi, z Ludwikiem XI, który opłacał się jemu daniną pieniężną. Obadwaj synowie jego: Edward V (J4B3) i Ryszard, zostali zamordowani z rozkazu brata Ryszarda, księcia Gloucester, który, otworzywszy sobie tą zbrodnią drogę do tronu, został królem jako Ryszard III (1483—1485). Zniecierpliwieni jego tyranią, lordowie wezwali z Francyi, pochodzącego przez matkę z linii Lankasterskiej, Henryka Tudora. Pod Bos worth Ryszard, widząc zdradę wojsk swoich, rzucił się na szeregi nieprzyjacielskie i poległ. Był on ostatnim z Yorków i Plantagenetów. Henryk Tudor zaś poślubił córkę Edwarda IV Yorka, Elżbietę, i tym sposobem zjednoczył prawa obu li-nij. Wojna Dwu Róż skończyła się; wyginęła w niej połowa arystokracyi feudalnej i 8U członków królewskiego domu. Dom Tudor ów. Henryk VII (1485—1509) ujrzał się w posiadaniu władzy większej, niż ta, jaką posiadali dawniej królowie angielscy, i większych dochodów, ponieważ % całego obszaru państwa stanowiły własność korony. Na buntowników i w ogóle na przestępców stanu ustanowił sąd wyjątkowy, t. zw. izbę gwiaździstą (Star Chamber), złożoną z urzędników i wyrokująeą bez udziału przysięgłych. Lecz nie był skorym do karania śmiercią; nawet samozwańczym pretendentom (Symnel i War-bek) darował życie. Ustalony pokój sprzyjał rozwojowi dobrobytu, a król troszczył się o żeglugę i handel. Usłyszawszy o odkryciu Kolumba, wyprawił żeglarza weneckiego, Cabofa, do Ameryki (1497); zbudował pierwszy okręt wojenny z działami; kupcy zawiązali towarzystwo „Mystery” do urządzania wypraw na nioznaue morza, dla poznawania krajów nieznanych. Pozyskał rękę infantki, Katarzyny Aragońskiej, najprzód dla starszego syna swego Artura, a po rychłym jego zgonie (1504), wydał ją za drugiego syna, Henryka, otrzymawszy dyspensę papieską. Henryk VIII (1509 — 1547) grał drugorzędną rolę w ligach, jakie się tworzyły przeciwko Karolowi V, lub Franciszkowi I, przed r. 1530; zasłynął tylko z „obrony siedmiu Sakramentów”, która ściągnęła nań grubiańską, polemiczną odpowiedź Lutra, lecz zjednała mu nadany przez papieża tytuł „obrońcy wiary” (defensor fidoi). Atoli zamiar poślubienia pięknej Anny Boleyn wprowadził go w zatarg z Klemensem '/II, który odmawiał mu rozwodu z Katarzyną Aragońską, ciotką cesarza Karola V. Usunąwszy od urzędów ulubieńca swego, Wolsey’a, przybrał sobie do rady protestanta Cromwella i, posługując się uchwałami parlamentu, nastraszył duchowieństwo karami bilu „Praemunire”, za uległość legatowi pa]»ioskiemu. Zaślubił Annę Boleyn już w 1533 r. tajo

mnie, zanim nowy arcybiskup kantuaryjski, Cranmer, mógł wydać wyrok rozwodowy. Na mocy uchwalonego w dniu 11 listopuda 1534 r. przez parlament prawa (act of supremacy) nastąpiło w dniu 15 stycznia 1535 r. ogłoszenie po wszystkich miastach Anglii i Irlandyi, że król ma być uznawany „najwyższą i jedyną głową kościoła.”

mu, żarliwemu katolikowi. Sama, będąc wychowaną w wierze katoliokiej, jako córka Katarzyny Arragońskiej, zagrzewana przez męża i przez kardynała Reginalda Pole, postanowiła zniweczyć dzieło ojca i reformy, wykonane pod imieniem brata. Parlament na klęczkach błagał ab-solucyi, arcybiskup Cranmer, biskupi Ridley i Latimer, oraz 700 osób różnego stanu, ponieśli karę śmierci. Zarobiła sobie na przezwisko „Krwawej.” Z powodu wysłanych Filipowi posiłków na wojnę z Francyą utraciła m. Calais, ostatnią posiadłość anglików z czasów wojny stuletniej. Elżbieta (1558—1603), młodsza córka Henryka VII[ z Anny Boleyn, oświadczyła się, lubo oględnie, za reformą kościelną ojca. Powolny tronowi parlament przywrócił niezwłocznie (1559) przysięgę supremacyjną. Utworzony został Wysoki Konsystorz (High Commission) do spraw kościelnych z władzą sądową; władza ustawodawcza oddana synodom (Convocation) o dwu izbach: prałackiej i proboszczowskiej. „Prayer book” Cranmera, z pewnemi poprawkami, znowu przyjęto za podstawę nabożeństwa w kościele. W r. 1562 parlament, wspólnie z synodem, uchwalił 39 artykułów wiary i tern uzupełnił organi-zaayę kościoła anglikańskiego, czyli episkopalne-go. JDissenterowie, czyli niezgodni w wierze, jako nieposłuszni prawu, podpadać będą karom sądowym. Wznawiają się przeto prześladowania religijne, ale w odwrotnym kierunku: przeciwko trwającym w katolicyzmie z jednej strony i przeciw-

Drukarnie

Groźna bulla papieska nie wywarła skutku. Zniesienie klasztorów i dóbr zakonnych pomnożyło dochody korony. Tak się zaczęło dzieło tworzenia kościoła anglikańskiego (ob.) czyli epi-skopalnego, który się odróżnił od innych wyznań protestanckich utrzymaniem hierarchii aż do stopnia arcybiskupa. Sformułowanie nauki ukazało się dopiero w 1539 r. w postaci sześciu artykułów, które przezwano „biczem o sześciu rzemieniach”, ponieważ służyły za podstawę do prześladowań religijnych. Henryk VIII szafował krwią już i dawniej, rządząc się kaprysami. Ofiary były liczne: Tomasz Morus, kanclerz i autor „Utopii”, biskup Fisher, minister Cromwell, margrabina Salisbury z domu Plantagenetów, jej krewni: Exeter i Neville’owie, hr. Surrey; ginęli też śmiercią gwałtowną mnisi, księża i rokoszanie, tak w Irlandyi, jak w Anglii. Dały głowę pod topór katowski dwie żony: Anna Boleyn i Katarzyna Howard, dwie zostały rozwiedzione (Katarzyna Aragońska i Anna Kliwijska), jedna umarła w połogu (Joanna Seymour), szósta, Katarzyna Parr, była zagrożona aresztem, lecz potrafiła udobruchać groźnego małżonka i przeżyła go.

szną była reprosya w r. 1569, powieszono bowiem około 1,500 osób z pospólstwa w okolicy m. Durham za udział w buncie lorda Westmoreland. Ten bunt wszakże przekroczył sferę pragnień religijnych i przybrał cechy akcyi politycz-nej, gdyż przywódcy, lordowie, pokusili się o wprowadzenie na tron Maryi Stuart, katoliczki, która, postradawszy koronę szkocką i przegrawszy bitwę w otwartem polu, szukała schronienia (1568), lecz znalazła więzienie na ziemi angielskiej. Dwie królowe stanęły względem siebie wzajemnie w stosunku nieprzejednanego antagonizmu. Elżbieta stała się wyraźnie filarem protestantyzmu, nie-tylko w polityce wewnętrznej, ale też i w zagranicznej, posiłkując zbuntowane przeciwko Filipowi II iSiiderlandy i hugonotów, toczących wojnę domową we Francyi. Marya Stuart, lubo trzymana pod strażą coraz ściślejszą w różnych zamkach w ciągu lat 19-tu, stała się ogniskiem, sku-piającem wszystkie wysilenia potęg katolickiego świata. Papież Pius V, w bulli 1570 r. jej przyznał niezaprzeczalne prawo do tronu, przypominając akfe parlamentu o nieprawem urodzeniu Elżbiety; jezuici usiłują wywołać rewolucyę w Irlandyi przez zbrojną wyprawę i rokosz w Anglii przez odważnych misyonarzy swoich; Gwizyusze i Filip II utrzymują tajemne stosunki z uwięzioną i budzą w niej nadzieje zwycięstwa. El-

Obie córki miały być pozbawione następstwa tro- ko purytanom kalwinizmu z drugiej, nu, jako nieprawe z urodzenia, w ostatniej wszak- zostały poddane cenzurze teologicznej; parlamen-że przedśmiertnej dyspozycyi przyznał im prawo ty wydały szereg statutów karnych, a sądy sza-sukcesyi po bracie Edwardzie. Obok samowoli fowały hojnie wyrokami śmierci. Szczególnie stra-i okrucieństw Henryk VIII imponował potęgą siły zbrojnej, gdy potrafił wystawić na wojnę z Franciszkiem I 140 000 wojska, przeważnie z mi-Mcyi, i okazałością dworu swojego. Okazał też niepospolite zdolności polityczne w obmyśleniu ustaw, osłaniających lud rolny przed chciwością panów (laudlordów). Zerwanie z Rzymem i założenie kościoła narodowego dogadzało życzeniom większości narodu, który łatwo przejmował się duchem i dążeniami reformaoyi. Panowanie małoletniego Edwarda VI (1547- 1553) ośmieliło zwolem ików Kalwina do otwartego wystąpienia.

Cranm r zastąpił mszały „Księgą modłów” (Prayer book) w asnego układu (1550) i wspólnie z Ri-dley’em ułożył wyznanie wiary w 42 artykułach (1552). W radzie rejencyjnej wynikła walka o władzę; wuj królewski, Seymour, książę Som-merset, został stracony za sprawą Jana Dudley, hrabiego Warwick, a ten ożenił swrojego syna Guilforda, z Joanną Grey, pochodzącą z najmłodszej linii Tudorów, żeby tę młodą parę na tron wprowadzić, .lakoż uczynił to po bezpotom-nem zejściu Edwarda, ale we 12 dni potem przybyła do Londynu starsza córka Henryka VIII,

Marya Tudor (1553—1558), zdetronizowała i na rusztowanie posłała małżonków Guilforda i Joannę. Oddała rękę Filipowi II, Habsburgowi, królowi neapulitańskiemu a później hiszpańskie-żbicta wszakże znalazu. gorliwą obronę w parla- borem urzędników (Buckingham), ustanawianiem mencie, który nakazał utworzenie „Związku sto- sądów wyjątkowych i niesympatyczną dla narodu waizyszonych” (bond of association) do niwecze- polityką zagraniczną drażnił parlament (1610 — nia zamachów na władzę i życie jej (1584), oraz 1614 r.), a gdy w r. 1621 oświadczył deputacyi, czujnych ministrów w Cecilu i Walsingham'ie. wysłanej przez Izbę Niższą, że wszystkie swobo-Prawdopodobnie za poduszczeniem ostatniego za- dy i przywileje, nadane przez poprzednich kró-wiązał się spisek Babingtona, który dostarczył lów, nie obowiązują go, zatarg zaostrzył się do kompromitujących dokumentów do procesu i Ma- tego stopnia, że parlament zaprotestował uchwa-rya Stuart skazaną została na śmierć; wyrok ten łą wbrew przeciwnej treści, on zaś wydarł tę został wykonany w sieni zamku Fotheringay uchwałę z księgi protokułów. Chociaż był zwo-(1567). Elżbieta pozbyła się współzawodniczki za lennikiem kościoła episkopalnego, wysłał syna pomocą kata, lecz wkrótce musiała stawić czoło Karola do Hiszpanii, dla starania się o rękę in-jeszcze większemu niebezpieczeństwu, gdy naj- fantki, ponieważ królowie hiszpańscy w jego większy potentat świata chrzęściańskiego i naj- mniemaniu byli najdoskonalszymi wyobrazicielami żarliwszy bojownik katolicyzmu, Filip II, posta- władzy monarchicznej. Doznawszy odmowy, wszedł nowi! podbić Anglię. Wysłał w r. 1588 „niezwy- w układy z dworem francuskim i ożenił Karola ciężoną armadę” ze 13U okrętów, uzbrojonych z królewną Maryą-IIenryetą, żarliwą katoliczką, w 2,600 dział, a przyłączyć się miała do niej ar- Karol I (1625 - 1649) powitany nieufnością i za-mia Niderlandów na statkach przewozowych. Flo- żaleniami, rozwiązał parlament 1625 r., kazał ta królewska Elżbiety liczyła zaledwie 38 i przy- wybierać nowych posłów na rok 1826 do drugie -tem mniejszych okrętów, ale pod rozkazami wiel- go parlamentu i zgromadzoną nową Izbę Niższą kiego admirała Howarda znaleźli się znakomici że- rozwiązał; mimo to, trzeci parlament 1628—1629 glarze: Hawkins, znany z rabusiowskich wypraw r., nietylko utrzymywał żądania poprzednich, lecz na wody amerykańskie (1502,1563, 1567) i Dra- uchwalił „Prośbę o prawo” (Petition of right) k«, wsławiony podróżą naokoło świata i zrabo- z niespodziewaną jednomyślnością obu izb. Król waniem wielu osad hiszpańskich (1577— 1579). przyjął i usankeyonował uchwałę, lecz po niepo-Pod ich komendę skwapliwie garnęli się korsa- myślnej wyprawie wojennej do Francyi dopuścił rze i okręty kupieckie miast portowych. Skoro się nowego pogwałcenia zasady podatkowania, więc armada weszła do kanału (la Manche), an- zarządziwszy samowolnie pobór ceł, niezatwier-glicy zrządzili jej wielkie szkody 10-dniową, pra- dzonych przez parlament. Zaraz wszczęły się wie nieustanną bitwą, na przestrzeni od przyląd- w Izbie Niższej burzliwe rozprawy (Elliot), z któ-ka Portland aż do Calais, a burza dokonała rych wyszła uchwała, zabraniająca pod karą ostatecznego zniszczenia. Klęska ta zadała cios zdrady płacić nielegalne podatki. Odtąd przez Hiszpanii, a zarazem pozbawiła Portugalię ko- lat 11 Karol I nie zwoływał parlamentu i po-rzyści pierwszorzędnego w XVI w. państwa mor- sługiwał się gwałtownym systematem (tnorough) skiego. Odtąd anglicy mogli bezkarnie napasto- lorda Strafforda. Ponieważ jednak zwykłe, acz wać wybrzeża półwyspu Pyren ej skiego; w r. 1596 nielegalnie egzekwowane podatki, nie wystarcza-Howard ośmielił się uderzyć na Kadyks i, zdo- ły na utworzenie wojska stałego, więc minister bywszy go, zajmował załogą swoją przez dwa ty- Finch wymyślił podatek okrętowy (ship money), godnie. Już dawniej zapoczątkowała Elżbieta kolo- niby wskrzeszony z dawniejszych anglo saskich nizacyę angielską w Ameryce półn., podpisując dla czasów, ale w istocie nowy i nigdy wewnętrznym genialnego Waltera Raleigh przywilej na zaję- hrabstwom nieznany. J. Hampden odmówił za-cie i zaludnienie Wirginii. Potem w r. 1601 wy- płacenia i tem dał przykład wszystkim odważniej-dała też przywilej na znłożenie Kompanii wscho- szym współobywatelom do oporu. Obok rozmai-dnio-indyjskiej, która miała rywalizować z portu- tych szykan finansowych i prześladowczych wy-galczykami w bogatych krajach, zdobytych przez roków Izby Gwiaździstej na południu, a Rady Vasco de Gamę i Alfonsa Albuquerque. Będąc Yorskiej na północy, odbywało się przymuszanie już osłabioną i chorą, w 1602 r. Elżbieta przy dissenterów protestanckich do jedności wiary (con-była do parlamentu, żeby oświadczyć, że zrzeka formity) przez wysoki konsystorz, który srogo-się monopolów, na które naród utyskiwał przez ścią przewyższył Inkwizycyę hiszpańską. Sprawcą całe jej panowanie. Tem dobrowolnem oświad- prześladowań był fanatyczny arcybiskup Laud, czeniem zdobyła sobie odrazu wdzięczność i za- Nie poprzestając na Anglii, ośmielił się on wpro-pomnienie nadużyć władzy, kaprysów, niewdzięcz- wadzić hierarchię episkopalną i liturgię angli-ności, despotycznych wyskoków, które przypomi- kańsk i w purytańskiej Szkocyi, lecz wywołał tu nały niejednokrotnie charakter Henryka Vni, rozruchy w Edynburgu i I-ą wojnę biskupią (1638). Rozwój handlu, żeglugi, rolnictwa, a nawet lite- Wódz szkocki, Leslie, powstrzymał wkraczającą ratury, przypisano jej talentom politycznym. D om 23 tysięczną armię królewską i Karol I musiał Stuartów. Jakób I (1603 — 1625), syn ściętej odstąpić od wykonania reformy. Przekonawszy Maryi, dawniej (od r. 1567) król szkocki, uczony się o niedostateczności sił swoich, powołał na d. teolog i autor dzieła „Basilikou Doron”, prześlą- 13 kwietnia 1640 r. parlament, nazwany „Krót-dowaniem religijnem wywołał spisek „prochowy” kim”, ponieważ został rozwiązany już d. 5 maja katolików i emigracyę purytanów do Holandyi, za potępianie działalności rządu i odmowę po-a następnie do Ameryki. Monopolami, złym do- i datków. Strafford uciekł się do środków jeszcze

surowszych i nakazał brać do wojska przemocą,, wynotowanym na rejestrze posłom opozycyjnym, lecz przy powszechnej niechęci branka odbywała Po takiem ^przeczyszczeniu” zasiadali sami in-się opieszale i egzekucya podatków stała się pra- dependenci w ułomnym parlamencie (rump-par-wie niem «żliwą. Izba Lordów odmówiła królowi liament). Trybunał nadzwyczajny uznał Karola uchwały finansowej, a tymczasem Szkotowie wzno- Stuarta winnym , tyranii, zdrady i innych zbro-wili wojnę i przekroczyli granicę angielską, dni, godnym śmierci. Wyrok został wykonany W ostateczności król powołał na d. 3 listopada publicznie na placu przed Whitehall d. 30 .stycz-tegoź samego 1640 r., parlament nazwany „Dłu- nia 1649 r. Rzeczpospolita „bez króla i bez gim¹', ponieważ zasiadał niemal bez przerwy, lu- izby lordów” nie znalazła uznania w Irlandyi bc w niezupełnym składzie, aż do r. 1653, a chwi- i w Szkocyi; w obu krajach nastąpił^ ogłoszenie Iowo był wezwany jeszcze w r. 1660 na mocy Karola II. Wysłany z tytułem namiestnika, Crorn-pełnomocnictw wyborczych z r. 1640. Izba Niż- well, rzezią w zdobytych miastach Drogheda sza oskarżyła Strafford a o zbrodnię stanu. Izba i Wexford, oraz kampanią zimową 1650 r. zła-Wyższa wyznaczyła na niego sąd parów, a cho- mał powstanie celtyckich irów, a zosta,wieni przez ciąż nie znaleziono stosownego prawa, zapadł wy- niego dwaj z kolei zięciowie dokonali wywłasz-rok śmierci przez uchwałę obu Izb (bill of at- czenia całej ludności katolickiej w trzech prowin-tainder). Karol I podpisem swoim zezwolił na cyach, wpychając ją do czwartej (Connaught), stracenie swojego doradcy i gorliwego sługi. Sam zaś Cromwell, na wezwanie parlamentu, ru-Oskarżony podobnie Finch, uciekł, Laud został szył do Szkocyi, jako wódz naczelny wszelkich uwięziony, ale zczasem, po kilku latach, poniósł sił zbrojnych. Zwycięstwo, odniesione pod Dun-też karę śmierci. Przy rozprawach nad remon- bar (d. 3 września 1650), otworzył* mu bramy stracyą, parlament rozdzielił się na dwa stron- Edynburga i złamało władzę synodu prezbyte-mctwa: kawalerów i okrągłe głowy. Ostatnie zwy- ryańskiego, który teokratycznie kierował działa-ciężyło większością 11 tu głosów i Karol I zbli- niami wojennemi; lecz pobita armia szkocka zażył się do nich pozornie. Wszakże d. 4 stycznia silała się odpychanem dawniej stronnictwem re-1642 r. wszedł z żołnierzami do Izby Niższej, galistów i usadowiła się w obronnych liniach oko-żeby aresztować pięciu jej członków. Oburzenie, ło m. Stirling. Koronacya Karola II w m. Sco-jakie się objawiło w parlamencie, w stolicy iw ca- ne, odbyta d. 1 stycznia 1651 r., rozentuzyazmo-łytn kraju na taki zamach, stało się ostatnim po- ¹ wała górali i Kromwell po kilku nieudatnych wodem l ej wojny domowej (1642—1645). próbach wywabienia szkotów na otwarte pole, Obie strony wystawiły po 40,000 wojska. „Król uznał za jedyny możliwy manewr przeprawić swe Pym” wynalazł nowe źródło finansowe w akcyzie wojsko na północny brzeg zatoki Forth. Jakoż i pozyskał dla sprawy parlamentu szkotów zobo- | zdobył m. Perth, siedzibę parlamentu szkockiego, wiązaniem, że w Anglii, zamiast kościoła angli- Wtedy Karol II, odcięty od północy, rzucił się kańskiego, wprowadzonym zostanie purytanizm. j do Anglii. Dogonił go Cromwell pod Worcester Karol I tryumfował, dopóki niewyćwiczona armia i pobił na głowę (d. 3 września 1651 r.). Odtąd parlamentu zostawała pod dowództwem chwiejne- przebywał już stale w Londynie, utrzymując oprócz go hr. Essexa, lecz przegrał bitwę pod Marston Irlandyi, Szkocyę przez swych jenerałów i naj-Moore (1644), gdy pod naczelnymi rozkazami wyższą komendę sił zbrojnych, dotąd lądowych lorda Fairfaxa rozwinął niezwykle zdolności mi- tylko; ale w roku następnym dwa korpusy były litarne Oliver Cromwell. Obawiając się obsacze- użyte na flocie, która tym sposobem podpadła nia w Oxfordzie, Karol I pojechał do obozu też pod wpływ i władzę jego. Stało się to w cią-szkotów, a ci, otrzymawszy od parlamentu żołd gu wojny an gielsko-holenderskiej (1652--załegły, wydali go zesłanym z Londynu komisa- 1654), wywołanej przez akt nawigacyjny z d. 10 rzorn. Będąc już jeńcem, prowadził układy ze października 1651 r., wielce dla holendrów szko-wszystkiemi stronnictwami; nareszcie pozyskał dliwy. Bohaterem tej wojny był jenerał dawniej zbrojną pomoc szkotów obietnicą wprowadzenia lądowy, obecnie morski (t. j. admirał) Blake. Już purytańskiego wyznania, t. zw. Covenant’u, w ca- bitwy z r. 1652 (przy wydmach Kentu i Dover) lej Wielkiej Brytanii. Wywołał tym sposobem dowiodły niepospolitych zalet marynarki angiel-Il-gą wojnę domową 1648 r. Wkroczyła ar- skiej, lecz przegrana, druga bitwa pod Dover mia szkocka (21,000 ludzi), lecz Cromwell z 9    (d. 10 grudnia) mogłaby sprowadzić fatalne skut-

tysiącami pobił ją pod Preston. To świetne zwy- ki, jeśliby parlament angielski nie rozwinął ener-cięstwo zapewniło mu górujące stanowisko wobec gii, godnej starożytnych rzymian. Z większą niż parlamentu i stronnictw. Cała armia angielska, dawniej liczbą okrętów, z załogą, pomnożoną puł-zreorganizowana na wzór jego jazdy, przejęła się kami liniowemi, Blake stoczył trzydniową bitwę zasadami sekty independentów, urobionemi pod koło przylądka Portland, a wreszcie w dwudnio-wpływem wolnomyślnych pism wielkiego poety wej bitwie pod Sckevcningen odniósł stanowcze i myśliciela, Miltona. Oficerowie i żołnierze, ra- zwycięstwo (30 lipca 1653). Holandya, poniósłszy dząc o sprawach politycznych, domagali się ka- niezmierne straty na swym handlu morskim, poetry na sprawców drugiej wojny domowej i sądu dała się wszelkim wymaganiom Anglii dla pozy-na króla. Gdy parlament odrzucił remonstracyę skania pokoju. Tymczasem Cromwell rozpędził wielkiej rady wojskowej, pułkownik Pride obsa- rump-parliament za radą jenerałów swoich i po* dził wejścia do sali posiedzeń i wzbronił wstępu wołał 144 osoby, wedle własnego zdania wybra-

nych, w celu przeprowadzenia reform. Zgromadzenie to, zwane parlamentem Barebone’a, nie potrafiło mu wszakże dogodzić i rozwiązanem zostało. Wtedy jenerałowie zaprowadzili (Jromwell’a do Westminsteru i ofiarowali mu tytuł lorda protektora (l-szy protektorat) d. 16 grudnia 1653 r. Parlament jednoizbowy wielko-brytański z udziałem 60 posłów od Irlandyi i Szkocyi 1654 r., zakwestyonował prawowitość tego tytułu i opracował zmiany w konstytucyi; Cromwell ich nie przyjął, przyspieszył rozwiązanie i, zrażony, postanowił obejść się bez parlamentu za pomocą rządów militarnych, więc ustanowił 12-tu jenerał-majorów (1655). Potrzeby finansowe i objawy niezadowolenia, z nielegalnego poboru podatków zmusiły go do zwołania nowego parlamentu (1656—1657), który okazał się powolniejszym, a nawet pragnął wytworzyć stałą formę rządu przez wskrzeszenie izby lordów i korony. Cromwell, nie śmiejąc narazić się oficerom swoim, odrzucił ofiarowany sobie tytuł królewski, lecz nową konstytucyę przyjął i odbył uroczysty obrzęd in-stalacyi na urzędzie, już legalnie uznanym, Lorda Wysokiego Protektora (2-gi protektorat), z całkowitą władzą króla dziedzicznego, tylko bez korony. W dalszem wykonaniu tejże konstytucyi, zebrał się dwuizbowy parlament 1658 r. Jednakże w Izbie wyższej zasiadło dwóch zaledwo dawnych lordów; mianowani przez Cromwella par-weniusze ściągnęli na siebie powszechne szyderstwa, a nawet izba gmin nie chciała przyjmować od nich urzędowych poselstw. Funkcyonowanie machiny parlamentarnej stało się niemoźliwem i próba „stałego rządu” nie udała się. W ostatnich miesiącach życia swojego Cromwell rządził znów jako żołnierz-dyktator; doczekał tylko świe-j tnego tryumfu w polityce zagranicznej, skierowanej przeciwko Hiszpanii. Jeżeli próby skupienia państw protestanckich w potężną koalicyę i zwołania powszechnego soboru wyznań protestanckich do Londynu nie urzeczywistniły się w rezultatach praktycznych, to zajęcie Jamajki (1655), zniszczenie floty srebrnej przez Blakego (1657) i nabycie Dunkierki w przymierzu z Francyą (1658), dało Anglii wysokie stanowisko w areopa-gu europejskim, a powinszowanie Ludwika XIV, złożone przez posła nadzwyczajnego, połechtało dumę narodową anglików. Pomimo to, syn i dziedzic władzy Cromwella, Ryszard, zrzekł się jej po kilku miesiącach, a przeciwko rozzuchwalonej armii sprzymierzyli się purytanie z regalistami, powstała ludność Londynu i, za przyzwoleniem jenerała Mońka, dokonaną została Restaur a-cya Stuartów 1660 r. Na tronie zasiadł Karol II (1660—1685), który korzystał z reakcyjnego usposobienia narodu, żeby się wyłamywać z pod kontroli parlamentów i używać wszelkich przyjemności panowania aż do rozpusty obyczajowej. Prawem „Corporation act” 1661 przywrócony został kościoł anglikański; act of Uniformity usuwał z duchowieństwa wszystkich, którzyby nie uznawali „księgi modłów” (ÎBook of common s prayer); poczem nastąpiło jeszcze wzbronienie

Encjklooedr* Powizecbua Uuitr. T. UL

wszelkich schadzek na kazania i nabożeństwa po za murami kościelnemi, w domach prywatnych (Conventicle act 1664), a prawo r. 1665 (Five-Mile act) nie pozwalało zbliżać się nawet na 5 mil ang. do jakiegokolwiek miasta duchownym, którzy się powyższym prawom opierali. Tym sposobem purytanizm i wszelkie sekty dissenterów wydane zostały pod represyę sądów karnych. Potępił bezwarunkowo parlament (1661) wszelki gwałt na osobie królewskiej, ale w sprawach pię-niężnych domagał się prawa ograniczenia i kontrolowania wydatków i wykonywał je w 1666 r. Wynikają stąd zatargi z koroną, które Karol II chce usunąć za pomocą przekupstw, praktykowanych systematycznie przez mimsteryum „kabały” (cabale), a dla zdobycia większych na zbytki funduszów, zaprzedaje się Ludwikowi XIV tajemnym traktatem w Dover za 200,000 f. sterl. rocznej pensyi i obietnicę 6,000 żołnierza na wypadek buntu poddanych. Wojna anglo-holenderska (1665 — 1667) naraziła Anglię na upokorzenie, ponieważ Ruyter wszedł do Tamizy, a w Londynie słyszano huk jego armat; druga zaś, wypowiedziana w 1672 r., obudziła jeszcze większą niechęć, ponieważ miała służyć planom króla francuskiego. Wzmagała się tedy opozycya, pomimo przekupstw i zmiany prawa wyborczego. Parlament 1671 r. uchwalił prawo o przysiędze anglikańskiej dla urzędników (Test act), wymierzone przeciwko bratu i domniemanemu następcy bezdzietnego króla, Jakóbowi, który, przyjąw-szy jawnie katolicyzm, musiał złożyć urząd wielkiego admirała. Prawo to mogło mu zagrodzić drogę do tronu. Stąd w parlamencie 1679 r. wywiązały się zacięte spory pomiędzy dwoma stronnictwami, które obdarzyły się wzajemnie szyder-czemi przezwiskami: whig i tory. Karol II dla ocalenia zagrożonych praw dynastyi zatwierdził prawo „Habeas Corpus Act”, wzbraniające surowo zatrzymywać kogokolwiek w więzieniu bez de-cyzyi sądowej dłużej nad 24 godziny, do dziś dnia pilnie przestrzegane, jako filar konstytucyi angielskiej. Lubo whigowie usiłowali jeszcze usunąć Jakóba, lecz większości dla swego „Exclusion bill” pozyskać nie zdołali. Więc został królem Jakób II (1685—1688) i umocnił się w pojmowaniu swej władzy wedle teoryi „prawa Bożego.” Oddawszy się na usługi jezuitom, nietylko w pałacowej kaplicy kazał odprawiać nabożeństwo katolickie, ale założył dwa klasztory w Londynie, wyprawił poselstwo do Rzymu, przyjął nun-cyusza papieskiego i prowadził natarczywą propagandę katolicyzmu; wreszcie swoją „deklara-cyą tolerancyi” (1687) obraził prawne poczucie anglików, ponieważ mocą własną, czyli „władzą dyspensy” (dispensing power) znosił cały szereg uchwalonych przez parlamenty i zatwierdzonych przez koronę praw o kościele anglikańskim, jako panującym. Przeciwko tej deklaracyi zaprotestował, zachęcony przez whigów, Wilhelm III Oranski, wnuk, przez matkę swoją, Karola I i zięć Jakóba II, wsławiony już wojną koalicyjną z Ludwikiem XIV, statuder Holandyi. Formowanie

31

armii katolickiej w Irlandyi, a najbardziej naro- tknięty boleśnie, myślał nie o pokonaniu parla-dziny księcia Walii, Jakóba (III), zuagliły Wil- mentu dawniej używanemi sposobami, lecz o zło-belrna do podjęcia zbrojnej wyprawy w obronie źeniu korony, a w końcu przezwyciężył się i za-wiary protestanckiej. Jakób 1F, zatamowawszy twierdził niemiłą, sobie uchwałę z wysokości tro-legalne działanie machiny rządowej, wyjechał nu, przy radosnych okrzykach obu izb i ludu (1698). z żoną i synem do Francyi, a zatem pogrążył Opracowania od początku Anglii do końca państwo w stan rewolucyi (1688 r.), w której XVII wieku Ransome: „A short history of England” zresztą jedynym anarchicznym epizodem była 1887.—Lappenberg: „Geschichte von England”, „noc irlandzka”, t. j. gwałty, spełnione przez roz- Hamburg 1837, tomów 2 i dalszy ciąg przez wiązane niespodzianie pułki irlandzkie. Zwołany Pauli, tomy III, IV, V, 1853—1858, w zbiorze przez Wilhelma bez uniwersału królewskiego par- Herena i Ukerta. Brosch: „Geschichte von Eulament nazwał się „Konwencyą”, jednakże uznał gland”, tomy I—VI obecnie wychodzące.—Free-się mocnym do zawyrokowania detronizacyi Ja- man: „The history of the Norman Conquest”, kóba II i uchwalenia „Deklaracyi praw” (Dęcia- Oxford, Clarendon Press, 1870, 2 ed., tomów 2; ration of Bight), która, zawarowawszy gwałcone tegoż: „Old English History”, 1857.—Stubbs: „Se-dotąd swobody parlamentu i narodu, opisała po- lect charters and other illustrations of english rządek następstwa tronu, wyłącznie w liniach pro- constitutional history from the earliest times to testanckich, na rzecz córek Jakóba II, Maryi the reign of Edward I”, Oxford, 1870.—Pauli: i Anny, oraz Wilhelma III, z ich potomstwem „Simon von Montfort.” Tübingen, 1867.—Béinont: (uregulowany ostatecznie przez „act of Settle- „Simon de Montfort”, 1885,Paris.-Froude; „Liment 1701). Stan legalny został przywrócony story of England from the fall of Wolsey to przez koronacyę d. 13 lutego 1689 r. małżonków 1888, 12 tomów 1870—1872,London.—Gardiner: Wilhelma III i Maryi, którzy oboje używać mieli „Hist, of England from the accession of James I”, i używali tytułu królewskiego przez czas spółne- 1882.—Stern: „Geschichte der Revolution in En-go pożycia (do 1694 r.), z tym wyraźnym warun- gland”, Berlin, 1881 (w zbiorze Oncken’a).—Car-kiem, że sprawy rządowe załatwiać będzie sam lyle: „Letters and Speeches of Oliver Cromwell”, Wilhelm; on też po śmierci Maryi królował i rzą- London, 1870, tomów 5.—Hoenig: „Oliver Crom-dził przez resztę swojego życia, do 1702 r. Nieu- well”, Berlin 1889, tomów 3. - Macaulay: „Histo-znany przez Ludwika XIV, wiódł z nim wytrwale ry of England from the accession of James II”, wojnę koalicyjną, trzecią (oh.); doznawał w niej 1848—1861; w tłómaczeniu polskiem: „Historya chętnego i hojnego poparcia od parlamentów, po- Anglii od wstąpienia na tron Jakóba II“, War-bił teścia, nad rz. Boyne (1690) i za okazaną szawa, 1873—1874, tomów lu.—Traill: „William mu wierność srodze pokarał katolicką Irlandyę, III”, 1888, Londyn.—Ranke: „Geschichte von En-uzupełniając dzieło Cromwella wyzuciem irów gland vornehmlich im XVII und XVIII Jahr.”, nietylko już z własności ziemskiej, ale i z pi’aw 2-te Aufl., Leipzig 1871, tomów 6. obywatelstwa. Względem anglików wszakże skru- Po wstąpieniu na tron w roku 1702 drugiej pulatnie dochowywał zapizysiężonych zobowiązań córki Jakuba, królowej Anny (1702 —1714), i stał się pierwszym ich królem konstytucyjnym, utrzymali się zrazu przy rządach wigowie, da-Nie pociągał przed sądy karne przeciwników swoich lej prowadząc podjętą za Wilhelma wielką politycznych, nawet jawnych „jakobitów”, ale za- politykę narodową. Energicznie i z powodze-bezpieczył się od ich podstępnej częstokroć dzia- niem popierając wojnę o sukcesyę hiszpańską, łalności w ten sposób, że dobrał jednolite mini- ważniejsze, acz pokojowe, zdobyli zwycięstwo, steryum z samych whigów (między 1693 a 1696 przeprowadziwszy, po wielu mozołach, w parla-r.); potem, przy zmienionych okolicznościach w r. mentach angielskim i szkockim akt unii obojga 1701, oddaliwszy tych ministrów, mianował sa- królestw, w myśl którego od 1 maja 1707 r. mych torysów i odtąd weszło w zwyczaj solidar- Szkocya z Anglią w jedno państwo wielkobry-ne obejmowanie, lub składanie tek, przez wszyst- tańskie zlana, a parlament szkocki, w liczbie 16 kich ministrów jednego stronnictwa, skoro parla- parów i 45 członków Izby Niższej, do lonlyń-ment lub kraj wyrażą opinię swoją, przychylną skiego wcielony. Nie obeszło się przy tein bez lub przeciwną polityce gabinetu. Tak się ukształ- walki; unia nienawistni^ była zarówno jakobitom towała ostatecznie forma rządu konstytucyjno- szkockim i torysom angielskim; potajemnie przez parlamentarna. Do niezbędnych jej atrybucyj nich podniecany usiłował pretendent Jakób III przybyła wolność prasy, nie określona źadnem wylądować z wojskiem francuskiem i pieniędzmi prawem specyalnem, lecz wytworzona od r. 1695 na pobrzeżu szkockiem, lecz, przez admirała Byn-przez fakt zniknienia cenzury z upływem terminu, g’a zaskoczony, spiesznie cofnąć sie musiał, zakreślonego dawniejszą uchwalą. Nowy Toléra- Przeciągająca się wojna z Francyą wzięła obrót tion act” (1689) uprościł znacznie urzędowe for- dla A. pomyślny; dowodzone przez Marlboroug-muły nabożeństwa i pozwolił dissenterom zgro- h’a (ob.) wojsko angielskie, wspólnie działając madzać się na swoje sekciarskie nabożeństwa po z austryackiem, świetne odnosiło tryumfy pod za obrębem ogrodzeń kościelnych. Decydujące, Höchstädt (13 sierpnia 1704), Oudenarde (11 lip-iście epokowe znaczenie, miał zatarg parlamentu ca 1708), Malplaquet (il września 1709). Kosz-z królem, o zwinięcie armii po ukończonej wojnie j towne zwycięstwa lądowe głaskały dumę nar >do-i odesłanie pułków holenderskich. Wilhelm, do- i wą, lecz opróżniały skarbiec a nie zbliżały poko-

T. K.

ju; znaleźli w nich torysi podstawę do opozycyi stanowczego rezultatu. Opozycya parlamentarna legalnej, wykazując narodowi bezuźyteczności ofiar winę przypisywała niedołęstwu ministeryum; król, dla chwały głównodowodzącego, a zarazem roz- pod naciskiem opinii, zmuszony był oddalić ulu-jątrzając u dworu niesnaski osobiste. Tym spo- bionego Walpole’a (w lutym 1742). Teraz do-gobem udało się niebawem usunąć wszechwładną piero całą swą potęgą rzuciła się A. w od* u dworu rodzinę Marlborough, słynną zarówno męt wojen o sukcesyę austryacką. Sprzymierzo-z chciwości, jak z zasług, a naprzykrzoną królo- na armia niemiecka i angielska, dowodzona oso-wej przez wyniosłość i samowolę, i na miejsce biście przez Jerzego, pobiła francuzów pod Det-ministeryum wigowskiego utworzyć torysowskie tingen (27 czerwca 1743); w następnym roku z zagorzałym jakobitą, lordem Bolingbroke’iem, flota angielska zadała francuskiej ciężką porażkę na czele (w kwietniu 1710 r.). W następstwie pod Tulonem. Usiłowali francuzi starym obycza-takiego przewrotu z wielkiem już umiarkowaniem jem obezwładnić A. przez dywersyę w Szkocyi; zawarto w r. 1713 korzystny, lecz nieodpowiada- młody pretendent, Karol Edward (ob.), wnuk jący położeniu pokój, w Utrechcie, najprzód z Frań- Jakóba II, przez nich wysłany i wyekwipowany, cyą (11 kwietnia), potem z Hiszpanią (13 lipca) staje na brzegach szkockich, i z zapałem przyjmo-Wyzyskując sympatye rodzinne królowej, noszo- wauy, wkracza do samej Angli i Londynowi za-no się w obozie torysowskim z zamiarem zwale- graża, lecz niebawem zostaje pobity pod Cullo-nia aktu sukcesyjnego z r. 1701, zapewniającego den przez ks. Cumberlanda (27 kwietnia 1746); koronę potomkom Jakóba I wyznania protestanc- niesforni jego stronnicy idą w rozsypkę. Pokój kiego, i zamyślano o wyniesieniu na tronpreten- akwisgrański (ob.) z Francyą (1748) nader byl denta. Śmierć królowej (1714) rozwiała te pla- krótkotrwały; w wojnie siedmioletniej A., w przy-ny; elektor hanowerski Jerzy T (1714—1727), pra- mierzu z Prusami, podjęła na nowo zaciętą walkę wnuk .Jakóba I (po kądzieli))! wstąpił na tron z dziedzicznym swym wrogiem (1755—1763) opróżniony. Panami położenia 3 znów zostali wi- Duszą tej wojny był William Pitt starszy (ob.); gowie, których poparciu król koronę zawdzięczał; na czele gabinetu, czy opozycyi, on-to zawsze, w gabinecie, z nich złożonym, prezydował sprze- mimo niechęci osobistej króla, przewodził naro-dajny, lecz zręczny Robert Walpole (oo.), a Marl- dowi i podtrzymywał jego ducha. W początku borough z powrotem objął dowództwo naczelne ciężkich wypadło doświadczyć niepowodzeń: do-nad armią. Wszakże w następnym już roku wy- tkliwym szczególnie ciosem było zwycięstwo, przez buchło groźne powstanie w Szkocyi pod dowódz marszałka Riehelieu’go i admirała Galissoniere’a twem hr. Marr'a; pod Castletown tłum wieloty- odniesione nad flotą angielską, dowodzoną przez sięczny okrzyknął pretendenta Jakóba królem Byng’a (20 maja 1756); w roku następnym ks. szkockim. Parlament wigowski, wiernie stojąc Cumberland, pobity na głowę przez marszałka przy królu, domagał się energicznego poskro- D’Estrées, z całą armią angielską kapitulował mienia rokoszu; rząd t-3Ż wielką rozwinął energię; pod Kloster-Seven (8 wrześ. 1757). Nie za-wkrótce pod Dumb lain i Preston zadano dotkli- chwiano się przecie w A.: admirał Byng, oddany we klęski powstańcom i pretendent, wylądowaw- pod sąd wojenny i na pokładzie własnego okrętu wszy w tym samym czasie, z życiem ledwo ujść rozstrzelany, mimo wstawiennictwa Richelieu’go; zdołał. Z uwagi na wypróbowaną wierność par- ks. Cumberland odwołany i dowództwo nad armią lamentu, przeprowadził dwór przez Izby (1716) lądową ks. brunświckiemu powierzone; zawarta no--doniosły akt (septennial bill), ustanawiający dla wa z Prusami umowa, zapewniająca Fryderyko-urzędującego i przyszłych parlamentów czas trwa- wi 4 mil. talarów subwencyi rocznej. Niezadłu-nia siedmioletni, zamiast trzechletniego. Wobec go też działania wojenne wzięły pomyślniejszy powszechnie panującego przekupstwa było to pra- obrót. Pod Quiberon’e.m (20 listop. 1759) admi-wo dogodnem dla rządu, zarówno ze stanowiska rał Hawke rozbił flotę francuską Conflans’a; politycznego, jak i ze względu oszczędności. De- zajęcie Kwebeku i Montreal’u (wrześ. 1760) do-moralizacya na dworze królewskim, zaludnionym pełniło wyparcia francuzów z Kanady. Walczo-przez metresy hanowerskie, objęła szersze war- no równocześnie w Europie, Azyi i Ameryce. Je-stwy społeczne, uwydatniając się, między innemi, rzy III (1760 -1820) objął panowanie za rządów w szalonej grze giełdowej. Popierana przez rząd Pitt’a, lecz całkiem będąc pod wpływem przyja* spekulacya Blounta akcyami stowarzyszeń kolo- cielą młodości, ambitnego szkota, lorda Bute’a nialnych wywołała powódź karkołomnych przed- (ob.), zmusił Pitt’a, a nieco później ks. New-siębiorstw akcyjnych, t. zw. bubbles; skończyło | castle, drugą podporę wigćw, do wycofania się się na straszliwym krachu finansowym (1720), j z ministeryum, które oddane zostało pod nieu-jakby echu spółczesnych we Francyi szalbierstw miejętne kierownictwo Rute’a. Pierwszy król Law’a. Za Jerzego II (1727 —1760), po kilku- z nowej dynastyi na ziemi angielskiej zrodzony, nastu latach niezmąconego pokoju, wstąpiła A zwyczajów narodowych i języka świadomy, miał w nowy okres walk zaciekłych. Rozpoczęło się mło ly monarcha możność zbliżenia się do tory-od woiny morskiej z Hiszpanią, wynikłej ze spo- sów, których skłonności legitymistyczne nie znaj-rów handlowych (30 października 1739). Ospale dowały oparcia ani u zdziecinniałego Jakóba 111, prowadzona przez admirałów Yernona i Ansona, ani też, po jego śmierci (1766), w osobie Karola na brzegach hiszpańskich i amerykańskich, czte- Edwarda, rozpustnika i opoja. Już w r. 1763. ry lata przeszło trwała ta wojna, bez żadnego unikając niebezpiecznej wigowskiej opozycyi par

lamentarnej w trudnej sprawie nadzwyczajnych kredytów wojennych, zawarło ministeryum tory-sowskie pokój z Francyą i Hiszpanią (10 lutego), z mocy którego otrzymała Anglia Kanadę i Florydę. Do toj epoki odnoszą się również łatwe, jak doniosłe, podboje w Indyach wschodnich, gdzie Robert Clive (ob.), zręcznie korzystając z zamieszek tubylców i niezaradności francuzów, zdobywał dla Kompanii Indyjskiej rozległe królestwa. Długoletnie wojny, jakkolwiek pomyślne, wywołały znaczne wyczerpanie ekonomiczne; dług państwowy wzrósł do 146 mil. f.; objawiło się silne wzburzenie w warstwach mieszczańskich, którego głosicielem stał się pisarz demagogiczny, John Wilkes (ob.). W pogoni za nowemi, w miejsce wysychających, źródłami dochodów, ministeryum Grenville’a powzięło myśl niefortunną, aby, przez zaprowadzenie oeł wcho-dowych w koloniach amerykańskich, ulżyć finansom metropolii. Gabinety następne lorda Rocking-ham’a (1765), ks. Grafton’a (1766), gdzie zasiadał, bezczynnie wprawdzie, schorowany Chatham, wreszcie North’a (1770), ulegając woli królewskiej, a nie bacząc ani na ostrzegawcze głosy patryotów, ani na rosnące oburzenie w osadach, upierały się przy polityce eksploatacyjnej. Kongres kolonii, zgromadzony w Filadelfii (1774), ogłosił 1776 r. niepodległość Stanów Zjednoczonych i znalazł natychmiast chętnych sprzymierzeńców we Francyi (1778) i Hiszpanii (1779), kiedy zarazem Rosya, pod pozorem neutralizacji zbrojnej, przyjęła postawę nader dla Anglii nieprzychylną. Waliły się pośród ciągłych niepowodzeń gabinety North’a, Rockigbam’a i Shel-burne’a, aż wreszcie w r. 1782 zawarty został pokój z osadami, uznający ich niezależność, a w r. 1783 w Wersalu pokój z Francyą i Hiszpanią, które otrzymały z powrotem niektóre utracone w poprzednich wojnach posiadłości (Florydę, Ta-bago, Minorkę i in.). Porażkom wojennym towarzyszyły niebezpieczne wstrząśnienia wewnętrzne: zamieszki religijne w Irlandyi, ruchawka ja' kobicka w Szkocyi, powstania uliczne w samym Londynie. Dług państwowy wzrósł w dwójnasób. W takiem położeniu (1783) ster rządów objął 24-letni William Pitt młodszy (ob.), syn wielkiego Chatham’a. Panujące w kraju wzburzenie uwydatniło się dobitnie w toku słynnego procesu wielkorządcy Indyj, Warren-Hastings’a; wkrótce jednak ważniejsze sprawy francuskie całkiem miały pochłonąć uwagę narodu. 8ympatye dla rewolucyi fr., reprezentowane przez Wilkes’a i Fox’a (ob.), ustąpić musiały dążeniom zachowawczym zarazem i patryotycznyin, których głosicielem wymownym został Edmund Burke (ob.), rzuciwszy publicznie rękawicę dotychczasowym przyjaciołom. D. 23 stycznia 1793 r. nadeszła do Londynu wiadomość o ścięciu Ludwika; miasto okryło się żałobą, przerwano zabawy publiczne, a nazajutrz doręczono ambasadorowi francuskiemu rozkaz opuszczenia Anglii przed upływem tygodnia. Konwent, walczący podówczas przeciw Austryi, Prusom i Włochom, odpowiedział wypo

wiedzeniem wojny Anglii, Holandyl i Hiszpan i. Ze swej strony A. rozpoczętą 1793 r. wojnę prowadziła bez przerwy, z niesłabnącą energią, bądź z całą Europą w przymierzu, bądź zupełnie odo sobniona. Podsycane przez Francyę sprzysięże nia katolickie w Irlandyi krwawo zostały stłumione (1799); w następnym roku przekupstwem i groźbą wymoźono abdykacyę parlamentu Irlandzkiego i t. zw. unię ostateczną; 28 lordów irlandzkich i 4 biskupów zajęło miejsca w Izbie Wyższej, 100 posłów w Izbie Niższej parlamentu londyńskiego. Przyznane w akcie unii ró wnouprawnienie polityczne pozostało czczym frazesem, wobec utrzymanych w mocy praw wyjątkowych o katolikach. Wojna z Francyą, mimo zwycięstw na morzu (bitwa pod Abukirein 1798) i zagarnięcia wszystkich osad zamorskich francuskich, wyczerpała siły angielskie. R. 1801 upadł gabinet Pitt’a: projekt emancypacyi katolików, jaki Pitt pragnął przedstawić Izbom, napotkał nieprzezwyciężoną opozycyę króla, podniecanego w tej sprawie przez duchowieństwo anglikańskie. Za następcy Pitt’a, Addingtona, doszedł do skutku pokój w Amiens (1802); A. ze wszystkich swych podbojów zachowała jedynie wyspy Trinidad i Ceylon. Po roku leciwie wypoczynku na nowo podjęto działania wojenne; Pitt, wyrzekłszy się solennie tykania drażliwej sprawy katolickiej, powrócił do steru (1804) i natychmiast wypowiedział wojnę Hiszpanii, zawarł sojusz z Rosyą, doczekał się jeszcze (21 października 1805) świetnego zwycięstwa pod Trafalgarem nad flotą francuską odniesionego, kiedy nagle wieść o bitwie pod Austerlitz, niweczącej owoce tyloletnich wysiłków, zadała mu cios śmiertelny. Po pokoju tylżyckim (1807) znowu znalazła się A. odosobnioną zupełnie, a przez barbarzyńskie zbombardowanie Kopenhagi naraziła się jeszcze na wojnę z Danią i Rosyą. Odcięta przez blokadę kontynentalną od wszystkich, prócz portugalskich portów europejskich, żyła A. przez kilka lat z rzędu z kontrabandy, na wielką skalę prowadzonej. Mimo to, po śmierci Pitt’a, Canning (ob.) dzielnie przestrzegał jego tradycyj w wydziale spraw zagranicznych, dalej do upadłego prowadząc wojnę z Napoleonem. W r. 1811 obłąkany Jerzy III ostatecznie został usunięty od rządów i regeneya księciu Walii powierzona. Klęski Napoleona w Rosyi, bitwa pod Lipskiem, osta-tecznie przechyliły szalę na stronę A.; piastujący w tym czasie, w gabinecie lorda Liverpools, tekę spraw zagranicznych, zręczny, acz nie przebierający w środkach, Castlereagh, umiał w artykułach pokoju paryskiego (30 maja 1814) dopilnować należycie interesów angielskich. Do głównych nabytków A-ii, oprócz Ceylonu, Przylądku D. N., Malty i Helgolandu, zaliczyć wypada doniosły w skutkach protektorat nad wyspami jońskiemi. Powrót Napoleona z Elby stał się hasłem nowego krwi przelewu; chwała zwycięstwa pod Warterloo (18 czerwca 1815) należała się wytrwałości 70-tysięcznej armii angielskiej, dowodzonej przez ks. Wellingtona (ob.), największej

sil- lądowej, jaką kiedykolwiek A prowadziła do okręgi wyborcze pozostał od wieków bez zmiany, boju; drugi traktat paryski (20 listopada 1815) bez względu na rozwój historyczny i ekonomicz* potwierdził podboje angielskie. Stan wewnętrz- ny. Miejscowości niegdyś ludne, a teraz opu-ny kraju nie był przecie zadawalniający. Dług stoszałe, stanowiące własność możnych rodzin państwowy dosięgnął 800 milj. f,, opozycya wy* magnackich, zapadłe osady (rotten-boroughs), rzucała rządowi zwycięstwa pyrrhusowe, ludcier* ciągle jeszcze, z racyi dawno minionej świetno-piał głód i burzył się przeciw niedołężnym rzą- ści, wysyłały posłów do parlamentu, kiedy nowo-dom torysowskim, które na wszelakie dolegliwo- powstałe wielkie i bogate miasta nie miały przed-ści jeden tylko znały i stosowały środek: t. zw. stawicieli w Izbie N. Tym sposobem nie naród, bile kneblowe (gagbills), ograniczające wolność jak głosiła konstytucya, lecz kilka wpływowych prasy, zakazujące noszenia broni, zawieszające rodzin arystokratycznych rządziło krajem. W nie-„habeas corpus act.” Jerzy IV, jako regent, nie których takich rodzinach miejsce w Izbie Niż-wiele się był mieszał do spraw państwowych, cał- szej było tak dobrze dziedzicznem, jak w Wyż* kiem oddany rozpuście; po wstąpieniu na tron obu- szej. Ostatni zajął się był tą sprawą Cromwell, rzył na siebie opinię publiczną przez skandaliczny pozbawił wiele miejscowości podupadłych prawa proces rozwodowy z Karoliną brunświcką, która, wybierania posłów, a natomiast obdarzył niem jakkolwiek cudzoziemka, nie wolna od grzechów, miasta Manchester, Leeds, Halifax, powiększy-i na umyśle cierpiąca, miała po swojej stronienaród wszy zarazem ilość posłów od hrabstw, Gorzej cały. Po śmierci samobójczej znienawidzonego jeszcze, niż w Anglii, działo się w Szkocyi, rzą-Castlereagh’a, Canning, zgodnie z panującemi w na- dzonej tradycyjnie przez kilka rodzin magnackich rodzie sympatyami dla ruchów rewolucyjnych w Nea- i liczącej faktycznie nie więcej nad 4000 wybor-polu, Hiszpanii, Grecyi, usiłował przeciwdziałać ców, i w Irlandyi, gdzie o wyborach decydowało zachciankom opiekuńczym polityki europejskiej, 50-ciu możnych patronów. Ogółem przed reformą rozpanoszonym od czasów kongresu wiedeńskiego, wysyłała Anglia i Walia 371 t. zw. „nominee mem-a świeżo uwydatnionym w postaci interwencyi bers”, czyli kreatur prywatnych, nieobieranych, burbońskiej w Hiszpanii. W sprawie greckiej lecz nonrnowanych, Irlandya 71, Szkocya 45 chłodno zachowała się A.; bitwę nawaryńską (wszystkich). Tym sposobem na 658 członków (20 paźdz. 1827) nazwał król w mowie tronowej Izby N. było 487 posłów, w zupełności zależnych „opłakanem nieporozumieniem;” zwycięski admi- od swych patronów, ledwie czwarta część działa-rał Codrington został odwołany. Pokój po tylu ła z ramienia niezależnych ciał v \ borczych. Na-wysiłkach zbawiennie wpłynął na podniesienie reszcie w r. 1830 lord John Russ 1 (ob.), naj-dobrobytu ekonomicznego kraju. Klasy przemy- wymowniejszy z wigów a od 1821 r. wytrwały słowe i handlowe, przyciśnięte do niedawna pionier reformy wyborczej, przedstawił Izbie N. i w najżywotniejszych interesach dotknięte przez projekt rozległego billu reformy. Mając z jednej blokadę kontynentalną, panaceum na rany eko- strony do czynienia ze stronnictwem radykalnem, nomiczne widziały w nieograniczonej wolności które, jakkolwiek dla reformy przychylne, dopo-handlu. Poglądy wolno-handlowców czynnego mina!o się jeszcze wielu innych rzeczy, przed znalazły przedstawiciela w osobie ministra Hus- któremi cofali się wigowie: głosowania powszech-kisson’a (ob.); zarządzając wydziałem handlu, pó- nego i tajnego, trzechletniego trwania parlamen-źniej kolonij (1822—1828), zniósł on liczne cła tu; z drugiej strony napotykając zaciekły opór wchodowe (od soli, tytoniu, kawy i in.), ograni- koalicyi torysowskiej, wspieranej wymową sir’a czył działanie aktu nawigacyjnego z r. 1651 (ob.), R. Peel'a (ob.), wpływem ks. Wellington’a i po-ułatwił stosunki handlowe z Irlandyą i koloniami wagą królewską, znalazł się Russell, mimo naj-W obronie uciśnionego ludu irlandzkiego pod- większych wysiłków, w mniejszości ze swoim pro-niósł głos wymowny agitator O’Connell (ob.); jektem. Szczęściem dla stronnictwa reformator-poparł go Canning, lecz uległ przeważnemu u dwo- skiego, śmierć króla spowodowała rozwiązanie ru wpływowi ks. Wellingtona, a gdy po raz trze- parlamentu; trzy dni później, 27 lipca, wybuchła ci powrócił do władzy (1827), zaskoczyła go rewolucya francuska, budząc popłoch w szere-śmierć pośród projektów szlachetnych. Bill o eman- gach zachowawczych Europy, cypacyi katolików, czterokrotnie uchwalony przez (1830 —1837), po krótkiem wahaniu, usunął ks. Izbę Niższą, czterokrotnie był odrzucony przez Wellington’a i złożenie nowego ministeryum wi-lordów, aż wreszcie 1829 r. nąjzapaleószy prze- gowskiego powierzył lordowi Grey, który powo-eiwnik Irlandyi, ks. Wellington, widział się zmu- łał sobie na pomocników Russella, Palmerston’a szonym uledz powszechnemu prądowi: przedstawio- (ob.), Broughama. Projekt reformy, ponownie ny przez niego i Peel’a bill o równouprawnieniu przedstawiony przez Grey’a, upadł znowu drobną katolików, przyjęty przez Izbę gmin 30 marca, większością w Izbie N., która datą pochodzenia zatwierdzony został przez Izbę Wyższą 10 kwiet- swego należała jeszcze do minionych rządów tonią 1829 r. Tymczasem sprawa, ogólniejszego rysowskich. Ministrowie podali się do dymisyi, jeszcze znaczenia a oddawna czekająca swej ko- której wszakże król, oglądając się pilnie na opi-lei, natarczywie dopominała się uwagi prawo- nię publiczną, zapatrzoną na kontynent, nie przy-dawców. System wyborów Izby N. przedstawiał jął, rozwiązując natomiast parlament i zarzą-budowlę przestarzałą, z gruntu przegniłą^ gwał- dzając nowe wybory. W nowo-otworzonej, po townie wymagającą naprawy. Podział kraju na | zejadłej walce wyborczej, Izbie, projekt reformy

Wilhelm IV

przyjęty został znaczną większością 109 głosów, urządzające wyboiy municypalne na podsta-lecz po to tylko, aby natychmiast zostać odrzu- wach liberalniej szych. Śmierć króla i wstą-conym przez Izbę lordów. Wzburzenie powszech- pienie na tron królowej Wiktoryi (1837) prze-ne wzmogło się niesłychanie; lada chwila wypa- rwały czynności parlamentu. Partya torysowska, dało oczekiwać wybuchu, który mógł wywrócić dowodzona przez Peel’a, rozwinęła energiczną już nietylko Izbę W., lecz i tron: miarę roz- agitacyę wyborczą; pobita w miastach, zwycięży-j;ątrzenia dawały zamieszki krwawe w Brystolu, ła wszędzie prawie w hrabstwach i w nowej nie bez trudu uśmierzone. Tymczasem Izba N. Izbie Niższej liczyła poważny zastęp stronników, po raz trzeci przedstawiony sobie bill reformy Położenie ministeryum stało się bardziej jesz-ogromną większością ponownie przyjęła i prze- cze kłopotliwem wobec wzmagającej się agitacyi słała lordom (23 marca 1832). W sytuacyi tak stronnictwa radykalnego, t. zw. chartystów, datu* groźnej, król zdobył się na zastosowanie przy- jąeego się jeszcze od r. 1817, a które po rewu-sługującej mu prerogatywy i upoważnił Grey’a lucyi lipcowej, usadowiwszy się w Birminghamie, i Brougham’a do zamianowania takiej ilości pa- wywierało silny a niebezpieczny wpływ na masy rów, iaka okazałaby się potrzebną dla wytwo- robotnicze. Przedstawiona Izbom karta konstytu-rzenia w Izbie W. większości, przychylnej dla cyjna ludu zawierała żądanie zniesienia cenzur, bilu, idąc tu zresztą tylko za przykładem lojal- wyborczego zaprowadzenia tajnego głosowa uh’, nym Ludwika XV1IL z r. 1819. Energiczny ten parlamentów jednorocznych i t. p. W r. 1839 krok oburzył, lecz zarazem do tego stopnia prze- w Walii południowej uzbrojone tłumy chartystów raził lordów, że bez żadnego już oporu przyjęli zajęły Newport i dopiero po użyciu broni udało bill, który natychmiast uzyskał sankcyę królew- się spokój przywrócę. Wobec przygotowanej te-ską (7 czerwca 1832). Był to przewrót nie- mi wypadkami koalievi parlameutarnej torysów mniej może doniosły od rewolucyi 1688 r. Licz- i radykałów, wypadło Melbourne’owi ustąpić; utwo-ba wyborców wzrosła do miliona; w jednej tylko rżenie gabinetu poruczono Peel’owi. Peel, jako Anglii 40 wielkich miast otrzymało reprezenta- warunek kardynalny, postawił żądanie, aby damy cyę; Szkocya otrzymała 53 posłów, w których licz- dworskie, spokrewnione z przywódcami ustępują-bie 30-tu od hrabstw; Irlandya, nieco po macoszemu cego rządu, a które Melbourne pośpieszył był przez bill reformy traktowana, miała ją uzyskać przydać młodej królowej, zastąpione zostały przez właściwie dopiero w r. 1850. Parlament zrefor- panie ze sfer zachowawczych. Królowa z żywo-mowany zgromadził się 5 lutego 1833 r. i roz- ścią oparła się temu wymaganiu, dotykającemu jej winął żywą działalność prawodawczą. Zajęto się sympatyj osobistych. Rozbiły się układy wobec pilnie Irlandyą; zniesiono tu niektóre opłaty dzi- nieubłaganej postawy Peel’a; ministeryum liberal-waczne, obciążające katolików na rzecz kościoła ne wegetowało do r. 1841; wreszcie królowa ustą-anglikańskiego, z drugiej strony wszakże rozsze- piła, sankcyonując uciążliwą dla siebie zasadę, rzono atrybucye lorda namiestnika Irlandyi. Pod- i odtąd ustalił się zwyczaj reorganizacyi otoczę-czas tejże sesyi zniesiono niewolnictwo w kolo- nia dworskiego po każdej zmianie ministeryum. niach angielskich, oraz pozbawiono Kompanię in- Około tego czasu wypadło też zamążpójście kró-dyjską monopolu handlowego. Jakkolwiek ru- lowej, która poślubiła ks. Alberta Koburskiego ckliwe ministeryum Grey’a, po upadku liberalne- (1840). Stanąwszy na czele gabinetu, a niezaśle-go bilu o dziesięcinach irlandzkich, zmuszone piony świetnem powodzeniem podczas wyborów było ustąpić, gabinet następny Melbourne’a, z tych 1841 r., Peel, w przeświadczeniu, że jedynie przez samych elementów złożony, nie wahał się pono- kompromis z wymaganiami opinii publicznej pewnie, a w tym samym duchu, zająć się sprawą trafi zapewnić trwałość swym rządom, śmiało irlandzką. Wówczas król niespodzianie odpra- podniósł poruszoną już, acz niefortunnie, przez wił ministrów, z których kierunkiem nie sympa- jego poprzedników, sprawę zbożową, będącą na tyzował, rozwiązał Izbę i powierzył powizorycz- porządku dziennym od 1838 r., dzięki czynnej nie rządy ks. Wellington’owi, który, piastując agitacyi Ryszarda Cobden’a (oh.), i zawiązanej jednocześnie sckretaryat spraw wewn., zewn. i ko- w Manchesterze, a po całym kraju rozgałęzionej, lonij, przyjął sobie za jedynego pomocnika lorda potężnej Anti-Corn-Law-League, domagającej się Lyndhurst’a, jako kanclerza. Po tej okrzyczanej, natarczywie zniesienia uciążliwych dla ludu ceł choć krótkotrwałej, dyktaturze, sir Robert Peel zbożowych. Mimo przeszkód, napotykanych zarów-złożył gabinet torysowski, lecz mimo całą świet- no ze strony krańcowych radykałów, niezadowo-ność wymowy i zalet pierwszorzędnego męża lonych z półśrodków, jak i torysów krańcowych, stanu, nie potrafił utrzymać się na stanowisku wyrzekających na zdradę swego przywódcy, ks. wobec parlamentu, rozjuszonego arbitralnością Buckingham ostentacyjnie wystąpił z gabinetu,— królewską, od której już zdołano odwyknąć. Peel, po wielu walkach, przeprowadził bill, znacz-W efemerycznym tym gabinecie po raz pierwszy nie zniżający cła zbożowe, ustanowiwszy zara-ukazał się młody sir W. Gladstone (ob.), jako zem, dla zrównoważenia zmniejszonych podatków .minister finansów, w charakterze zagorzałego to- pośrednich, bezpośredni podatek dochodowy (3% rysa i obrońcy kościoła panującego. Lord Mel- income tax). Pojawienie się szczególnych prą-bourne powrócił do steru, nie pozyskawszy dów religijnych, o zakroju nowo-katolickim, oraz zaufania królewskiego; mimo to zdołał pr/e- wzmożenie się agitacyi 0’Connella, postawionego prowadzić przez obiedwie Izby ważne prawo, wreszcie w stanie oskarżenia, wypełniają r. JS43.

wo-

wro

Z prac parlamentarnych 1844 r. podnieść wypada „bill bankowy” Peel’a (19 lipca), ustanawiający porządek i prani ce emisyi banknotów przez bank angielski, a zarazem mający na celu wzmocnienie kontroli państwowej nad prywatnemi insty-tucyami bankowemi; inny, zniżający cło od cukru; trzeci, regulujący ilość godzin pracy fabrycznej. W 1845 r. Peel, dokonawszy zupełnego zwrotu, opuszczony przez dawnych przyjaciół, wspierany przez przeciwników, uzyskał w parlamencie ważne ulgi dla kościoła katolickiego w Ir-landyi. W styczniu 1846 r. przyjęty został po długich walkach bill radykalny Peel’a, znoszący ostatecznie cła zbożowe. Z równem powodzeniem poczynał sobie rząd w sprawach zewnętrznych. Wojnę z Chinami, rozpoczętą jeszcze za poprzedniego ministeryum, pomyślnie prowadzoną przez nowe, kończy pokój korzystny 1842 r.; Hong-Kong Anglii odstąpiony, Kanton, Szanghai i niektóre inne porty dla handlu angielskiego otwarte. A\ '1 ndyach, w r. 1846, dokonywają się dalsze podboje, na wielką skalę prowadzone. Mimo całe powodzenie polityki rządowej, sprawa irlandzka spowodowała niebawem upadek ministeryum Pee-l’a, chwiejącego się pod podwójnem parciem par-tyi radykalnej i krańcowej torysowskiej, umiejętnie kierowanej przez Disraeli’ego fob.). Nowy gabinet liberalny, pod przewodnictwem Russella, objął rządy; tutaj lord Palmerston, na stanowisku sekretarza spr. zagr., po raz pierwszy ukazał się s?erszemu ogółowi, aby postępowaniem dwuzna-cznem w sprawie krakowskiej pozyskać tanie laury głębokiego polityka. Rewolucya 1848 r. nadzwyczajnie zaostrzyła sytuacyę: chartyści, kierowani przez 0’Connor’a, urządzali groźne demon-stracye; 10 kwietnia przedstawiono parlamentowi olbrzymią petycyę ludową, treści na wskroś socya-listycznej; w Irlandyi wybuchły zamieszki. Dwuznaczna polityka Palme rstona względem Włoch i Węgier wywołała oburzenie powszechne; feld-cechmistrz austryacki, gen. Haynau, nieludzki pogromca węgrów, podczas bytności swej w Anglii 1850 r. okrutnie został pobity przez robotników londyńskich; z niesłychanym natomiast en-tuzyazmem witano przybywającego do Londynu Kossuth‘a. Jeszcze 1850 r. królowa widziała się | zmuszoną dać urzędownie ostre napomnienie Pal-merstonowi za dowolne tłómaczenie sankcyono-wanych przez nią decyzyj, ukrywanie przed gabinetem istotnego położenia politycznego, prowadzenie, jednem słowem, polityki na własną rękę. Ostentacyjne oświadczenie się Palmerstona z sym-patyami dla zamachu grudniowego we Francyi przebrało miarę; lecz usunięty przez Russell’a z ministeryum (24 grudnia 1850 r.), pomścił się niebawem Palmerston, obalając gabinet jego przez zręczną interpelacyę (20 lutego 1852 r.). Hr. Derby utworzył ministeryum czysto torysowskie, wolne od herezyj peelowskich, do którego we szli Disraeli (fin.) i Malmesbury (spr. zagr.j. Mimo pomyślnie toczonych wojen z Birmą i Kafra-mi, rząd, posądzany o zachcianki protekcyonisty-czne, nie wyszedł dobrze na wyborach lipcowych

do parlamentu; już w grudniu 1852 r. Derby, mając przeciwko siebie większość Izby N., podał się do dymisyi. W nowym gabinecie koalicyjnym główne stanowiska znów zajęli peeliści: lord Aberdeen otrzymał prezydyum, Gladstone ministe -ryum finansów, Sidney Herbert—wojny; wigowie mieli poważnego przedstawiciela w osobie Hus-sell’a (spr. zagr.) i Paimerston’a (spr. wewn.); radykaliści Molesworth i Baines zadowolnili się posadami pośledniemi. Budżet, z wielkim talentem przedstawiony Izbom przez Gladstone’a, wy » kazywał zwrot nader pomyślny w finansach państwowych; wogóle położenie matcryalne kraju w ciągu ostatnich lat kilku polepszyło się znacznie, czego wyraźne m świadectwem było powo dzenie pierwszej wystawy powszechnej w Londynie 1851 r. Konflikt rusko-turecki 1853 r. wywołuje alians z Napoleonem Ili i wojnę z Ro-syą. Pierwsze niepowodzenia pod Sewastopolem gdzie spodziewano się łatwe święcić tryumfy, budzą rozczarowanie powszechne; energiczna w tej materyi interpelacya ßoebuck’a w Izbie N., po tajemnie popierana przez Paimerston’a, tęskniącego do premierowstwa, zmusza lorda Aberdeen’a do ustąpienia (w lutym 1855 r.); miejsce jego zajmuje Palmerston. Odwiedziny Napoleona IM w Londynie podniecają jeszcze usposobienie jownicze; lord Bussell, wysłany do Wiednia dla konferencyj ' godowych, posądzony o zbytnie dla Rosyi ustępstwa, musi opuścić ministeryum; szcie, po nowych wysiłkach, następuje wzięcie Se wastopola, a w ślad za tern, w marcu 1856 r., zawarty zostaje pokój paryski, nie kompensujący bynajmniej wielkich ofiar, poniesionych przez Anglię. Cięższe walki oczekiwały Anglię na Wscno-dzie. W styczniu 1857 r. wybuchły rozruchy w czterech pułkach sipajów w Barackpore w In-dyach Wsch., w ciągu kilku miesięcy powstanie ogarnęło całe niemal Indye angielskie. Rzezie europejczyków w Meerucie, Delhi i Cawnpore, klęska sira D. Wheeler’a, którego oddział w pień wycięty przez Nana-Sahib’a, oblężenie Lucknow przez powstańców—wszystkie te wypadki, przez nikogo nieoczekiwane, zdawały się zapowiadać koniec panowania angielskiego na Wschodzie. Ledwie po największych wysiłkach, głównodowodzący w Indyach, sir Colin Campbell, jenerał Havelock i komisarz indyjski, sir J.Outrain, przy pomocy wysłanej z Anglii 20 tysięcznej armii, zdołali stłumić powstanie. Przetrwawszy tak ciężką próbę, gabinet Paimerston’a miał najniespo* dzianiej upaść ponownie, z winy predylekcyj premiera dla Napoleona III. Po zamachu Orsini’ego, przychylając się do żądania posła francuskiego w Paryżu, przedstawił Palmerston Izbie N. ograniczający prawo azylu bill o sprzysiężeniach, lecz gdy natomiast, na wniosek Milner-Gibson’a, uchwaliła Izba naganę dla rządu (19 lutego 1858 r.), gabinet nazajutrz ustąpił. Derby powrócił do steru wraz z towarzyszami z swymi 1852 r.: Disrae-li’m, Malmesbury’m, Salisbury’m. Powstanie w Indyach zostało przez nowego wielkorządcę, lorda Canning’a, nie bez okrucieństwa, do szczętu stłumi one. Bezzwłocznie też przeprowadzono reorga-ganizacyę zupełną kolonij indyjskich, znosząc Kompanię, w miejsce której ustanowiono w Londynie Radę Indyjską, z 15 członków złożoną, pod prezydencyą ministra do spr. ind. Wojnę z Chinami, ciągnącą się już od lat kilku, po wzięciu Kantonu i zwycięskiej wyprawie Elgin’a, zakończył pokój 1858 r., otwierający anglikom sześć nowych portów handlowych. Tymczasem w polityce wewnętrznej po raz wtóry wypłynęła na wierzch sprawa reformy wyborczej; stronnictwo demokratyczne, prowadzone przez Johna Bright’a (ob.), domagało się uzupełnienia praw z 1832 r. Projektowany przez rząd bil wyboiczy, nazbyt ostrożny, nie zadowolnił nikogo i zo tał przez Izbę N. odrzucony, poczem, z porady Di-sraeli’ego, Derby rozwiązał parlament. Niewiele na tern zyskało ministeryum: w nowej Izbie znalazło się zupełnie opus^czonem i po pierwszych już sesyach musiało ustąpić miejsca gabinetowi liberalnemu, pod przewodnictwem Palmerston’a. Gladstone otrzymał finanse, Russell spr. zagr.; Cobden odmówił przyjęcia ofiarowanej mu teki ministra handlu, którą powierzono radykałowi Th. Gibson’owi. Zmiana rządu me przerwała agitacyj Bright’a, który powołał do życia potężną „Financial-reform-association” w Liwerpolu, domagającą się zniesienia wielu podatków pośrednich, a zaprowadzenia natomiast procentowego podatku dochodowego od klas zamożnych. Tylko niewytłómaczona panika, wywołana przez głuche wieści o zamierzauej inwazyi francuskiej, uchroniła rząd od wniesienia przed Izby radykalnego projektu, który naraziłby budżet na poważne niebezpieczeństwo. Pierwszorzędnej wagi wypadkiem było zawarcie w r. 1860 traktatu handlowego z Prancyą, zniżającego znacznie cła angielskie na francuskie wina i jedwabie, oraz cła francuskie na żelazo, węgiel kamienny, wyroby bawełniane angielskie; traktat ten, wielce dla Anglii korzystny, był dziełem i tryumfem Oobden’a, któremu też (wspólnie z Cowley’em) powierzono ostateczne onego opracowanie i negocyacye w Paryżu. W maju tegoż roku, ku wielkiemu zgorszeniu opinii publicznej, Izba W. odrzuciła przedstawiony jej, a przez Izbę N. przyjęty, przez Gladstone^ popierany bill, znoszący podatek od papieru; idąc w tym wypadku za argumentami wy-mownemi, lecz przestarzałemi, lorda Lyndhurst’a i Derby’ego, pozwolili sobie lordowie, po raz pierwszy od r. 1688, odrzucić sankcyonowany przez Izbę N. bill budżetowy. Uchwalone z ini-cyatywy Palmerston’a przez Izbę N. trzy rezolu-cye, stwierdzające wyłączne prawo Izby N. decydowania o „money-bill'ach”, nie zadowoluiły stronnictwa radykalnego, które coraz częściej poczęło odzywać się z żądaniem całkowitego zniesienia systematu dwu-izbowego. Zręczniej i energiczniej znalazł się w tej sprawie Gladstone : kiedy w kwietniu roku następnego przedstawił swój budżet, wykazujący 2 mil. f. przewyżki dochodów nad wydatkami, i ponowił projekt zniesienia podatku od papieru, wniósł zarazem (6 maja 1861), aby budżet przedstawiany był lordom nie częściowo, lecz w całości. Równało się to sparaliżowaniu wszelkiego oporu Izby W., dla której było niepodobieństwem odrzucić pełny budżet; żywo opierał się tak doniosłej inowacyi Disraeli i lord Cecil; wszakże Gladstone (małą większością 15 głosów) postawił na swojem, a w ślad za tern bez trudu już budżet przeszedł przez Izbę W. Wojna domowa amerykańska, na którą nie bez złośliwej uciechy w Anglii się patrzono, nie krępując się, zwłaszcza w sferach zachowawczych, z sympatyami dla stanów południowych, wywołała liczne utarczki z rządem waszyngtońskim. W listopadzie 1861 r. nader zaostrzyły się stosunki z powodu zatrzymania przez amerykański statek wojenny angielskiego parowca pocztowego i uwięzienia udających się do Europy wysłańców Stanów połud.; Mason’a, Slidell’a, Mc. Farlanda i Eustis’a. W prasie i parlamencie domagano się krwawego zadośćuczynienia; lord Palmerston, wolny od skrupułów, bez szerszego poglądu, chętny do korzystania z dobry ołi okazyj, sam najżywiej podniecał do wojny; jedni tylko Bright i Cobden, wbrew prądowi szowinistycznemu opinii publicznej, niezachwianie nawoływali do spokoju i sprawiedliwości. Wysłano wojska do Kanady, do rządu waszyngtońskiego udano się z żądaniem kategorycznem wydania uwięzionych, popartem przez Prancyę, Austryę, Prusy. Rząd waszyngtoński, nie bacząc na wrogie dla Anglii demonstracye ludowe, ani na nieoględne zachowanie się kongresu, widział się zmuszonym ustąpić przemocy i zadość uczynić wszystkim żądaniom angielskim. W grudniu t. r. zmarł małżonek królowej, ks. Albert, z którym ubył czynnik miarkujący namiętności polityczne. W następnym roku przyjęła Anglia (w skutek konwencyi londyńskiej z 31 października 1861 r.) udział w niefortunnej wyprawie francuskiej do Meksyku, wycofała się z niej wszakże niebawem, opuszczając Napoleona w kłopotach. Szczęśliwiej skorzystano z rewolucyi greckiej t. r.; szwagier ks. Walii, ks. Jerzy duński, obrany został królem greckim, wzamian za co Anglia zrzekła się protektoratu nad wyspami jońskiemi i wcieliła je do Grecji, za zgodą mocarstw kongresowych (14 listop. 186^.). Z powodu wypadków polskich, Hennessy, irland-czyk i katolik, wniósł interpelacyę gorącą do Izby N. ; hr. Russell, zgrzybiały, nieporadny, zwłaszcza odkąd przeniesiony został do Izby W., czynił przez posła w Petersburgu, Napier’a, przedstawienia platoniczne, na które ks. Gorcza-kow nader chłodno odpowiedział; na tern też stanęło. Opłakaną była rola Anglii podczas wojny szlezwig-holsztyńskiej, kiedy nie potrafiła obronić teścia ks. Walii, Chrystyana IX duńskiego; zwołano wprawdzie w kwietniu 1864 r. konferencyę ugodową do Loudynu, Russell nakłaniał Francyę do wspólnej interwencyi, prsemawiał wojowniczo Palmerston, gorączkowała się prasa; skończyło się znowu na niczem. Natomiast pod świetnym zarządem Gladstone’a, weiąż polepszały się finanse; budżet ostatecznie uregulowany, podatki w cią-

AngHf*.

mo-

gu trzecblecia o 14 mil. f. zniżone. Wybory

1865    r. niewiele zmieniły skład parlamentu, zaś zgon Palmerston’a, po którym przewodnictwo gabinetu objął Russell, wpłynął na ożywienie tendency) postępowych. Już w marcu 1866 r. wygotował Gladstone zdawna wyczekiwany bill reformy wyborczej, wielce zresztą umiarkowany; opozycya zachowawcza, wzmocniona odstępcami polityki rządowej, nie będąc zdolną sprzeciwić się w zasadzie billowi, wymaganemu przez kraj cały, przeprowadziła w Izbie N. niektóre modyfi-kacye, podwyższające znacznie projektowany przez Gladstone’a cenzus wyborczy, i tym sposobem wymogła bezzwłoczne ustąpienie mińisteryum. Do nowego gabinetu Derby’ego wszedł Disraeli (finanse), lord Stanley (spr. zagr.), Salisbury (In-dye), sir S. Northcote (handel). Faktyczny wódz gabinetu i stronnictwa, Disraeli, béz straty czasu zajął się sprawą reformy, która dłużej ignorować się nie dawała; wygotowany przez niego bill reformy, radykalniejszy z wielu względów od Gladstonow8kiego, po długich rozprawach, został uchwalony przez obie Izby (15 sierpnia 1867 r.). Prawo czynne wyborcze otrzymali wszyscy „householders (utrzymujący dom) w miastach, bądź właściciele domów, bądź dzierżawcy dwuletni, opłacający podatek na ubogich; w hrabstwach cenzus wyborszy zniżony; prawo wyborcze uniwersytetów rozszerzone; poczynione też niektóre zmiany w podziale kraju na okręgi wyborcze. Według obliczenia Disraeli’ego, z liczby nowoprzy-bywających wyborców l/t przypadała na arysto-kracyę, i/i na stan rolniczy, połowa na mieszczański. Ledwo Usunięto z drogi ten kamień obrazy ministeryów angielskich, wypadło zająć się inną, jeśli nie ważniejszą, to pewnie bardziej niebezpieczną sprawą, irlandzką. Od kilku już lat rozmnożyły się w Irlandyi tajne stowarzyszenia fe-niańskie; skazanie głównych przywódców (0’Do-navan’a Ross’y, O’Lear’ego i ini'), na dożywotnie ciężkie roboty przez sąd dubliński (w grudniu

1866    r.)j rozjątrzyło tylko umysły; w r. 1868 propaganda fanatyczna kaznodziei protestanckiego, Murpby’ego, stała się powodem krwawych zamieszek; wreszcie 10 grudnia tego roku, fenianie w samym Londynie wysadzili w powietrze część więzienia Clerkenwell. Jednak Disraeli, objąwszy od marca t. r., po chorym Derby’m, prezydencyę w gabinecie, wzdragał się powziąć inicyatywę prawodawczą w kwestyi tak trudnej i drażliwej. Zastąpił go Gladstone: już 30 marca wniósł był przed Izbę N. trzy rezolucye, zapowiadające zniesienie kościoła państwowego w Irlandyi; uchwalenie pierwszej i głównej z tych re-zolucyj (30 kwietnia) większością 65 głosów cno zachwiało stanowisko gabinetu. Disraeli jednak nie utracił nadziei utrzymania się przy władzy i wyczekiwał spokojnie nowych wyborów do parlamentu, na które winien był oddziałać pomyślnie dla rządu świetny rezultat dowodzonej przez lorda Napier’a wyprawy abisyńskiej (czerwiec 1868 r,). Stało się inaczej: wybory grudniowe utrwaliły przewagę opozycyi; Disraeli; nie

Bucjklopedya Powueehna lluitr. T. HI,

czekając otwarcia parlamentu, ustąpił, polecając królowej odwołanie się do Gladstone’a, uznanego jilż podówczas za głowę stronnictwa liberalnego. Gladstone przybrał sobie do pomoey br. Gla-rendon’a (spr. zewn.), Spencera (Irl.), GranviUe’a (kol.), Bright'a (handel), i natychmiast przedłożył izbie swój bill o kościele irlandzkim, uchwalony ostatecznie z drobnemi tylko zmianami, pomimo zaciętego oporu Disraeli’ego, Derby’ego i biskupów (31 maja i 12 lipca 1869 r.). Unia między kościołem angielskim i irlandzkim została zniesiona, dobra kościelne irlandzkie, ocenione na 10 mil. f., zabrane do skarbu i przeznaczone na cele dobroczynne, oraz na dotacyę należycie ustosunkowaną duchowieństwa katolickiego i presby-teryańskiego, znienawidzone w Irlandyi sądy duchowne zamknięte, biskupom irlandzkim prawo zasiadania w Izbie W. odebrane. W dalszym ciągu udało się rządowi, bez wielkiego już wysiłku, przeprowadzić przez Izbę bill agrarny, opracowany przez Bright'a i Gladstone’a, zaprowadzający ulgi niektóre dla dzierżawców irlandzkich (1 sierpnia 1870 r.). Również pomyślnie poszły rozprawy nad projektem rządowym, do prawa szkolnego, które zreformowało w duchu liberalnym zakłady wychowawcze w Anglii i Walii, oraz znacznie pomnożyło ich liczbę. Zupełnie natomiast niezaradną okazała się polityka zewnętrzna gaL binetu; mimo hałaśliwie okazywanych sympatyj dla Francyi, nic nie uczyniono w jej obronie; na zwołanej do Londynu konférencyi (3 stycznia 1871 r.), odbywającej się bez udziału Francvi, zwolniono Rosyę z warunków uciążliwych pokoju paryskiego. Pod wrażeniem tragicznego losu-Frau-cyi, jęto się reorganizacji armii i floty. Spór z rządem Waszyngtońskim, datujący się jeszcze od wojny secesyjnej, poddano, za wspólną zgodą, międzynarodowemu sądowi pdlubownemu; nowy ten w stosunkach międzynarodowych trybunał, złożony z przedstawicieli Anglii, Stanów Zjed., Włoch, Szwajcaryi : i Brazylii, zasądził Stanom Zjed. od Anglii, tytułem strat, poniesionych od korsarzy angielskich, 3 mil. f. (sprawa Alabamy). Z niesłabnącym zapałem powrócił Gladstone do lepiej sobie znanej dziedziny reform prawodawczych. Oddawna już domagali się byli char-tyści zaprowadzenia tajnego głosowania przy wyborach i jeszcze Grotę;-uczony historyk Grecÿi, wyniósł był odnośny wniosek przed parlament 1833 r. Obecnie Gladstone, niezrńżońy odrzuceniem swego „ballott-billu” przez Izbę w. 1871 roku, zdołał już # następnym roku, przeprowadzić tę doniosłą inowacyę demokratyczną (18 lipca 1872 r.). Drobna uapozór sprawa Uniwersytetu dublińskiego, który Gladstone zamierzał wyzwolić od wpływów konfesyonalnych przez odłączenie od Trinity College, oraz zniesienie katedry teologii i filozofii, stała się niemal przyczyną upadku mińisteryum; Gladstone, wobec przeważnej opozycyi połączonych w izbie protestantów i katolików, podał się do dymisyi (12 marca 1873 roku) i tylko wskutek uznanego przez Disraeli’ego niepodobieństwa złożenia gabinetu

32

mar-

oraz

Izby N.

lorysowskiego, pozostał aa urzędzie. Jednak położenie parlamentarne rządu, wyraźnie się pogarszało; najwybitniejszy z ministrów, radykalny John Bright, dwukrotnie poniósł porażkę z dziwnie śmiałym swym projektem obdarzenia kobiet prawem głosowania. Zupełnie nie na rękę była dla stronnictwa rządowego agitacya republikańska, co najmniej przedwczesna, jaką, od chwili ogłoszenia respubliki we Francyi, prowadził, z większym hałasem, niż powodzeniem, sir Charles Dilke. W takim stanie rzeczy, zdobył się Gladstone na rozwiązanie parlamentu (24 stycznia 1874); wybory dały stanowczą przewagę partyi zachowawczej, Gladstone ostatecznie się usunął (17 lutego); do nowego gabinetu Disra-eli’ego weszli: hr. Derby (spr. zewn.), Northcote (fin.), margr. Salisbury (Ind.). Wielkie wzburzenie wywołała w tym samym czasie propaganda katolicka, prowadzona z powodzeniem w sferach arystokratycznych, jeszcze od czasu koncy-lium watykańskiego, a popierana żarliwie, przez kardynała Manning'a; stała się ona powodem fanatycznych demonstracyj protestanckich, solidaryzujących się ze spółczesną w Niemczech walką z kościołem. W stosunkach polityki zewnętrznej nastąpił zwrot nieprzyjazny względem Niemiec, których plany nowej zabójczej inwazyi do Francyi w r. 1875 pokrzyżowane zostały przez zgodne postępowanie hr. Derby’ego i ks. Gorcza-kowa. W listopadzie t. r. nabyła Anglia od Kedywa 176,600 akcyj suezkich, za cenę 4 mil- f., zapewniając sobie tym sposobem wpływ decydujący na losy kanału, a zarazem Egiptu. Dla podniesienia powagi metropolii w koloniach wschodnich, przyjęła królowa, za zgodą parlamentu, tytuł Cesarzowej Indyj (28 kwietnia 1876 roku). Chwiejne zachowanie się rządu podczas wojny rosyjsko-tureckiej, kiedy, tradycyjnym już zwy czajem, wiele obiecywano i grożono, a niczego nie dotrzymano, dała Gladstone’owi niejednokrotną sposobność do osłabienia stanowiska gabinetu. Jednak umiał lord Beaconsfield, który osobiście (z margr. Salisbury’m) czynny przyjmował udział w konferencyi berlińskiej, (13 czerwca 1878), wyłowić w mętach sprawy wschodniej aneksyę Cypru (14 lipca). Niepomyślny obrót wojny afgań-skiej, bezpożyteczne walki w Afryce południowej (z Zulusami), a co najważniejsza, zły stan finansów, wywołany przez kosztowne przygotowania wojenne, a wydobyty na wierzch przez znakomitego znawcę skorbowości angielskiej, jakim był ruchliwy wódz opozycyi, wreszcie zupełne zaniedbanie przez rząd prac prawodawczych,—wszystkie te czynniki spowodowały stanowczą porażkę partyi konserwatywnej. Ustępując naleganiom pierwszego ministra, rozwiązała królowa Izby 24 ca 1880 r.; już w początkach kwietnia odbyły się wybory, z których wyszło 354 posłów liberalnych, 63 homerulerów i tylko 236 zachowawców. Po raz ostatni wypadło Beaconsfield’owi złożyć wia-dzę w ręce Gladston’ea. Skład ministeryum liberalnego powiększony został tym razem przez wstąpienie sira Ch. Diike’a (spr. zagr.j,

wpływowego mera Birminghamu, ralykalisty Chamberlain’a (hand.). Znaczną część sesyi 1880 r. stracono na scenach skandalicznych z powodu odmówienia przez ateistę Bradlaugh‘a, posła z Northampton’u, przysięgi poselskiej; po długich dopiero rozprawach, przy pomocy Gladstone’a, dostał się do Bradlaugh do parlamentu, lecz po to tylko, aby następnie znowu być wykluczonym i nowe wywoływać burze. Tymczasem wyłoniła się ponownie, w groźniejszej jeszcze, niż dotychczas postaci, zapomniana nieco, a wiecznie jątrząca się sprawa irlandzka. Założona przez Parnell’a fob,) i Davitt'a (1879 r.l liga agrarna stała się potężnem narzędziem agitacyjnem; zarazem, przez systematycznie prowadzony ob-strukcyonizm parlamentarny, uniemożliwiali posłowie irlandcy prawidłową czynność Gladstone widział się zmuszonym porzucić dotychczasową umiarkowaną względem Irlandyi politykę: w ciągu 1881 r., obok liberalnego bilu agrarnego, uwzględniającego położenie opłakane dzierżawców, przeprowadził przez Izby, nie bacząc na spór zacięty homerulerów, energiczny bil policyjny dla Irlandyi. Odpowiedzią fenianów było zamordowanie lorda Cavendish’a i Burke’a w parku dublińskim (6 maja 1882 r.). Na chwilę wypadki irlandzkie usunięte zostały na drugi plan przez niespodziany obrót spraw egipskich. Po rzezi europejczyków w Aleksandryi (9 lipca) nastąpiło zbombardowanie miasta, wylądowanie wojsk angielskich w Egipcie, zwycięztwo Wolse-ley'a pod Telel-Kebirem (10 września), zajęcie Suezu i Kairu. W r. 1883 powrócono do kłopotów domowych; uchwalono szereg bilów bądź przymusowych, bądź również nieskutecznych, bo tymczasowych, agrarnych. W listopadzie t. r. rozpoczęły się niepowodzenia w Egipcie od klęski, zadanej Hicks’owi-paszy przez Mahdi’ego; w lutym 1884 r. Baker-pasza pobity przez Osmana Digmę, cały Sudan dostaje się w ręce powstańców; w następnym roku gen. Gordon, osaczony w Chartumie, po upartej obronie ginie, nie doczekawszy się odsieczy (26 stycznia 1885 roku), a pozostający pod jego rozkazami gubernator Ek-watoryi, Emin-Pasza, zostaje odcięty od świata cywilizowanego. Wszakże bliższe wejrzenie w te sprawy było niepodobieństwem dla rządu, który w tym samym czasie podjął był najdonioślejsze i najzawilsze zagadnienia polityki wewnętrznej. W ciągu dwu lat niespełna (1883—1885) przeprowadził Gladstone przez izby dziesięć wielkich praw wyborczych, które wpłyną niezawodnie na przekształcenie zupełne układu państwowego Anglii. Szczegółowy „corrupt-act” z r. 1883 przeciwdziałał panującej podczas wyborów sprzedaj-ności; trzy „registration-acts” dla Anglii, S/.ko-cyi, Irlandyi (21 maja 1885 r.), ustalały zmienną dotychczas, dozwalającą na liczne nadużycia, procedurę urzędów wyborczych; prawo z d. 6 gru dnia 1884 roku określało jednostajny, znacznie zniżony cenzus wyborczy; najważniejszy wreszcie „redistribution of seats act” (25 czerwca 1885 r.), zaprowadził nowy podział kraju na 628 okręgów

cze

wa

wyborczych, unormowanych w ten sposób, że na każde 54,000 m-ców przypada jeden poseł do Izby N. Doniosłość niepospolita tych reform okazuje się już z tego szczegółu, że w jednym tylko Londynie przybyło milion wyborców i 40 posłów. Przerażone takim kierunkiem polityki stronnictwo zachowawcza, a zwłaszcza najmłodszy wojowniczy jego odłam konserwatystów demokratycznych, prowadzony przez now«}, gwiazdę parlamentarną, lorda Randolph’a Churchill’a (oh.) i sir’a H. Drummond’a Wolfa, podwoiły usiłowania ku obaleniu ministeryum, co im się też nareszcie udało, z powodu najpodrzędniejszego bilu rządowego (podatku od piwa), przeciw któremu zdołano skupić większość sztuczną dwunastu głcsów. Margrabia Salisbury stanął na czele gabinetu zachowawczego, w którym Churchill, dobrze zasłużony w walce parlamentarnej z Gladstone’m, otrzymał sekretaryat indyjski. Jednak już w listopadzie 1885 r. wybory powszechne parlamentu, odbywające się na nowych zasadach, dają znakomitą większość partyi postępowej; w pierwszych dniach otwarcia nowej Izby N. (11 stycznia 1886 r.) na wniosek Collings’an chwałom}, zostaje znaczną więksością 329 głosów przeciw 250, nagana dla efemerycznych rządów Salisbury’ego. Gladstone po raz trzeci tworzy nowe wielkie ministeryum liberalne; popularny niezmiernie Józef Chamberlain (ob.) otrzymuje zarząd lokalny, John Morley — sekretaryat Irlandyi, Childers — spr. wewn., Granville—kolonie, Aberdeen—wicekió-lestwo irl. Gladstone nad wiek swój przedsię-bierczy, uważał, że nadeszła chwila stosowna dla rozcięcia węzła gordyjskiego sprawy irlandzkiej. Mniej od niego odważni, choć młodsi i skądinąd bardziej radykalni, Chamberlain i Trevelyan, nie mogąc w tej materyi zgodzić się z premierem, wycofali się z ministeryum i przeszli do opozycyi; zastąpili ich Stansfeld i lord Dalhousie, Gladstone nieugięty już 8 kwietnia przedłożył Izbie swój wielki projekt usamowol-nienia Irlandyi. Projekt ten rozpadał się na dwie części osobne: pierwsza zapewniała Irlandyi rozległą autonomię (home-rule), znosiła faktycznie unię z r. 1800, przywracała samodzielny parlament irlandzki w Dublinie i osobnych odpowiedzialnych ministrów; druga stanowiła jeden wielki. nadzwyczaj śmiało pomyślany land bill dla Irlandyi, dążący do wykupienia z rąk angielskich własności ziemskiej przez dzierżawców, przy pomocy i pod kierunkiem rządowym. Druga ta część projektu, którą nie bez słuszności mianowano improwizacyą pośpieszną, najwięcej wywołała zarzutów; w istocie ta zawiła a wątpliwej skuteczności operacya ekonomiczna wymagała od skarbu angielskiego olbrzymiego nakładu 150 mil. f. W dniu 8 czerwca, po wyczerpujących rozprawach, bil irlandzki odrzucony został w całości większością 343 głosów przeciw 313; Gladstone, nie dając jeszcze za wygraną, rozwiązał parlament (25 czerwca) i odwołał się do narodu. Tym razem został zawiedziony w swych oczekiwaniach: z urn wyborczych wyszło 317 zaoho-

wawców, 86 parnelistów i ledwie 190 postępow ców. Wypadło ustąpić Salisbury’emu; w gabi nocie zachowawczym, siedmnastym z rzędu za pa nowania Wiktoryi, zasiedli lord Churchill (fin.). Matthews (spr. wewn.), Iddesleigh (spr. zagr.)« Z powodu nieporozumień z Wolseley'era, domagającym się nowych kredytów na uzbrojenia, lord R. Churchill, wymowny leader Izby Niższej, już w grudniu zastąpiony został przez Goschena. Liczne zarzuty wywołała polityka Salisbury’ego w sprawie bułgarskiej, oraz akcya dyplomatyczna z powodu sporu ze Stanami Zj. o połów na wybrzeżach Kanadyjskich. Jednak szczęśliwie przeprowadził rząd przez Izby dwa liberalne landbille irlandzkie, wzorowane na gladstońskim, acz o wiele oględniejsze, i uzyskał na ten cel kredyty nadzwyczajne 5 i 20 mil. f. Zarazem nie cofano się przed środkami surowości: na zasadzie uchwalonego w lipcu 1887 r. prawa kry mi > nalnego dla Irlandyi, już w sierpniu t. r. rozwiązane zostały liczne filie Ligi irlandzkiej; oporni przewódcy, a między nimi Davitt, O’Brien i lord mayor Dublinu, Sullivan, skazani na kilko-miesięczne więzienie. Dla załagodzenia wynikłych z tego powodu rozruchów, umiał rząd uzyskać odezwę papieską, do biskupów irlandzkich zwróconą (w kwietniu 1888 r.), potępiającą środki gwałtowne oporu. W tym samym czasie (marzec 1888) Goschen’owi udało się przeprowadzić pomyślnie konwersyę olbrzymią konsolidowanej pożyczki 3% na 2³/₄%> ze zniżeniem na 27*% do 1903 r. Pomyślna operacya finansowa znacznie poprawiła położenie gabinetu. Stanowisko rządu wzmocniło się zresztą z powodu przełomu, jaki nastąpił w łonie opozycyi, gdzie pod kierunkiem lorda Hartington’a utworzyło się koło unio-nistów liberalnych, stanowiące jakby zaczątek przyśzłego stronnictwa centrum w Izbie N. Z drugiej strony około r. 1888 nastąpiło zbliżenie się Salisbury’ego do Chamberlain’a,pod którego wpływem uchwalone zostało prawo o zarządzie lokalnym w duchu decentralizacyjnym. Tegoż r., również z inicyatywy Chamberlain’a, uchwalono bill o Izbie W., upoważniający koronę do mianowania parów dożywotnich; bill ten, projektowany jeszcze w 1856 r , upadł był wówczas, dzięki rozważnej opozycyi lordów Lyndhur-st’a i Broiigham’a Campbella; może on w przyszłości przyczynić się do podważenia jednej jesz-podwaiiny angielskiego ustroju politycznego, Wybitnym wypadkiem 1889 r. była głośna spra Parnell’a przeciw zachowawczemu Times’owi o zarzut potwarezy zdrady stanu; przegrana pisma, jawnie popieranego przez rząd, niemało skompromitowała stanowisko gabinetu. Bezrobocie w dokach londyńskich, kierowane przez Burns’a i nieznanych agitatorów, było również powodem ciężkich kłopotów dla rządu; udział robotników australskich przyczynił się do spotęgowania ruchu, wykazując niedocenioną jeszcze zdawna przez Dilke’go i in. wskazywaną potęgę solidarności pomiędzy odkmami kolonialnemi „Większej Brytanii.” To też jednocześnie obja-

a.

mu

wiła się nowa dążność zmodyfikowania stosunków metropolii do kolonij na zasadach federacyjnych. W r. 1890 znowu na pierwszy plan wystąpiły sprawy afrykańskie, gdy powrót Stanleya z wyprawy po więzionego Emina Paszę stał się hasłem nieporozumień z Niemcami; wydaje się jednak, że wzamian za ustąpiony. Niemcom Helgoland ostatecznie zapewniła sobie A. przewagę kolo-nialn ą w Afryce.

Literatura do dziejów XVIIIiXIX w. Stanhope: History of England comprising the reign of queen Anne 1701—1713 (4 ed. 1872) 2 fc. Tegoż: History of England from the peace of Utrecht to the peace of Versailles 1713—1783 (7 t., wyd. V 1858). Massey: History of England during the reign of. George ill (4 t., wyd. II 1866). J. Mo Carthy: History of the four Georges (dotychczas, 2 t., obejmujące okres do 1760 r.—1889, 1890). Th. Erskine May: Constitutional history of England from 1760 to 1860 (3 t., wyd. IX 1889 z uzupełnieniem do 1871 r., najlepszy dotychczas wykład dziejów konstytucyjnych ostatnich lat stu; przekłady franc, i niem.). Thackeray: The four Georges (żywy rys ohyoea-jowy; liczne wydania i przekłady). Roebuck: His-ttry of the whig ministry of 1830 (2 t. 1851). Molesworth: History of England from the year 1830—1874 (3 t. 1874; wykład popularny, nazbyt stronniozo w duchu krańcowo-wigowskim trzymany). Szczegółowy a treściwy rys historyi A-ii za okres 1830—1871 dał Hcrtzberg w Ency-klopedyi Ersch’a i Grubera, T. 92. 93 (1871). Ob. też Macaulay’a studya o Pittach (1834, 59), Clive’ie (1840), Hastings’ie (1841) i in. Dzieje nowsze konstytucyi ang. uwzględnione w dziełach ogólnych Bagehot’a, Todd’a, Taylor’a, Gneist’a, Boutmy’ego i in.

Anglikański kośoioł— the Church of England (czytaj:',,zy ceërcz of Inglend”), noszący także nazwę „Wysokiego kościoła”' (high Church), albo r Episkopalnego”, jest instytucyą państwową w Wielkiej Brytanii, z wyjątkiem wszakże Szkocyi, która posiada inny kościoł urzędowy—presbyteryań-ski. Charakterystyczną eechą tego Kościoła jest, iż zachował hierarchię katolickiego duchowieństwa, arcybiskupów, biskupów, kapituły, kanoników, dziekanów, proboszczy. Organizacya ta jest następstwem historycznych okoliczności, wśród któryeli Kościoł państwowy powstał w Anglii. Gdy Henryk VIII w 1534 r. uczynił rozbrat z katolicyzmem i zwalił zwierzchnictwo Stolicy Apostolskiej, papieża, sam wszedł w jego prawa. Zamknięto wówczas klasztory, spalono obrazy, usunięto posągi, relikwie, skonfiskowano na rzeez państwa majątek kościelny, ale pozostawiono jeszcze siedm sakramentów i władzę biskupią. O religię Henrykowi VIII nie chodziło. Ale ruch emancypacyjny nie był już do powstrzymania i protestantyzm dążył w A nglii do logicznej orgamzacyi za panowania Edwarda VI i Elżbiety. Ostateczne urządzenie nastąpiło w r. 1562 (ob. Anglia, Dzieje). Objęto wówczas eałe wyznanie wiary w 39 artykułach, ustanowiono liturgię i zmodyfikowano Cranmerowską „Książkę Modlitw” (Prayer Book). Tak ukoiastruowana religia postawioną została pod zwierzchniczą strażą parlamentu i odtąd, niezmieniony w swoich dogmatycznych posadach, w swej liturgii, swej wewnętrznej or-ganizacyi, istnieje „the established Church”. Poczęty za inieyatywą kapryśnego tyrana, a ujęty następnie w karby przez wyższe sfery duchowieństwa, pragnące utrzymać swoje uprzywilejowane stanowisko, A. K. otrzymał od samego początku piętno arystokratyezne-zachowawoze. — Doktryny kościoła anglikańskiego zawarte są w owych 39 artykułach Synodu londyńskiego (było ich uprzednio 42) i w „Homeliach”, których pierwsza księga jest dziełem Cranmera, a druga biskupa Coxa. Modlitewnik—„the Prayer Book” — daje zasadnicze punk ta w formie dostępnej dla wszystkich uczestników Kościoła. Owe 39 artykułów, w których sformułowane są dogmata kościoła anglikańskiego, ułożone zostały przez Par-kerą, arcybiskupa Canterbury, przy udziale biskupów: Grindal’a, Horn’a i Fox’a. Celem ich nie jest wyłożyć cały system teologii, ale popro-stu streścić główne prawdy religijne, bez uznania których nie jest się członkiem kościoła. Artykuły 1 — 5 zawierają doktrynę o Trójcy świętej; art. 6—8 źródła naszej wiedzy w kwestyach religijnych; art. 9rr-17 doktryny o grzechu, o zbawieniu; ark 18—39 o związku, istniejącym pomiędzy chrześcianami a ich kościołem, jego teo-ryą i doktryną o sakramentach.—Kościoł Anglii i należącego do niej księstwa Walii ma jako zwierzchników: arcybiskupa Canterbury, prymasa królestwa, i. arcybiskupa Yorku, a składa się z 26 dyecezyj, mającyeh każda swego biskupa, swoją kapitułę, dziekana, kanoników, proboszczów i wi-karyuszów. Jest oprócz tego 12 biskupów anglikańskich w Irlandyi i do 60 w rozmaitych zamorskich koloniach. Biskupi porównani są z baronami państwa i mają swe krzesła w Izbie Lordów. Chociaż listy nadawcze zostawiają same-duchowieństwu prerogatywę wybierania biskupów, w istocie jednak rząd wybiera kandydatów i ogranicza się do przedstawienia ich na zatwierdzenie kapitule. Nie było nigdy przykładu trwałego oporu ze strony duchowieństwa przeciwko wyborom rządu, chociaż nieraz, a szczególniej w ostatnich czasach, z okazyi mianowania d-ra Hampdep’a na biskupa Herefordu w 1847 r. przez lorda John’a Russel’a, a d?ra Collenso na biskupa Natalu w 1863 r., wybory te mogły się wydawać duchowieństwu anglikańskiemu skandalicznemj. Wszystkie punkta, dotyczące dogmatycznej strony, roztrząsane są na synodach w Canterbury, ale zebrania te mają już tylko głos doradczy. Gdyby postanowiły jakąkolwiek reformę zasadniczą, a nawet prostą zmiauę jakiej modlitwy w „Prayer Book”, to potrzeba do tego obrady i sankcyi parlamentu. Teologicznie tedy nawet kościoł znajduje się w ręku państwa. Coraz mniej jednak, w miarę jak słabnie fanatyzm religijny a tolęraneya toruje sobie drogę, parlament okazuje pochopu do wdawania się w spory teologiczne. Nigdy nie okazała się ta obojętność parlamentu dla dogmatów kościoła urzędowego dosadniej, jak przy skardze, zaniesionej w 1861 roku przez synod w Canterbury na siedmiu młodych teologów, akademików oxfordzkich, którzy w swojej słynnej zbiorowej pracy; „Essays and Reviews,” targnęli się na powagę Biblii; „lawlords”, wybrani z łona parlamentu, uniewinnili ich z wszelkich zarzutów.— Co się tyczy niższego duchowieństwa, proboszczów, to jedni są wprost mianowani przez rząd i biskupie potwierdzenie jest czystą formalnością; drudzy mianowani są przez biskupów; trzeci, nakoniec, otrzymują probostwa na przedstawienie osób prywatnych, kolatorów, właścicieli gruntów, lub fundatorów probostwa. Ta ostatnia kategorya jest najliczniejszą. AJimo różnicy pochodzenia, wszedłszy raz w posiadanie swego kościoła i swego probostwa o nadzwyczaj wielkich dochodach, członkowie anglikańskiego kleru stają się zachowawczymi członkami organizmu j służą mu gorliwie. Materyalnie stanowisko A-ego K-a jest świetne. Arcybiskup Canterbury ma do 2C0,000 rubli rocznej pensyi, nie licząc pałaców, zamków i różnych dodatkowych a prawnych dochodów; najmniej płatny z biskupów ma jeszcze 50,000 rubli pensyi Każde biskupstwo posiada wielkie majątki, pochodzące z legatów; dochody z nich obracane są na podtrzymywanie uboższych parafij i na rozmaite instytucje filantropijne i religijne, znajdujące się pod dyrekcją Kościoła. Oprócz stałej swej płacy, duchowieństwo A-ego IL-a pobiera jeszcze dochody z dwóch źródeł; z dziesięciny (tithe), płaconej dawniej w naturze, a zamienionej obecnie na pieniężną, i z podatku kościelnego (Church rate), przeznaczonego, na wznoszenie i utrzymywanie budowli kościelnych. —Prawnie i finansowo A.K posiada tedy stanowisko wyjątkowe, uprzywilejowane. Zabezpieczenie tego monopolu wymagało całego szeregu despotycznych środków w pierwszej epoce istnienia tego kościoła. „Corporation Act” zmuszał każdego urzędnika do przyjmowania komunii conajmniej raz w rok; „Conformity Act” pod karą śmierci wydala z kraju odstępców od Kościoła; „Five Miles Act” zabraniał sekciarzom zbl żać się poza 5-milowy obręb do miast anglikańskich; „Conventicle Act” zabraniał pod karą śmierci zbierania się po domach na wspólne modlitwy więcej, niż pięciu osobom; „Test Act” z 1673 r. żądał od urzędników i oficerów piśmiennej deklaracyi, że nie wierzą w obecność ciała Chrystusowego w Eucharystyi. Dopiero od epoki rewolucyi, od Wilhelma III, datuje się nie całkowita, ale stosunkowa swoboda religijna. Wydany za jego rządów „Toleration Act” był pierwszą szczerbą, wyrąbaną w mirrach obronnych anglikanizmu. Wprawdzie i nadal różnowiercy utrzymywać musieli ze swych funduszów Kościoł, który nie był dla nich wryrazem prawdy; wprawdzie nie mogli rościć pretensyi do żadnego urzędowego stanowiska, jeżeli nie byli członkami urzędowego Kościoła: ale uzyskali przynajmniej prawo obywatelstwa, mogli z własnych

funduszów wznosić kaplice i obchodzić swe obrządki. Potem wzrost idei liberalnych, wejście na scenę publiczną naprzód stanu trzeciego, a potem czwartego, mas robotniczych, wywołały na polu religijnem szereg objawów, wprost przeciwnych A-emu K-owi. Odrodzenie religijne — revival—skierowane zostało przeciwko niemu. — Gdy w drugiej połowie XVIII wieku filozofia materyalistyczna cisnęła rękawicę chrystyanizmo-wi, A. K., zbliżony do sfer wyższych społeczeństwa, które filozofią tą były przesiąkłe, nie stanął w jego obronie. Zadania tego podjęły się sekty protestanckie, stojące poza obrębem anglikanizmu. Ten lekceważony Kościoł ludowy, niski —„Iow church”, stanął energicznie na czele ruchu religijnego. Wbitefield i Wesley wytworzyli metodyzm i ta sekta, pełna ferworu, wyro biła wśród mas istotnie religijny nastrój ducha, zlała, zespoliła naród ze swojemi ewangelicznemi instytucyami. Wszystkie aspiracye do swobodnej interpretacyi Pisma św. i wszelkie filantropijne dążenia do podniesienia moralnego poziomu społeczeństwa znalazły w sektach swe zaspokojenie. Liczebnie wyznawcy K-a A-ego są już obecnie w mniejszości. Chociaż dokładnej statystyki pod tym względem niema i być nie może, wiadomo jednak, że samych metodystów jest już w Wielkiej Brytanii 15 milionów; gdy się doda do nich kilkaset rozmaitych sekt, z których niejedna liczy swych wyznawców na miliony, to liczba an-glikanów nie może już przenosić 18 milionów. W tym samym czasie, gdy wśród niższych warstw społecznych wytwarzała się atmosfera, nieprzyjazna dla urzędowego Kościoła, ruch w tymże kierunku wyszedł z ognisk oświaty uniwersyteckiej. Studya krytyczne młodych teologów sformułowały się naprzód w puseyizmie około r. 1833, a następnie w tendencyach utworzenia „Broa.d Church”, Kościoła szerokiego, jednającego anglikański z sektami. Jednocześnie postępy naukowe wytwarzały nawet i wśród religijnego społeczeństwa angielskiego coraz większą liczbę wolno-myślicieli. Wobec takiej różnorodnej opozycyi, jaką Kościoł urzędowy napotykał, nietylko nie zbliżył się do sekt ludowych, do demokratycznego kierunku, ale przeciwnie—zaostrzył się w krańcowym rytuali-zmie. Objawem tego ruchu wstecznego jest wytworzenie się wpośród anglikańskiego duchowieństwa tak zwanego „Kościoła Wyższego” (high Church), którego ceremonie i obrzędy coraz więcej zbliżają się do katolicyzmu. Liczba wyznawców tego obrządku, bo Kościołem odrębnym nazwać go nie można, werbuje się po większej części pomiędzy wyższemi warstwami społeczeństwa. Ruch ku wyższemu kościołowi uważany być może jako krok pojednawczy, uczyniony ku katolicyzmowi. Olbrzymie postępy, jakie on czyni w Anglii w ostatnich dziesiątkach lat, nie ulegają już żadnej wątpliwości. Ponieważ katolicy patrzą z niechęcią na uprzywilejowane stanowisko A-ego K-a, zatem i oni przychodzą powiększać zastępy ludzi, domagających się zniesienia przywileju i monopolu, przezeń posiadanego. Agi-

tacya, dążąca do rozdziału Kościoła od państwa, nem, wzdłuż przebiegu Tamizy, a także i w środ-zniesienia etatu duchowieństwa i poruczenia każ- ku południowych wybrzeży angielskich. Jakkol-demu podtrzymywania swego własnego wyznania wiek nie ulega wątpliwości, że francuski i an-i zależnych od niego instytucyj coraz jest silniejszą, gielski eocen stanowią osady jednego i tegoż sa-Nie należy jednak sądzić, ażeby ten rozdział i usa- mego morza, wszelako pod względem lit< Jogicz-mowolnienie Kościoła — disestablishment — było nym osady te różnią się nieco od siebie. AV eoce-ewentualnością bliską. Bynajmniej. Nietylko, że nie francuskim są one produktem działalności źy naród angielski lgnie do swoich tradycyj i przed- ciowej organizmów zwierzęcych, lub chemicznemi siębierze reformy bardzo roztropnie i powoli; nie- wydzielinami z wód morskich, angielskie zaś po-tylko, że stronnictwo torysów jest przeświadczone kłady są osadami czysto mechanicznemi. o prawdzie maksymy lorda Beaconsfielda, że trwa- Anglo-sasi, ob. Anglia (Dzieje), łość instytucyj politycznych jest ściśle związana Anglosaska literatura, ob. Angielska z trwałością religijnych i stoi wskutek tego po literatura (Okres I. Literatura plemienna), stronie Kościoła urzędowego; ale ten ostatni we- Anglosaski język stanowi jednę z gałęzi gru-zwie do swej obrony naprzód wszystkie instytu- py zachodniej języków germańskich, najbliżej spo-cye dobroczynne i szkolne, które od niego żale- krewnioną z językiem starofryskim. Przeszcze-żą, a potem nawet samych dysydentów, którym piony na grunt W. Brytanii w w. V-ym, język przedstawi, jak to już nieraz uczynił, że nie idzie anglosas. rozwinął się tam pod wielu względami tu o jego wyłączną pozycyę, ale o przyszłość samodzielnie i stał się rdzeniem germańskim dzi-wszystkich Kościołów, o przyszłość religii. Stron- siejszego języka angielskiego (ob.); dlatego nazy-nictwo radykalne, które tę reformę włączyło do wany jest także jęz. staroangielskim. Obejmuje swego programatu, jest przygotowane na długie wT sobie dwie grupy dyalektyczne: 1) jęz. saski: la-ta walki. Od r. 1869 dysydenci są już uwol- zachodnio- i wschodnio-saski, i 2) jęz. anglij-nieni od płacenia podatku na kościoły anglikań- ski (anglisch), do którego zaliczają się narzecza: skie. Stoughton: „Ecclesiastical history of Eng- kentyjskie, mercyjskie (śródlądowe) i nortumbryj-land”, 2 vol., 1867.—Hardwick: „History of the skie. Początkowo kultura i literatura rozwijała się Articles of Religion”, 1859.    N_T- w pólnoc.-wschodniej części Anglii; potem dopie'

Ki J.

wie

raz

morza

Anglo-francuskie zagłębie (geol.). Na począt- ro, z ustaleniem się politycznej przewagi Wes-ku okresu trzeciorzędowego morże wewnętrzne seksu (west-säcks.) w wieku VIII i IX zakwitła pokrywało znaczną część północnej Erancyi, Bel- też literatura, a wraz z nią i narzecze zacho-gię i południowo-wschodnią część Anglii. Było dnio-saskie otrzymało przewagę nad innemi. Bar-ono zatoką morza północnego, a przez porzecze dzo liczne zabytki piśmienne w tym języku po-Loary, tworzące podówczas wąską cieśninę, łączy- chodzą już z w. IX go. Szczególnie proza, dzię-ło. się z zagłębiem akwitańskiem (ob. A k w i t a ń- ki gorliwemu poparciu króla Alfreda W., osiąg-skie zagłębie). Otóż miejscowość, zajęta nęła znaczny stopień wyrobienia. Po zdobyciu przez owo morze wewnętrzne, osadzająca w cią- Anglii przez normanów w r. 1066, język anglos. gu okresu trzeciorzędowego pewne pokłady, zo- ustąpił miejsca u dworu, w sądzie i piśmienni-Się dzisiaj w nauce zagłębiem anglo-francu- ctwie, językowi normańsko-francuskiemu, sam zaś skiem. Pokłady tego zagłębia, osadzone w cią- pozostał tylko w ustach ludu. Nieuniknione je gu okresu eocenowego, nie są tak grube, jak po- dnak stosunki ludności anglosaskiej z klasą pokłady współczesnego z niemi gdzieindziej wapie- nującą i wykształceńszą w ciągu następnych stu-nia nummulitowego lub flyszu (ob. te wyrazy), leci spowodowały zmieszanie się obu języków, a rozmą się tez od nich i fauną^ swoją, bo albo wskutek czego język anglos., zachowując swoją wcaie me zawierają nummulitów, albo rzadko budowę gramatyczną, przyswoił sobie znaczną tylko, osady wreszcie morskie przeplatają się liczbę wyrazów romańskich i tym sposobem wy-w nich z przaśnemi lub słonawemi. W okresie tworzył się nowy język, angielskim zwany, który następnym, ohgocenowym, zagłębie to znacznie stopniowo, przy pomyślnych warunkach politycz S1§ Juz zmniejszyło; wody przaśne stopniowo za- nych, przekroczył granice życia domowego i stal czę y w niem lu ać przewagę nad morskiemi i co- się organem ogólnym piśmiennictwa i życia poli-częściej zaczęły^ występować osady słonawe tycznego całego narodu. — Go się tyczy budowy ub pizaśne, Z końcem wreszcie okresu oligoce- gramatycznej, zazuaczyć należy, że język anglos. nowego zagłębie to całkowicie oddzieliło się od ze wszystkich jęz. starogermańskich najwcześniej i stanowiło wielkie jezioro, na którego zaczął utracać odmiany deklinaeyjne i konjuga-brzegach żyła bogata fauna ^ zwierząt ssących, cyjne i najwięcej poniósł ubytku -wy fleksyi. Wpra-a z wo jego osiadał przaśny wapień Beauce. wdzie w anglos. istnieją formy wyrazów z zakoń-x\a połnoc od Baryza pokłady eocenowe tego za- czeniami takie jak: su nu (syn, mian. 1. p.) an-głębia osłonione są na powierzchni prawie nie- giel. son; suną (syna, dopeł. 1. p.) angiel. son’s; pizerwanie, ale ku cieśninie Kaletańskiej uległy dagas (dni, mian. 1. m.) ang. days; lu fu (mi-widocznie znacznemu przez wody spłukaniu, bo łość, ang. love; se göda (dobro) ang. the good; wjsępują y ko w postaci wysp oddzielnych, do- luf i an (kochać), ang. to love; gifan (dać), ang. woczącyci, ze zagłębie to przechodziło niegdyś to give i t. p.; ale proces stopniowego zatraca-przez cieśninę do Anglii, gdzie znów pokłady nia fleksyi już się w nim rozpoczął był na dobre eocenowe występują nieprzerwanie pod Londy- i wskutek niego w anglosaskim znaczna ilość sa-

mogłosek w zakończeniach uległa osłabieniu na <?f ! tugalczyków i Hiszpanów przeszła do Franco ; tak, że w następnym peryodzie, średnioangiel- bogaci kupcy własnym kosztem i na własne ryskim, a mianowicie w wieku XII i XIII, wszystkie samogłoski w zakończeniach wyrazów przeszły na e ciche; w XV-ym zaś zupełnie zanikły, tak, że jęz. nowoangielski, od początku w. XVI już ich wcale nie posiada. Język niemiecki znajduje się jeszcze na stanowisku średnioangielskie-go, posiada bowiem owo e w zakończeniach, np. tage, der gute, geben i t. p.; podobnie i jęz. duński: dagę, den gode, give i t. p. Jednocześnie z utratą fleksyi w jęz. anglos. wchodziły w użycie na jej miejsce osobne słówka do wyrażania tych samych stosunków gramatycznych. W ten sposób dokonywało się stopniowe przejście jęz. anglos. ze stanu syntetycznego do analitycznego (ob. „Enc.” str. 61). Nie należy bynajmniej sądzić, że język stawał się przez to mniej zrozumiałym, albo mniej dokładnym do wypowiadania myśli; przeobrażenie, jakiemu uległ jęz. ang., nie przyniosło uszczerbku ani sile wyrażeń, ani jasności wysłowienia angielskiego.— Ważniejsze prace, dotyczące jęz. anglosaskiego: Henry Sweet:

„An Anglo-Saxon Reader in Prose and Verse, with Grammatical Introduction, Notes and Glossary”, wyd. 6-e, Oxford, 1886. — R. Morris and W. Skeat: „Specimens of Early English, with Introductions, Notes and Glossarial Index”, wyd.

2-e, Oxford, 1877. — Rich. Wülker: „Grundriss zur Geschichte der angelsächsischen Littoratur”,

Lipsk, 1885, wyborna książka podręczna, zawierająca m. i. krytyczny przegląd językoznawstwa anglosaskiego. — Eduard Sievers: „Aegelsächsi-sche Grammatik”, wyd. 2-e, Halle, 1886. — K.

Körner i A. Socin: „Einleitung in das Studium des Angelsächsischen. Grammatik, Text, Ueber-setzung, Anmerkungen, Glossar”, 2 części, Heilbronn, 1880. — Fr. Groschopp: „Kleines angelsächsisches Wörterbuch”; Kassel, 1863. — T. L.

Kington Oliphant: „The Old and Middle English”, London, 1878. — G. P. Marsh: „The On gin and History of the Enghsh Language and of the Early Literature in embodies”, London,

1862, mające na względzie głównie historyę języka. Wiele wskazówek metodologicznych i bibliograficznych podaje Wilh. Vietor w dziełku:

„Einführung in das Studium der Englischen Philologie”, Marburg, 1888 (rozdział 4, str. 43

A. A.K.

i nast.).

Anglowie, ob. Anglia (dzieje).

Ango Jan (Jean Ango) mieszczanin z Dieppe, kupiec i bankier -j* 1651 r. Po ojcu swoim, który brał udział w naj pierwszych wyprawach do Brazylii i Ameryki północnej, odziedziczył znaczny majątek, który handlem, szczęśliwie prowadzonym, jeszcze powiększył. W r. 1526 kupił sobie tytuł wice-hrabiego (vjoomte de Dieppe). W r. 1533 przyjmował u siebie z niesłychanym przepychem króla Franciszka I, którego względy pozyskał już wcześniej, również jak życzliwość admirała Bonnivet, siostry królewskiej, Małgorzaty, i matki, Ludwiki Sabaudzkiej. Była to epoka, kiedy gorączka odkryć zamorskich od Por-zyko, bez żadnej pomocy rządu, urządzali wyprawy na wszystkie znane podówczas moraa-W rzędzie takich kupców przedsiębierczych pier, wsze miejsce zajmuje A. V sparty radą i doświadczeniem starych marynarzy, którzy niegdyś jego ojcu służyli, a z których najznakomitszymi byli Jan Parmentier (ob.) i Jan Verazzano, A. zawiązał spółkę z innymi kupcami Dieppe, i doszedł do posiadania około 80 okrętów, które też porozsyłał na wszystkie strony świata: do Brazylii, do Nowej-Ziemi (Terre-Neuve), ku brzegom Gwinei, na morze Indyjskie i Ocean Spokojny. W r. 1529 i 1530 dwa okręty A. „Sokół” i „Myśl” („Le Sacre” i „La pensée”), pod wodzą Jana Parmentier zwiedziły Madagaskar i Sumatrę, gdzie Parmentier umarł. Te dalekie wyprawy wywołały kolizyę z Portugalczykami, którzy rościli wyłączne prawo do wszystkich ziem nowo-odkrytych i nakazali dowódcom swoich okrętów ścigać jako piratów wszystkich cudzoziemców, pływających dokoła Brazylii, Afryki i Indyi. A., chociaż sam nieraz należał do takich wypraw kontrabandowych, unikał jednak starcia z Portugalczykami, gdyż rząd franeuski nie chciał mieć nowego wroga w królu Janie III. To tern więcej rozzuchwaliło portugalczyków, tak iż niejednokrotnie zatapiali francuskie okręty w zatoce Gwinejskiej i rujnowali faktorye francuskie w Brazylii. W r. 1530 zabrali oni już na morzach europejskich pewien okręt z Dieppe. Wtedy zniecierpliwiony A., przy pomooy Małgorzaty Nawarskiej, wyrobił sobie pozwolenie wyezgekwowania na Portugalczykach całej szkody, oszacowanej na 250,000 dukatów, i tak się energicznie wziął do dzieła, że portugalczycy, nie chcąc drażnić śmiałego marynarza, wysłali do niego dwóch pełnomocników w celu zakończenia całej tej sprawy polubownie. Ostatecznie zgodzono się na 60,000 dukatów odszkodowania, które też wypła-conem zostało. Jeszcze wcześniej, bo w r. 1520. A. zawiera układ z Verazzano i daje mu okręt do wypraw ku północnym brzegom Ameryki, W ciągu następnych lat okoliczności zmieniły się. Franciszek I, chcąc za jaką bądź cenę utrzymać przyjaźń Portugalii, kazał zatrzymać wszystkie okręty francuskie, które miały wyruszyć do posiadłości portugalskich we wszystkich częściach świata; a gdy kupcy, w tej liczbie i A., wynaleźli sposoby wymykania się na morza portugalskie, król wydał surowe przepisy (1537 i 1538), które zgubnie oddziałały na przedsiębieroaość i finansowe stosunki tak A., jak jego miasta rodzinnego. W następstwie, gdy Henryk II wydał rozporządzenie (1549 r.), aby towary z Nowego Światu były wprowadzane do Francyi tylko przez Lyon, Marsylię i Rouen, Dieppe podupadło zupełnie i A., zrujnowany, opuszczony przez przyjaciół, dręczony przez wierzycieli, popadł jeszcze w niełaskę u króla. Istnieje po nim zamek w okolicy Dieppe, zwany: manoir d’A.-—H. Pigeonneau: „Histoire du commerce de la France“, Paryż

1889 roku, Tom II-gi. Villet: „Histoire de bliżu źródeł ostatnie], lecz zmierzająca w głąb Dieppe“).    J Ł' lądu, jako dopływ Kongo, Kwango. Nadbreżna

Angocha, (Angoxa, Angoza), rzeka wsck. ta, odznaczejąca się niezwykłą urodzajnością, wybrzeża Afryki, płd., nadająca nazwę części nizina, mogłaby dostarczyć pola dla bogatych jego od osady Mozambik, pod którą całe się plantacyi bawełny, trzciny cukrowej, kawy i t. p., uogólnia, do płn. ramienia rz. Zambezzi-Kilima- gdyby nie kładł przeszkody uprawie zabójczy, ne. Kraina ta, inaczej jeszcze, od ludu ją za- skwarny i wilgotny klimat; mniej podatna do mieszkującego, Maxua nazywana, odznacza się uprawy górzysta krawędź zawiera dotąd nie wy-właściwościami, cechującemi całe płd. wschodnie zyskiwane skarby mineralne w żelazie, miedzi, wybrzeże: wielką żyznością zwilgotnionej przez nafcie, natrafiono także na ślady piasków złoto-liczne nadbrzeżne rzeczułki gleby, przy zabój- dajnych. "Wnet po odkryciu brzegów Gwinei, czym dla europejczyków klimacie. Zwłaszcza w 1486 r., przez Diego Cam’a, stanęły tu osa-ku końcowi dwukrotnie przypadającej tu pory dy portugalskie, lecz z powodu warunków klima-dżdżystej (od lutego do maja i we wrześniu) pa- tycznych rozwijać się nie mogły, dopóki zysk nujące dysenterye i febry czynią pobyt nader z handlu niewolnikami, którego cała ohyda cią-uciążliwym. Widoki wszakże zyskownego han- ży na Portugalczykach, nie zachęcił do walki dlu z krajowcami i arabami, dostarczającego z niebezpieczeństwem. W 1578 założoną została kości słoniowej, szyldkretu, rogów nosorożca, gu- stolica kraju Loanda (San Paolo de Luanda), my i piasku złotego, w zamian za tkaniny, broń która się stała etapem dla towaru ludzkiego, i napoje wyskokowe, zachęcają portugalczyków Przy końcu wojny trzydziestoletniej Angola wpa-do utrzymywania czasowych faktoryj, z których dła w ręce Holendrów (1640 roku), korzysta-najwaźniejsze są tychże nazw: Angocha i Kili- jących z połączenia Portugalii z Hiszpanią, lecz manę. Nazwę również A. nadają drobnym, to- pokój Westfalski wrócił ją dawnym posiadaczom, warzyszącym wybrzeżu, wysepkom Primeira, z któ- Krępowanie handlu niewolnikami ujemnie wpły-rych znaczniejsze: Mafamale i Caldeira A Sz- walo na rozwój osad portugalskich na lą<Me Angel, nazwa dawnego terrytoryum w rzeczy- Afryki wogólności, a szczególnie w A'-li, zniesie-pospolitej Chilfeńskiej, obejmującego 5500 km. □ nie zaś onego ostateczny cios jej zadało. Do i 25430 (1885) mieszkańców. Leżało ono na piero w obecnej chwili, przy zwróceniu powszech-zachodnim stoku Andów między 37'¹/₂° a 39° sz. nej uwagi na Afrykę, pierwsi odkrywcy drogi do pd. przerżnięte rzekami Biobia, Arauco i Val- Indyi, zajęli się zaniedbanemi na dwu przeciw-divia, wszakże w r. 1887 rząd Chileński podzie- ległych wybrzeżach osadami, co wywołało zatarg lił terrytoryum na dwie części: Malleco i Cau- z korzystającemi z ich ospalstwa sąsiadami, tin, nadał im nazwę prowincyj, i stolicą pier- Ludność krajowa należy po rasy murzyńskiej wszej uczynił A. Ma ono przeszło 5000 mców, szczepu Bantu, zaludniającego prawie wyłącznie jest końcowym punktem drogi żelaznej południo* całą płn. Afrykę, i mówi rozmaitemi narzeczami wo-Cliileńskiej i leży nad rzeką Biobią, która języka Bunda, wspólnego z rodziną Kafrów. pod Concepcion wpada do Pacyfiku.    AndS- Większe jej odosobnienie niż ludów płn. wnę-

A. Sz.

A. Sz.

na

Angola, kraina na z ach i wybrzeżu Afryki trza, przeciętego żeglownemi rzekami, na które w Gwinei niższej, czyli południowej, którą por- dobroczynny do pewnego stopnia wpływ wywar-tugalczycy do swych posiadłości zaliczają, rozu ła propoganda Islamu, gdy tutejsze misye ehrzo-miejąc pod tą nazwą niekiedy na południu le- ściańskie, pozbawione poparcia rządu portu gał-żącą aż do rzeki Kunene Benguelę. Granice wla- skiego poupadały, sprawiło, że miejscowa ludność ściwej A-li od płn. kraina Kongo, od której od- odznacza się barbarzyństwem, nie ustępującem dzieła ją rz. Dare, gdy na płn. od Bengueli krwawym obyczajom mieszkańców Złotego i Nie-odgranicza rz. Koanca, od zach. ocean Atlan- wolniczego wybrzeży Gwinei północnej, tycki, wschodnia zaś granica nieokreślona sięga Angolaka, m. w państwie Szoa, w Abisynii, na w głąb lądu. Obszar ten wynosi 80,000 km., zach. od jego stolicy Ankober. W czasie ostat-na których liczą do 600,000 mców. Wybrzeże nich walk z negusem Janem służyła za obronne niskie, wilgotne i niezdrowe, stopniowo przecho- stanowisko królowi Menelikowi (ob. Abisynia), dzi w wyżynę, tworzącą krawędź wewnętrznego Angora (po tur. Engurieh. staroż. Ancy-płaskowzgórza, która przybiera całkiem górski ra) przy zlewie rzeczułki Czytnik z Engurieh-charakter o stromych, przeciętych rzadkiemi wą- Su, prawym dopływem Sakaryi, na płaszczyźnie wozami, stokach. Niekiedy złożone z ulegające- do 1000 m. wyniesienia mającej położona, stoli-go łatwemu wywietrzeniu piaskowca ściany przed- ca wilajetu Bosuk w Azyi Mniejszej; ze względu na stawiają dziwne kształty, przewyższające o wiele dogodne położenie, jako miejsce skrzyżowania ogromem i wspaniałością tak zwany kamienny ! się dróg między wschodem i zachodem półwyspu, las Adersbachski (ob. wyżej) i Saską Szwaj- i oraz między Öarogrodem i porzeczein Eufratu, była caryą, jak np. brama Pungo-Adonga. Przez zawsze ważnem stanowiskiem handlowem; obec-podobne szczeliny wydostają się wodospadami nie liczy do 40,000 mców. Pomimo to, zewnętrz-i prądowicznami na nadbrzeżną nizinę liczne, ny wygląd miasta, składającego się przeważnie użyźniające ją rzeki, u uścia zarosłe trudno prze- z bezpiętrowych, z niepalonej cegły zbudowanych bywanemi mangrowemi lasami. Ważniejsze z nich: domostw, nader niepozorny. Tylko meczety, Dande, Sensa, Koanca i biorąca początek w po- których wzniesienie dostarczyły materyału budo*

wianego zwaliska starożytnego grodu, (ob. An- i'sad, pięć mii na południe od stołecznego miasta Kuka, liczy około 30,000 mieszkańców, ro* wadzi ożywiony handel zbożem, piórami strusie-mi, kosciîj, słoniową i niewolnikami, wzamian za co chętnie nabywa trunki, towary stalowe i żelazne, wyroby galanteryjne etc. Tutejsze jarmarki zgromadzają licznych kupców nietylko z całego państwa, ale i z okolicznych krajów, jak Ranem, Bagirmi, Wadai.    And- s-

cyra), uderzają oko widza. W skład jednego z nich, H ad ży-Rej rami, weszły szczątki znakomitej świątyni Oktawiana Augusta, gdzie się przechował zabytek wielkiej historycznej wagi,(ob. Mo-numentum an cyran um). Innym odznaczającym się gmachem jest wzniesiona na panującem nad miastem wzgórzu, przerobiona ze starożytnego akropolu, potrójnym murem okolona cytadela lnch-Kale, obecnie służąca za więzienie rządowe. ‘Okolice A-ry, pomimo odznaczającego się gwałto-wnemi przeskokami klimatu śródlądowego (od + 38° latem do—15° zimą) i niedbałej uprawy, odznaczają się niezmierną żyznością, dającą po je-dnorocznem odłogowaniu I4-te ziarno przy dwukrotnym zbiorze. Prócz zwykłego zboża: pszenicy, jęczmienia, prosa i t. p., uprawiają tu mak na opium i roślinę farbierską, czek er y (Rhamnus tinctorius v. alaternus), dostarczającą pięknej zielonej, bardzo cennej na wschodzie, barwy. Lecz najważniejszym produktem kraju jest jedwabista wełna miejscowej kozy (ob.), nieustępu-jąca wartością tkanin wyrobom kaszmirskim, a której angielskie fabryki rocznie od 200— 300,o00 klg., holenderskie do 100,000 klg. zużywają. Handel tym cennym wytworem, pomimo usiłowań rządu, otaczającego przywilejami muzułmańską ludność, przeszedł wyłącznie w ręce obrotnych i zapobiegliwych greków i ormian. Ci ostatni mianowicie stanowią przeszło trzecią część 40,000 ludności, są rzymskimi unitami, mają tu swego biskupa i seminaryum duchowne, a chociaż w kościele i szkole przechował się język narodowy, w stosunkach prywatnych posługiwać się zwykli tureckim. Drugą właściwością tutejszych ormian są fizyczne i moralne cechy, mocno odróżniające ich od reszty pobratymców, a mianowicie: przy bielszej cerze i przeważniej-szym owalu twarzy, często napotykane jest jasne uwłosienie i błękitne oczy, zbliżające ich do ludów Europy środkowej, co wraz z żywością temperamentu i obcą wschodowi towarzyskością każe gruntownemu badaczowi stosunków miejscowych, Perrofowi, za przykładem Vivien’a de St. Martin i Strabon’a (ks. XI, rozd. III—9), upatrywać w tern skutki przymieszki krwi celtyckiej, która tu przypłynęła z założycielami państwa Galatów, ze stolicą w Ancyrze. Szczęśliwe położenie A-ry na porzeczu jedynej, mogącej stać się z czasem przystępną dla żeglugi, rzeki Sakaryi (ob. Ana-;olia), rokuje jej jeszcze świetniejszą przyszłość handlową. To też we wszystkich projektach sieci dróg żelaznych, A. figuruje jako węzeł ich skrzyżowania. Prócz wypadków, wiążących się z dziejami starożytnej Ancyry, A. upamiętnioną została walnem zwycięstwem Tamerlana nad Baiazetem I w 1402, co o pół wieku opóźniło upadek Konstantynopola. Bibliografia: 1) Vivien de St. Martin: „ Description historique et géographique de l’Asie Mineure”; 2) Perrot „Souvenirs d’un voyage en Asie M.

Angornu, V. Ngorn u. kwitnące miasto w państwie środkowo-afrykańskiem Bornu, nad jez.

Angorska koza, ob. Koza.

Angot Alfred, meteorolog współczesny, szei wydziału klimatycznego w centralnem biurze me-teorologiczuem francuskiem. W rocznikach tego biura ogłosił kilka ważnych prac, zwłaszcza o pomiarach orograficznych i klimatycznych w Algie-ryi, oraz o rozkładzie temperatury na powierzchni ziemi. W ostatnich czasach przeprowadził szereg ciekawych obserwacyj meteorologicznych na wieży Eiffla w Paryżu.

Angouleme, hrabstwo, później księstwo, jak się zdaje, utworzone przez Turpiona, który otrzymał je od cesarza Ludwika Pobożnego w r. 839. R. 916 objął je w posiadanie Wilhelm I, zaszczycony przezwiskiem Taillefer za to, że jednem cięciem miecza rozpłatał wodza normandzkiego; potomstwo jego władało tu bez przerwy do końca

XII    w. R. 1176 zdobył to hrabstwo Ryszard Lwie Serce. Jako posag królowej angielskiej, Izabelli, przeszło w posiadanie Lusignan’ôw, gdy królowa ta wyszła powtórnie za mąż za Hugona X. Filip Piękny, po śmierci Hugona XIII w 1302 r., zabrał je, a w r. 1313 nadał drugiemu swojemu synowi, Filipowi. R. 1360, na mocy traktatu, zawartego w Bretigny, A. zajęte zostało przez anglików i zostawało w ich posiadaniu do r. 1373, poczem, wróciwszy do korony francuskiej, dostało się r. 1394 Ludwikowi Orleańskiemu. Po Ludwiku (1407) objął A. trzeci jego syn, Jan Orleański, po którym nastąpił w r. 1467 syn jego, Karol Orleański, ojciec króla Franciszka I. Franciszek I podczas małoletności swojej panował w hrabstwie (1496) pod opieką matki, Ludwiki Sabaudzkiej; wstąpiwszy r. 1515 na tron francuski, podniósł je do tytułu księstwa i nadał matce, po jej śmierci zaś wcielił do posiadłości koronnych (1531). A. przechodziło jeszcze kilkakrotnie przez ręce członków rodziny królewskiej: r. 1582 otrzymała je Hyana, córka Henryka II; r. 1619 Ludwik

XIII    odstąpił księstwo Karolowi Walezyuszowi, synowi naturalnemu Karola IX i Maryi Touchet; po nim nastąpił (1650) syn jego, Ludwik-Ema-nuel, a po tym (1653) objęła księstwo jego córka, Marya-Franciszka, małżonka księcia de Joyeuse. Po śmierci Maryi-Franciszki (1696) A. stanowiło apanaż Karola Francuskiego, księcia Berry, a r. 1714 wcielonem zostało ostatecznie do korony. Tytuł księcia A. był jeszcze raz nadany Ludwikowi-Antoniemu de Bourbon (ob.), synowi hrabiego Artois, późniejszego króla Karola X. („Gr. Enc. franę.”).

A. Sz.

Angoulème (czy t. Anguiem ), jedno z waźniejszyc! i miast płd.-zach. Francyi, niegdyś stolica hrabstwa Angoumois (ob.), obecnie główne m. depart.

RnCYldoDedT» Powszechna Uustr T. Ul.

$V

r. we-

z w.

w no-

ilL

Miasto An-

A. Sz.

ne przez

stuleciu, podniosło się z gruzów r. 868. .lako stolica hrabstwa A. (ob.) przeszło pod panowanie • królów angielskich. ' W r. 1203 Jan bez Ziemi na-dał mu pierwsze przywileje na __    _    - wzór miasta Rouen; od r. 1302

znaidowało P°d berłem lilii ii/    królów francuskich, lecz zno

wu dostało się anglikom r. 1360, na mocy traktatu, zawartego w Brètigny; ale znów r. 1373 mieszkańcy sami wypędzili załogę angielską i oddali miasto księciu Berry. Karol Y nadał miastu nową kartę (charte) komunalną i potwierdził dawne przywileje. Franciszek I nadał radzie miejskiej prawa koronne, założył uniwersytet i wydał dla portu na rzece Charente przywileje wolnego wstępu, co ściągnęło wszystkie transporta soli z Saintouge.— Kalwin przebywał w A. trzy lata (1527 -1530).—Podczas wojen religijnych, hugo-noci byli kilkakrotnie panami miasta, a Coligny, mając je w ręku r. 1568, teroryzował okrucieństwami. Podczas wojen Frondy, miasto zachowało wierność królowi, za co otrzymało zatwierdzenie przywilejów swoich i zachowało one wraz z organizacyą municypalną aż do roku 1705.

Szaranty (Charente), nad którą, przy uściu do niej rzeczułki Anguienne’y i przy skrzyżowaniu kilku żelaznych kolei, nader korzystnie położone, ma 33,000 m-ców. Wzniesione na płaskowzgó-rzu i staczające się ku rzece ożywionemi ruchem handlowym przedmieściami, których liczą do sześciu, przechowało wiele pięknych zabytków sztuki, odnowionych lub na nowo wzniesionych przez budowniczego Abadie. Główną ozdobą miasta jest katedra w najszlachetniejszym romańskim

fi r- a

fljPiipp

Ml

/-TTgłŚ

__>f=

jff

Mi ‘ jÿ 'r'Tc-T-

__5 J fi Me

Fig:. 127, Katedra w Angouleme.

stylu, z dwiema frontowemi i jedną u poprzeczni-cy (transept) sześciokątną wieżą (ob. rysunek). Założona przez biskupa Gerarda de Blay w 1101 r., w dwóch trzecich częściach 1860—75 dług pierwotnego planu przebudowaną została. Dwa inne starożytne zabytki: wieża polygonu XIII i wieża Walezyuszów z XV-go, z dawnego zamku pozostałe, weszły w skład wspaniałego ratusza (Hôtel de ville), 1858—63 wzniesionego. Również ozdobnie odświeżonym został pałac biskupi przez tegoż budowniczego, który prócz tego jest autorem pięknego kościoła św. Marcina woczesnym romańskim .stylu, gdy inny, św. Auzo-niusza, przechował ciekawe starożytno rzeźby. Lecz najdawniejszym zabytkiem, bo z VTILgo jeszcze w., jest tak zwany: „Ancien châtelet”, obecnie na więzienie obrócony.—Pod względem naukowym zasługuje na uwagę założone w 1884 r. Towarzystwo archeologiczne ze zbiorami, tyczącemi się dziejów prowincyi; prócz tego, towarzystwa: rolnicze, nauk i sztuk pięknych i niedawno założone muzeum. Biblioteka miejska liczy 16,000 tomów ze zbiorem ciekawych rękopisów. — Co do przemysłu, A.słynie z dwóch zakładów rządowych: działo-lrjni i fabryki prochu. Z prywatnych zakładów, których liczba do 23 z 2,500 robotnikami dochodzi, papiernie używają europejskiej sławy; za niemi idą fabryki wyrobów metalowych, garbarnie, fabryki porcelany, fajansu i szkła. -Han-d e 1 bardzo obszerny wyrobami miejscowej p r o d u k c y i, a zwłaszcza dystylarni, gdyż A. służy za ognisko handlu zbożowego i spirytusowego. Obliczają roczną produkcyę tego ostatniego na 150,000 hektolitrów.

goulème istniało już w epoce gallo-roraańskiej. Od połowy III-go wieku, od czasów św. Auzoniusza (Ausone), było stolicą biskupa-sufragana dyecezyi Bordeaux. Zniszczono rmaiidów w lX

K. J.

W XVIII wieku stało się stolicą^prowincyi An-goumois i okręgu wyborczego intendentury Limoges; zostało nadto siedzibą królewskiego burmistrza (prévôt) i seneszala i otrzymało trybunał (présidial).— E. Vinet: „Recherches de l’antiquité d’Angoulême”, 1567, in 4-o.— F. Corlieu: „Recueil sur la ville et les comtes d’Angoulême”, 1576, in 4-0. (Podług „Gr. Enc. Fr.” Ladmi-rault’a).

'Angoulême Ludwik-Antoni de Bourbon, książę d’ (* w Wersalu 6 sierpnia 1775—*j* na wegnaniu w Göritz 3 czerwca 1844), starszy syn hrabiego Artois, późniejszego Karola X. i Maryi Teresy Sabaudzkiej. Wyemigrowawszy z kraju wraz z ojcem r. 1789, służył pewien czas w armii książąt podczas kampanii z r. 1792, ale wystąpił niebawem z szeregów i przebywał kolejno w Mitawie, Polsce i Anglii. Wróciwszy do Frau-cyi r. 1814, usiłował po powrocie Napoleona zorganizować opór w Bordeaux, ale został ujęty i wywieziony do Cette. R. 1823 dowodził w Hiszpanii armią francuską, popierającą Ferdynanda VII. Po wstąpieniu na tron Karola X, nie miał żadnego wpływu na politykę ojca. R. 1830 sprawował chwilowo dowództwo wojsk królewskich, poczem wsiadł na okręt w Cherbourgu i udał się pod nazwiskiem hrabiego de Marne do Austryi. Zoną jego była Marya-Teresa-Karolina (Madame Royale), córka Ludwika XVI i Maryi Antoniny (* w Wersalu 1778—*j- we Frohsdorfie 1851 r.). Więziona w Tempie po wypadkach 10 sierpnia, wyzwoloną została przy zawarciu traktatu z Hiszpanią 1795 r.

Angoulemskie piętro (geolog.). Mianem tern, (Angoumien), francuzcy geologowie oznaczają średnie piętro ogniwa kredowego turońskiego, złożone z kredy bez krzemieni, charakteryzujące się skamieniałościami Holaster planus i Sca-phites Geinitzi.

Angoumois (Pagus Engolismensis), nazwa dawnej prowincyi francuskiej, ze stolicą Angoulême. W okresie gallo-rzymskim wchodziła ona w skład prowincyi Akwitanii H-iej, jako civitas Ecolismen-sium. Zdobyta w 419 roku przez Wizygotów, a w 507 przez Franków, zostawała pod zarządem hrabiów, nim weszła w skład król. Akwitanii. Za Pepina n znowu odłączonem zostało hrabstwo Ang. które, jako lenna posiadłość, przeszło naprzód do hrabiów Poitiers, później do ks. Akwitanii, ze zmienionym tytułem hrabstwa An-goulème. Wcielone bezpośrednio do król. Fran-cyi za Henryka IV, weszło w skład wielkorządz-twa orleańskiego, za Ludwika zaś XIV w 1692 roku, wraz z prow. Saintonge Angoumois, utworzyło odrębne wielkorządztwo, które przy ostatnim administracyjnym podziale, podczas rewolu-cyi 1790 roku, z południową częścią Saintonge przemianowanem zostało na departament Szaran-ty (dep. de Charente).    A- Sz

Angoza, ob. An go cha.

Angra, nazwa nadawana przez Portugalczyków drobnym morskim zatokom, mogącym służyć za schronisko dla okrętów, prawdopodobnie powstała od łac. wyrazu ancora (fr. ancre) kotwica (porówn. gr. aghyra, starosł. jąkor), stąd służy ona nader wielu miejscowościom wybrzeży Atlantyku, znaczącym żeglarski pochód odkrywców drogi do Indyj. Ważniejsze z nich są mianowicie: 1) Angra, stolica wysp Azorskich, które stanowią osobną prowincyę Portugalii, zaliczaną do jej europejskich posiadłości, 12,000 m-ców. Leży ona na południowem wybrzeżu wyspy Terceiry w pięknem położeniu i w bardzo urodzajnej okolicy, obficie zraszanej deszczami — klimat ma zdrowy, jednostajny, stąd uważana jest za stacyę klimatyczną dla chorych na płuca.—A. jest siedliskiem władz administracyjnych i rezydencyą biskupa—i należy do najsilniejszych twierdz morskich; zbudowana jest regularnie, ma kilka pięknych kościołów i akademię wojskową. 5üa stałą przychylność do panującej rodziny królewskiej w osobie Dom Pedra w czasie wojny tegoż z Dom Miguelem (1830—1832), otrzymało miasto przydomek: „do heroismo”. A. jest zwykłą stacyą dla okrętów, udających się z Europy południowej do Brazylii, a zarazem ważnym portem handlowym, przez który wywozi się w znacznej ilości wino, zboże, len i miód.—Na lądzie połud. Afryki: 2) Angra między uściem Gabunu i przylądkiem św. Jana; głęboka i wąska zatoka, zabezpieczona dwiema drobnemi wysepkami, zali-czonemi wraz z wyspą Fernando-Poo i Annobom do posiadłości hiszpańskich (Corisco i Elobey), zatoka zaś sama była przez długi czas w posiadaniu Hollendrów, którzy dotąd mają tu swe targowisko (faktoryę). 3) Angra Fria u przylądka tegoż nazwiska. 4) Angra Junta, na połud. od poprzedniej, na wybrzeżu Namaqua, i najważniejsza z nich: 5) Angra Pequena. Wszystkie razem stanowią świeży (1884) nabytek cesarstwTa niemieckiego. A-ra P., pod 26° 38' 27" szer. połud., będąc osłoniętą przez trzy drobne wysepki, stanowiłaby jedpo z najdogodniejszych stanowisk na świecie, gdyby nie jałowość pozbawionego wszelkiej wilgoci i niezdolnego do jakiejkolwiek uprawy gruntu. Tylko niektóre mięsiste rośliny z gatunku Mesembrianthemum i mleczaje (ob. Afr. Euphorbia gigantea), z których ostrego soku krajowcy otrzymują truciznę dla swej broni, cechują nędzną tutejszą florę. Ta zupełna martwość była przyczyną, że pierwotni odkrywcy—(Bartł. Diaz w 1486 r. wzniósł tu krzyż z godłem Portugalii, skąd zatoka z początku znaną była pod nazwą Santa-Cruz)—nie objęli kraju w czynne posiadanie. Dopiero an-glicy, po opanowaniu po holendrach Kaplandyi i odkryciu na towarzyszących wybrzeżu wysepkach pokładów guano, powzięli nadzieję zdobycia skarbów, zdolnych współzawodniczyć z peru-wiańskiemi; po rychłem wszakże ich wyczerpaniu (niespełna 200,000 beczek), obojętnie patrzyli na usadowienie się tu z początku niemieckich mi-syonarzy (1820 osada Bethania), a później na otworzenie handlowego targowiska przez spółkę kupców bremeńskich, na której czele stał Liide-ritz, i która przez umowę ze zwierzchnikami są-

budulcowem i farbierskiem (brazylia), cukrem kawą, kakao i tytoniem. Mieszkańców 7,600 (1880).

siednich pokoleń plemienia Namaqua, wyjednała zwierzchnictwo nad rozległsmi obszarami. Pomimo zysków, ciągnionych z handlu zamiennego, Lüderitz uznał za korzystniejsze przelanie nabytych praw w r. 1884 na rzecz rządu niemieckiego, który 8 sierpnia tegoż roku ogłosił swój protektorat nad całem wybrzeżem, od uścia rz. Orań-skiej, do przyl. Brio na 1250 kim. rozciągłości, co, przy nieokreślonej w głębi kraju granicy, stanowi obszar, przewyższający rozległość Niemiec w połączeniu z Holandyą, Belgią i Szwajcaryą. Zaludnienie wszakże pozbawionej środków utrzymania krainy jest tak szczupłe, iż, według obracho-wań, na każdy klm. zaledwo 1 osoba przypada. Ludność ta dostarcza z głębi sprowadzanych ar-

A Sz.

Angraecum Dup.-Th. Drzewiwęsta. Rodzaj należący do rodziny Storczykowatych ( Orchidaceae), plemienia Vandeae. Okwiat rozwarty, złożony z listeczków wolnych, prawie jednej miary; miodowarga złączona z podstawą prę-tosłupa, mięsista, niepodzielona, daleko szersza od innych listków okwiatu i opatrzona u podstawy w ostrogę prostą, w kształcie rogu, zwykle walcowatą. Prętosłup w większej liczbie gatunków krótki i prawie walcowaty. Pręcik jeden, zredukowany do pylnika dwuko murkowego, uciętego, zawierającego dwie masy pyłkowe, często

•_=üi

ist?

P:

■ -,. — .

Vi I

■A

Js

P Tn

ft

-msn

mmmËm

ipl

m§

[N

si

PCI

Fl*. 128. Angra.

ma

J. A.

tykułów, jak: pióra strusie, kość słoniowa, guma | rozdzielone, o ogonku krótkim, wąskim i o uczep-podobna do mastyksu, otrzymywanego z wyspy ce trójgraniastej. Gatunki tego rodzaju wszystkie Chios, skóry, w zamian za wódkę, proch, tytoń, są ziołami nadrzewnerai, łodygowemi, o liściach paciorki i t. p., lecz to nie okupuje niemożliwo- skórzastych, przy wierzchołku skośnych, o kwia-ści rozwoju osadnictwa, głównie z braku wody, tach samotnych lub zebranych w gioni, zwykle którą sprowadzać potrzeba aż z Kaplandyi, gdy białych, żółtych lub zielonkowatyc h. Większa dotąd nie skorzystano z przykładu luskich za- część Angraecum zamieszkuje wyspy Madagaskar kaspijskich osad, gdzie radzą sobie destylacyą i Burbon; niektóre rosną na Przylądku Dobrej wody morskiej. Nakoniec istnieje w Brazylii: 6) Nadziei, inne na zachodnim brzegu Afryki podró-„Angra dos-Beis” w prow. Rio-de-Janeiro, przy za- wnikowej. Znanych jest 20 gatunków. Liście A 1oce, u stóp góry Morro Acaica, która zpoczątku fragrans Dup. Th., znane pod nazwą ,.herbaty miała nazwę przyległej i zasłaniającej zatokę wy- burbońskiej“ („Thé de Bourbon“), albo Faarn spy „lilia Grande”. Miasto, rozłożone półkolem, lub Baham, są aromatyczne i służą do takie-kręte, wspinające się w górę i nieporządnie goż użytku, jak herbata chińska. Liście A. cari-zabudowane ulice, chociaż zawiera wiele dobro- natum Bast, stanowią środek rozwalniający i przecz vnnych fundacyj, z których na szczególną za- ciwrobaczny.

sługuje uwagę obszerny dom wychowawczy dla Angri, miasto w departamencie włoskim. Saler sierot. Handel prowadzi dość ożywiony drzewem no, na południo-wschód od Wezuwiusza, przy

me

ses

roku.

rature de la terre“ (1871) i in.

Anguier Franciszek (* 1604 w Eu, w Seine-Inférieur—-}- 1669 w Paryżu), rzeźbiarz francuski, uczeń S. Guillain’a, kształcił się następnie w Rzymie. Arcydziełem A-a jest mauzoleum ks. Montmorency, wielkorządcy Langwedocyi, ścię-

s. s.

1876).

raczej przeróbką „Metamorfoz”

drodze żelaznej, wiodącej z Neapolu do Tarentu, w bardzo urodzajnej i gęsto zaludnionej okolicy, ma do 12,000 mieszkańców (commune), przędzal-bawełny i fabryki wyrobów jedwabnych. Na południe od A: Monte Albino (Mons Lacterius u rzymian), pamiętny straszliwą klęską, jaką Nar-zadał Ostgotom pod wodzą Tejasa, w 553

And S.

Angrywaryowie ( A n g r i v a r i i, Amsivarii), plemię germańskie, zamieszkałe niegdyś po obu brzegach W ezery środkowej. Na północ grani czyło z chaukami, na wschód z longobardami, na południe z cheruskami i na zachód z brukterami, tubantami, chama wami. Gdy w 16 r. po Chr. Germanik walczył z cheruskami, A. wywołali przeciw rzymianom powstanie, które atoli wkrótce ukrócone zostało przez legata Stertiniusa. Od tego czasu, będąc wiernymi rzymianom, po upadku związku cherusków, szerzyli podboje w kierunku południowo-zachodnim, a w czasach Tacyta odjęli brukterom część ziemi na północ od rzeki Lippe i u źródeł rzeki Ems. Po skończonej wędrówce narodów A. znani są pod nazwą Engrów i należą do związku saskiego; przez Karola Wielkiego pokonani i ochrzczeni byli razem z innemi plemionami saskiemi. Nazwa: Engern utrzymała się dość długo w wiekach średnich; tak zwaną była mianowicie część księstwa saskiego po obu brzegach Wezery, między Ostfalią i Westfalią.

Angstrom Anders, Jans, fizyk szwedzki, (* 1814 r. w Lödgö w prowincyi Medelpad — •f" 1874 w Upsali). Od r. 1833 studyował matematykę w Upsali, w r. 1842 został adjunktem w obserwatoryum astronomicznem w Sztokholmie, w r. 1843 astronomem-obserwatorem w Upsali, a w r. 1853 profesorem fizyki tamże. Od r. 18ti7 był sekretarzem tamecznego towarzystwa naukowego. W r. 1853, w rozprawie „Optiska Under-sökningar“ wykazał, że związki chemiczne metali wydają też same linie widmowe, co i same metale, a nadto, że cząstki ciała, wskutek rezonansu optycznego, pochłaniają te drgania eteru, jakim same, pod wpływem sił molekularnych, ulegają; można go zatem uważać za poprzednika Kiroh-liofta w odkryciu zasad analizy spektralnej, lubo dopiero po pracach tego ostatniego fizyka zajął się gorliwie badaniami w tej gałęzi wiedzy. Szczególniej ważną jest jego rozprawa: „Recherches sur le spectre solaire“ (Upsala, 1868), oraz późniejsza: , Sur les spectres des gaz simples (1871). Bronił poglądu, że linie widmowe danego ciała nie ulegają istotnym przeinaczeniom, w jakichkolwiek warunkach ciało to się znajduje, co wywołało liczne spory (ob. Analiza spektralna). Praco w. 1 też nad przewodnictwem ciał stałych, a nadto ogłosił: .Mémoires sur la tempe-

S. K.

tego w Tuluzie. Pomnik ten, przez żonę Mon-morency’ego zamówiony u artysty, dotąd przech >-wał się w miejscu, w którem był wykonanym, a mianowicie w Moulin, w kaplicy, obecnie na leżącej do liceum miejskiego. Pomnik ten kosztował 50,000 liwrów.—Porów. F. Perrot: „Notices sur le tombeau de Montmorency” (Moulin, 1882).

Anguier Michał Andrzej (*1614 w Eu — f 1686 w Paryżu), rzeźbiarz, młodszy brat poprzedniego. Z wielu bardzo posągów i płaskorzeźb, jakie A. przeważnie dla kościołów wykonywał, wymienić należy przedewszystkiera prace jego, zdobiące kościoł paryski Val-de Grâce, a wśród nich arcydzieło A-a: grupę marmurową z trzech figur, przedstawiającą: „Matkę Boską i św, Józefa w adoracyi przed dzieciątkiem Jezus”. Grupa ta, przeniesiona w 1793 r. do muzeum „Des Petits-Augustins”, następnie darowaną została przez Napoleona kościołowi św. Rocha w Paryżu, gdzie dotąd zdobi kaplicę Matki Boskiej. Obaj artyści, Franciszek i Michał A., którzy słynęli z pobożności i miłości braterskiej, pochowani zostali we wspólnym grobie w kościele św. Rocha. — Porów. Ruprich-Robert: „L’Eglise et le monastère du Val-de-Grâce” (Paryż,

Anguilla, wyspa, należąca do grupy Małych Antylskich, pod 18° 15' sz. pn. i 63° dł. zd. Gr. Dosłownie znaczy „wyspa wężowa”, po angielsku Snake Island, dla wydłużonego kształtu. Jest to niewielka, bo zaledwie 91 km. □ licząca wysepka, wapiennego pochodzenia, płaska i bujniejszej roślinności pozbawiona. Głownem zajęciem mieszkańców, w liczbie 3,300, jest hodowla bydła oraz wydobywanie soli z jeziora słonego, znajdującego się w północnej części wyspy (rocznie do 60,000 entn.). A. od r. 1650 jest posiadłością angielską; ludność, prócz 180 białych, składa się wyłącznie z negrów i mieszańców. Ważniejsze osady leżą nad morzem; między niemi wyróżniają się: Roadbay i Crocusbay, jako niezłe przystanie. Na północo-wschód od A-i znajduje się samotna skała Anguillita, czyli Mała A. Obie te wyspy, wraz z wieloma nadbrzeżnemi, leżą na obszernej podmorskiej ławicy, mającej 3,000 krn.D powierzchni, do 40 m. pod poziomem morza, noszącej nazwę ławicy A.    Alld's-

Anguillara Giovanni Andrea, del P (* około 1517—f po 1566), poeta włoski; oprócz różnych pomniejszych utworów, napisał tragedyę „Edippo” (Wen. 1565), w swoim czasie bardzo cenioną. Największą wziętość pozyskał swoim przekładem,

Owidyusza (Wen. 1561, i wielokrotnie później). Pomimo uznania, umarł w wielkiem ubóstwie, niewiadomo kiedy.

Anguis (w pospolitem znaczeniu: wąż). Jako symbol, oznacza u rzymian: 1) geniusza miejscowego, który czuwa nad pewną miejscowością co do wszystkich szczegółów jej dobrobytu. Stosownie też do tego, wyobrażano na murach domów węża, w takim celu, w jakim we Włoszech

K K.

s. s.

And. S.

ny na

czające.

Angusticlavius, ten, kto miał prawo nosić na tunice ozdobę, zwaną clavus angustus—honorową oznakę stanu rycerskiego w Rzymie (Swetoniusz; Otho, 10). O ile wnosić można z nazwy, była to część tuniki gęsto wybijana ćwieczkami; clavus bowiem znaczy „gwóźdź”, a angustus —wąski. K* K-

Angustiseilati (paleont.), Anvmonity wąskosio* dłowe (ob. Ammonitowate).    K‘J;

Angustura, początkowo przy swern założeniu w XVI w. S. Tome-de-Guay an a, później, od położenia poniżej zwężenia, wywołującego niebezpieczne prądowiny brzegów rz. Orinoko, „San To-d’angustura” nazwana (angustus po łacinie „ciasny”), obecnie, na cześć wyzwoliciela hiszpań-

dzisiejszych malują krzyże, t. j. dla zabezpieczę nia miejsca od splugawienia i co u nas zastępuje zazwyczaj napis: „Zabrania się” i t. d. W zwaliskach Pompei często spotykają się malowane te postacie wężowe w kuchniach, piekarniach i ustępach. W ogólności znak taki ostrzegający przedstawia dwa węże, naprzeciw siebie wiszące wzdłuż, w pewnych zwojach, a przedzielone wyobrażeniem ołtarza, i jedno takie ostrzeżenie znajduje się też w łaźniach Trajana w Rzymie, z dopiskiem, po wołującym się aż na Jowisza, Junonę i dwanaście bóstw, a grożącym ich gniewem, wrazie złamania przepisu czystości. 2) Chorągiew wojskowa, wyobrażająca postać węża z głową, żądłem i częścią kadłuba—chorągiew, przyjęta w wojsku rzymskiem na czele kohorty, a wtedy znak ten częściej przybierałnazwęDrac o (smok). „Słowu, staroźyt.” Rich’a.

Anguis, ob. Pad alec.

Anguisciola (Angosciola, Angussola) Sofo nisbe (* 1535 r. w Cremonie-*]* 1625 w Genui), artystka włoska, najstarsza i najzdolniejsza z sześciu sióstr tej utalentowanej rodziny, z których wszystkie oddawały się malarstwu. A. S. uprawiała nauki, muzykę i malarstwo. W malarstwie kształciła się w Cremonie, pod kierunkiem Bernardina Campi’ego, następnie dłuższy czas przebywała w Madrycie, przy dworze Filipa II, którego całą niemal rodzinę portretowała. A. dwukrotnie była zamężną; w 67 roku życia oślepła; pod koniec życia osiadła w Genui, gdzie też zmarła, przeżywszy lat 90. A. słynęła w swoim czasie jako pierwszorzędna portrecistka. Za najlepsze dzieło jej uchodzi portret jej trzech sióstr, także artystek, przedstawiający je przy szachach. Obraz ten znajduje się w Berlinie w Galery i Raczyńskich. Portret samej Sofonisby A., własnej jej roboty, oglądać można w Ufliziach we Flo-rencyi (N. 400). Inne z licznych jej prac znajdują się we Florencyi, w Wiedniu, w zbiorach prywatnych w Anglii, oraz w Genui w domu, należącym do rodziny drugiego jej męża, Lo-mellino. Galerya w Brescia posiada także ładny portret jednej z młodszych sióstr-artystek, zwanej Europa, pęzla Lucyi A. — Porów. Lermo-lieff: „Die Galerie Borghese” (w „Zeitschrift für bild. Kunst”, X, 1875, str. 208—210).

Anglii, miasto w Indostanie, w prowincyi Ori-sa, pod 85° dł. wd. Gr, w połowie drogi między rzekami: Mahanadi i Brahmani, stolica obwodu t. im., liczącego na 2,080 km. □ 101,903 m-ców. Kraj urodzajny, wzgórzysty, dostarcza ryżu, trzciny cukrowej, nasion oleistych, bawełny i drzewa budulcowego.

Angulatowe warstwy (geol.), inaczej pas an-gulatowy (Angulatus Zone) Oppla, są średniemi warstwami piętra a Quenstedta z dolnego lejasu, charaktery zu i ącemi się występującym w nich przeważnie gatunkiem Ammonites angulatus Schl. (Schlotheimia angulata Bayle). Warstwy te litologicznie bardzo są odmiennemi: składają je piaskowce, piaskowe lub gliniaste wapienie, margle i gliny. Mają one w Wiirtembergu miejscami

od 30—40 stóp grubości. We Francyi, w Het-tange, blisko Thionville, składa je żółty, bardzo w skamieniałości bogaty piaskowiec; w Tboste i Beauregard pod Sernur, pokład czerwonego ooli* towego żelaziaka, na 6—8 stóp gruby; w okołi-cach Luxemburga margiel gliniasty (marne de lamoigne). W Anglii pas ten słabo jest rozwinięty.    _    R J.

Angurboda w Eddzie, żona Lokiego, bóstwa złego, córka olbrzyma, matka wilka Fenrira, żmii, opasującej Midgard (część nieba) i Reh (piekła). —Patrz: „Edda”, w przekładzie Simrocka, 1888, str. 123, 267.

Ańguria, L. Gen. n. 1037, Ogórknica. Rodzaj z rodziny Tykwowatych (Cucurbitaceae), plemienia Cucumerineae, mający kwiaty dwudomo-we. Męzkie, zebrane na szczycie długiej szypuł-ki w główki, w grona, lub w grona baldaszko-wate, posiadają osadnik (rurkę kielicha) wydłużony, walcowaty, brzuchaty lub rozszerzony w czarkę. Na jego brzegach osadzone: kielich 5-zębny i korona kółkowa o działkach wzniesionych lub rozwartych. Pręcików 2 o nitkach bardzo krótkich, pylnikach 2-komórkowych, wązkich, prostych lub zakrzywionych. W środku kwiatu niema żadnych śladów słupka. Kwiaty żeńskie samotne lub w gronach, tak samo jak męzkie, posiadają kielich i koronę z dwoma pręcikami szczątkowymi. Ich zalążnia dolna, 1-k.»morowa, z dwoma łożyskami ściennemi, na których osadzone poziomo liczne zalążki; szyjka pojedyncza, zakończona znamieniem 4-klapowem. Owoc, znany tylko u kilku gatunków, jest podługowaty lub jajowaty, zaokrąglony, czworokańciasty lub bruzdowany. Są to rośliny zielne lub krzewowe, trwałe, bardzo wiciowate, gładkie, omszone lub wełnPte, o liściach całych, klapowanych lub 3—5 listkowych, opatrzone w wąsy pojedyńcze. Kwiaty ich są bardzo polymorficzne, mniej więcej wielkie, opatrzone w przykwiatki lub bez nich, co do barw nader urozmaicone. Znanych jest w Ameryce podrównikowej około 40 gatunków. Godniejsze uwagi są: A. trilobata L., której owoc jest jadal-Antyllach, bądź gotowany, bądź w occie maiynowany, jak nasze ogórki; A. trifohata L. z Sc.-Domingo, gdzie jest używana tak samo; A. pedata L., której owoc, również jadalny, posiada ziarna emulsyjne, używane na kataplazmy odmięk-

me

ga (6,800 w 1876).

znane.

w r. 1879 stał

skiej części połudn. Ameryki, na Ciudad-Boli-var przemianowana, stanowi główne miasto prowincyi Guyany w Rzeczposp. Wenezueli. Dzięki dogodnemu położeniu przy dostępnej dla miernej objętości statków rzece, śrocl żyznej okolicy, szybko wzmogła się A. handlem, który wyłącznie w ręku hamburskich i bremeńskich kupców pozostaje. Obecnie dla niezdrowego klimatu, spowodowanego wyziewami przez niedbalstwo zapuszczonego zalewu (laguna) rz. Orinoko, znacznie A. podupadła i ludność jej, przeważnie z rozmaitego rodzaju mieszańców (metysów, mulatów, zambosów) złożona, zaledwo kilku tysięcy dosię-

k. Sz.

Angustura. Pod tą nazwą znana jest w handlu kora, w której odróżniają dwa gatunki: prawdziwą i fałszywą, noszące nazwy farmaceutyczne: Cortex Angusturae verae i Cortex Angusturae spuriae. 1) Angustura prawdziwa jest korą drzewa Cusp aria febrifuga Humboldt ( Galipea febrifuge- St. Hil., Bonplandia tri foliota Willd.), należącego do rodziny Rutowatych (Rutaceae). (Charaktery rodzajowe i gatunkowe tej rośliny obacz pod nazwą Cusparia). Drzewo to stało się wia-domem dopiero od czasu podróży po Ameryce Humboldta i Bonplanda, którzy je znaleźli w Kraju Venezuela, nad rzeką Orinoko, gdzie tworzy ogromne lasy, a nadewszystko w prowincyi zwanej Angustura, od której kora wzięła swoją nazwę. Rośnie ono i w innych częściach lądu amerykańskiego, ą mianowicie w Brazylii i na przyległych wyspach. Kora, jaka w handlu do Eu-ropy przychodzi, bywa w kawałkach prawie płaskich, lub słabo rynienkowatych, na 1 linię grubych, do 2 cali szerokich, od 6 cali do iy₂ stopy długich, często pokręconych. Jest ona twarda, sucha, kruszy się z szelestem; zewnętrzna powierzchnia chropowata, szaro-źółtawa. Odłam zbity, żywiczny, połyskujący, barwy żółtawo-bru-nafhej; wewnętrzna powierzchnia płowa, niekiedy blado-różowa. Ma smak gorzki, nieco nudzący i pozostania w ustach, szczególnie na końcu języka, uczucie goryczy i szczypania. Pomimo ważnych prac Vauquelin’a i Planch’a, nie jest jeszcze należycie poznaną istota inateryj, zawartych w tej korze. Wiadomo jest, że nie zawiera ona w sobie ani taniny, ani kwasu galasowego, lecz kilka soli, materyę gorzką w wielkiej ilości i ciało azotowe. Saladin, traktując ją alkoholem, otrzymał ciało, krystalizujące się w tetraedry, które nazwał kusparyną (Gusparin). Odwar Angustury prawdziwej ma kolor brunatny, który przy rozcieńczeniu żółknie. Z pewnemi odczynnikami, jak np. z półtorachlorkiem żelaza, sublimatem, octem ołowianym i t. p., daje on charakterystyczne re-akcye, odmienne od reakcyj odwaru Angustury fałszywej, po których mogą być te kory rozpo-Angustura prawdziwa w swojej ojczyźnie ma więlką wziętość, jako dzielny środek toniczny i przeciw-zimniczny. Lekarze amerykańscy wyżej ją stawiają nad chininę. Według Humboldta, leczą nią nawet i żółtą febrę. W Europie zaczęła być używaną przy końcu zeszłego stule-

cia, najprzód w Anglii, a następnie i w innych krajach, lecz obecnie prawie zupełnie w Europie zaniedbaną została, jak się zdaje, głównie z po-wodu, że często z Ameryki przychodzi miesza* a z fałszywą. 2) Angustura fałszywa jest korą Kulczyby, zwanej „wroniem okiem” (Strychnos Nux vomica L.), zawierającą w sobie strychninę i brucynę, dwie najgwałtowniejsze trucizny. Łatwo pojąć, jak wielkie mogą być nieszczęścia z zażycia przez omyłkę jednej za drugą.    J-A-

Angyelics (An^jelić, Andjelić) German (*1822 —-f- 7 grudnia 1888), patryarcha karlowiec-ki kościoła wschodniego, urodził się w Karlowcacb, w Sriemie, i tamże skończył gimnazyum. akademię zaś prawniczą w Szaroszpataku. Początkowo zajmował się adwokaturą, ale później, jako pochodzący z rodziny duchownej, wstąpił r. 1844 do szkoły teologicznej w Karlowcach i w charakterze mnicha piastował różne godności kościelne. zajmując się także profesurą w semina-ryum karlowieckiem. Jako archimandryta odgrywał ważną rolę na narodowych kongresach kościelnych i doszedł do takiego znaczenia, iż r. 1869 obrano go biskupem Baczki. Stojąc wiernie po stronie narodowej, naraz się stronnikiem rządu węgierskiego, co posłużyło mu do pozyskania najwyższej godności kościelnej, gdyż w tymże roku, po odebraniu przez rząd pa-tryarchatu Iwaczkowiczowi, administracyę powierzono A-owi. W r. 1882 reskryptem królewskim mianowano go patryarchą-metropolitą karlowiec-kim. Oburzenie serbów było niesłychane; w fakcie tym widziano naruszenie autonomii kościelnej, która dawała narodowi prawo wybierania swoich biskupów i patryarchy. Czyniono także, lubo nadaremnie, interpelacje na sejmie peszteń-skim. A., zniewolony do szukania oparcia w rządzie madyarskim, stał się przedmiotem napaści ze strony gazet serbskich, które wprost domagały się, ażeby z nieprawnie zajętego stanowiska ustąpił. Wśród tej walki z własnymi rodakami, A. umarł. Zagadkowe okoliczności zgonu jego nasuwały podejrzenie, że mu gwałtownie śmierć przyspieszono, tern więcej, że wyniknął proces o rozgrabie-nie spuścizny po zmarłym patryarsze. B Gr-Anhalt, księstwo większe (Herzogthum), wchodzące w skład: naprzód (do 1807 r.) ces. rzymskiego, później (do 1815) do związku Reńskiego, dalej (do 1866) do związku niemieckiego, nako-niec od 1870 do «esarstwa niemieckiego. Od 1863 r., z trzech oddzielnych księstw w jedno połączone, zajmuje widia zlewu trzech rzek: Muldy i Sali (Soiawy) z Łabą (Elbą). Składa się z jednego większego głównego obszaru i pięciu drobniejszych, śród pruskiej prowincyi Saksonii luźnie leżących części, ogółem 2,347 kim., czyli 42% mil □ wynoszącycn. Ludności liczą 248,166 (1885 r.) t. j. 105.7 na 1 kim.; należy ona do szczepu górno-saskiego, przed którym ustąpiła, lub z którym się zlała pierwotna, pochodzenia słowiańskiego, a mianowicie ludy gromady połabskiej: Serbowie, źyr-munci, żytycy, kolędycze. Większość wyznaje re-ligię protestancką, należąc do kościoła zjedno-

czonych ewangelików, prócz 22,000 niepołączonych luteran i 28,000 reformowanych; katolików zaledwo 3,500 i do 2,000 żydów. Ks. Anhalckie z układu powierzchni należy do płn. niemieckiej niziny, stąd przedstawia przeważnie płaską, zlek-ka falistą równinę, z g'ebą na wschodniej części polabskiego porzecza bardziej piaszczystą, niż na lewej, gdzie nad Muldą i Salą grunt należy do najżyźniejszych. Tylko zachodnia skrajna cząstka, stanowiąca obwód Ballensztedzki, przytykająca do podnóża Harcu i granicząca z ks. Brun-szwickiem, ma wygląd górzysty. Główny zatem przemysł skierowany na rolnictwo, hodowlę bydła i przeróbkę ziemiopłodów: cukrowarstwo, go-rzelnictwo i t. p., częścią na tkactwo i przędzalnie wełny i lnu; w Harcu rozwinięty przemysł górniczy, dostarczający podostatkiem żelaza i miedzi, także węgla i ołowiu, nawet nieco srebra; w nizinnej części, dla oszczędzenia pięknie utrzyma- Dzieje. Początki księstwa Anhalt wią-nych lasów, na obszerną skałę prowadzi się doby- żą się z pierwocinami domu Askańskicgo (ob.), wanie torfu. Handel, dzięki zbiegowi żeglownych którego kolebką była właśnie kraina, położona rzek i krzyżowaniu się między Berlinem, Sakso- między Elbą a Saalą. Po śmierci Albrechta nią i nadreńskiem porzeczem kolei, mocno oży- Niedźwiedzia (1170) spuściznę po nim objęli czte-wiony. Podział administracyjny, odpowiadający hi- rej synowie: najstarszy Otton otrzymał Brande-storycznemu, na pięć obwodów, z których Dessau, burgię i stanął na czele askańsko-brandeburskie-Bernburg, Köthen i Zerbst, przed zjednoczeniem go domu; Bernardowi (1170—1202) dostały się ostatecznem w 1865 r., były udzielnemi księstwa- kraje środkowej Elby, a po jego śmierci syn naj-mi, piąty, Ballensztedzki, stanowi okręg górni- starszy, Hemyk, otrzymał posiadłości, stanowiące czy. Całe księstwo liczy 22 miasta, 1 miasteczko właściwe dzisiejsze księstwo A.: Bali. nstedt,. Des-(Elecken), 119 parafij i 278 gmin. Prócz tego sau, Koethen, Bernburg, Ascher sieben (dziś prow, posiadłość prywatna książęca we wschodnich Pru- pruska) i t. d.. Henryk przybrał tytuł księcia sach, połudn. Rossyi i Krymie, zawiera obszar Anhalt i Askanii i jest protoplastą domu An-25 mil □. A) Obwód Dessau: 49,000 mców, kalekiego. Po nim (1251) poszło księstwo do w tej liczbie 702 żydów; dzieli się na cztery po- podziału między pięcia jego synów, z których wiaty (Bezirk): 1) Dessau ze stołecznem miastem Henryk II dostał Aschersleben i ziemię Harz tegoż imienia, 19,000 m-ców, na prawym brzegu i ustanowił oddzielną gałąź rodu Aschersleben, Muldy, pierwotna flamandzka osada, założona przez który wygasł r. 1315. Z innych synów powsta-Alberta Niedźwiedzia. Miejsce urodzenia Mojż. ły domy: Bernburg (wygasły r. 1468) i Dessau, Mendelsohna i miejsce byłego filantropijnego za- a ten ostatni, zaanektowawszy w r. 1307 Zerbst, kładu Bazedowa; 2. Oranienbaum, przemianowa- rozdzielił się jeszcze na dwie gałęzie: Zerbst na ze wsi Niżówce (Nischwitz), na cześć żony Ja- (wygasłą w r. 1526) i Dessau. R. 1570 Joachim-na Jerzego II; 3. Jasienice (Jeschnitz); fabryka Ernest, książę Anhalt-Zerbst-Dessau, zjednoczył sukna; 4. Gross-Alsleben, exclawa między posia- pod swojem berłem wszystkie ziemie domu A., lecz dłościami pruskiemi. B). O b wód Köthen, 44,000 w r. 1603 synowie jego dokonali nowego podzia-m-ców: 1. Powiat i stolica tegoż imienia, staro- łu. Jeden z pięciu synów zrzekł się swojej czę-żytny gród, istniejący już za Henryka Ptasznika; ści pod warunkiem, iż w razie wygaśnięcia jednej miejsce pobytu Hahuemanna, twórcy homeopatyi; z czterech linij spadek po niej przejdzie na nie-przemjsłowe i handlowe, dzięki kolei lipsko-ma- go lub jego spadkobierców, co się też i stało gdeburskiej z gałęzią do Bernburga. C) Obwód r. 1665 z księstwem Anhalt-Koethen. Tym spo-Zerbst, 40,000 m-ców: 1. Powiat Zerbst, ze sobem podział, dokonany w r. 1603, wytworzył stolicą tegoż imienia, starożytny gród słowiański cztery linie domu A.: Anhalt-Dessau, Anhait-Serbiszcze, już przez Dytmara jako Zerbesta wspo- Bernburg, Anhalt-Koethen i Anhalt-ZeH>st. Oto minany; czwarta dzielnica anhalckich książąt; (ob. poszczególne ich dzieje: 1) Anhalt-Dessau. Askania). 2.Rostow i Lindau, dawniej mocny za- Pierwsi dwaj książęta nie odegrali żadnej roli; raek, siedziba hrabiów Ruppińskich, którzy swą po- trzeci, Jan-Jerzy (1660—1693), wybudował za-siadłość w 1457 r. ks. Ankalckim odprzedali; 3. mek Oranienbaum; czwarty, Leopold (* 8 lipca Koswig, starożytny gród słowiański i takiegoż 1676—f 9 kwietnia 1747) był głośnym genera-pochodzenia Zgorzelec (Goerlitz), upamiętniony łem pruskim. Obrawszy, wbrew woli rodziców, wypadkami trzydziestoletniej wojny i miejsce po- zawód wojskowy, otrzymał, mając lat 12, od ce-bytu Jana Bernadotte’a, jako następcy tronu sarza Leopolda I, szefowstwo pułku, a doszedł-szwedzkiego. D). Obwód Bernburg, 58,700 szy lat 16, dostał pułk swojego ojca, ówczesnego ludności; miasto główne obwodu i powiatu Bern- feldmarszałka i gubernatora Berlina. Po dwóch burg, pierwotnie Bäringersburg, na obu brzegach latach podróży Leopold odbył pierwszą swoją

Sali, pięknym mostem pola zouyoh, ze wspaniałym zamkiem; posiada do 20,0»<0 mieszkańców. E). Obwód Ballenstedt, dawniej Oberher-zoghtum zwany, 28,000 m-ców. Prócz stołecznego miasta ze wspaniałym zamkiem, w którego kaplicy znajduje się grobowiec Alberta Niedźwiedzia, zasługuje na szczególną uwagę opactwo Gernrode, założone w 900 r. przez krwawej pamięci dla słowian margrabiego Gerona, który tu posiada grobowiec z napisem: „ Pierwszym księciem na Łużycach byłem, trzydziestu panów wendzkich zarąbałem, z własnego mienia Gercro-de założyłem, tam więc do dziś dnia znajduje się mój grób.” W oryginale brzmi następnie: „Zn Laussnitz Erster Fürst war ich, Dreissig Wendischer Herren tödt ich, Stillte Geriirode von eigner Hab, Daselbst man sieht noch heut mein Grab.“

A. Sz.

kampanię nad Renem (1699), a zostawszy gene- cemu Orafiskiemii do zdobycia Juliaku (Jülich), ralem, odznaczył się wielką przezornością i mę- zostawszy wodzem elektora palatyna Fryderyka V, stwem i w bitwie pod Hocbstaedt(1704) przyczy- obranego wówczas królem czeskim, pobił hra-nił się niemało do zwycięstwa. Roku następne- bić w Dampierre i Bucquoi, ale roku następnego go dowodził wojskami pruskiemi we Włoszech przegrał pamiętną bitwę na Białej Górze (8 li-a później w Niderlandach; r. 1712 król pruski stopada); w r. 1621 cesarz Ferdynand II wy-zamianował ao feldmarszekiem i tajnym radcą dał na niego wyrok banicyi, później wszakże dal wojennym. Żołnierze nazwali go wówczas der się przebłagać. O następcach (Jhrystyana I ina-Alte Des sauer. Gdy Fryderyk Wilhelm I ło co można powiedzieć. Podróże Chrystyana II, wyruszył przeciwko Szwedom, Leopold dowodził (1630—1656), założenie linii młodszej Harzgero -pod jego rozkazami. Fryderyk II, udając się de (1635—1709), podniesienie księstwa (Fiirsten-z wyprawą na Szląsk, powierzył mu obronę Bran- thum) do rangi Herzogthum (1806), niedołężne deburga, zagrożonego przez hanowerczyków, a r. panowanie księcia Aleksandra-Karola (1834 — 1742 postawił go we własnem zastępstwie na ld63), wreszcie zaburzenia w r. 1848, to i wszyst-czele armii szląskiej, którą dowodził samodziel- ko, co zasługuje na zaznaczenie. Liniia Anhalt« nie podczas najazdu prusaków na Czechy (1744). Bernburg wygasła w r. 1863. 3) Anhalt-Koe-Po roku Leopold zmusił austryaków do pośpie- then. Pierwszy książę tej bnii, Ludwik (* w Des-sznego odwrotu i z Magdeburga przerzucił się sau 1579—*{* 1650) wstąpił na tron r. 1603. przez Lipsk na Drezno, a wpadłszy 15 grudnia Podczas wojny trzydziestoletniej stał po stronie pod Kesselsdorf na armię saską, pobił ją, rozerwą- protestantów, za co otrzymał od Gustawa Adolfa wszy na części, i zajął Drezno. Od tej chwili losy gubernatorstwo prowincyi Magdeburga i Hal-tegorodu związane zostały z losem Hohenzolle- berstadtu (1631). Książę ten popierał gorliwie rnów. Czterej synowie Leopolda I służyli w armii nauki i literaturę; założył w Wejmarze r. 1627 pruskiej i wszyscy się odznaczyli, zwłaszcza Leo- rodzaj akademii, pod nazwą „Fruchtbringende pold-Maksymilian książę A. (1747 —1761). Jego Gesellschaft” z zadaniem podniesienia literatury następca Leopold-Fryderyk (* w Dessau 1740 — narodowej i był tego instytutu prezesem. Każ-f 1817), odbył pierwszą kampanię pod Fry de- dy członek akademii przybierał imię niemieckie, rykiem II podczas wojny siedmioletniej, brał odpowiadające swojem znaczeniem właściwościom udział w oblężeniu Pragi i w bitwie pod Koili- roślin. Książę Ludwik wiele podróżował, zwłasz-nem, a r. 1758 objął dziedzictwo po ojcu. Od cza po Francyi i Włoszech, i był biegłym znaw-r. 1763 do 1769 podróżował po Anglii, Francyi cą języków tak starożytnych, jak nowoczesnych, i Włoszech i odbywał w towarzystwie słynnego Pozostawił, międy innemi pracami, tłómaczenie Winckelmana studya nad pomnikami architektu- wierszem niemięckiui „Księgi Hioba”, „Tryum-ry romańskiej. Powróciwszy do Dessau, uposa- fy Petrarki;” Zycie Tamerlana” i „Koronacyę żył stolicę swoją w wielką ilość zakładów uży- Dawida”. W XVII wieku książę Karol-Jerzy teczności publicznej, udoskonalił rolnictwo i szko- Leberecht (1755—'1789) walczył w szeregach ły, zreformował procedurę cywilną i kryminalną, austryackich, otrzymał stopień feldmarszałka i pozyskawszy podczas wojen z lat 1806 — 1807 szacu- legł pod Semlinem (1789). Brat jego nabył na nek Napoleona, ochronił swoje księstwo od kon Szlązku księstwo Pszczyńskie (Pless) i dał po-trybucyi wojennej. Dalsze dzieje księstwa i ksią- czątek linii młodszej Anhalt-Koefchen-Pless. żąt Anhalt-Dessau nie przedstawiają już szcze- Syn Karola-Jerzego, który był również w służbie gólnego interesu. Księstwo, jak i reszta Nie- cesarskiej, otrzymał r. 1807 tytuł hercoga i umarł mieć, przystąpiło r. 1807 do ligi reńskiej, bezpotomnie r. 1812; po nim nastąpił jego syno-r. 1814 do Rzeszy Niemieckiej, r. 1828 do z wiąz- wiec i połączył oba dziedzictwa Anbalt-Koethen. ku celnego (Zollverein) i poniosło skutki wypad- Książę ten (* 1769 -*J- 1830), objął księstwu ków r. 1848. Dochowując wierności Prusom, Anhalt-Koethen-Pless w r. 1796; r. 1786 wstą-książęta Anhalt-Dessau odziedziczyli bez zatar- pił do służby pruskiej i odbył kampanie z lat gów posiadłości resztujących trzech linij i od 1793 i 1794. Brał udział w bitwie pod Jena r. 1863 używają tytułu „hercoga”. 2) Anhalt- i zdołał uprowadzić do Szczecina z pola bitwy Bernburg. Pierwszy książę tej linji, Chry- resztki swego pułku. R. 1824 przeszedł na ka-styan (* 1568—f 1630), wstąpił na tron r. 1603 tolicyzm. Następcą po nim był brat jego Hen-i jest jedynym, który się w historyi odznaczył, ryk (1830—1847). Zęby podźwignąć z opłaka« On to przyprowadził do Francyi, w czasie wojen nego stanu, w jakim się księstwo znalazło wsku-religijnych, wojska posiłkowe protestanckie elek- tek złej administracyi tego księcia i jego pomo-tora saskiego i kilku innych książąt niemieckich, cników, rząd pruski wydelegował tam swego lia pomoc Henrykowi Bourbon, przeciwko Lidze, urzędnika. Na księciu Henryku zgasła linia Objąwszy dowództwo oddziałów, wystawionych Anhalt-Koethen (1847) i jego posiadłości prze-przez miasto Strasburg, odniósł 8 września i 1 li- szły na własność księcia Anhalt-Dessau (1853), stopada 1592 dwa zwycięstwa nad lotaryńczyka- 4) Anhalt-Zerbst. Linia ta wygasła w roku mi; r. 1606 jeździł w charakterze pełnomocnika 1793 i jej posiadłościami podzieliły się pozostałe skonfederowanych miast niemieckich na dwór trzy linie.

cesarza Rudolfa II. z żądaniem ulg i wynagro- Himly: „La Formation territoriale des états de dzenia krzywd; r. 1619 pomógł księciu Maury- l’Europe centrale”; Paris, 1879, 2 vol.,'in 8.—Sie-

Kacyklopedjft Puwizachiu llustr T. IU

bigk: „Das Herzogthum Anhalt, historisch, geographisch und statistisch dargestellt”, Dessau, 1867.—Bertram: „Geschichte des Hauses und Pürstenthum Anhalt Halle, 1879—1882, 2 tomy— Krause: „Urkunden, Aktenstücke und Briefe zur Geseh. der Anhaitisehen Lande und ihrer Pürsten unter dem Druc ke des Dreissigjaehri-gen Krieges”, Leipzig 1862—1866, 5 tomów.— Crousatz: „Militaerische Denkwürdigkeiten der Fürsten Leopold von Anhalt-Dessau”, Berlin; 1875.—Siebigk: „Selbst-biographie des Fürsten Leopold”, Dessau 1867. (podług „Gr. Enc. Fr.”).

Anhydroza (grec, a priv., hidros, <os=pot) oznacza w lecznictwie pomniejszenie- albo zuj ełny niedostatek potu. Jakkolwiek stan taki nie wywołuje żadnych wyraźnych przypadłości naruszeniu zdrowia, niemniej przecież jest zboczeniem prawidłowości i wskazuje na jakąś zmianę w czynności skóry, względnie czynności nerwów skórnych, pośredniczących w sprawie wydzielania potu. A. bywa ogólną, gdy wydzielanie potu na całem ciele jest upośledzonem, albo części o w ą, jeżeli pot na pewnych tylko miejscach, na twarzy np,, nie występuje, pomimo istniejących do tego warunków.    Dr- Ł-

Anhydryt (Karstenit, Muryacyt) miner. Minerał krystalizujący w szereg rombowy. Kryształy jego, w ogóle rzadko spotykane, zwykle przedstawiają grube tabliczki prostokątne, skutkiem przewagi w nich płaszczyzn makro- i brachydiago-nalnych. Zwykle występuje niekrystaliczny, w skupieniach grubo, drobnoziarnistych i zbitych, niekiedy prętowych. Lupliwość brachy- i makrodia-gonalna doskonała, mianowicie pierwsza. C. wł. 2.8-3; tw. 3—3.5. Bezbarwny, biały, ale często

Od

Anhelowicz, ob. Angiełłowicz.

Brazylii.

Anhinga, ob. PI o tus (Wężówka).

Anholt: 1) wyspa Duńska w eieśninie Ka-tegatu, w połcwie drogi między bzwecyą i pół-wyspem Jutlandzkim, ma kształt trójkąta, zwróconego ostrzem ku wschodowi, liczy na 20 km. [jdo 200 mieszkańców, zajmujących się przeważnie rybołówstwem. Powierzchnia w ogóle piasczysta i mało urodzajna. A. należy do obwodu (Stift) Aarhuskiego— na wschodnim cyplu latarnia morska; od r 1809 do 1814 była wyspa w posiadaniu anglików. 2). Miasto w pruskiej prowincyi Westfalii, w obwodzie Borken, na granicy z Hollandyą, nad rzeką Starą Yssei (Oude Yssel), ma do 2,000 m ców, sąd powiatowy, zamek i dwa kościoły, jest rezy-dencyą książąt Salm-Sahn, którzy dzierżyli hrabstwo A. od r. 1641; przedtem należało do hrabstwa Z itphen; obecnie od r. 1815 do Prus.

Anhur, bożek egipski, czczony w mieście Ti-ni, w Egipcie wyższym. Nazwa jego, przerobiona przez greków na Onuris, znaczy: „ten, co sprowadza niebo.” Zdaje się on symbolizować siłę ko-smogoniczną słońca. Przedstawia się w postaci ludzkiej, na głowde ma perukę w drobne kędziory wiszące, na której osadzone są cztery pióra stojące pionowo. W ręku trzyma sznurek, którym ,ściąga niebo.” Wyobrażenie jego znajduje się w paryskim Luwrze, w sali bóstw.

Anhima, czyli Aniuma (Palamedea cornuta L.). Ptak brodzący czyli podkasały (Grallatores), należący do rodziny Kurodziobów (Pałanie-deidae), zwanych także skrzydło szponami lub zbunami. Odznacza się dziobem średniej długości, podobnym do dzioba ptaków kurowatych, nogami podkasałemi, dość wysokiemi, o czterech palcach długich, z których trzy naprzód, jeden w tył skierowany. Z przodu na skrzydłach posiada dwa rogowe mocne, szponiaste wyrostki. Na niebieskawy, fioletowy, blado-różowy, szary lub głowie znajduje się długi i cienki wyrostek rogo- popielaty; z blaskiem silnym perłowym na płasz-wy, łukowato ku przodowi zagięty. Jest to ptak czyznach bracbydiagonaluych, tłustym na płasz-dosyć duży, wielkości indyka, z wierzchu ciemno- czyznach łupliwości równoległych do podstawy, brunatny; wierzchołek głowy ma biały, na bar- na pozostałych szklisty; przezroczysty lub prze-kach plamę czerwoną; spód szyi i piersi białawo- świecający. Jest on chemicznie bezwodnym siar-szare z czarnemi obwódkami na końcu piórek, czanem wapnia (CaS0₄), z 58.84 kwasu siarcza-brzuch biały. Dziób czaruo-brunatny, na końcu nego i 41.16 wapna. Pod dmuchawką stapia się białawy. Długość ciała 80 cm., długość skrzydeł z trudnością w białą emalię; na węglu w płomie 55 cm., długość ogona 29 cm. Długość wyrostka niu odtleniającym daje siarek wapnia, z borak-rogowego na głowie 10—15 cm. Zamieszkuje la- sem perlę przezroczystą, po ostygnięciu żółtą, sy błotniste Ameryki południowej, mianowicie z fiuspatem topi się łatwo, dając również perłę

A. S.

And. S.

K. J.

przezroczystą, która po ostygnięciu nieprzezroczystą się staje. W kwasie solnym rozpuszcza się bardzo trudno, ale w stężonym kwasie siarcza-nym, miałko sproszkowany, stosunkowo łatwo i zupełnie; węglany alkaliczne go rozkładają. W przyrodzie występuje razem z gipsem i solą kuchenną, w postaci kłębów i pokładów, wśród ławic te; soli w Aussee styryjskiem, w Hallein, Ischlu, Berchtesgaden, w Hall (Tyrol), w Salz nad Nękany, w Bex (kanton Vaud), w Eisleben, Stass-furcie, Wieliczce, w gub. Niżegorodzkiej i w oko licach Kunguru pod Uralem. Tak zwany „kamień kiszkowy“ (Gekrösstein) z Bochni i Wieliczki, jest białą, zbitą odmianą anhydrytu, w zwojach do kiszek podobnych. Pod wpływem wilgoci i zmian temperatury, anhydryt pochłania wodę i na gips się zamienia, przyczem zabierając jej V₄ swej wagi, dokonywa tego przy sprzyjających warunkach nader szybko, tak, że w kopalniach soli w Bex, odłamy jego po tygodniu już w gips się zmieniać zaczynają, a ściany sztolni i chodników, wykutych w anhydrycie, od tej przemiany nabrzmiewają i wzdymają się do tego stopnia, że tamują przejście i od czasu do czasu na nowo wykuwane być muszą.

Ani, osada na prawym brze₀u Arpaczaju (lewy dopływ Arąksu), na granicy gub. erywańskiej z obwodem Kare u, w tak zwanej rosyjskiej Ar-

It

Aud. S

A. S.

menii. Dziś licha wioska, z kilkunastu chat złożona, była niegdyś świetną stolicą Armenii i re-zydencyą władców z linii Bagratydów, a jakkolwiek epoka tej świetności trwała nader krótko, bo tylko od r. 961 do 1045, t. j. do zdobycia Ani przez turków seldżuków, to jednak w tych oćmdziesięciu kilku latach powstało w mieście wiele wspaniałych budowli, których ruiny, istniejące podziśdzień, ogólne wzbudzają podziwienie. Z tego też względu zowie się Ani Pompeją armeńską—i dla historyków sztuki wiele przedstawia interesu. W przeciwieństwie do innych pro-wincyj kaukaskich, była Armenia bardziej samo* dzielną, tak pod politycznym, jak i pod kościelnym względem, stąd i styl jej budowli, choć na motywach rzymskich i bizantyńskich oparty, a niekiedy perskie i arabskie reminiscencye posiadający, wykazuje wiele cech odrębnych, rodzimych, które wytworzyły oryginalny styl kościelny i które w następstwie nie pozostały bez wpływu na Gruzyę i Abchazyę. Najważniejszemi w tym względzie są kościoły w Ani, a typem ich najszlachetniejszym jest katedra, ukończona, jak napis wskazuje, w 1010 r.—i prócz zwalonej kopuły, zachowana dotąd w należytym stanie(fig. 129). Ciekawym jest również kościół Surb-Grigor, zwany także greckim kościołem P. Maryi, zbudowany 1215 r., z licznemi śladami arabskiej ornamentyki. Innym pomnikiem architektury armeńskiej w Ani jest kaplica grobowa, będąca okrągłą budowlą, złożoną z sześciu półkolistych nisz, do których we-

süwi

lia

1;

Pi

sag

Fie. 12!). Kate Ir a w Ant.

wnątrz przypierają filary, dźwigające kopułę. Ogółem rozległe zwaliska Ani zajmują przestrzeń pięciu kilometrów obwodu i świadczą o wielkości i wspaniałości miasta, które, według podania, liczyło w najświetniejszej epoce 1001 świątyń. Ani wielokrotnie doświadczało klęsk wojny i żywio łów: zniszczyli je w 1064 r. seldżucy pod wodzą Alp Arsłana, a Mongołowie 1239 r.; straszliwe trzęsienia ziemi w 1131 i 1319 r. obróciły miasto w gruzy, z których się już nie podniosło. Porównaj Brosset: „Les ruines d’A.” (Peters-bwg, 1860/1, 2 tomy). — Schnaase: „Geschichte der bildenden Künste” (Düsseldorf, 1869, tom trzeci, str. 320 i nast.).

Ani (Crotophaga ani L.), zwany Kleszezo-jadem, ptak należący do rzędu ptaków łażących (Scansores), do rodziny kukułek (Cucu-lidae). Wyróżnia się dziobem miernym, nożow-tym, mocno ścieśnionym, o szczycie ostrym i wysokim ; nozdrza ma boczne, skoki wysokie. Ogon długości tułowia, szeroki, zaokrąglony, tylko o 8 sterówkach. Upierzenie czarne z niebieskawym, metalicznym połyskiem na skrzydłach i ogonie. Długość ciała 35 cm., dług. skrzydeł 13 cm., dług. ogona 17 cm. Zamieszkuje Amerykę południową, na wschód Andów, żyje gromadnie, uwija się około wsi i po pastwiskach, pomiędzy bydłem i końmi, iada często na tych zwierzętach i wyszukuje pasorzytów (mianowicie zaś gą-siennic owadów dwuskrzydłowych), któremi się karmi. Samice budują gniazda obszerne, wspólne, wT których po kilka razem wysiadują jajka.

Aniane, stolica kantonu we francuskim departamencie Hérault w okręgu Montpellier, na lewym brzegu rzek Hérault, do 3;)00 m-ców — gar* barnie, mydlarnie, fabryki tkanin bawełnianych i esencyi z ziół; słynne niegdyś opactwo benedyktyńskie, założone w 730 r., obrócono dziś na więzienie. Ta dzielnica Erancyi, w której leży A-nosi nazwę Garrigues i jest właściwie południowym stokiem wyniosłości gór seweńskich. And- s-AniatiUS, drugi biskup aleksandryjski, następca św. Marka ewangelisty, po którym, według św. Hieronima, objął rządy kościoła w ósmym roku panowania Nerona, i sprawował je przez 22 lata, a więc od r. 62 do 84.    (Ś. Hieronim: „De viribus ilłustris”, 8

ad Marcum).

Anianus, sekretarz Alaryka II, króla Wizygotów. W tym charakterze podpisywał on prawa, wydawane przez tego króla, stanowiące zbiór pod tytułem: „Breviarium Ala-ricianum” (zob. Brewiarz Alaryka). Przypisują mu przetłómaczenie z greckiego na łaciński język komentarza Chryzostoma do ewangelii św. Mateusza. —(„La grande Encyclopédie”).    *■J

Anianus, astronom z w. XV i poeta łaciński, ułożył w liegzametrach podręcznik astronomii, p. t. „Computus manualis Magi-stri Aniani“, którego najdawniejsze wydanie wyszło w Strasburgu 1488 r., następne w wieku XVI, z komentarzami J. Marsu-sa. („Grande Encyclopédie”).

Anicet (święty) papież od 157 do 168, daty te wszakże nie są pewne. Za jego papiestwa gnostycyzm dosięgną! swego szczytu i obrał za główny punkt propagandy llzym, gdzie przebywali główni jego nauczyciele, jak Walentyn i Mar-cyon. Do pamiętnych faktów za panowania A-ta należą: prześladowanie cbrześcian za Marka Aureliusza i pobyt w Kzymie św. Polikarpa i św. Justyna, który tam napisał drugą swą Apologię, przyczynę swojej śmierci męczeńskiej, Martyrologium

pH?

W.!

sm

BPIl

mm

mm

J. L.

rzymskie, Raban Maur, Floras i inni mianują A-a męczennikiem, ale starożytni pisarze, jak św. Ireneusz, Euzebiusz, i św. Hieronim, nie wspominają o rodzaju jego śmierci. Mówią, że został pochowany w części katakumb, znanej później jako cmentarz Kaliksta, skąd zwłoki jego w r. 1604 wydobyte zostały i dane przez papieża Klemensa YITI księciu Aniołowi Janowi de Hohenems, który napisał w języku łacińskim żywot tego świętego. Ś. Anicet odbiera cześć szczególną w kościele Jezuitów w Monachium, gdzie, według Tillemonta, mają się znajdować jego relikwie, a mianowicie głowa („Encyklopedya kościelna”).

ÄSiiSSiSiliB

ĘBm

raUi

PSi

BlMiSlisi

Fig. 130. Ani crotophaga. (Klewcxojad).

Anicet-Bourgeois A u g u s t (*1806 w Paryżu — j- 1871), płodny dramaturg francuski, syn ubogich rodziców, rozpoczął zawód pisarski w 19-tym roku życia melodramatem „Gustave ou le Napolitain” (1825), którym odrazu prawie ustalił swoją wziętość na różnych scenach paryskich. To też poświęciwszy się wyłącznie dramaturgii, uprawiał ją z niezwykłem powodzeniem w różnych rodzajach, jakkolwiek pośpiech w tworzeniu nie pozwolił mu zdobyć się na dzieła trwałej wartości. Z pomiędzy dwustu przeszło sztuk jego, niektóre, jak np. komedye: „Les petites lâchetés”, „Le premier coup de canif”, „J’enlève ma femme”; wodewile: „Passe minuit”, „La joie de la maison”; dramaty: „La pauvre fille”, „Les fugitifs”, „Lartude” i t. d., były wystawiane po kilkaset razy. Zwłaszcza sztuki w tonie prostaczo-ludowym, jak np. „Les pilules du diable”, dotychczas trzymają się na scenach przedmiejskich. A. pisywał niekiedy do współki (z W. Ducan-gë’m, Villeneuve’m i innymi); A. Dumas, ojciec, korzystał z jego pomocy w dramatach: „Teresa”, „Angela” i „Katarzyna Howard”, i nawzajem dopomagał A-wi w dramacie: „La Vénicienne” i w komedyi: „Le mari de la veuve”.

Anicetta jest nazwą przyswojoną z języka francuskiego, nadaną likierowi, którego sposoby przygotowania są rozmaitemi. A-ę robią albo poddając odpędzeniu z alembika wodą rozcieńczony kilkodniowy naciąg spirytusowy mieszaniny ziół, złożonej z anyżu zwykłego, anyżu gwiazdkowego, kopru i koryandru, z małą domieszką niektórych ziół aromatycznych, i dobierając otrzymany dystylat odpowiednią ilością syropu, lub też aromatyzując mięszaninnę czystego spirytusu i syropu olejkiem anyżowym, rozpuszczonym w niewielkiej ilości spirytusu, z małym dodatkiem innych olejków aromatycznych. A-a, przygotowana pierwszym sposobem, używanym pospolicie we Francyi, jest lepszą i wykwintniejszą od przygotowanej drugim sposobem. Największego rozgłosu doznaje: A-a z Bordeaux i A-a holenderska.

Anicetus, niewolnik-pedagog, który miał sobie powierzone wychowanie Nerona; wyzwolony później, pozostał w otoczeniu cezara, a tak daleko posuwał swą usłużność, że stał się narzędziem zbrodni matkobójstwa. Jako naczelnik floty me-syńskiej, przygotował okręt z otwieraną klapą do zatopienia, lecz Agrypina ocaloną została; ostatecznie więc A. zamordować ją kazał mieczem (59 r. po Chr.). W r. 62 Neron, chcąc pozbyć się żony swojej, Oktawii, kazał A-owi uczynić fałszywe wyznanie, jako jest jej kochankiem. Oboje skazani zostali na wygnanie: Oktawia na wysepkę Pandatarię, A. na wyspę Sardynię, gdzie spędził resztę życia.

Anicetus, wyzwoleniec Polemona, króla Pontu, który oddał swe królestwo rzymianom. Niezadowolony z tej przemiany, Ä. wywołał rokosz przeciwko Wespazyanowi, biorąc stronę Wite-liusza w czasie wojny domowej, 69 r. po Chr. Pokonany, uciekł do króla Łazów, Sedocha, który go wydał rzymianom.

Aniczkin most i Aniczkin pałac, ob. Petersburg.

Aniczksw Wiktor (*1830 — -J-1887), ruski pisarz wojskowy, potomek starożytnej rodziny szlacheckiej, pochodzenia tatarskiego, od r. 1859 profesor akademii wojskowej w Petersburgu, oprócz wiciu drobniejszych artykułów, napisał: „MoHorpaadii BarpaMCKaro cpaaceHia” (1852) i „BoeHHO-HCTopu-uecme oqepKH KpwMCKoS 3Kcne,a;nn,in” 1855 — 56.

Aniela, czyli Angelina de Corbara (święta), założycielka i pierwsza przełożona generalna zgromadzenia zakonnic trzeciej reguły św. Franciszka (* 1377 w Monte Giove pod Orvietto — j 1435). Od lat najmłodszych odznaczając się pobożnością żarliwą, pragnęła poświęcić się na służbę Bogu, ale w piętnastym roku życia ojciec ją zmusił, aby zaślubiła hrabiego Civitellę; ten wszakże, ubłagany prośbami jej i łzami, uważał ją za siostrę, nie za małżonkę. W rok potem hrabia umarł, a wtedy Angelina wzięła habit zakonny i rozpoczęła swoje apostolstwo w Abruz-zach, nawracając grzesznych do Boga i zdobywając sobie coraz więcej naśladowniczek. Przedniej si obywatele kraju, widząc się przez swe cór-

przedtem wodę (cascatelle).

Anilina. Przez zastąpienie 1 atomu wodoru w benzolu grupą amidową, NH2ł otrzymujemy amidobenzol czyli feniliak, C₆H₅. NH₂, nazwany (Fritsche, 1841) A-ą od wyrazu „anil“, oznaczającego indygo, a to dlatego, że A. Ryła otrzymana po raz pierwszy przez Unverdorbena (1826) przy suchej dystylacyi indyga, a potem, między innymi, przygotował ją Fritsche przez ogrzewanie tegoż samego produktu z potażem gryzącym. A. "W. Hofmann zbadał dokładnie ten związek

ki opuszczonymi, pociągnęli ją przed trybunał jako „heretyczkę, włóczęgę, potępiającą sakrament małżeństwa”. Uniewinniona przez króla ne-apolitańskiego, Władysława II, rozpoczęła na nowo propagandę z powodzeniem tak wielkiem, iż król, dla złagodzenia gniewu panów, musiał ją skazać na banicyą, wraz z jej towarzyszkami. Wtedy hrabina Civitella, sprzedawszy dobra swoje, r. 1395 udała się do Foligno i postanowiła założyć tam zgromadzenie zakonnic trzeciej reguły św. Franciszka; dzięki opiece papieża, Bonifacego IX, w r. 1397 zamiar swój doprowadziła do skutku i we wzniesionym przez się klasztorze pod wezwaniem św. Anny, zamknęła się z jedenastu swemi towarzyszkami, które do zwykłych ślubów dodały ślub klauzury wiekuistej. Wkrótce powstał podobnyż drugi klasztor w Foligno, a zakon ten taką wziętość pozyskał, iż zczasem bardzo wiele miast włoskich, korzystając z upoważnienia papieża Marcina V, poszło za przykładem Foligno. A. de Corbara kanonizowaną została przez papieża Leona XII. Źródła: Helyot: „Histoire des ordres monastiques” 1714 — 1720. — Luo Wadding: „Annales ordinis Mino-rum”, Lyon i Rzym, 1628—1651.—Ludovico Ja-cobili: „Vita della beata Angelina”, 1659.

Aniela Merici, (święta), zwana gołąbką z ^a-lo, założycielka zgromadzenia Urszulinek (*1470 w Dezenzano nad jez. Garda — •{* ? 1540). Osierocona przez rodziców w wieku dziecięcym, wychowywała się pod opieką wuja, od którego uszła potajemnie wraz z siostrą, aby prowadzić życie pustelnicze. Siostra jej wkrótce zmarła, a wtedy ona, ulegając żądaniu opiekuna, powróciła do jego domu, ale zrzekła się d/.iedzictwa po rodzicach, poślubiła dobrowolne ubóstwo, przywdziała habit trzeciej reguły św. Franciska i całkiem się uczynkom miłosiernym oddała, opatrując chorych, wspomagając ubogich, pocieszając strapionych, wyjednywając przebaczenie winnym, do zgody nakłaniając zwaśnionych, do poprawy występnych, a szczególniej zajmując się nauczaniem dziatek. Zwiedziwszy Ziomię świętą i odbywszy pielgrzymkę do Rzymu na jubileusz, ogłoszony przez Klemensa XIII, osiadła w Brescii, gdzie w r. 1536 zawiązała towarzystwo 76 panien, pod opieką św. Urszuli, którego głównym celem była czynna miłość bliźniego, mianowicie zaś pielęgnowanie chorych i wychowywanie młodzieży żeńskiej. Od patronki swojej, św. Urszuli, zwały się one Urszulinkaini. nie prowadziły jednak życia klasztornego, każda mieszkała w domu swoim rodzinnym, lecz wszystkie uznawały za swą przewodniczkę św. Anielę. Dopiero po jej śmierci, r. 1544, papież Paweł III zatwierdził to zgromadzenie jako zakon. A. Alerici, beatyfikowana 1768 przez papieża Klemens « X, w r. 1807 przez Piusa VII w poczet świętych zaliczoną została.

Anieli? Tomasz, ob. Âla z linieli o.

Anielska Dolina ( Vallis Angelica), tuż pod osadą Kimbarówką, w gub. mińskiej, o ³/₄ mili od miasta powiatowego Mozyra, położona w prześlicznej miejscowości, między dwiema górami.

Wznoszą się tam mury dawnego kościoła św. Mi -chała z klasztorem Cystersek, których zgroma dzenie założył był r. 1744 opat Cystersów z Kim harówki, Benedykt Różański. U wjazdu z Owru-cza na A-ą Dolinę, po lewej stronie drogi, nieopo -dal klasztoru, sterczy samotna góra, 60 sążni wysoka, a tak okrągła, że wygląda jak mogiła sypana; lud miejscowy nazywa ją górą czarownic, które według niego tam przesiadują. Źródło: dzieło Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego.

Anielski doktor, ob. Tomasz z Akwinu.

Anielskie pozdrowienie, ob. Zdrowaś Ma-rya.

Aniene, V. Teverone, starożytny Ani o, Anienus, lewy dopływ Tybru, bierze początek na wschód od Tybru, z pod góry M. Viglio (2151 m.), płynie zrazu dolino podłużną w północno-zachodnim kierunku, następnie wyłamuje się doliną poprzeczną ku południowo-zachodowi i, ubiegłszy 110 km., wpada powyżej Rzymu do Tybru. W widłach, utworzonych przez obie te rzeki, leży historyczna góra święta rzymskich plebejów (Mons Sacer). Dolina i wogóle cały bieg Anienu należy do najpiękniejszych i najromantyczniejszych w środkowej Italii — to też zarówno starożytni Rzymianie, jak średniowieczni możnowład-cy, jak wreszcie i nowożytna arystokracya rodowa lub pieniężna, radzi spędzali tu lato — i ku temu celowi wznosili wspaniałe wille, zamki, pałace, ogrody etc. Szczególniej zasługuje na uwagę słynne Tivoli, starożytny Tibur. Aniene przypływa tu spokojnie, ale na północnym krańcu miasta, tam, gdzie na skalistym wyłomie wznoszą się ruiny świątyni Westy czyli Tyburtyń-skiej Sy billi, rzeka rzuca się nagle w głęboką rozpadlinę, a z tej w dalszym wodospadzie do tak zwanej groty Neptuna. Wszakże najciekawsza ta część rzeki uległa obecnie ważnej zmianie—albowiem papież Leon XII, dla ochrony mieszkańców od niszczących ich powodzi, polecił w roku 1837 koryto rzeki skierować na prawo ku wielkim wodospadom (Gran Cascata), a wkrótce potem grota Neptuna całkowicie się zapadła (1843 r.). A. jest dość zasobny w wodę, korzystają też z tego mieszkańcy i używają taniego motoru do celów przemysłowych; czynią to, odprowadzając wodę booznemi ramionami w kierunku największego spadku i, wytwarzając sztuczne wodospady, otrzymują siłę gotową. Takiemi są naprzykłacl liczne kaskady w okolicach dawnej willi Mecenasa, powracające głównej rzece zabraną jej

And. S.

£70

w 1843 r. i dał przez to pierwsze podstawy jednej z bardzo ważnych obecnie gałęzi przemysłu chemicznego. A. znajduje się w małej ilości w niektórych produktach suchej dystylacyi, np. w smole z węgla kamiennego i w t. zw. oleju zwierzęcym, powstającym przez dystylacyę kości, rogów, kopyt i t. d. Na wielką skalę otrzymuje się wyłącznie przez redukcyę nitrobenzolu (ob.). W tym celu 500 Gzęści na wagę nitrobenzolu umieszcza się w cylindrze z żelaza lanego, zaopatrzonym w mieszadło, tak urządzone, że służy zarazem za rurę doprowadzającą parę wodną, dodaje się 50 cz. na wagę stężonego kwasu solnego, 2 >0 cz. na w. wody i dosypuje się małemi porcyami 500 cz. na w. opiłek lub hebl owin surowcowych. Przemiana odbywa się według równań:

W⁵⁰

<D

zasa-

wo

Anilinowe

3 F + 6    Cl = 3 Fe Cl₂ + 6 H,

C₆ H₅ 0₂ +    H = C₆ H₅ NH₂ -F 2 H₂ O.

nitrobimzol    aniliua

W praktyce wystarcza i bywa używana daleko mniejsza ilość kwasu solnego, aniżeli wskazuje pierwsze z podanych równań. Chlorek żelaza bowiem z nitrobenzolem i wodą daje wodan żelaza i chlorowodan aniliny, który znowu łatwo dyssocyjuje się na anilinę i kwas solny. Należy też unikać nadmiaru ciał' redukujących, ponieważ gotowa A. może zostać przez nie zredukowana na benzol. .leżeli nitrobęnzol został przygotowany nie z czystego benzolu, ale z mieszaniny tego węglowodoru z toluolem, to obok A-ny tworzy się ortotoluidynaiparatoluidyna, homologiczne zA-ąza-sady, pochodzące od toluolu. Produkt otrzymuje wtedy techniczną nazwę oleju a-owego czerwonego, gdy czysta A., rzadziej w fabrykach pi/.ygo-towywana, zwie się olejem a-ym błękitnym. Po dokonaniu przemiany, wskazanej przez drugie z powyższych równań, produkt zostaje zalkalizo-wany wapnem i odpędzony z cylindra za pomocą przegrzanej pary wodnej, a w dystylacie A. odłącza się od wody i poddaje raz jeszcze dystylacyi. Chemicznie czysta A. jest cieczą cokolwiek cięższą od wody (c. wł. 1,036 przy 0°), z p. wrz. 183°C, bezbarwną, lecz żółknącą i brunatniejącą w powietrzu. W wodzie rozpuszcza się skąpo, lecz w sobie rozpuszcza doskonale mnóstwo ciał trudnych do rozpuszczenia. Ma zapach swoisty, nieprzypominający amoniaku, smak ostry. Jest trująca i w postaci pary powoduje objawy zbliżone do zaczadzenia. Na lakmus nie wywiera działania. Z kwasami łączy się tak, jak wszystkie amoniaki (ob.), dając sole obdarzone odczynem kwaśnym. A. należy do ciał najlepiej zbadanych we względzie fizycznym i chemicznym i dlatego bywa używana w pracowniach naukowych za jedno z ciał pomocniczych przy badaniach. Głownem jej zastosowaniem jest fabryka-cya barwników anilinowych (ob.). A. łatwo ulega rozmaitym przemianom chemicznym i przeto w pracowniach oraz fabrykach chemicznych jest ciałem macierzystem dla wielkiej liczby przetworów organicznych. Z pomiędzy produktów zastą-ienia należy wymienić szereg z ciał, wanych wo-barwnikr

gole ani lidami, które powstają przez zastąpienie wodoru w grupie NH₂ przez różne grupy atomowe. Anilidy są zasadowe, kiedy grupa zastępująca wodór ma charakter obojętny lub dowy i kwasowe—gdy grupa ta pochodzi od kwasu. W tej gromadzie związków wymienimy mety-loanilinę, C₆ Hä. NFL (CH;î), ciało ważne w fa-brykacyi barwników, równie ważną w tym samym przemyśle dwumetyloanilinę* C₆ H-. N (OH₃)₂, a z anilidów kwasowych—acetanilid, CG H₅. NH (C₂ H; O), znajdujący zastosowanie lekarskie pod nazwiskiem antyfebryny. Do anilidów także zaliczyć wypada dwufeniliak, C₆ H₅. NH (C₆ H₅), ciało krystaliczne z przyjemnym zapachem, którego roztwór w stężonym kwasie siarczanym barwi się niebiesko w obecności najmniejszych śladów kwasu azotnego i jego soli i używa się jako bardzo czuły odczynnik na te ciała. Dwufeniliak jest także materyałcm do otrzymywania barwników, jak np. błękitu metylenowego, błękitu feni-lenowego, zieleni dwumetylofenilenowej i innych. Innego rodzaju produkty zastąpienia tworzą się kiedy grupa zastępująca wchodzi na miejsce wodoru fenilowego w A. Z ciał tutaj należących wspomnimy trzy izomeryczne nitroaniliny, C₆ H4 (N0₂) NH₂. Podobnemi co do swej genezy są ho-mologi aniliny, powstające przy zastąpieniu wodoru fenilowego przez alkile. Pierwsze miejsce w ich rzędzie zajmują trzy izomeryczne toluidyny: ortometyloanilina, C₆ H₄ (GH₃) NH₂ (1,2), metametyloanilina, C₆ H₄ (0H₃) NH₂ (1,3) i pa-rametyloanilina, Cfi II₄ (GH:1) NH₂ (1,4). Przy fabrycznem otrzymywaniu aniliny, kiedy za punkt wyjścia został użyty nie czysty benzol, ale mię-szanina jego z toluolem i z wyższemi jeszcze ho-mologami benzolu, wszystkie te ciała ulegają przemianom jednakowym i otrzymany „olej anilinowy”, obok aniliny, zawiera orto i paratolui-dynę, małe ilości metatoluidyny, a nadto ksyli-dyny czyli dwumetylofenilijaki, kumidyny czyli trójinetylobenzole i t. d. Na innych drogach otrzymujemy też w pracowniach etylo-, propilo-, kwartylofeniliaki i wogóle produkty zastąpienia wodoru fenilowego w anilinie przez wszelkie alkile. Ciała te okazują zupełne podobieństwo do A-By we wszystkich własnościach chemicznych. ZłL Anilinowe barwniki. Materyałem, z którego Otrzymujemy bardzo znaczną liczbę ciał pięknie zabarwionych i barwiących włókna roślinne, oraz zwierzęce, jest anilina. Ponieważ anilinę przygotowujemy z nitrobenzolu, ten zaś — z benzolu, który jest jedną z części składowych smoły, tworzącej się przy suchej dystylacyi węgla kamiennego, przeto B. A- zaliczyć wypada do obszerniejszej gromady barwników z węgla kamiennego czyli B. smołowych. Historya tych ciał zaczyna się od czasów bardzo niedawnych. W J859 roku Jakób Natanson pierwszy spostrzegł przypadko-tworzente się fuksyny, spostrzeżenia tego jednak nie wyzyskał. Równocześnie Perkin w Anglii, a w trzy lata później Yerguin w Lyonie, bliżej badać zaczęli tworzenie się czerwonych barwników z aniliny surowej i ostatni zaczął

przygotowywać fabrycznie fuksynę, kładąc tym sposobem podwaliny nowego, a ważnego przemysłu. Rok 1863 przyniósł z sobą ważny zwrot w powstającej gałęzi techniki, w roku tym. bowiem A. W. Hofman odkrył błękit i fiolet anilinowy, oraz dowiódł, że znane podówczas B. A. po-i chodzą od wspólnego ciała pierwotnego, zbadanego przezeń dokładnie i nazwanego rozaniliną. Od tej chwili postęp na drodze wytwarzania coraz nowych ciał barwnych nazwać można bezprzykładnym. Jednocześnie z anilinowemi, odkrywane w coraz większej liczbie barwniki antracenowe, naftalinowe,. fenolowe, nitrowe i azowe, wyparły, rzec można, a przynajmniej strąciły na trzeciorzędne stanowisko przeważną większość ciał barwiących, dobywanych ze świata roślinnego. Plantacye marzanny dziś już nie istnieją, szafranu i koszenilli nikt nie hoduje, zbieranie orselii i innych porostów ma bardzo ograniczone znaczenie. Można powiedzieć, że jedno tylko indygo, choć już od lat kilku otrzymane sztucznie z produktów, pochodzących z węgla kamiennego, dotychczas jeszcze łatwiej i taniej wyrabia się w pracowni przyrody, aniżeli w naszych labora-toryacb. Taka szybka zmiana warunków produk-cyi nie mogła zostać bez wpływów, sięgających głębiej i szerzej, aniżeli wydać się może na pierwszy rzut oka. Przedewszystkiem, zamiast dawniejszych kilkudziesięciu barwników, których pro-dukcya była ograniczona przez warunki klimatu i gleby, dziś mamy niezmiernie wiele, niemniej jak 2000 w chwili obecnej, rozmaitych barwników, które możemy wyrabiać w kaźdem miejscu i każdej .porze. Materyał pierwotny jest nadzwyczaj tani i wyrabiany w ogromnych ilościach, jako odpadek fabryk gazu oświetlającego i zakładów koksujących węgiel kamienny. Farbiarstwo zatem rozporządza tysiącami tanich barw i odcieni, .poprzednio wcale nieznanych, albo też osiąganych w sposób trudny i kosztowny. Rozpowszechnienie tych barw musiało wpłynąć na skalę pojęć estetycznych lndzkości, spopularyzowanie zaś wiadomości o wysokich tryumfach nauki, których wyrazem są barwniki sztuczne, w dosadny sposób przemówiło za praktycznem znaczeniem badań naukowych. Nakoniec i to zaznaczyć wypada, że świetne powodzenie tych badań było też niejednokrotnie ich bodźcem. Wytworzył się wreszcie nowy typ zakładów przemysłowych, których kierownikami być muszą ludzie z Wysokiem przygotowaniem teoretycznein, siłą rzeczy zmuszeni do ciągłego posuwania naprzód badań naukowych, od których zależy powodzenie ich pracy. Sama np. fabryka B. A. Meistra, Luciusa i Brii-ninga zatrudnia około 50 chemików z wykształceniem uni wersy teckiem. Wartość barwników z węgla kamiennego, wyprodukowanych w Europie w r. 1882, była oceniona na sumę około 120 milionów franków. W tern miejscu opiszemy tylko typowe związki, pochodzące od rozaniliny, które są B A. w ściślejszem znaczeniu słowa. Czysta rozanilina jest ciałem krystalicznem, bezbar-wnem, ale pod wpływem powietrza przybiera barwę czerwoną. Jest ona zasadą trójkwasową, dość silną, tworzy jednak najłatwiej sole z 1-ą cząstecz ką kwasów jednozasadowych, a nawet sule wyższego nasycenia są tak nietrwałe, że rozkładają się pod działaniem wody na sól jednokwasową i kwas wolny. iSole jednokwasowe rozaniliny w stanie krystalicznym mają barwę zieloną z połyskiem metalicznym, jak pokrywy skrzydłowe kuntaryd, w roztworach zaś — wspaniale czerwoną. Skład rozaniliny odpowiada wzorowi C₂₀ H₂₁ N₃0, bu dowa zaś tego ciała, wyświetlona przez brać Fischerów w 1878 r., pozwala odnieść je do wę glowodoru trójfenilometanu, którego jest metylo trójamidokarbinolem. Takie pojęcie o budowie rozaniliny daje się wyrazić przez wzór:

/C₆ H₄ nh2 C (OH)—0₆ H₄ NH₂

\c₆ H₃ (0H₃) NH₂;

w którym nadto przyjmujemy na zasadzie faktów, że wszystkie trzy grupy NH₂ względem reszty metanowej, C (OH), znajdują się w położeniu para. Tworzenie się soli rozaniliny przedstawia tę osobliwość, w porównaniu z tworzeniem soli amoniaków złożonych wogóle, że tu wydziela się cząsteczka wody i następuje związanie węgla metanowego z jednym z atomów azotu. Chlorowo-dan rozaniliny np. posiada budowę:

/o. h₄ nh₂

C-Cg H₄ NH.,

\CG H₃ (CHi) NH . HOL Jak widać z powyższych wzorów, do utworzenia się rozaniliny potrzebna jest między innemi grupa metylowa, CH₃, której w anilinie niema, lecz która znajduje się w toluidynie. Ztąd rozanilina nie tworzy się z chemicznie czystej aniliny, ale tyłko z oleju anilinowego, zawierającego w sobio znaczną ilość toluidyny. Podobną do rozaniliny budowę posiadają jeszcze: pararozanilina, C₁₉ H N₃0, leukanilina, C₂₀ H₂₁ N₃ i paraleukanilma, C₁₉ H₁₉ N₃, które wszystkie tworzą się z aniliny i są ciałami macierzystemi różnych B. A , na równi z samą rozaniliną. Idąc drogą pochodzenia tych ciał jednych z drugich i stopniowej kornpli-kacyi składu, zacząć wypada opis B. A. od fuksyny. Pod tein nazwiskiem przemysł zna kilka jednokwasowych soli rozaniliny, a przedewszystkiem jej cklorowodan. Ciało to otrzymuje się z mieszaniny, zawierającej mniej więcej róv\ne ilości cząsteczek aniliny, ortotoluidyny i parało-luidyny, którą przedewszystkiem poddaje się słabemu utlenieniu. Jako środki utleniające, z mnóstwa ciał, które służyćby tu mogły, w technice bywają używane tylko pięciotlenek arsenu As₂kO:, i nitrobenzol UG . N"0₂. Pierwsze z tych cia), wprowadzone dawniej, ma dotychczas obszerniejsze zastosowanie, pomimo, że sam wyrób barwnika i dalsze jego użycie grozi niebezpieczeństwem z powodu wysoce trujących własności powstającego przy przemianie trójtlenku arsenu, czyli arszeniku białego. Ażeby tą metodą otrzymać fuksynę, w kotle żelaznym emaliowanym umieszczają 500 kg oleju anilinowego czerwonego i około 700 kg syropowatego roztworu pięciotlenku

arsenu. Mieszaninę ogrzewają mniej więcej do 180° C., przyczem dystyluje się woda, a w znacznej części i zasady. Kiedy próba wyjęta ze stopionej masy okazuje barwę właściwą, przerywają ogrzewanie, przez orlpowitdni otwór w kotle wypuszczają masę do murowanego zbiornika i, po ostygnięciu, rozbijają na proszek. Ta czynność jest bardzo niebezpieczna dla robotników, ponieważ skutkiem odtlenienia pięciotlenku arsenu na trójtlenek, masa zawiera znaczną ilość tego ostatniego i unoszący się przy rozbijaniu pył jest nadzwyczaj trujący. Masa zawiera przeważnie arsenian rozaniliny, a oprócz tego kilka barwników, jak cbryzanilinę, indulinę, wiolanilinę, raauwanilinę i inne, oraz żywicowate ciało nieznanej natury. Z rozdrobnionej masy arsenian rozaniliny wydobywa się przez ogrzewanie pod ciśnieniem z wodą i do sklarowanego gorącego roztworu dodaje się soli kuchennej i kwasu solnego. Przy stygnięciu wydziela się chlorowodan rozaniliny w kryształach. Metoda, polegająca na utlenieniu oleju anilinowego za pomocą nitroben-zolu, wprowadzona przez Coupier’a, jest nieco trudniejsza i daje mniej korzystne co do ilości rezultaty, ma jednak tę wyższość, że unika się przy niej szkodliwych przetworów arsenowych.

dowych pararozaniliny i dalsze działanie środków wprowadzających metyl już miejsca mieć nie może. Chlorek, bromek lub jodek metylu mogą jednak w całości przyłączać się do fioletu, lecz wtedy zabarwienie zmienia się znowu, przeskakując z fioletu do zieleni. Produkt przyłączenia 1 ej cząsteczki chlorku metylu do fioletu kryształowego jest zielenią metylową. Inne rodniki organiczne działają na barwy tych związków w sposób odpowiedni. Tak fenil, zastępując wodór w rozanilinie, daje związki coraz wyraźniej niebieskie, aż nakoniec, przy wprowadzeniu trzech grup fenilowych, powstaje wspaniały błękit anilinowy. Wzmiankowałem w powyższym opisie tylko typowe B. A., stanowiące jakby punkty wytyczne w ogromnym tych ciał szeregu. Przejść, odmian, jest tu mnóstwo. Wspomnę jeszcze, że , wszystkie te ciała, za wprowadzeniem do ich składu grupy sulfonowej, przechodzą w związki rozpuszczalne w wodzie i stanowiące również barwniki. Błękit alkaliczny, fuksyna S czyli fuksyna kwaśna, fiolet kwaśny, zieleń kwaśna, są przedstawicielami takich właśnie związków sulfonowych.—Na tem jednak nie kończy się gromada B. A., gdyż protoplastę rozaniliny, trójfenilo-metan, odnaleźć możemy w wielu jeszcze innych szeregach ciał barwiących, ważnych we współcze-snem farbiarstwie. Tak np. gromada barwników aurynowych ma za przedstawiciela aury nę z budową:

/C₆ H₄. OH C—C₆ H₄. OH \C₆ H

a gromada ftalein, pochodząca od ftalofenonu, jest również ściśle spokrewniona z tym samym węglowodorem. W i'zeczy samej budowa ftalofenonu wyraża się przez wzór:

/C₆ H₅

0-ce h₅

\CG H

W takim samym kotle, jak do popizednio opisanej fabrykacyi, umieszcza się 100 kg oleju anilinowego w ²/₃ zobojętnionego kwasem solnym i dodaje się 40 kg nitrobenzolu i 3 kg opiłek żelaznych. Tlen z grupy nitrowej przechodzi tu naprzód na żelazo, a dalej, przy powstawaniu chlorku żelaza, służy do utlenienia oleju anilinowego. Operacya odbywa się przy tej samej temperaturze, co i z mieszaniną arsenową, i dalsze postępowanie z otrzymaną masą jest takież samo.

CO

Z i.

1 tutaj również powstają takie same produkty poboczne. Fuksyna — a pod tą nazwą rozumiemy chlorowodan rozaniliny, rzadziej octan, a jeszcze rzadziej azotan tej zasady — używa się do barwienia jedwabiu i wełny, które przyjmują ten barwnik z roztworu obojętnego i bez pośrednictwa bejcy, a także do barwienia papieru, skór, lakierów, nawet win i likworów. Włókna roślinne zatrzymują barwnik tylko przy pośrednictwie bejcy garbnikowej i antymonowej. Barwa nie Przez zastąpienie wodorów w tyra związku hidro-puszcza w praniu, ale blaknie naświetle. Oprócz ksylami lub giupami amidowemi, a dalej z'lasz-wspaniałego odcienia, zaletą fuksyny jest jej nad- cza przez działanie fenolów, powstają t. zw. fta-zwyczajna siła barwiąca. Ciało to w istocie przy- leiny, do których gromady zaliczamy znane taczają w podręcznikach fizyki jako materyał, z cudownych odcieni, a nieraz i osobliwszych wła-który naocznie przekonać nas może o niesłycha- sności optycznych ciała, jak fiworesceina, różne me daleko idącej podzielności materyi, gdyż bar- eozyny, rodamina, ceruleiua i wiele innych. Rów-wa jego jest widoczną dla oka nawet w roztwo- nie wyraźnie spokrewnioną gromadę stanowi jesz-rach zawierających milionowe części. Jeżeli teraz cze gromada zieleni malachitowej, pocho-w rozanilinie albo pararozanilinie, na miejsce ato- dząca od dwuamidotrójlcnilometanu. mów wodoru, wprowadzać będziemy grupy mety- Anilizm (właśc. Ani lin izm), tak nazywamy lowe, CH₃, to otrzymamy nowe, bardziej złożone zatrucie parą barwika, zw. aniliną. Szkodliwe zasady, których sole okazują odcień fioletowy, działanie to występuje u robotników w zakładach coraz wyraźniejszy, w miarę im więcej wprowa- farbierskich i fabrykach aniliny, przy zaniedkadziliśmy grup metylowych. Tak np. fiolet kry- niu przewietrzania, a objawia się naruszeniem ształowy i wogóle fiolety anilinowe są sola- czynności serca (zrazu podrażnieniem, następnie mi sześciometylopararozaniliny. Tu grupy Cïï₃ osłabieniem ruchów jego), co doświadczenia, na znajdują się wszystkie na miejscu wodorów ami- zwierzętach dokonywane, stwierdziły; śmierć na-

Dr. }j.

nazwa

zno-z n a-

wu

me

A'

stępuje wskutek porażenia serca. Zatrucie występuje w formie ostrej i przewłocznej, względnie do krótko lub długo działającej trucizny. Przy lżejszem działaniu pary barwika, u świeżego robotnika, powstaje ostre zatrucie, pospolicie w porze letniej, i oznacza się przede-wszystkiem zabarwieniem ust, uszu, nosa na niebiesko, bez żadnych dolegliwości. Jeżeli działanie to przedłuża się, albo pary są silniejsze, pojawia się osłabienie, zawrót głowy, trudność oddychania, niepewność w chodzie, nudności, czasem bolesne i trudne oddawanie moczu. W rzadkich tylko wypadkach, u nieostrożnych robotników, przy niedbalstwie zarządu, występuje nagle utrata przytomności, poczem wymioty, ból głowy z ciężkim upadkiem sił na dłuższy czas. Zatrucie chroniczne, po kilkoletniem wystawianiu się na działanie szkodliwości, cechuje się rzeczonem trwałem zabarwieniem ust, uszu, przypadłościami nieżytu żołądka, ogólną niemocą; przy wyższym stopniu zatrucia—objawami nerwowemi. —Najważniejszym i najskuteczniejszym środkiem ochronnym od zatrucia jest przestrzeganie dokładnego przewietrzania zakładu, dbałość ciągła o dostateczny dowóz świeżego powietrza; przy pierwszych znakach działania szkodliwości na robotnika, usunięcie go od zatrudnienia; w nagłem zatruciu: wyniesienie chorego na wolne powietrze, oblewanie zimną wodą, podanie środków analeptycznych (ob.); spirytusowe środki okazują się tu szko-dliwemi; w wypadkach zatrucia przewłocznego dobrze służy używanie soli karlsbadzkiej przez dłuższy czas.

Animalizacya, t. j. uzwierzęcenie, oznacza w fi-zyologii przeobrażanie pokarmów we własną sub-stancyę zwierzęcia, które się niemi żywi, zatem toż samo, co asymilacya, upodobnienie.—W technologii napajanie materyj dziurkowatych ciałami pochodzenia, zwierzęcego.

Anime. Żywica wonna, siarczysto-źółta, otrzymywana z nacięć, poczynionych w pniu drzewa z rodzaju Hymenea. Rozróżniają Anime prawdziwą, otrzymywaną z gatunku H. Courbarïl L., rosnącego w Ameryce południowej, i Anime zachodnią, pochodzącą z gatunków H. Martiana Hayne. i H. Stilbocarpa Hayne, rosnących w Brazylii. Żywica Anime używa się do pokostów i jako kadzidło w cierpieniach kataralnych. ³- A

Animistyczna szkoła, czyli te ory a lekarska Wśród żarliwej walki, toczącej się przez cały wiek XVIT-ty w lecznictwie pomiędzy zwolennikami teoryi jatrofizycznej i jatrochernicznej, z których pierwszej bronili: Borelli, Bellini, Wil. Cole, a drugiej: van Helmont i De le Böe Syl-viusz, pomiędzy którymi staje poważny przedstawiciel nauki H.ipokrata, T. Sydenham, występuje na początku XVBI wieku trzech znakomitych i głośnych lekarzy: Boerhaave w Lejdzie, Grz. Ernest Stahl i Fryd. Hoffmann (obydwa w Halli), jednocześnie dla nadania nauce całkiem innych kierunków. Boerhaave zajmuje pośrednie niejako stanowisko pomiędzy róźnorodnemi obozami, zwracając się głównie ku medycynie prak

Encyklopedya Powszechna ilustr. T. 111.

tycznej i przyznając, że zrozumienie pierwotnego źródła życia, resp. ruchu, przechodzi zakres umysłu naszego, jest zresztą zbyteczne, gdyż dokładne poznanie budowy człowieka i jego funkcyj wystarcza dla lekarza. Fr. Hoffmann chwyta się pierwiastku dynamicznego (eter), jako głównego działacza biologicznego, i buduje na tej zasadzie system, dla lekarza bardzo prosty i wygodny, niezmiernie szybko i daleko się rozpowszechniający. Przeciwko tym dwom kierunkom współczesnym, a właściwie teoryom jatrofizycznym i chemicznym, powstaje, głęboko wprawdzie myślący i uczony, ale zawiłego umysłu, do metafizyki i speku-lacyi skłonny, przytem dumny i zarozumiały, prof. G. Stahl (ob.), z postanowieniem utworzenia nowej, w całość zaokrąglonej teoryi („The-oria medica vera” etc., 1708). Rzekomy ten reformator wychodzi z przekonania, że teorye fizyczne i chemiczne nie zdołają wyjaśnić źródła czynności życiowych, a zrozumienie tego jest podstawą wiedzy lekarskiej, której nie daje nauka anatomii (jest więc ta niepotrzebną). Zastanawia się przeto nad przyczyną: dlaczego ciało, skłonne do rozpadu, nie psuje się i nie ulega gniciu za życia? a po długiem, niezawsze zrozumiałem, czysto teoretycznem rozumowaniu, po-plątanem pojęciami teleologicznemi i teologiczne-mi, uznaje za przyczynę zachowania ciała wobec szkodliwości zewnętrznych—d u s z ę {anima —skąd teoryi animistycznej). Jakkolwiek to samo stanowisko w życiu człowieka wyznaczał Paracels i v. Helmont (ob.) Archeuszowi, Willis— duszy zwierzęcej {anima brutorum) i tuż przed autorem wygłaszał to samo zdanie Perrault („Essays de physique”, 1688), uważa się Stahl za twórcę nowej szkoły. Jest ona o tyle nową, ile że Stahl przypisuje duszy rozległe przeznaczenie, a nie określa jej stanowczo, czyli raczej określa ją rozmaicie, w końcu zaś dzieła prawie zupełnie ją pomija. „Dusza” StahTa wytwarza ciało dla swoich celów, utrzymuje ruchy jego i kieruje niemi wedle posiadanych przez nią znajomości warunków, do odbywania czynności potrzebnych; organa ciała żyją przez duszę i dla duszy; życie służy wyłącznie do spełnienia celów, przez duszę wytkniętych; ciało nie żyje, tylko jest ożywione siłami duszy. Ale co jest owa dusza? Raz przedstawia ją autor jako pierwiastek, świadomy siebie i czynności, myślący i rządzący {ratiocina-tio), drugi raz—jako przywiązaną do mechanicz nych własności ciała, nie wolną, tak, że stosunki ciała przenoszą się na duszę; innym razem identyfikuje ją, zgodnie z Newton’em, turą starożytnych (płiysis). Nadto, ponieważ — mówi—ruch jest podzielny, więc i dusza, siła poruszająca, może być także podzielną. Nerwy stanowią organ pośreduiczący pomiędzy du ;zą a światem. Krążenie krwi jest głównem narzędziem duszy; od^krążenia zawisł temperament, a dusza przyzwyczaja się do typu krążenia; poniewai zaś samo krążenie do wytłómaczema zjawisk wystarcza, przyjmuje więc autor pojęcie „tonus” jako wypadek własności tkanek (schodzi na teo-

Animizm — Animuccia.

NO

ryę fizyczną). W patologii błąka się autor nie ścisłych anatomicznych badaniach Bichat’a (ob.) miłosiernie: choroba jest zbiorem poruszeń, przez opartej.    Dr Ł

nej był znany lekarz, Georg Ernest Stahl (1660 —1734). Teorya jego, ze względu na silny wpływ jej na współczesnych mu lekarzy i filozofów, oraz na spór, jaki wywołała pomiędzy jej twórcą a Leibnitzem, ma także znaczenie i w rozwoju historyi filozofii Rozgłos, jaki w swoim czasie miał animizm Stahla, złączył termin A. z nazwiskiem tego uczonego. Jego teorya animistyczna, prócz tego, znaną jest i pod nazwą Stahlianizmu (ob.). Termin A n mis mus w ostatnich czasach zastosowanym zo>t;ił t kże i w dziedzinie etnologii, a mianowicie do oznaczania wiary w duchy i upiory, zwłaszcza przy charakteryzowaniu wierzeń ludów niecywilizowanych. Na polu tern zastosował go pierwszy E. Tylor („Primitiv Culture”, 1871). — Porów. W. VVundt: „Grundzüge der physiologischen Psychologie” (Lipsk, 1887, T. II, str. 538—40).— Lasègue: „De Stahl et de sa doctrine médicale” (Paryż, 1846). — Fr. Rouiller: „Du principe vital et de l’âme pensante” (Paryż, 1863). — Albert Lemoine: „Le Vitalisme et l’Animisme de Stahl”

s. s.

duszę wywołanych, dla uchylenia skutków szko- Animizm {<animismus, od anima), oznacza dliwości; gdzieindziej znowu utrzymuje, że choro- w filozofii teoryę, albo właściwiej hypotezę mena jest ruchem, przeciwnym celowi utrzymania tafizyczną, podług której dusza jest pierwiast-życia. Istotą więc choroby i objawów jej raz bywa kiem życia. Twierdzenie to, albo domniema-dusza, to znów tonus. Różnica pomiędzy choro- nie, opiera się głównie na przekonaniu ołączuo-bami ostremi i przewłocznemi zależy od stopnia ści zjawisk psychicznych ze zjawiskami życia energii, przez duszę rozwiniętej dla ocalenia ży- w ogóle. Taki pogląd na życie spotyka się w hi-cia; czasem jednak dusza błędnie pojmuje stan storyi filozofii pośród najdawniejszych szkół, ciała, ulega czasem obawie, opieszałości lub roz- I tak: w Grecyi animizm jest niemal rówieśni-paczy i wywołuje wtedy zbyt słabe lub gwałto- kiem materyalizmu, z którym w pierwotnej fazie wne działanie, gorączkę niepomierną, która, zda- jego rozwoju, to jest w fazie dualistycznego poj-niem Stahî’a, nie pojawia się u zwierząt mowania materyi, łączył się konsekwentnie. Okre-(dla braku duszy!). W dreszczu trwożliwa du- sienie duszy, jakie dał Arystoteles, to jest jako sza cofa krew do wnętrza z pomocą ruchów to- „pierwszej entelechii żyjącego organizmu” („De nieznycb, których wyższy stopień stanowi kurcze, Anima”. Rs. Il, Rozd. I), było jakby kanonem, a ostatnie, rozpaczliwe wysilenie duszy dla ocalę- na którym opierały się najrozmaitsze odcienia nia życia, objawia się konwulsyami. Jeżeli zaś teoryj animistycznych, nietylko w starożytności, choroba zniszczy ciało całkowicie, że żyć nie mo- ale w wiekach średnich, a nawet i w czasach że, wówczas dusza przypomina sobie inne, lepsze nowszych. W filozofii, bezwzględny A. rzadko życie za światem, do którego dąży (śmierć).—Naj- występuje jako odrębna, oryginalna i w system at częstszą przyczyną chorób jest pełnokrwistość ujęta teorya; najczęściej skłania się A. do ogól-w jamie brzusznej, którą dusza usuwa przez krwo- nego poglądu spirytualistycznego, albo materya-toki (miesięczne u niewiast, odpowiednie temu listycznego. Najwyraźniej za to zarysowuje się hemoroidalne u mężczyzn); skażenia krwi animi- A. w teoryach mistyków (Paracelsus). W fizyo-ntyczna teorya nie przyjmuje (p. Stahl: „De pa logii A. ostatnią rolę odegrał podczas znanego thologia salsa et falsa”). Niejasna teorya ani- sporu naukowego w łonie ewolucyonistów, pomię-mistyczna, ogólnikowa, zaprowadziła jednak au- dzy animalkulistami czyi', spermatystami tora do rozumnej zasady terapeutycznej -leczenia i owulistami. W miarę rozwoju fizyologii, A. chorób małym zasobem środków (rozwalniających, wyrugowanym został z jej szranków, ustąpił on podniecających i upustem krwi); opium wykluczo- miejsca Witalizmowi (ob. ten termin). W hi ne z farmakologii, podobnie i china, z powodu storyi medycyny twórcą nowej teoryi animistycz szkodliwości ich dla duszy(!). Najswobodniej rozwija twórca An. szk. skrzydła fantazyi w psy-chiatryi, w której jednak w dziale terapeutycznym podaje trafne prawidła leczenia chorych, przeważnie drogą psychiczną. — Ciężki i ciemny styl Stahl’a odstraszał od czytania dzieł jego; rozpo-wszech’ fenie pojęć materyalistycznyeh stało na zawadzie zrozumieniu metafizycznych zdań, za czern poszło, że teorya Stahl’a mało zjednała sobie bezwzględnych stronników, do jakich zaliczają się: Goschwitz, Gohl, Nenter, Juncker; waż-mejsi przecież są ci, którzy, wybierając pewne z teoryi tej pojęcia i zdania, obrabiali je na swój sposób, z pożytkiem dla nauki, jako: Aug. Un-zer („Grundriss eines Lehrgebäudes von d. öinn-lichkeit” etc., 1768), E. Platner, R. Whytt („An essay on the vital and other involuntary motions of animals”, 1751); w rzędzie przeciwników główne miejsce zajmują: Leibnitz („Animadversio-nes circa assert, theoriae med. verae Stahlii”) i Fr. Hoffmann. W historyi medycyny ma teorya animistyczna tę prawdziwą zasługę, że wprowadza pojęcie żywotnej jedności w organizmie, (Paryż, 1864).

kierunek objaśniania czynności życiowych docho- Animuccia Giovanni (* we Florencyi około dzeniem samego organizmu i sił jego, że wre- 1500 — j* w Rzymie około 1571 roku), je-szcie, przeniesiona przez Sauvages’a (ob ) do den z największych kompozytorów muzycznych Montpellier, zasłużonego przez uprawę trzeźwej : staro-włoskich, uczeń Goudiinela, a współko-medycyny Hipokrata, tam, pracami znakomitych ! lega wielkiego Palestryny i Nanini’ego; od ro uczonych (Bordeu, Barthez, Pinel), utorowała i ku 1555 do 1571 — kapelmistrz muzyki pa-drogę do utworzenia teoryi Witalis tycznej, na pieskiej w kościele św. 1'iotra. Czyniąc zadość

A. Pol.

raz znowu

życzeniu Filipa de Neri, słynnego wówczas kompozytora, który około 1551 r. założył w Rzymie towarzystwo śpiewackie w celu wykonywania pewnego rodzaju dramatów muzycznych (zwanych „Lamii”), opiewających cuda świętych, napisał A. muzykę do tych dramatów, na chóry czterogłosowe, przeplatane śpiewami solowemi. Tym sposobem dał początek szerokiej formie muzycznej, zwanej odtąd oratorium. Pierwsza w tym rodzaju kompozycya A. wyszła w 1565, druga — 1570. Posiadają one wysoką wartość, równie jak wiele innych dzieł jego, np. kilka tomów madrygałów na 4 i 6 głosów, motettów, hymnów, mszy, magnificat i t. p.

Anio, oh. Ani ane.

Anioł, podług wierzeń żydów, chrześcian i mahometan, istota nadludzka, posłannik Boga. Nazwa nasza jest przekształceniem wyrazu greckiego âggelos (czyta się: ange los), ten zaś jest dosłownem tłómaczeniem hebrajskiego mal’ak— poseł, posłaniec (od nieużywanego w hebrajszczy-źnie pnia semickiego 1 ä ’ a k=posyłać). Wiara w A-w rozwinęła się na gruncie żydowskim, przeszła potem do chrzęściaństwa i mahometaństwa i przetrwała po nasze czasy u żydów, chrześcian i mahometan. Dla bliższego poznania szczegółów wierzeń o A-ch należy przejrzeć pokrótce, jakie o nich panowały pojęcia: l) w Starym zakonie, 2) w Nowym, 3) w Chrześciaństwie, 4) u żydów po-Chrystusowych i 5) w Mahometaństwie. W Starym zakonie A. jest przedewszystkiem wykonawcą woli Boga i nazywa się „posłem Jehowy”. Gdy Abraham ma ofiarować Izaaka, A-ł woła z nieba, aby „nie wyciągał ręki na dziecię, a potem błogosławi” (1 Mojż. XXII, 11—18). A-ł nakazuje Agarze, aby wróciła do pani swej, przepowiada urodzenie Izmaela, a potem wskazuje wodę dla umierającego z pragnienia dziecięcia (tamże XVI, 7—12 i XXI, 16—19). W innych miejscach I-ej księgi Mojżeszowej nie jeden, ale dwaj lub trzej razem A-e występują. Przed Abrahamem stają „trzej mężowie”; Abraham zaprasza ich do siebie, częstuje podpłomykami i cielęciem; następuje potem przepowiednia urodzin Izaaka i oddalenie się A-w ku Sodomie (I Mojż. XVni, 2—16). Do Sodomy przychodzi ich tylko dwóch; Lot zaprasza ich do siebie na nocleg; dwaj mężowie z początku odmawiają, lecz potem „weszli w dom jego... i jedli”. Lud so-domski gromadzi się koło domu Lota, obawiając się, iż „ten sam przyszedł, aby tu gościem był, a miałby nas sądzić” i chce drzwi domu wyłamać; wówczas „męźe one... pozarażali (napastników) od najmniejszego do największego ślepotą”. A-e ostrzegają Lota, że „skażą to miejsce” i namawiają, żeby wraz z rodziną oddalił się na górę; poczem zaraz następuje spalenie Sodomy (I Mojż. 1 —25). Mojżeszowi „ukazał się A-ł Pański w płomieniu ognistym, z pośrodku krza” (2 Mojż. III, 2; toż Dzieje Ap. VII, 30). Jakubowi śniło się, że A-ie Boży wstępowali i zstępowali po drabinie, stojącej na ziemi i sięgającej nieba; nad-nią stał i przemawiał pan. Bóg (1 Mojż. XXVIII, 12—13); drugi przemawia we śnie A. Boży do Jakóba, polecając, aby wracał do ziemi rodzinnej (tamże XXXI, 13). W ustępie, opisującym „biedzenie się Jakóba z mężem” i „mężne jego poczyname z Bogiem”, owym mężem jest oczywiście A-ł, posłannik Boży, utożsamiany w opowiadaniach biblijnych z samym Bogiem, o ozem niżej pomówimy (i Mojż. XXXII, 24—31). Gdy Izraelici wychodzą z Egiptu, A. im towarzyszy (2 Mojż. XIV, 19). Pod Synai z ust Boga lud słyszał, pomiędzy innemi, słowa następne: „Oto Ja posyłam A-a przed tobą... Ostrożnym bądź przed oblicznością jego a słuchaj głosu jego; nie drażnij go, boć nie przepuści przestępstwu waszemu, gdyż imię moje w nim jest... Pójdzie... A. mój przed tobą i wprowadzi cię do Amorejczyka...” (2 Mojż. XXIIT. 20—23; XXXII, 34; podobnież 4 Mojż. XX, 16). A. kieruje postępkami Ba laama: „Balaam... osiodłał oślicę i jechał z ksią-żęty moabskiemi. I rozpalił się gniew Boży, że on jechał; i stanął A. Pański na drodze, aby mu zastąpił...” Oślica widzi A-a i nie chce iść; Balaam ją bije; aż nakoniec zwierzę przemawia do niego. „Wtem otworzył Pan oczy Balaamo-we, że obaczył A-a Pańskiego, stojącego na drodze i miecz jego, dobyty w ręce jego”; A-ł w te słowa przemawia: „Otom ja wyszedł, abym się tobie sprzeciwił... a gdyby (oślica) była nie ustąpił» przede mną, jużbym cię był teraz zabił” (4 Mojż. XXII, 21 -35). Gedeona nawiedził także poseł Boga; z początku rozmawia on z Gedeonem, lecz zaraz potem sam Bóg przemawia. Gedeon prosi, aby zaczekał, aż wróci z ofiarą i dał znak, że jest tym, za którego się podaje. Gdy wrócił z ofiarą, A. nakazuje mu ją położyć na skale. „Zatem ściągnął A. Pański koniec laski, którą miał w ręce swej, i dotknął się mięsa i przaśników, i wyszedł ogień z skały, a spalił mięso i chleby przaśne” (Ks. Sędziów VI, 11— 21). Do niepłodnej żony Manuego przybył A., wróżąc, że się jej syn urodzi i przepisując, jakich ma pokarmów używać. Mówiąc o tern mężowi, niewiasta powiada, że „oblicze (zwiastuna) było jako oblicze Ą-a Bożego, bardzo straszne“. A. przychodzi powtórnie i powtarza to, co mówił pierwej; Manue zaprasza go na koźlątko, lecz A. odmawia i radzi, aby sprawił całopalenie jako ofiarę dla Pana. Na pytanie Manuego, jakie A-ł ma imię, odpowiada że „jest dziwne” i oddala się w płomieniu ofiary (Sędz. XIII, 3—21). Eliaszowi A. Pański nakazuje oznajmić śmierć kr. Ocbozyasza (2 Król. I, 1. 15); budzi go, karm: chlebem i poi wodą cudowną i każe iść ku Ho-rebowi (1 Król. XIX, 5—8). Psalmy często wspominają A-w. Strzegą one bogobojnego człowieka i „na rękach nosić będą, by snąć nie obraził o kamień nogi swojej” (XCI, 11 — 12) „Błogosławcie Panu Aniołowie jego, mocni w sile, którzy czynicie rozkazania jego, posłusznemi będąc głosowi słowa jego! Błogosławcie Panu wszystkie wojska jego ”—woła psalmista (CIII, 20—21). „Panie, który czynisz duchy posłaitti

swem

swemi; ty czynisz sługi swe ogniem pałającym” (CIV, 4). „Wozów Bożych jest dwadzieścia tysięcy, wiele jest tysięcy Aniołów; ale Pan między niemi, jako na Synai, w świątnicy przebywa“ (LXVIII, 18). W widzeniu Daniel tak opowiada: „Staje ktoś podle mnie, na wejrzeniu jako mąż”; Anioł dotyka się go, stawi na miejsce, gdzie był pierwej i przepowiada przyszłość (Dan. VIII, 15—27). Potem znowu widzi „Michała, książę wielkie, które się zastawia za synami ludu” (tamże, XII, 3; porówn. X, 13); mowa tu jest o jednym z Aniołów, któremu potem nadano tytuł Archanioła; zajmujący jest opis jego postaci, jak ją widział Daniel: „Ujrzałem, a oto mąż niejaki, ubrany w szatę lnianą, a biodra jego przepasane były złotem szczerem... A ciało jego było jako tarsys (kamień drogi), a oblicze jego na wejrzeniu jako błyskawica, a oczy jego były jako lampy gorejące, a ramiona jego i nogi jego na wejrzeniu jako miedź wypolerowana, a głos słów jego jako głos mnóstwa” (X, 5—6); ciąg dalszy podobny do rozdz. VIII. Do Daniela w lwim dole „Bóg posłał A. swego, który zamknął paszczękę lwom, aby mu nie zaszkodzili” (tamże VI, 22). Na początku księgi Jobowej czytamy: „Stało się niektórego dnia, gdy przyszli synowie Boży (niewątpliwie to samo co Aniołowie), aby stanęli przed Panem, że też przyszedł i szatan między nie” (I, 6, toż II, 1); poczem następuje znana rozmowa Boga z szatanem o Jobie. W tejże księdze (XXXIII, 23—24), mowa jest o „A. wymownym, jednym z tysiąca, któryby opowiedział człowiekowi powinność jego, iżby Bóg się nad nim zmiłował.” W wielu innych jeszcze miejscach Starego Zakonu mowa jest o Aniołach, jako o opiekuńczych posłach Boga (Sędz. H, 1—4; Kaznodz. V, 5; Agg. I, 13; Malach. II, 7; III, 1—3; Izaj. LXIII, 9; Zachar. w pięciu pierwszych rozdziałach i t. d., i t. d.). Przytoczyliśmy wyżej miejsca bardziej znamienne, aby z nich w dalszym c^ągu pewne wnioski ogólne wywieść. W niektórych znowu częściach St. Zakonu, A. występuje jako po-słannik karzący i groźny. Przytoczyliśmy już opowieść o Balaamie i A le z mieczem w ręku. W obozie Sennacherybowym, A. Pański pobił w nocy 185,000 asyryjczyków (2 Król. XIX, 35). Gdy podczas morowego powietrza „Anioł wyciągnął rękę swą na Jeruzalem, aby je wytracił”, Pan go powstrzymał; Dawid zaś widział „Anioła, bijącego lud“, t. j. rażącego lud zarazą (2 Sam. XXIV, 16 —17). Jozue pod Jerycho widzi męża z mieczem dobytym i pyta go, kto jest; na to mąż odpowiada: „Jam hetman wojska Pańskiego” (Joz. V, 13 -14). W psalmie LXXVIII, 49 Pan na izraelitów „posłał gniew zapal czy wo-ści swojej i uciśnienie, przypuściwszy na nie Anioły złe”; w Przypowieściach (XVII, 11), znajdujemy groźbę na upornego w złem, że „poseł okrutny będzie nań zesłany.” O tern, że w pojęciach Starego Zakonu Aniołów jest bardzo znaczna liczba, czytaliśmy już parę wzmianek w przytoczeniach powyższych. Bóg bardzo często nazywa

się tam „PaDem zastępów.” O „zastępach niebieskich“ mówi np. prawodawca, kłaniania się im. zakazując (5 Mojż. XVII, 3). Mojżesz przed śmiercią opowiada, źe „Pan z Synai przyszedł... z dziesiącią tysięcy świętych“ (5 Mojż. XXXIII,

2). Jakób, spotkawszy się z Anndami Bożemi, mówi, że to „obóz Boży“ (1 Mojż. XXXII, 1—2). Micheasz widział „Pana, siedzącego na stolicy swojej i wszystko wojsko niebieskie, stojące po prawicy jego i po lewicy jego“ (1 Król. XXII, 19). Porównać jeszcze należy: Izaj. LXVI, 15; Habak. rozdz. III; Job XXXIII, 23; Zachar. XIV, 5; Psalmy LXVIII, 17; GUI, 21 i dal.; Nehem. IX, 6 i t. d. Psalmista, podobnie jak dopiero co przytoczony ustęp z 5 Mojż., nazywa zastępy Anielskie „zgromadzeniem świętych“ (Ps. LXXXIX, 6—8). Zaliczano do nich i gwiazdy niebieskie, które, jak Aniołowie, „walczą z miejsc swoich“ (Sędz. V, 20) i śpiewają chwalę Pana wespół z synami Bożemi (Job XXXVIII, 7). „Synami Bożemi” często Aniołowie są nazywani w Starym Zakonie; to też niewątpliwie o Aniołach jest mowa w ciekawym ustępie na początku rozdz. VI Księgi Rodź. Aniołów też ma na myśli psalmista, gdy mówi o „synach mocarzów” (Ps. XXIX, 1; LXXXIX, 7 ) i gdy się poetycznie wyraża, że Bóg stoi w zgromadzeniu Bożem, a wpośród Bogów sądzi i mówi: „Jam rzekł: Bogowieście (elohim), a synami Najwyższego wy wszyscy jesteście“ (Ps. LXXXII, 2—6). Daniel też nazywa Anioła „Synem Bożym” (III, 25—28). Stary Zakon uważa A. za ideał dobroci: „Do-bryś ty w oczach moich jako A. Boży” (1 Sam. XXIX, 9; porówn. 2 Sam. XIV, 17; XIX, 27).

¹ Indywidualność Aniołów zresztą bardzo słabo zarysowana jest w Starym Zakonie; znika ona pod ogólną, rodzajową, że tak powiemy, charakterystyką, wyrażającą się tern, iż są przedewszystkiem posłusznymi wykonawcami woli Bożej. Imion Aniołowie nie mają dla ludzi; Manuemu A. nie chce wyjawić swojego, które „jest dziwne.“ W kilku tylko miejscach i to późniejszych części Starego Zakonu, ukazują się imiona osobiste Aniołów: Rafael (ob.) w (uważanej za apokryficzną) księdze Tobiasza; Michał i Gabryel (oh.) tylko u Danie-la; to samo rzec można i o odrębnych gatunkach Aniołów: Cherub występuje głównie jako istota zwierzęcej raczej, niż ludzkiej postaci i przeważnie w rzeźbie (ob. Ch er ub); Seraf raz jeden ukazuje się tylko u Izajasza (ob. Seraf); o stworzeniu i upadku Aniołów, Stary Zakon nic wyraźnie nie powiada. Zestawiając wskazówki powyższe, możemy następnie sformułować wyobrażenia autorów Starego Zakonu o naturze i istocie Aniołów: a) co do strony ich zewnętrznej: wyglądają jak ludzie, a mianowicie jak mężowie; głos mają ludzki: wołają z nieba, rozmawiają, śpiewają, jedzą, chodzą, walczą, noszą miecz, zabijają; postać ich, głos i ubiór szczegółowo opisuje Daniel; obok tych cech zwyczajnego człowieka, posiadają znamiona nadludzkie; są „mocni w sile“, tak, iż jednej nocy mordują seciny tysięcy ludzi, mają oblicze „bardzo straszne“, chodzą po drabinie od

nieba do ziemi, ukazują się w krzaku gorejącym, kie uosobienia odbywać się mogły niezależnie znikają w płomieniach ofiary, posiadają dar nie- u różnych ludów. Niepodobna wszelakoż zaprze -widzialności, ognistą laską zapalają ofiarę, no- czy6, że późniejsze u żydów wyróżnianie Aniołów szą i przenoszą z miejsca na miejsce człowieka, imionami, wzmianki o siedmiu Aniołach i pewno zamykają paszczękę iwom, zarażają lud ślepotą, im przypisywane znamiona i czynności oraz pla-„skażają” Sodomę, karmią cudownie Eliasza; styczne ich obrazy powstać mogły pod wpływem b) co do strony duchowej: są idealnie dobrzy, wierzeń obcych, (porówn. Kohut „Ueber die jii-„zadawiają się za synami ludu“, ale „drażnić” dische Angelologie“ Lipsk 1866). W Nowym ich nie należy; znają i przepowiadają przyszłość; Zakonie Aniołowie wspominani są bardzo czę-błogosławią; są wymowni; bywają źli i okrutni, sto. W Ewangeliach (nie licząc miejsc paralel-a Bóg czasami czyni ich „ogniem pałającym”, nych) 42 razy, w Dziejach Apost. 21 razy, w li-Dodać tu należy, iż przez „anioły złe” (Ps. stach ś. Pawła 15 razy, w liście do Hebr. 13 LXXVIII, 49) nie należy rozumieć szatanów, razy, najczęściej zaś w Objawieniu. Rola ich jest lecz aniołów groźnych i karzących. Zdaje się, że prawie taż sama, co w Starym Zakonie: Anioły pojęcia starożydowskie o Aniołach są odwieczną są posłańcami Bożemi, oznajmują wolę jego, puścizną okresu przedmonoteistycznego, po .Któ- służą Panu Jezusowi, na rękach go noszą; A. otwie-rym u wszystkich ludów pierwotnych znajdujemy ra grób jego, uwalnia św. Piotra z więzienia; wiarę w istnienie istot pośrednich i pośrednią- w Objawieniu często mowa jest o siedmiu Anio-cych pomiędzy głównem bóstwem a ludzkością, łach (IV, 5; VI, 20; VIII, 2; XV, 1. 6 — 7; A ponieważ i bóstwa, i inne postacie nadludzkie XVI i t. d.J. W jakiej postaci wyobrażał sobie człowiek pierwotny, w warunkach umysłowości Anioła autor Objawienia, powziąć można wyo-swojej, wyobrażać sobie mógł tylko antropomor- braźenie z następnych słów jego (X, 1 — 2): licznie, nm dziw więc, że i u żydów to się po- „I widziałem drugiego Anioła mocnego, zstę-wtórzyło. Ze jednak u nich, w epoce, z której po- pującego z nieba, obłokiem odzianego, a na chodzą pisma St. Zakonu, przeważył monoteizm, głowie jego była tęcza, a oblicze jego ja-przeto, jak i w innych religiach, wszystkie daw- ko słońce, a nogi jego jako słupy ognia, niej samodzielne istoty nadludzkie poddane zosta- A. miał w ręce swojej książeczki otworzone i poły władzy jednego i jedynego pana i stają się stawił nogę swoją prawą na morzu, a lewą na odtąd posłusznemi jego narzędziami. Na wyro- ziemi i zawołał głosem wielkim, jako lew ryczy*, hienie tego pojęcia znaczny wpływ wywarło istnie- W innych znowu miejscach Objawienia Ąnioło-nie despotyzmu na wschodzie starożytnym: jak wie mają trąby i złote kadzielnice w rękach z licznych drobnych skupień społecznych i poli- (VIII, 2, 3); wymienieni też są mający władzę tycznych powstały potężne monarchie, tak samo nad żywiołami: jeden „mający moc nad ogniem”, z mnóstwa pierwotnych bóstw żywiołowych wytwo inny, nazwany „Aniołem wód” i t. d. (XIV, 18; rzyło się pojęcie jednego pana niebios, który pod XVI, 5). Aniołowie bywają zwani czasami swą władzę nieograniczoną zagarnął wszystkich w N. Zakonie Archaniołami (ob.) i wsporni-dawnyęh Elohim, przeznaczając im rolę posłań- nani imiennie: Gabryel (Luk. I, 19. 26) i Mi-ców i posłusznych wykonawców swojej woli. Po- chai (Obj. XII, 7 i dal.). Ważnemi są miejsca słannicy ci, w pojęciach St. Zakonu, tak dalece N. Zakonu, w których mowa jest o Anioł ich tracą indywidualność i tak się zlewają z władcą w porównaniu z Panem Jezusem i chrześcianami swoim, że w opowiadaniach Biblii pojawianie się, (Do Żyd. rozdz. I i II; I Kor. VI, 1—3; Marek słowa i czyny posłów Bożych prawie się utożsa- XIII, 32; Rzym. VIII, 38 i in.). W dwóch miej-miają z samym Bogiem, co łatwo dostrzedz, ze- scaoh Objawienia Anioł nie pozwala kłaniać się zostawiając np. 1 Mojż.    XVIII, wiersz 1    z 2 i dal.;    bie (XIX, 10 i XXII, 8), mówiąc: „Patrz, abyś" te-

tamże XXII w. 11    z    12, w. 15 z 16—18; tamże    go nie czynił, bom jest spółsługa twój; Bogu się

XLVni w. 16; XIX w. 18 z w. 19 i 21; 2 Mojż. kłaniaj“. Porówn. Kolos. II, 18. W Dziej. Ap. III w. 2— 4; Sędz. VI w. 12 z 13 — 14 i t. d. (XXIII, 8) mowa jest o Saduceuszach, którzy Wiadomo, że u żydów starożytnych panowało twierdzą, że „niemasz zmartwychwstania, ani przekonanie, iż ktokolwiek oko w oko stawał Anioła, ani ducha”. W Now Zakonie pojawia przed Panem, ten umrzeć musiał; otóż to samo się, nie wzmiankowana w Starym, wiadomość pojęcie przenosi się    i    na bezpośrednie    spotkanie    o Aniołach upadłych. „Bóg Aniołom, którzy by-

się z Aniołem, np.    1    Mojż. XXXII,    30; Sędz.    li zgrzeszyli, nie przepuścił, ale, strąciwszy je do

VI, 22; XIII, 22 i dal. Słowem Anioły są tak piekła, podał łańcuchom ciemności” (2 list św. dalece bezpośredniemi narzędziami Boga, że wy- Piotra II, 4; porówn. Jud. w. 6). Z dwóch miejsc stąpienia ich zlewają się zupełnie z obecnością N. Zakonu zdaje się wynikać, że wierzono już Pana, i gdy np. w jednym wierszu ukazuje się w Aniołów, opiekujących się stale pojedyńczemi i przemawia A., to w następnym już sam Bóg osobami (Anioł Stróż): Mat. XVIII, 10 i Dziej, dalej mówi. Podobny proces podporządkowania Ap. XII, 15. W czasach ehrześciańskich licznych postaci nadludzkich pod jedną, odbył się wiara w Aniołów nietylko nie ustała, lecz się np. i u Persów (patrz Amszaspandy). Wywodzę- rozwinęła i wzmocniła. Chociaż cześć ich dość nie pojęcia Aniołów żydowskich zkądinąd, np. wyraźnie wzbroniona jest w kilku miejscach Now. z mitologii staroperskiej, zdaniemnaszem, niema Zakonu; chociaż Orygenes (początek III w. po podstawy: też same zjawiska psychiczne i jedna- Chr.) pisał, że Kościoł nie wie, „kiedyby byli

J K..

Wm

,r>J

stworzeni, jak i co są”; choć na soborze w Lao-dycei (połowa IV w.) zakazaną została: jednakże tak silnie widać ugruntowaną była w świadomości ogółu chrześcian, że drugi sobór w Nicei (787) uznał ją za słuszną. Wkrótce potem w różnych krajach poświęcane bywają kościoły i święta doroczne to pojedynczym Archaniołom, to wszystkim razem. Wreszcie w wieku XVII ustanowiono święto Aniołów Stróżów na 2 października. W pierwszych wiekach chrześciaństwa dużo było rozpraw i sporów o tern, tzy i kiedy Aniołowie byli stworzeni, oraz, czy są tylko duchami, czy też posiadają ciało i jakie. W piśmie „O hierarchii niebieskiej”, ułoźonem, jak się zdaje, w pierwszej połowie VI w., a przypisywanem Dyonizemu Areopagicie, szczegółowo wyłożony jest porządek godności istot niebieskich. Wszystkie one dzielą się na trzy skupienia, a każde skupienie na trzy znowu zbory, czyli chóry. Poczynając od najniższych, chóry te tak idą po sobie: Cheiubiny, Serafiny i Trony; Państwa, Mocarstwa i Władze; Księstwa, Archaniołowie i Aniołowie. Schemat ten wywarł znaczny wpływ na dałsze speku-kulacye mistyków późniejszy!h. Scholastycy średniowieczni snu i dalej wątki starszych wiadomości i pomysłów u Aniołach i popisali ogromną liczbę rozpraw, w których nawet o płci ich dy-sputowali. Wiele o tern znaleźć można w dziele Casmanna „Angelographia” 1598. Por. Ode „Commentaries de Angelis” 1739. Poza kościołem katolickim, w r óżnych sektach ujawniały się rozmaite i często bardzo sprzeczne zdania i pojęcia o Aniołach. Tak np. podług Gnostyków Aniołowie mieli być kolejno po sobie idącemi „emanacyami” Bóstwa, wypełniającemu sobą przestrzeń pomiędzy Bogiem a ludzkością i t. d. U żydów po Chrystusowych wiara w Anioły nie ustała i wytworzyła cały szereg nowych kombinacyj wątków biblijnych. Pilon Aleksandryjski zwie ich „chórem dusz niewcielonych, żyjących w powietrzu,” utożsamionych przez niego z myślami i władzami Bóstwa. W różnych pismach talmudycznych czytamy: że Aniołów Bóg stworzył drugiego dnia stworzenia; że ci z nich, którzy chwałę Panu śpiewają, powstają codziennie z rzeki ognistej mocą tchnienia Bożego; że chór niebieski składa się z sześćkroć 194 miryad Aniołów; że każdy człowiek ma dwóch Aniołów Stróżów; że pou,jędzy Aniołami jest siedmiu najstarszych, zwanycń „książętami niebieskiemu”; do trzech, znanych nam imiennie, Archaniołów, źródła żydowskie dodają jeszcze tJryela; Michał uważany jest za wyłącznego opiekuna żydów i t. d. Oprócz wymienionego dzieła Kohuta, patrz Eisenmengera „Entdecktes Judenthum” i t. d. W m a ho metańst w i e podania o Aniołach istnieją w obfitości. Angielo-logia Koranu jest mieszaniną wierzeń staro-arab-skich, żydowskich i chrześciańskich. Anioł jest tam istotą czystą, bezpłciową, stworzoną z ognia, żyjącą bez pokarmu i napoju, niei ozmnażającą się G-łównemi Aniołami są: Archaniołowie: Gib-rail, który objawił Koran Mahometowi; Mikail, opiekun żydów; Izrafii, który zatrąbi na sąd osta-

teczny, i Azrail, duch śmierci. Każdy człowiek n a dwóch Aniołów Stróżów; j iden stoi po prawej, drugi po lewej stronie, zapisując postępki jego. Jeden z Aniołów przewodniczy na niebie, drugi w piekle. Dwaj inni „badają groby”: zstępują oni do mogiły zmarłego człowieka zaraz po pogrzebie i dowiadują się, czy wierzy w jednego Boga i proroka jego Mahometa; jeżeli nie, to go lak biją żdaznemi maczugami, że krzyczy wniebogłosy, tylko że ani ludzie, ani dźyny (złe duchy) głosu jego nie słyszą, poczem oddają go na pastwę smokom i wężom. O upadku Aniołów wie także Koran: Iblis czyli Szajtan był niegdyś Aniołem; strącony został z raju za to, że nie chciał w pysze swej oddać czci Adamowi. Patrz „The Qur’an”, tłom acz. Palmera, Oksford 1880, tom I, str. LII i LXVIII—LXIX.

Anioł w sztuce w postaci, w jakiej go znajdujemy na malowidłach chrzęści an najdawniejszej epoki, znany był starożytnym i już w gro*

r\ %

s»

ij

Fig. 131. Aniołowie na grobowcach Etruskich.

bowcach Etruskich wyobrażał złego albo dobrego ducha, towarzyszącego człowiekowi i odpowiednio do tego, ciemno lub jasno zabarwiony bywał (f. 131). Do najdawniejszych wyobrażeń uskrzy-

PI A

iih «

lilii

<L

Fig. 132,-137 a' Seraf ^ereck. mozaika!, h) Cherub (włoski z 14 w.t.

Ci Cherub (Liberale di Verona), d) Cherun ogni sty (Rafaela), e. Seraf gr z 9 w.

dlonych, mających łączność z aniołami i zastępujących ich częstokroć, są serafiny i cherubiny, które już. jako oblicza zaopatrzone w cztery i sześć skrzydeł, pomieszczone były na rogach arki przy mierzą starego testamentu; powtórzyły się one następnie w widzeniach św. Jana i ztąd w wyobrażeniach chrześciańskich je spotykamy

i!

Fis. 138 Anioł z obrazu Fra Angelo.

P. Ol,

wzroczne w nie-

2t-

Ph

fcO

-i

«©

(lig. 132—137). Najdawniejsze chrześciańskie wyobrażenia dobrych duchów, czyli aniołów, uskrzydlonych i bezskrzydłych, już w katakumbach rzymskich znaleźć można i w kościołach pierwszych wieków Chrystusowej ery: u św. Witalisa w Rawennie, u św. Agaty i u św. Apolinarego. Postacie aniołów są o obliczu pięknem, promienie-jącem, środek trzymającem pomiędzy młodzieńcem, a dziewicą, są zwykle szczupłe, lotne, odziane w długą szatę białą, lub bardzo jasną. Około wieku VI wprowadzona w zastępy aniołów hierarchia, rozróżniła je postaciowo, na wyobrażenie Tronów przez ogniste koła oskrzydlone. Serafinów przez oblicza o dwóch skrzydłach. Cherubinów przez oblicza o sześciu skrzydłach, Panowania i Moce noszą długie szaty, złotemi pasami przepasane, w rekach mają złote pręty i pieczęć o imieniu Jezusa Chrystusa. Archaniołowie są uzbrojeni, Aniołowie upadli, w sztuce średniowiecznej, odznaczani bywali twarzą wyrażającą ich upadek. Rozwój sztuki wprowadzał kolejne zmiany w postaci A-ów średnie wieki urobiły ich postać wyżej wzmiankowaną, do szczytu piękności doprowadził ją Fra Angelico w XV wieku, floroncki malarz dominikanin (fig. 138). Do tej chwili byli o białych skrzydłach, XVI wiek, w którym rozwój malarstwa i rzeźby uległ bardzo silnemu wpływowi sztuki starożytnej, A. staje się coraz podo-bniejszymi do pięknych niewiast, a lubo przybywa im częstokroć skrzyżowana na piersiach stuła, na znak posłannictwa wyższego, przybywa też i ozdoba materyal-na, różnobarwne skrzydła, mające źródło w świetnem opierzeniu ptactwa, z nowo odkrytej Ameryki sprowadzanego. Upadająca sztuka, zwłaszcza malarska, wprowadziła do obrazów całe tłumy, więcej do amorów starożytnych, niż do aniołów podobnych, dzieciaków tłuściutkich i igrających śród obłoków, a wcale niezamodlonych. Czci aniołów, zwolna w chrześdaństwie rozwiniętej, za-wdz ęcza sztuka oddzielnie poświęcone A-om kościoły, zwłaszcza św. Michał archanioł doznaje tego wyróżnienia; na obrazach pospolicie przedstawiony uskrzydlony w zbroi rzymskiej, zwalczający szatana. Oddzielne ołtarze miewa też A. stróż, wyobrażony biało, uskrzydlony, w szacie białej, opiekujący się dziecięciem. Wogóle barwne skrzydła w dzisiejszej sztuce chrześciańskiej wyszły z użycia w wyobrażeniach A-ów. w- Gerson-Anioł Marcin, rodem z miasta Jarosławia, rymopis polski z pierwszej połowy wieku XVII. Jest on autorem poematu p. n. „Rzym stary... wykonterfektowany” (Lwów. 1639, w 4 ce, dedykowany radcy lwowskiemu, Maciejowi Rajdero-wi). Słusznie sam na początku się wyraził, iż pcczął „większą nad swe siły sprawę¹, opisując znaczniejsze pamiątki rzymskie. Zdaniem Wisz-

niewskiego (VU, 569) „i rzecz sama, i wiersze niewiele warte”.

Anioł morski (Rhina squat,im Dum, Sąuati-na < n u-.lus L.). .Ryba chrząstko wata (Çhondropte-rf/git), do rzędu Żarłaczowatych (Squalidae), do rodziny lihinidae, zaliczona, stanowi przejście od ż;właczów do płaszczek. Ciało ma płaskie, szerokie, głowę zaokrągloną, paszczę końcową otwory skrzeloWe szerokie, w części przykryte przez podstawę płetw piersiowych. Pryskawki duże, półksiężycowate i z tyłu oczu położone. 1'letwy piersiowe i brzuszne szerokie, blisko siebie (jedne za drugiemi) położone, tak, że się z sobą stykają. Płetw grzbietowych 2, małych, położonych na ogonie. Dorasta od 2—3 metrów długości. Ciało zwierzchu chropowate, szaro-zielo-nawe z brunatnemi, niewyraźnemi plamami, o<i spodu gładkie, żółtawo-białawe. Mieszka w morzach międzyzwrotnikowych i umiarkowanych; szczególniej pospolitą jest ta ryba w m. Śród-ziemnem, mniej w oceanie Atlantyckim, rzadko się trafia w m. Północnem. Trzyma się zwykle dna i poluje na ryby, szczególniej flondrowate {P euronectidae)\ niekiedy zagrzebujo się, w części, w piasek i chwyta ryby, nad nią przepływające. Jest żyworoduą. Skóry wysuszonej, chropowatej, używają do polerowania drzewa.    A- s>

Anioł S z 1 ą z a k (Angelus sites ins), ob. Hebe f-f 1 er Jan.

Anioł od św. Teresy (rzeczywiste nazwisko nieznane), mówca kościelny z zakonu Karmelitów bosych prowincyi polskiej w XVU stuleciu. Znane są nam cztery jego panegiryki, ciekawe głównie ze względu na szczegóły genealogiczne i heraldyczne, w nich zawarte. Są to: 1) (.Jastrzębiec gniazda szlacheckiego w osobie J P. Aleksandra z Mirowa Myszkowskiego pogrzebowym kazaniem zalecony” (Lublin, 1650); 2) „Zbrój ny mocarz śmiercią zwyciężony, kazanie na pogrzebie JP Stefana z Grudny Grudzińskiego¹' (Poznań, u Regulusa, 1651); 3) „Podskarbi, według statutu Ewangelii, u JW. Imci Mikołaja Daniłowicza kazaniem pokazany” (t., t. r.); 4) „Strzała od śmierci zabrana .1 P. Anny z Kościelca Grudzińskiej, przy pogrzebie oddana” (Poznań, 1652'. Od tego ostatniego roku bibliografia nie wykazuje już żadnego pisma Anioła od św. Teresy.    p,Ch

Anion, według terminologii, wprowadzonej przez Faraday’a, produkt rozkładu su bst; ncyi pod działaniem prądu elektrycznego, wydzielający się na anodzie, a zatem jon odjemny (ob. Elektroliza).

Anisodon, ob. Anoptotherium.

Anisometropia, stan, kiedy oczy różnią się między sobą refrakcyą i^ob.). Jedno oko miaro-wzroczne, drugie krótko, lub dalekowzroczne; albo oboje krótko lub daleko jednakowym stopniu. Różnica ta w refrakcyi i budowie oczu bywa często przyczyną upośledzenia wzroku. Mający A-ię mieszaną, jedmgo oka używa do rozpatrywania bliskich przedmiotów, drugiego—do dalekich.

ŁI.

Fig. 139. Anisoplia (>Tałanekj.

mm.

A. S.

A. Sz.

A. Sz-

And. S.

Anisomyaria (paleont.). Rzęd mięczaków (Mol-usca) z gromady małżów (Lamellibranchiata), o zawiasie po większej części bezzębnej, rzadziej z zębami równemi lub nierównemi; na wewnętrznej stronie skorupy dwa odciski mięśniowe, bardzo nierówne, lub jeden tylko, bliski tylnego jej brzegu. Brzeg płaszcza, z małym wyjątkiem, pojedynczy. Więź zewnętrzny lub wewnętrzny. Pojawiły się już na ziemi w okresie paleozoicznym, ale do największego doszły rozwoju w okresach: drugo i trzecio-rzędowym. Dzielą je na dwa skupienia: Heter omy aria (Mytilacea) z zamkiem niesymetrycznym i dwoma odciskami mięśniowemi, bardzo nierównemi—i Monomyaria, z zamkiem symetrycznym i jednym tylko odciskiem mięśniowym. To ostatnie skupienie rozpada się jeszcze na dwa oddzielne: Pectinacea i Ostracea\ wszystkie zaś wymienione skupienia dzielą się jeszcze na liczne rodziny.

Anisoplia Laporte, JMałanek. Owad chrzą-szczowaty ( Coleoptera) z rodziny blaszkorożnyck

(Laradlicornia), przypominający, na rzut oka, drobne chrabąsz-czyki. Posiada różki 9-stawowe, o trzech stawach końcowych blaszkowatych. Tarcza głowowa oddziela się delikatnym szwem od czoła i przedłuża pyszczkowato ku przodowi. Ciało krótkie, zwierzchu nieco spłaszczone; nogi silne, o goleniach, na przedniej parze opatrzonych (nazewnątrz) 2-ma ząbkami; pazurki nierówne: u tylnych nóg pojedyncze, u przednich zaś mocno powycinane. JMałanki mieszkają na rozmaitych roślinach, szczególniej zaś na zbożowych; często zrządzają wielkie szkody w zasiewach rolnych. Jest znanych kilkanaście gatunków, z których na szczególną uwagę zasługują: Anisoplia fruticola F., JM a ł a n e k K ł o ś n i k, ’ obsiada w czerwcu, niekiedy bardzo licznie, kłosy żyta lub pszenicy i pożera pylniki pręcików i młode ziarna. Głowa i przednia część tułowia (przed-karcze) ciemno-zielona, reszta ciała oraz pokrywy skrzydłowe brunatno-żółtawe, ciemniejsze lub jaśniejsze. Ciało pokryte drobnemi włoskami. Długość ciała 9—10 mm., szerokość 5 A crucifera Hbst., JM. Krzyżowiec, posiada na pokrywach skrzydłowych brunatnych jasne plamy w kształcie krzyża; jest nieco większy od poprzedniego gatunku, pospolity na Podolu na kłosach zbóż. — A. austriaca, JM. austryacki, niszczył z poprzednim zboża w południowych guberniach Rosyi.

Aniuj, nazwa dwóch prawych (Wielki i Mały) dopływów rz. Kołymy, z których na bardziej południowy, uchodzący do Kołymy przy Niźnie-kołym8ku, przeniesioną została forteczka (ostróg) z Anadyru, pod nazwą Ostrowna, gdzie corocznie latem odbywa się jarmark z nawpół-dzikimi mieszkańcami płn. wsch. Syberyi: Juka-girami, Czukczami i Koriakami, nabywającymi niezbędne dla siebie przedmioty za futra, zdobywane niekiedy z Ameryki od Eskimosów. Przy-tem do Ostrownej zjeżdżają władze dla poboru daniny (jasak; i rozszerzenia wpływu.

Aniwa, zatoka, rozczepiająca południową cześć wyspy Sachalin na dwa cyple.

Anisotropia, oh. Izotropia.

Anjalski związek (Anjala-Fórbundst), utworzony przez szlachtę szwedzką przeciw Gustawowi Ill-mu 12 sierpnia 1788 r. w miasteczku Anjale, na pograniczu Finlandyi. Szlachta wystąpiła przeciw wojnie z Rossyą i żądała zwołania sejmu państwowego; w tym celu wydała odezwę, podpisaną przez 12,000 osób związkowych, a w tej liczbie i przez samego brata królewskiego, księcia Karola, późniejszego króla Karola XIIi-go. Pod naciskiem tego związku zawarto z Rosyą przymierze; jednakże wkrótce potem na sejmie 1789 r. Gustaw III, przy pomocy trzech pozostałych stanów królestwa, zdołał rozwiązać związek A., przyczem kilku ważniejszych jego członków skazano na wygnanie na wyspę ś-go Bartłomieja, pozostałym zaś udzielono amnesty i.— Malmanen: „Anjalaforbundet” (Stock? holm, 1848 r.).

Anjer (wym. And żer), miasto portowe w posiadłościach holenderskich na wyspie Jawie, nad cieśniną Sunda, w bezpiecznej zatoce t. im., ważna stacya dla okrętów, żeglujących między archipelagiem Sundzkim a wybrzeżem wschodniej Azyi; tu mianowicie zaopatrują się one w żywność i wodę, której dostarcza wodociąg, 11 km. długi, z pod pobliskiej góry Karang (1750 m). W sierpniu 1883, podczas straszliwego wybuchu wulkanu Krakatau na sąsiedniej wysepce, rozhukane fale morskie zniszczyły prawie całe miasto wraz z ludnością.

•Anjou, ob. Andegawia.

Anka, ptak mitologiczny, arabski feniks, odpowiadający perskiemu Simurgowi lub talmu-dycznemu Junke, z twarzą ludzką, piękną długą szyją, o cryty barwnem pierzem. A. obdarzony był rozumem, mową i tak olbrzymią siłą, że z łatwością mógł unieść słonia w powietrze. Wedle podania, istniał jeszcze przed Adamem i mieszkał zwykle w krainie Kaf; podają także, jako miejsce jego pobytu stałego, jakąś wyspę na oceanie południowym,lalbo górę Moko, na której polował na zwierzęta. Pewnego razu pochwycił małe dziecię, za co był wyklęty przez proroka Hanzalę hen Safwana. A. znikł z powierzchni ziemskiej, przeżywszy, jak mówią, 2000 lat.

Ankara, czyli Antankarana, kraina, zajmująca półn. część wyspy Madagaskaru, od przyl. Ambry do rz. Sambirany, uchodzącej do zatoki Pasandawa na zach. Przy żyznej glebie, wybrzeże poszarpane w drobne zatoki, mogące służyć za dogodne porty i wysepki, z których Nossi-Bé została zajętą i obwarowaną przez fran-

ctizów przed uznaniem protektoratu nad całą

A. Sz

wyspą.

Ankaratra, nazwa wewnętrznego pogórza wyspy Madagaskaru, na płd. zachodzie od jego stolicy Antanariwa. Najwyższy szczyt jego Cafalajawa-na dosięga 2728 m.

Ankeos, syn Likurga z Tegei, jeden z najwaleczniejszych bohaterów Arkadyi; figuruje on, wraz ze swoją siostrą, Atalantą, w legendzie Me-leagra i dzika z Kalidonu, który go uśmiercił. Przedstawianym bywa w skórze niedźwiedziej a w ręku trzyma topór obosieczny. Odróżniać go trzeba od drugiego Ankeosa, bohatera z Samos, który brał udział w wyprawie Argonautów.

Anker Maciej (* w Gracu 1771—f 1843), mineralog i geolog niemiecki; studyował chirurgię w Wiedniu, gdzie uzyskał stopień magistra chirurgii. Osiadłszy w mieście rodzin-praktykował tę naukę i otrzymał wkrótce posadę chirurga okręgowego. Zawiązawszy stosunki z głośnym naonczas mineralogiem, Mohsem, począł studyować mineralogię i w r. 1824 mianowany był profesorem mineralogii. Naukowa działalność A. polegała głównie na studyach geologicznych i mineralogicznych Styryi. Z ważniejszych prac jego w tym kierunku wyliczamy: „Art und Weise, wie man beiläufig zu Werke gehen kann, um ein gefundenes unbekanntes Fossil zu bestimmen” (Gratz, 1808); „Kurze Darstellung einer Mineralogie von Steiermark” (2 t.. 1809 —10); „Kurze Darstellung der minera-logisch-geognostischen Gebirgsverhältni Steiermark” (Iö35) i „Geognostyczna mapa Sly ryi” (1832), pierwsza swojego rodzaju w Styryi. Ńa cześć jego nazwano jeden z minerałów an-kerytem.

Ankershofen Gottlieb (* w Klagenfurcie 1795—-j- 1860), historyk niemiecki, zasłużony jako gorliwy badacz dziejów Karyntyi, miłośnik starożytności krajowych, a zwłaszcza zabytków budownictwa. Wspólnie z S. Tangiem i Ffer-opracował obszerny „Handbuch der Geschichte Kärntens”; prócz tego napisał „Kärntens älteste christliche Denkmale” (Wiedeń, 1859). Jego staraniem w Klagenfurcie (Celowcu) zostało założone towarzystwo historyczne.

Ankerts Ghiselin d’—właściwie Ghislain Dankerts, (ur. w Tholen), jeden z najsłynniejszych kontrapunkcistów szkoły niderlandzkiej z XVI wieku; od 1538—1565 należał do grona śpiewaków kapeli papieskiej. Wydał dwie książki „Madrigali a 4, 5 e 6 voci” (Wenecya, Gar-dano, 1559 r ). J ego motetty znajdują się w zbiorach Salbingera (Augsburg 1540 i 1545 r.). Głównie jednak wsławił się dziełem teoretycz-„Trattato sopra una differenzà musicale” e. t. c., znajdującem się w bibliotece di Santa Maria in Vallïcella, w którem występuje przeciwko „modnym” kontrapukcistom, zwłaszcza też przeciw Nicolo Vicentino, już wówczas usilują-wprowadzić do kompozycyi cbromatykę ' harmonikę.

Ankeryt (min.). Minerał krystalizujący w szereg

nem,

mannem

nem:

rym

Powtxecbn» Ututr T. III.

A. Sz.

sse der

i en-

A. Pol.

romboedryezny, ale występujący zwykle w skupieniach ziarnistych. Łupliwość romhoedryczna doskonała, a jej płaszczyzny nieco zgięte. C. wł. 2.95—3.1; Tw. 3.5—4. Zółtawo-biały lub szary, po zwietrzeniu brunatny; blask średni między perłowym a szklistym. Jest on mieszaniną przeważnie węglanów wapnia i żelaza z mniejszym stosunkiem węglanów magnezu i manganu (Ca, Fe, Mg, Mn) C0₃, zawierającą przeciętnie 50% węglanu wapnia, 32—35% węglanu żelaza, 8 — 16% węglanu magnezu i 3 — 5% węglanu manganu. Pod dmuchawką rozpryskuje się w miałki proszek, czernieje i staje się magnetycznym; z sodą daje odczyn na mangan; w kwasie azot-nym lub solnym rozpuszcza się ze wzburzeniem, trudniej niż wapień a łatwiej niż dolomit: roztwór daje odczyn na wapno i tlennik żelaza. Znajduje się w Admont i Eisenerz (Styrya), w ttathhausbergu (Salzburg), w Ems i Loben-stein.    K- J

Ankier, Ankrowanie. Ankrami nazywają się ściągacze, służące do wzmocnienia wysokich budowli, niedostatecznie związanych ścianami poprzecznemu. A. składa się ze sztaby żelaznej, której końce opatrzone są nacięciami szrubowe-mi lub otworami dla przepuszczenia klinowatych zatyczek czyli szplintów. Przed założeniem muter lub zabiciem szplintu, na koniec sztaby an krowej nasuwa się odpowiedniej wielkości i gru bości płytę żelaza lanego, która, przylegając bez pośreduio do ściany budowli a stopniowo sciska na mutrą lub szplintem, silniejsze spojenie zabez piecza. Wzmacnianie ścian budowli lub poje dyńczych części budynku za pomocą A-ów zowie się Ankrowaniem. Ze względu na przeinaczenie i rodzaj budowli, sposób ankrowania bywa maity. W budynkach mieszkalnych i fabrycznych, A-y, spajając ściany przeciwległe, ukryte bywają w murze, występując na zewnątrz tylko zakończeniem. W piecach hutniczych, dla zabezpieczenia ścian od rozstępowama się pod sil-nem działaniem gorąca, jak również w wysokich kominach, ankrowaifie urządza się zewnątrz, okalając wszystkie cztery ściany, złączenie zaś uskutecznia się w jednym, lub we wszystkich czterech rogach, plena lub komina. A-y skutecznie używane bywają w celu doprowadzenia rów do pierwotnego pionowego położenia. W tym wypadku sztaba żelazna A-a bywa w środku rozcięta i zaopatrzona w nacięcia szrnbowe, idące w odwrotnych kierunkach. Sztaba ankrowa, po założeniu pomiędzy przeciwległe ściany, silnie się ogrzewa, wskutek czego obie pniowy A-a wydłużają się, dając możność silnego naciągnięcia pomocą odpowiedn.o urządzonej mutry. A., stygnąc i w następstwie kurcząc się, wywołuje stopniowe zbliżanie się odchylonych ścian.

Ankier zegarowy, czyli wychwyt kotwiczny, przyrząd zabezpieczający prawidłowy chód zegara. Jest to drążek stalowy, w środku na osi oparty, którego jeden koniec półokrągły, lub wi-dełkowato zakończony, wchodzi w zazębienia ostatniego kółka zegarowego (ankrowego), drugi

roz-

mu

za

E D.

36

if

Ftp. 14». Anhiewicz Julian.

zaś, widełkowaty, przyjmuje odpowiedni ruch wa- ! Niemałą zasługą A-a jest zastosowanie w budo-hadia. Od zastosowania wj chwytu kotwicznego wlach gmachów prywatnych rozkładu wewnętrz-do zegarków, przyjmują one również nazwę ankrów i, jako najpraktyczniejsze, ogólnie są roz-

E. n.

A. Sz.

m. (ob Alpy, str. 836).

Ankona (Ancona, słów. Jakin), miasto portowe i pierwszorzędna warownia morska na wybrzeżu m. Adryatyckiego, stolica departamentu tegoż imienia, 31,277 mew, (gmina A. 48.689).

powszechnione.

Ankiewicz Julian (* 6 stycznia 1820 r. we wsi Rodzanówke, w obwodzie Mławskim, gub. płockiej), z ojca Józefa, elementarne nauki pobierał w szkole wydziałowej u Reformatów w Żurominie, następnie pod okiem starszego brata kształcił się w domu, poczem zdał 8-klasowy egzamin w Warszawie w gimnazyum na Lesznie.

W młodym już wdeku objawiał wielkie zdolności do muzyki, filozofii i techniki, nadktó-remi pracował wytrwale i samodzielnie, a umiłowawszy piękno w sztuce, z calem za-

miłowaniem oddał się naukom wyzwolonym. W roku 1847 wydał dzieło : „O piękności w sztuce, ze szczególnym do praktyki zwrotem“, które pochlebną znalazło rectn-zyę Tyszyńskiego w „Bibliotece Warszawskiej.” Znajomość z Wolskim, Lenartowiczem i Skimbo-rowiczem, którzy go zachęcali do zawodu literackiego w kierunku filozoficznym, nie przemogła wrodzonego zamiłowania do architektury, którą A. od roku 1843 specyalnie uprawiać zaczyna. W braku odpowiedniej szkoły budownictwa w kraju, A. przez czas jakiś pracował pod kierunkiem Idźkowskiego, przyzwyczajony jednak do pracy samodzielnej, studyował w następstwie dzieła naukowe, do specyalności się odnoszące, a zdobytą wiedzę wypełniał podróżami za granicę. Odpowiednio przygotowany, chlubnie zdał egzaunna kwalifikacyjne, których rezultatem była praca: „O architekturze gotyckiej pod względem historycznym i estetycznym“, drukowana 1849 roku w „Bibliotece Warszawskiej”. AV życiu swojem zawodowem A. budował wiele domów prywatnych i instytutowych, tak w Warszawie, jak i na pro w’incyi, z pomiędzy których celniejsze: Biblioteka Zamoyskich, villa Kruze przy ulicy Pięknej, własna jego villa przy ulicy Instytutowej, gmach Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy, gmach Rządu Gubernialnego w Lublinie, gimnazyum rządowe z pensyonatem tamże, kaplice: prawosławną i katolicką w Puławach i wóele innych. Charakterystyką wszystkich budowli, przez A. wznoszonych, jest kierunek klasyczny, jaki starał się przeprowadzić w całości, unikając niepotrzebnego przeciążania ornamentacyami, wyzyskiwania nieusprawiedliwioirych efektacyj i kombinowania form, nie odpowiadających warunkom budowy. Spokój, wykwintne wykończenie i miękkość form, przy śmiałych zarysach linii konturowych, celują w gmachach przez A. wznoszonych.

nego, odpowiadającego wymaganiom miejscowym, zwyczajom i warunkom klimatycznym. Wysłany kosztem rządu za granicę, w celu zbadania wa> runków budowli szpitalnych, napisał obszerne sprawozdanie: „O szpitalach i domach podrzutków”, drukowane 1867 r. Ostatniemi czasy, w styczniu 1890 r., ogłosił drukiem swoje poglądy na sposób kanalizowania i radykalnego przewietrzania domów m. Warszawy, jakkolwiek już od r. 1881 usunął się od zajęć swojej specyalności, a zamieszkawszy w Grzcgorzewicach, poświęcił się pracom rolniczym.    E- D

Anklam, miasto główne okręgu tegoż imienia, na pruskiem Pomorzu, w rejencyi Szczecińskiej, niedaleko od uścia rz. Peene (Piana) do szczecińskiego hafu i przy drodze żelaznej Szczeciń-sko-Stralzundzkiej, 12,784 mców (1885). Dostępność rzeki dla większych statków sprawia, że ruch handlowy dość jest ożywiony, równie jak i przemysł, reprezentowany przez cukrowarstwo, fabryki mydła, odlewnie żelaza, budowę okrętów, browary, fabryki tektury ogniotrwałej i t. p. Miasto posiada gimnazyum, szkołę wojskową, oddział banku państwa, dwa kościoły, jedne z największych i najstarszych na Pomorzu (wieża Mikołaja IDO m. wysoka). A., pierwotnie Tagly, Tanglim, łac. Tanglinum, jest bardzo starożytną osadą słowiańską, którą osadnicy niemieccy poczęli germanizować w XII stuleciu. W XIII wieku przystępuje do związku hanzeatyckiego, w 1679 r. dostaje się szwedom, w 1713 łupią ją rosyanie, w dwa lata później ponownie wpada w moc szwedzką, wreszcie w r. 1720 przyłączoną zostaje do Brandeburgii. Kapitulacya jenerałów pruskich v. Bila i Hagena, z całym parkiem artyleryi, w d. 30 października 1806 roku. Okręg A. na 660 km. □ liczy 31,088 m-ców, zajmujących się prawie wyłącznie rolnictwem. And- s-Ankober, dawna stolica królestwa Szoa w Abisynii, leżąca na wyniesieniu 2,500 m. nad poz. morza i po części dla tej przyczyny, po części z powodu zbytniego oddalenia od pola walki, ustąpiła pierwszeństwa o tysiąc metrów niżej położonej Angolace.

Ankogl, potężna grupa górska w Alpach wschodnich, kończąca grzbiet Wysokich Turni na wschodzie i będąca filarem, o który opierają się wybiegające stąd pasma gór północno- i po-łuduiowo-Styryjskich. Z głównego pnia odrywają się liczne gałęzie, jak np. Siuhl-Kees, sterczący nad Wildbad-Gasteinem, Hochalpen-Spitze, zwrócona ku południo-wsckodowd i ze wszystkich szczytów najwyższa, Kolben, nad przełęczą Arl-Schar-te, i wreszcie Hafr.er-Spitze, będąca właściwie punktem rozdziału Wysokich Turni na dwa wyżej wspomniane pasma. Szczyt A-u dosięga 3,251

And. S.

Powstanie swe zawdzięcza doryokim wychodźcom z Syrakuzy, którzy, opuściwszy ojczyznę przed tyranią Dyonizosa, założyli około 380 r. przed Chr. kwitnącą kolonię i dali jej nazwę od dwóch, nakształt zgiętego łokcia wyskakujących w morze przylądków (gr. anlcon — łokieć). Za czasów rzymskich Trajan buduje tu pierwszą tamę (Molo) dla zasłonięcia portu od fal morskich, za co mieszkańcy wznoszą mu bramę tryumfalną z marmuru; zbudowana w stylu szlachetnym, wysmukła i pełna prostoty, przechowała się u wejścia do portu pc dziś dzień, choć pozbawiona części bronzowych ornamentacyj,a prawdopodobniej posągów, któremi szczyt łuków zwykle wieńczono. W średnich wiekach goci i longobardowie często pustoszą miasto, lecz, dzięki dogodnemu położeniu, wraca ono zawsze do dawnego znaczenia, jest nawet ai do r. 1532 małą, prawie niezale

na lat 10. Nakoniec 17 grudnia I860 r., po uprzedniej kapitulacyi wojsk papieskich pod jen. Lamoricièrem, A. ostatecznie do królestwa włoskiego została przyłączoną. Miasto leży amfiteatralnie na niewielkiej pochyłości, między dwoma pagórkami, będącemi resztką rzymskiego Apeninu; północne wzgórze nosi nazwrę Monte Gua-sco i mieści w sobie katedrę św. Cyryaka; południowe: Monte Astagno, uwieńczone jest silną cytadelą. Ulice kręte, wąskie, nieporządnie utrzymane, choć bardzo ożywione, A. bowiem jest ogniskiem kolei żelaznych do Brindisi, Bolonii i Rzymu, którego jest „adryatyckim portem", nadto jest to ważna stacya dla wszystkich okrętów, krążących po Adryatyku, utrzymująca bezpośrednie stosunki handlowe z Liwornem, Genuą, Marsylią, Wenecyą, Tryestem, Bari, Brindisi, wyspą Korfu i dalszym wschodem. Wvwôsiprzy-

WMmm

. ...

ggg

gm-«

SHb

Ki?. 141

V lima.

mm

mm

z ładunkiem 445,000 tonn, przywożąc zboże, wary kolonialne, okowitę, tkaniny, etc , wypłynęło zaś 1,025 statków z 450,000 tonnami ładunku, składającego się głównie z jedwabiu, płótna ża gl owego, lin okrętowych, papieru, wosku, skór, ryżu, migdałów, konopi etc. Handel pozostaje przeważnie w rękach greków a także żydów; tych ostatnich liczą w A-ie do 6,000. Wzrost mjasta w ostatnich czasach jest szybki, tak, iż dziś jest ono po Wenecyi najważniejszym portem włoskim na Adryatyku, a nadto rezydencyą biskupa i siedliskiem wyższego sądu dla trzech sąsiednich departamentów. Między gmachami wiele jest go-

to-

iną rzecząpospolitą pod opieką papieźów, dopóki i wóz towarów bardzo znaczny: w r. 1887 zawinę-papież Klemens YJI nie przyłączył jej do Pań- ło do portu A-y 1,052 statki żaglowe i parowe stwa Kościelnego. W XVIII w. papież Klemens XII rozszerza pierwotną tamę i robi A-ę portem wolnym, za co wdzięczni ankończycy czczą pamięć jego właściwym sobie obyczajem i wznoszą mu luk tryumfalny z cegły, według planu Van-vitellego. VV 1797 r. A-ę zajmują francuzi, lecz Murat zmuszony jest w 1815 r. zwrócić ją au-stryakom, którzy buizą wzniesione przez francuzów fortyfikacje i oddają miasto papieżowi. Od r. 1832—1838 wpada A. ponownie w ręce francuzów, lecz antypapistyczne usposobienie ludno ści w 1849, sprowadza na jej głowę wojska au-stryackie, które bombardują miasto i zajmują je

And. S.

dr.ych uwagi, szczególnie zaś katedra św. Cyrya-ka, zbudowana na ruinach świątyni W en ery. Sięga ona XI wieku i jest nader ciekawą mieszaniną lombardzkich i byzantyńskick motywów; wzniesiona w kształcie greckiego krzyża, ma w każ-dem z ramion po trzy nawy, z kopułą pośrodku, ze znacznem wysunięciem w górę naw środkowych i z bogatą fasadą, zwróconą w stronę miasta. Kownie interesującym jest kościół Santa Maria della Piazza, którego fasada sięga XII wieku, wykazuje wszakże niezrozumienie lombardzkiego stylu. Z innych budowli zasługują na wzmiankę; loggie dci Mercami, rodzaj naszych Sukiennic (niem. Tuchhalle), z XV w. ratusz (Palazzo ci-vico), wzniesiony 1,270 r., obszerny szpital, rozpoczęty według planu Vanvitellego za Klemensa XII, a skończony za Piusa VI; trzy teatry; pomnik Klemensa XII, któremu miasto wiele zawdzięczało, i inne. Departament A-y obejmuje 1,907 km. □ i liczył w 1885 r. 277,819 mieszkańców, t. j. 145 na 1 km. □, należy więc do najlepiej zaludnionych we Włoszech, graniczy na północ z dep. Pesaro e Urbino, na zachód z dep. Perugia, na południe z dep. Macerata, od wschodu zaś oblany jest Adryatykiem. Zraszają g» liczne, choć krótkie rzeki, spływające po wschodnich stokach Apeninu, którego grzbiet główny znajduje się w odległości 50 km. od wybrzeża. Grunt urodzajny, starannie uprawny, dostarcza zboża; bardziej jednak rozwiniętą jest hodowla drzew owocowych i morwowych; w okolicach wyższych kwitnie hodowla "wiec i nierogacizny. Przemysł wyraża się głównie w wyrobie lin okrętowych, płótna żaglowego, jedwabiu surowego i papieru. Pod względem historycznym zwykle dzielił departament losv swej stolicy, wraz z którą wszedł w r. 1860 w skład królestwa włoskiego.

Ankony (grec.), ob. Konsole lub Krok-sztyny. _

Ankndinow Timoszka (Tymoteusz), samozwaniec, syn Strzelca (* 1617). Był ożeniony z wnuczką wołogodzkiego biskupa Warłaama, który mu wyrobił urząd poddjaka (podpisarza). W r. 1643 spalił mu się dom razem z żoną. Podejrzewano że A- sam go podpalił*, unikając kary, uciekł on do Konstantynopola i tu nazwał się carewiczem Iwanem, synem cara Wasila IV Szujskiego. Niebawem wyjechał ztamtąd do We-necyi, potem do Kzymu, gdzie przyjął katolicyzm; zaś w r. 1649 pojawił się na Ukrainie, gdzie był gościnnie podejmowany przez Chmielnickiego, który go nie chciał wydać posłom moskiewskim i ułatwił mu przedostanie się do Szwe-cyi. Przyjąwszy wyznanie luterskie, A. pojechał ztąd do Holsztynii. Tu spotkała go katastrofa* Wydany z rozkazu księcia posłowi cara i przywieziony do Moskwy, A. poniósł karę śmierci przez ćwiertowanie. („Pycciriä ÖnguKji. Cjiob.” 1890).

Ankus Marcyusz (Ancus Marcius lub Martiu s = sługa Marsa), czwarty z rzędu król rzymski, którego panowanie miało trwać od r.

640 do 616 przed Chr. Był on po matce wnukiem Numy Pompiliusza i pokojowem usposobieniem, staraniami około kultu religijnego, hamBu i rolnictwa, stanowi jakby odbicie swojego dziada. Jednakże A. M. zniewolony był prowadzić wojnę z latynami, odniósł nad nimi świetne zwy-cięstwo i zdobył ich miasta Medullią i Polito-riurn; podbitych latynów miał on przesiedlić do Kzymu na wzgórze Awentyńskie i tym sposobem (podług teoryi Niebuhra, zaprzeczanej przez Schweglera), stać się twórcą rzymskiego gminu (plebs). Następnie posunął terytoryum rzymskie aż do morza, przy ujściu Tybru założył miasto portowe Ostia i urządził w pobliżu warzelnie soli (salinae). Wreszcie umocnił pagórek Ja-niculum, znajdujący się po drugiej stronie Tybru i połączył go z Kzymem za pomocą pierwszego mostu drewnianego, przezwanego „pons sub-licius”. Liwiusz przypisuje mu także ustanowienie kapłańskiego kolegium fecyałów. — A. »Schwegler: „Rom. Geschichte”, I Bd., 2 Abth. (Tübingen, 1853) str. 598 — 608; W. Ihne: „Rom. Geschichte” (Leipzig 1868) I, 35—42.    m. ko.

Ankwicz, ród szlachecki herbu Abdank, wywodzący się od Skarbków z Góry. Pierwot-nem ich gniazdem była majętność na Szlązku Posławice. Na schyłku Rzeczypospolitej wybitniejszą rolę odegrali:

Ankwicz Hi er omiń (f roku 1746), chorąży pilznieński, od 30 września 1740 kasztelan zawichojski. Zajął krzesło dzięki poparciu Krzysztofa Szembeka, którego siostrzenicę, Czernian-kę, pojął za żonę.

Ankwicz Stanisław (* 1720 roku—f 1784 roku), jeden z czterech synów poprzedniego, stolnik krakowski, bywał deputatem na trybunał, posłował z księstwa oświęcimskiego na sejm elekcyjny r. 1764, od 14 grudnia tegoż r. objął kasztelanię biecką, 19 listopada 1771 przeszedł na sądecką. Złożył senatorstwo w r. 1782, zmarł 17 października 1784 w dobrach swoich Porembie.

Ankwicz Józef, syn Stanisława, objął po ojcu w r. 1782 kasztelanię sądecką, pełnił różne fankcye publiczne, podczas sejmu wielkiego zasiadał w deputacyi, wyznaczonej do rewizyi czynności komisyi wojskowej. Złożywszy w r. 1791 kasztelanję, wyjechał w charakterze posła extra -ordynaryjnego rzeczypospolitej do Kopenhagi. W maju r. 1792 przejeżdżającemu do Danii miasto Gdańsk przysłało w dwunastu dzbanach wi no honoru (vin d’ honneur) i wydało mu obiad. Po obaleniu konstytucyi 3 maja przybył z Kopenhagi do Grodna na sejm z r. 1793, na którym jako poseł krakowski grał rolę ujemną. Na sesyi niemej 23 września skłonił sejm do podpisania traktatu podziałowego z Prusami. Za wysługi Rosyi został za poparciem ambasadora Sie versa marszałkiem wskrzeszonej Rady nieustającej, przyznano mu za posłowanie do Danii 4083 dukatów. Dochody miał szczupłe, kochał się w błyskotkach, wydawał dużo, służył sąsiedniemu państwu dla

fwf*

!>•

Fig. 142. Ankwlciófttu ÄeisryKwa,

w. s.

Pr. Ł

Pr. Ł

Ankyloza (grec, a n k y Io o = wykrzywiam ). Nazwą tą oznaczano dawniej tego rodzaju zmianę chorobową, przy której kończyna w stawie głównym była zgiętą pod kątem i w tej pozycyi była nieruchomo utwierdzoną. Dzisiaj pod tą nazwą rozumiemy zniesienie ruchów w stawie wskutek jego zarośnięcia, bez względu na to, w jakiem kończyna znajduje się położeniu. Z tego określenia widzimy, że A. nie stanowi cho' roby pierwotnej, lecz tylko okres końcowy innej choroby, najczęściej zapalenia stawu. Należy odróżniać A*ę od przykurczeń w stawach, które znów są następstwem zmiany w mięśniach lub obszernych blizn w powłokach. A. może się

pieniędzy. Odznaczał się niepospolitemi zdolnościami, wszystkiemu, o czem mówił, umiał nadać wagę. Ogłosił drukiem kilka mów, mianych w r. 1790 i 1793 (Wojda: „O rew. poi.” Poznań, 1867. Kraszewski: „Polska”, Poznań, 1875, t. III. — Korzon: „Dzieje wewnętrzne”. — Bartoszewicz: „w Enc. Org.”, I, 901).    w- s-

Ankwicz Andrzej Aloizy (Skarbek z Po-sławic, hr. austryacki) (* 1774    26 marca 1838),

w Krakowie* z ojca Józefa, kasztelana Sądeckiego, i matki Starowiejskiej, hr. Biberstein. Szkoły odbywał w Krakowie, sposobił się na prawnika. Gdy się już do doktoratu prawa przygotował, doradził mu arcybiskup wiedeński, hrabia Hohenwart, ażeby się poświęcił teologii. A. usłuchał rady: w r. 1810 był doktorem teologii, kanonikiem Ołomunieckim, oraz dyrektorem studyów teologicznych na uniwersytecie w Ołomuńcu. Z tego stanowiska został powołanym (1811 lub 1812) przez Kajetana Kickiego, arcybiskupa lwowskiego, na wikaryusza generalnego. Miał być sufraganem Kickiego, jednak o tej nomina-cyi nie podaje nic urzędowy Schematismus fieri, według którego otrzymał w r. 1814 od cesarza Franciszka I nominaoyę na arcybiskupa lwowskiego (Bartoszewicz podaje w „Enc. Orgel.” rok 1815, nie przj toczy wszy źródła). Gdy patentem cesarza Franciszka I z d. 13 kwietnia 1817 zostały w Galicyi zaprowadzone „Stany” i „Sejmy postulatowe”—został A. prymasem galicyjskim. Godność tę piastował do roku 1833, w którym został księciem arcybiskupem praskim. Miał sławę dobrego organizatora i surowego zwierzchnika, zresztą nie posiadał sympatyi między Polakami, których nie lubił również. Ponieważ, będąG arcybiskupem, zastrzegł sobie głos w kapitule Ołomunieckiej, przeto, jako tamtejszy kanonik, przyczynił się do wyboru arcyksięcia Rudolfa, brata cesarza austr., na arcybiskupa Ołomu-nieckiego. Jako arcybiskup praski, koronował cesarza Ferdynanda na króla czeskiego (7 września ; 1836). Z pism nie pozostawił nic, prócz książki do nabożeństwa i listów pasterskich.

Ankwicz-ówna H enryetaEwa (* 29 listopada 1810 — f 1879) ur. w Mochowy około Pilzna z ojca Stanisława, matki Łempic-kiej. Babka jej,

Kunegunda, żona Jana Karola Ankwicza, była rodzoną ciotką ar c y b iskupa lwowskiego, Andrzeja Aloizego.

Odebrała staranne wychowanie w domu, podczas pobytu w Rzymie w r. 1829 poznała się z Adamem Mickiewiczem,

w którym żywe sobą obudziła zajęcie. Stary Ankwicz, nie chcąc córki wydać za poetę, stosunki zerwał. Wyszła A. najprzód za hr. Sołtyka, powtórnie za hr. Kuczkowskiego. Stosunek z Mickiewiczem wsławił ją pod nazwą Ewuni. (Ks. Siemieński: „Ewunia”, Lwów, 1888).

Ankyloblepharon, (grec, a n k y J o m=skrzywie-nie, kąt, blepharon=powieka), tak nazywają w oftalmolologli zrośnienie powiek, które może być wrodzone (z życia płodowego), albo nabyte np. po zranieniu powiek, niewłaściwem zagojeniu rany na powiece, przy operacyi zadanej; zrost może zajmować cały brzeg powiek, albo tylko ich część.

Ankyloglosson (grec, ankylos—krzywy, glos-su,—język), w lecznictwie zowią tak przyrośnięcie .języka do podstawy jamy ustnej, w następstwie zbyt długiego i szerokiego więzadełka językowego, utwierdzającego język. Wada ta bywa pospolicie wrodzoną, t. j. dziecię przychodzi na świat już z przyrośniętym językiem, co utrudnia niemowlęciu ssanie a nawet czasem czyni je wprost niernożliwem. Usuwa się wada łatwo przez podcięcie języka, resp. wiązadełka, nożyczkami lub też pomocą osobnego narzędzia, zw. An-kyloglossotomem. Rzadko wydarza się A. wr następstwie zranienia języka.

Ankylops, także A n c h i 1 o p s, (grec, anlcy-lon—skrzywienie, kąt, ops—oko), oznacza w of-talmologii zapalenie z obrzmieniem (guzkiem) wewnętrznego kąta ocznego; nabrzmienie ciałka łzowego. (Por. En cant hi s).

Ankylostomum, v. Anchylostomum(z grec. ankylos—krzywy, stoma—gęba ), czerw obły. gnieżdżący się w dwunastnicy {Anie. duodenale) i cienkich jelitach człowieka, głównie w krajach podzwrotnikowych (w Egipcie, Brazylii), 6—18 mm. długości mający, opatrzony przyrządem ssącym, z pomocą którego wysysa krew, w następstwie czego wywiązuje się u takich osób niedokre-wność, błędnica, zw. podzwrotnikową (Chlorosis tropica) albo G eo fagi a (ob.), powodująca często śmierć chorych. W ostatnich czasach wykryto czerw ten u robotników przy tunelu Gothardz-kim, także u pracujących w kopalniach (Masius), w cegielniach (Leichtenstern), u których również występowała tego rodzaju niedokrewność. Czerw ten zowią także Dochmius s. Strongylus duode-nalis.

fi-

it4

;•!

nm ,</: Ji

przedstawić jako zrost łączno-tkankowy (syndesmosis), chrzęstny (synchondrosis), lub kostny (synostosis). Zazwyczaj pierwsza forma przechodzi w drugą, a druga w trzecią, chociaż pierwsza może przejść bezpośrednio w trzecią. Oprócz zrostów wewnątrz-stawowycb, mogą być i zrosty zewnątrz-stawowe, wskutek skostnienia więzów, albo wytworzenia mostków kostnych pomiędzy końcami stawowemi korni, i wówczas A. zowie

Im l\

vXMMim

LI

Fig. 143. Ankyloza.

się zewnątrz-stawewą, lub obwodową. Najczęściej jest A. zejściem zapalenia ropnego i zapalenia grzybowatego stawów, chociaż i zapalenie surowiczo-wlóknikowe może się zakończyć anky-lozą łączno-tkankową. Doniosłość A-y zależną jest od położenia kończyny, przy jakiem ona nastąpiła, i dlatego już podczas leczenia pierwotnej choroby, przewidując A-ę, staramy się zapewnić takie położenie kończyny, przy którem ona byłaby najdogodniejszą w użyciu (w chorobach stawu biodrowego lub kolanowego położenie wyprostne; w stawie łokciowym, lub golenio-stopowym zgięcie pod kątem prostym). A. w stawach szczękowych przedstawia wyjątkowe znaczenie wskutek niemożności przy niej przyjmowania i żucia stałych pokarmów. Bozpoznanie najczęściej bardzo łatwe, niekiedy dla bliższego określenia potrzebne jest uśpienie chorego. Leczenie przy A-ie łączno-tkankowej, lub chrzęstnej, polega na powolnem i stópniowem rozginaniu czy zginaniu za pomocą rąk, lub odpowiednich aparatów. Zgięcie lub rozgięcie forsowne (brisement forcé) stanowi metodę nieodpowiednią, dlatego, że przy jej stosowaniu może nastąpić rozerwanie powłok, ścięgien, lub nawet złamanie kości. Niekiedy przy redukcyi A-y potrzebnem jest podskórne przecięcie ścięgien przykurczonych mięśni. Przy A-ie kostnej wskazanem jest przepiłowanie w odpowiedniem miejscu kości (osteo-tomia) lub też wypiłowauie stawu.    Dr F- ■’

Anna, właściwie' Hanna (miła, wdzięczna) imię hebrajskie, noszone przez rozmaite niewiasty w starym i nowym Testamencie.

Anna, matka Samuela, żona Elkany (I księga królewska). .Ofiarowała Bogu jedynego syna, który następnie był arcykapłanem i namaścił pierwszego króla żydów, Saula.

Anna, żona Tobiasza (księga Tobiasza r. 1 w. 9).

Anna św., córka Fanuela, prorokinią zwana, ponieważ w ciuchu proroczym odgadła i uczciła w Dzieciątku Jezus zapowiedzianego Messyasza (Ewang. Jóukasza, rozdział 2 w. 36—38).

Anna S ta, żona Joachima, matka N. M. P. Wedłrg jednej wersyi, po śmierci męża pozosta-( ła we wdowieństwie, według innej, poślubiła Kleo-fa i miała córkę, również Maryę Kłeofę, nazwaną w ewangelii siostrą Maryi Matki Zbawiciela. Sw. Grzegorz zaprzecza tej weisyi. Od pierwszych wieków chiześeiaństwa, w kościele czczona jako patronka małżeństw. Cesarz Juslyn pierwszy około roku 550 wystawił pod jej wezwaniem kościoł w Konstantynopolu, następnie w calem chrześciaństwie powstało wiele kościołów pod , jej patronatem. Uroczystość S-ej Anny obchodzi się w kościele rzymskim d. 27 lipca, w greckim d. 9 grudnia.

Anna (f 1265), żona Henryka Pobożnego, księcia szląskiego,. córka Przemyśla Ottokara, kr. czeskiego. Po śmierci męża pod Lignicą (1241) objęła rządy, przybrawszy do pomocy najstarszego, nieletniego jeszcze, syna Bolesława, zwanego Łysym albo Bogatką.

Anna, córka Bolesława Łysego Bogatki, księcia lignickiego i Jadwigi księżniczki Anhalt, była mniszką w Trzebnicy.

Anna, córka Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego i Jolanty, królewny węgierskiej, siostra Jadwigi, żony Władysława Łokietka. Zeszła bezpotomnie.

Anna, córka Przemyśla łl Ottokara, króla czeskiego, siostra Wacława T, króla polskiego, najprzód profeska w klasztorze praskim, następnie żoua księcia mazowieckiego Bolesława.

Anna Przemyslówna (* 129.) —    1313), naj

starsza córka Władysława lI-go, króla czeskiego, po śmierci ojca przez brata swego, Wacława III, wydana za mąż w r. 1306 za Henryka, ks. Ka-ryntyi. Gdy na Wacławie III, zabitym w tym samym roku, wygasł dom Przemyslowiców, Henryk, na podstawie praw swej żony, ubiegał się o tron czeski, aczkolwiek bezskutecznie tym razem, gdyż po obiorze Budolfa Habsburga w 1306 roku musiał potajemnie razem z żoną z Czech uciekać. Dopiero po śmierci Budolfa w r. 1307 stany czeskie zgodziły się przyznać dziedziczne prawa Annie i osadziły ją z mężem na tronie. Z początku A cieszyła się wielką miłością narodu swego, który w niej przedewszystkiem cenił tkliwe przywiązanie do młodszej siostry, Elżbiety. Gdy atoli Henryk niezaradnością swoją oburzył na siebie większość narodu tak, że zamierzano strącić go z tronu, a wynieść nań Elżbietę, A. poczęła prześladować siostrę i nawet knuła zamachy na jej życie; potem przywołała Miśnieńców dia zagarnięcia Pragi, aby, oparłszy się na nich, wzmocnić władzę męża; mimo to jednakże Henryk zmuszony był w r. 1310 ustąpić

tronu Janowi Luksemburskiemu, mężowi Elżbiety. A. umarła w Karyntyi bezdzietnie.

Anna (f 1362), córka Henryka II, księcia jaworskiego na Szląsku, synowicą Bolka, księcia Świdnickiego. Po ojcu i stryju odziedziczyła ziemie, które wniosła w posagu cesarzowi Karolowi IV Luksemburczykowi.

Anna, córka Wacława, księcia mazowieckiego, żona Henryka V Żelaznego, księcia głogowskiego, matka Jadwigi, wydanej za Kazimierza Wielkiego.

A. l’-a.

„Ród Gedymina“).

Anna mazowiecka, żona Bolesława (f 1428), matka Bolesława IV, pana na Czersku i Warszawie, kandydata do korony polskiej po śmier-

A. P-a.

Anna (f 1429), po litewsku Danuta, córka Kiejstuta. Tizymał ją do chrztu Cuno v. Liebestein, komtur Osterodzki; wyszła zdaje się przed 1361 r. za Janusza księcia Mazowieckiego, chociaż według Długosza, miało to się stać w Wilnie, za sprawą Jagiełły, już w roku 1387. Gdy w tym czasie Kiejstut, uciekłszy z więzienia krzyżackiego, dokąd się jako jeniec wojenny dostał, przybył na Mazowsze, poznany przez córkę, odesłany został przez nią na Litwę. Mąż jej, książę Janusz, nie lubił Witolda, któremu w ucieczce przed Jagiełłą odmówił schronienia na Mazowszu, a nawet zagarnął iego dzielnice. To też, gdy Witold do władzy powrócił, odebrał Mielnik i Drohiczyn, darowany Annie w posagu przez Jagiełłę. Na żądanie księżnej, ozdobiono 1411 roku grubą czworoboczną wieżą kościoł Maryi Panny w Warszawie. Miała syna Bolesława, ojca Bolesława, współ kandydata do tronu polskiego po śmierci Władysława Jagiełły. Pochowana w W arce.

Anna, żona Swidrygiełły, siostra stryjeczna Borysa Aleksandrowicza,, księcia Twerskiego. Blisko siedmdziesięcioletni Św., zostawszy po śmierci Witołda wielkim ks. Litwy, myśląc o ustaleniu dynastyi, pojął za żonę księżniczkę Annę. W małżeństwie tern zamierzał on znaleść sprzymierzeńca do osiągnięcia widoków politycznych. Stronnictwo, sprzyjające Polsce, na którego czele stał Zygmunt, Ki ej stu Łowicz, uknuło spisek; napadnięto na S ę w Oszmianie, w sierpniu 1432 roku. Książę zaledwie zdołał uratować życie w ucieczce, orszak jego wraz z A-ą, będącą wówczas przy nadziei, dostał się do niewoli. W kilka miesięcy po uwięzieniu, ks. A a powiła syna, który umarł w dzieciństwie. Starania o wydobycie Anny z niewoli, popierane przez papieża, osiągnęły dopiero wtedy skutek, kiedy Świdry-giełło, złożywszy ostatecznie oręż, poddał się królowi i uzyskał spokojne posiadanie Wołynia i Kijowa. Po owdowieniu 1452 r., księżna otrzymała od króla Kazimierza przywilej na majętności: Zdzitów, Horodek i Dworcy. Istnienie jej do 1471 r.' stwierdzają przywileje na rzecz bojarów i poddanych przez kniahinię ftzwitrigajłową Annę. To pewna, że, już w 1486 r. żyć przestała. (Porównaj art. „Świdrygiełło“. Obacz Wolffa:

A. P-a.

ci Władysława Warneńczyka. Córka jej, Ofka

v. Oroka, była za Zygmuntem Kiej stu Łowiczem.

Anna, córka. Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety austryackiej, zaślubiona 1490 r. Bogusławowi ks. Szczecińskiemu (Pomorskiemu). Otrzymała w posagu 32,000 dukatów, a ks. Bogusław zapisał jej zwyczajem ówczesnym podwmjną sumę posagową na zamkach i dobrach Rügenwalde, Belgard, Grimpelberg i Treptowie.

Anna, córka Konrada ks. Oleśnickiego, żona Władysława 1 ks. na Płocku, matka Ziemowita VI na Płocku i Władysława II na Rawie. Podczas małoletności synów rządziła dzielnicami przy pomocy biskupa płockiego, Pawła Giżyckiego; po ich śmierci (1462) zawarła z królem Kazimierzem Jagiellończykiem układ (1475) którym ustąpiła mu ziemię sochaczewską w zamian za dożywocie na dobrach: Kole, Brdowie, Bolemowie, Mszczonowie i t. p.

Anna mazowiecka (* 1476 f 16 marca 1522), córka Mikołaja Radziwiłła, zwanego Starym, wojewody wileńskiego, żona Konrada II Rudego, matka Stanisława i Janusza, ostatnich książąt mazowieckich. Po śmierci Konrada II (1503), według dawniejszych układów książąt mazowieckich z królami polskimi, miało być Mazowsze wcielone do korony, a młodym książętom wypadło poprzestać jedynie na ziemi czerskiej. Anna, wbrew powyższym układom, na sejmie piotrkowskim w r. 1504 pretensye korony uchyliła i całe księstwo ocaliła dla synów. Oddał bowiem król Aleksander Jagielońezyk Stanisławowi i Januszowi prawem lennem w dożywocie ziemie: warszawską, wyszogrodzką, zakroczymską, czerską, ciechanowską, łomżyńską i nowogrodzką; po ich śmierci dopiero miały być obszary owe wcielone w skład korony, pod warunkiem jednak wyposażenia sióstr książąt: Zofii i Anny. Ustępstwo takie wyjednała Anna głównie kosztem 30,000 złotych węgierskich, które zobowiązała się wraz z panami mazowieckimi królowi wypłacić. W r. 1511 nowej księżna dokonała na rzecz synów zdobyczy: wyrobiła im dożywocie na ziemię wiską, nieobjętą układem piotrkowskim z 1504. Jako opiekunka synów, rządziła Mazowszem mądrze, nie bez am-bicyi wyzwolenia go od zależności względem korony. Chcąc poddanych swoich uwolnić od zwierzchnictwa hierarchii kościelnej koronnej, mianowicie od władzy biskupa, poznańskiego, zamierzała osobne biskupstwo założyć w Warszawie i starania o to czyniła w Rzymie; soli z żup ruskich i krakowskich nie pozwalała spławiać AVisłą przez swe posiadłości bez opłat celnych. Dążnością do niezawisłości niejednokrotnie Anna króla Zygmunta I jątrzyła, trzymała się zaś wobec niego wyniośle, jako panująca udzielnie w imieniu synów małoletnich. Umiała godność swoją utrzymać w stosunku do korony, lecz nie potrafiła zaskarbić sobie serca Mazurów. Zarzucano jej, że źle wychowywała synów, że sama prowadziła życie nierządne. Oskarżano ją o stosuuki miłosne najprzód z archidyakonem warszawskim Mrokow-

ssn

\m

■o

■A.

i-ig. 144 A-ina mazowiecka.

w. s.

w. s.

skim. później z jednym z panów mazowieckich, Zalewskim (według niektórych—Zaliwskim). Hasłem malkontentów było zmuszenie księżnej do zdania rządów na synów. Skoro Anna ustąpić nie chciała, przyszło w r. 1516 do buntu otwartego. „Podczas niespodziewanego rozruchu—pisze J ędrzej Święcicki — późno boskiego i ludzi wzywającą ratunku, z dziećmi małemi i z Zalewskim w zamku makowskim obiegli; a uważając, że dla mężów walecznych niegodną jest rzeczą słuchać rozkazów niewieścich i że książęta pod narodu, a nie matki opieką znajdować się powinni, - o wydanie ich wołali wrzaskliwie. W zamieszaniu tern, gdy z obu stron pociskami na się miotano, jeden z książąt (Stanisław) od strzału, puszczonego przez kogoś, ledwo zabitym nie został. Wkrótce, za wdaniem się niektórych panów, rozruch został poskromiony i, stosownie do ich żądania, Anna przyrzekła przypuścić synów do rządów, aby tylko broń złożono i nie wymagano przymusem, co po przyjacielsku otrzymać można”. Gdy Anna obietnicy nie dotrzymywała, w r. 1517 do nowych przyszło rozruchów. Wdał się w końcu w sprawę tę Zygmunt I: polecił oddać rządy Stanisławowi, Annę zaś postawił na czele rady, dodanej młodemu księciu. Księżna, dotknięta postanowieniem króla, zabrawszy synów, pojechała za nim do W ilna. Zamierzała się za Zygmunta

I. wydać, zapraszała go do siebie do Warszawy. Niektórzy panowie koronni, dla przyśpieszenia połączenia Mazowsza z koroną, gotowi byli pro-jekta księżnej popierać, lecz już ukończone pertrak-tacye o małżeństwo króla z Boną Sforcyą zamiary ich obróciły w niwecz. Ostatecznie na sejmie piotrkowskim z r. 1518 usunął król księżnę od rządów i Mazowsze oddał jej synom. W lat parę, lekceważona przez króla i synów, umarła. Pochowaną została w Warszawie u bernardynów, których była fundatorką (Kozłowski; „Dzieje Mazowsza“, Warszawa 1859 roku — Wójcicki: „Szkice historyczne“; Kraków, 1869 r.— Święcicki: „Topographia sive Masoviae de scriptio”, w przekładzie Smoleń-    -----

skiego w kwart. „ Kłosów” z roku 1877, t. II. Bartoszewicz w „Enc. Org.” 1,910).

Anna mazowiecka, córka Konrada II Rudego i Anny z Radziwiłłów, siostra ostatnich Piastów mazowieckich, Stanisława i Janusza. Po bezpo-tomnem zejściu Janusza (1526) i wcieleniu Mazowsza do korony, o-trzymała od króla Zygmunta

I na utrzymanie liczne dobra, jak Latowicz, Gar* wolin, Goszczyn, Piaseczno, Liw i t. p. Wyszła za wojewodę ruskiego, Stanisława ze Sprowy Odrowąża, z którym miała córkę Zofię, wydaną najprzód za kasztelana wojnickiego, Jana Tarnowskiego, następnie za wojewodę sandomierskiego, JanaKoslkę. Stary portret księżniczki Anny (fig 144) w otoczeniu braci znajduje się w galeryi magistratu warszawskiego (Kozłowski, „Dzieje Mazowsza”. Warszawa, 1859.—Bartoszewicz w „Eucyk. Org.” I, 912).

Anna, córka króla duńskiego Krystyana III (* 1532—-f 1581), żona późniejszego elektora saskiego Augusta I, wielki wpływ wywierała, zwłaszcza w sprawach kościelnych i finansowych, słynęła z pobożności i miłosierdzia i powszechnie nazywaną była „Matką Anną“. Prowadziła bardzo rozległą korespondencyę, której zbiór wynosi z górą 22,000 listów, bądź przez nią, bądź też do niej pisanych. Była matką piętnaściorga dzieci.

Anna, córka Władysława kr. czeskiego i węgierskiego (ob.) i Anny de Foix (*22 azer. 1503 — -j* 27 stycznia 1547). Jako dziedziczka dwóch królestw, była A. od kolebki prawie igraszką w ręku dyplomacyi europejskiej, zwłaszcza, że urodzony później brat jej, Ludwik (ob.), nie wzbudznł nadziei długiego życia. Cesarz Maksymilian (oh.), chcąc przez węzły familijne z domem Jagiellońskim wznieść potęgę habsburską, rozpoczął (1510) przez posła swego Cuspiniana, rokowania z Władysławem o rękę A-y dla jednego z wnuków swoich. Starał się o nią także magnat węgierski, Jan Zapolia (ob.), który, licząc na poparcie wielkiego stronnictwa swego, pragnął ozdobić skroń swą koroną św. Stefana; ze względu jednak na zawarty już dawniej układ sukcesyjny z cesarzem, nie chciał Wł dysław zgodzić się na pro-pozycye Zapolii. Po kilkoletnich rokowaniach z dworem wiedeńskim, przybył Władysław wraz z dziećmi w marcu 1515 do Preszburga, gdzie ułożony został kontrakt przedślubny, a 17 lipea wjechał wspaniały orszak królewski do Wiednia, gdzie się odbyły tymczasowe zaślubiny A-y z cesarzem, oraz Ludwika z Maryą, wnuczką cesarską. Przedtem sporządzono akt, zastrzegający, że połączenie cesarza z A-ą przestanie być wa-żnem, jeśli ją w ciągu roku jeden z wnuków jego, Karol albo Ferdynand, poślubi; gdyby zaś to nie nastąpiło, wtedy miał cesarz Maksymilian najdalej we 3 miesiące po upływie tego terminu połączyć się cieleśnie z narzeczoną swoją; wyznaczono wtedy także A-ie posag w ilości 200,000 dukatów. Dwunastoletnie dziewczę miało się wychowywać w Austryi dla zapoznania się z językiem niemieckim i oswojenia się ze zwyczajami dworskiemi. Traktatu sukcesyjnego w Wiedniu nie zawarto, gdyż dom ausiryacki posiadał już dwa dokumenty, które gwarantowały prawa jego do schedy po Władysławie (1463 i 1491); a zresztą po śmierci chorowitego Ludwika, po którym ani j potomstwa,ani długiego życia nie można się było I spodziewać, byli A. i mąż jej, Ferdynand, wy-

na

Jucznymi spadkobiercami ziem ojcowskich. Jeśli zaś Maksymilian tak usilnie dążył do zawarcia owych małżeństw, czynił to w przekonaniu, źe małżeństwa te będą o wiele skuteczniejszym środkiem do pozyskania korony węgiersko-czeskiej, aniżeli najformalniej sporządzone traktaty. W r. 1516 zrzekł się Maksymilian praw swych do ręki A-y na rzecz wnuka swego, Ferdynanda, a ponieważ oboje narzeczeni liczyli dopiero po lat 13, odbyły się zaślubiny przez prokuracyę i dopiero w maju 1521 zawarty został formalny związek małżeński. Po bitwie pod Mohaczem (29 sierpnia 1526), w której zginął Ludwik, przeszły Czechy i Węgry, mimo silnego oporu stanów, w posiadanie domu habsburskiego. Odtąd spokojnie i szczęśliwie płynęło życie A-y. Ubóstwiana przez męża (koronowanego 1530 na króla niemieckiego), towarzyszyła mu w ciągłych jego podróżach po obszernych dzierżawach, albo sprawowała regen-cyę w jego nieobecności. Współcześni pisarze wierszem i prozą, za życia i po jej śmierci, zachwycali się cnotami A-y, sławili jej pobożność, dobroczynność i pracowitość. Pochowaną została w Pradze. Z pomiędzy 15-ga dzieci wymieniamy: 1) Elżbietę, wydaną w roku 1543 za Zygmunta Augusta; 2) Katarzynę, która po śmierci Franciszka Gonzagi, wyszła także za tego króla; 3) cesarza Maksymiliana II., współzawodnika Stefana Batorego do korony polskiej. Buehholz: „Geschichte der Regierung Ferdinand I”. Wien, 1830—39 (9 tomów).—Liske: „Kongres wiedeński” (Studya z dziejów XVI w. Poznań, 1867). Tenże: „der Wiener Congress v. J. 1515 und die Politik Maximilians gegenüber Preus-sen u. Polen” (Forschungen zur Deutschen Gesch. XVJII). — Ulmann: „Maximilian I in dem Con-flicte zwischen d. Deutschen Orden in Preussen u. Polen, besonders in den J.”, 1513 —1518 (ibidem.).    I)r- A1, s

Anna Aldona, ob. Aldona.

Anna Austryacka (* 1575—f 1598); pierwsza żona króla Zygmnnta III Wazy, córka arcy-księoia Karola Ferdynanda. Król powziął zamiar żenienia się z nią w r, 1591, traktując z Habsburgami tajemnie; w 1592 wysłał po narzeczoną kardynała Radziwiłła, który najprzód udał się do cesarza Rudolfa do Pragi, następnie do Wiednia, gdzie czekał na arcyksiężniczkę, bawiącą z matką w Styryi. Stronnictwo, przeciwne Habsburgom, z Janem Zamoyskim na czele, sądząc, że zamierzone małżeństwo jest dalszym ciągiem układów z Ernestem o odstąpienie mu korony polskiej, postanowiło zabiegi Zygmunta rozbić;

zjeździe w Jędrzejowie uchwaliło pilnować granic rzeczypospolitej od Węgier i Szląska, i arcyksięźniczki do Polski nie wpuścić. Anna, omyliwszy czujność malkontentów, stanęła w Krakowie i 30 maja r. 1592 ukoronowaną została przez prymasa Stanisława Karnkowskiego. Małżeństwo, zawarte bez zezwolenia stanów i wbrew polityce anti-habsburskiej Zamoyskiego, spotęgowało wrzenie przeciwko królowi i stało się jednym z czynników, które doprowadziły do burzy

SncyVi’peir; P«w«7eobns lhutr. T. UL

na sejmie inkwizycyjnym. Zygmunt nie był z początku zadowolniony z żony nieładnej i kulawej, zczasem przecież przywiązał się do niej serdecznie; przymiotami umysłu i serca, cnotami rodzin-nemi i dobroczynnością potrafiła A. rozbroić i stronnictwo Zamoyskiego ;j* 10 lutego r. 15 98 w W ar-szawie. Dwie córeczki w niemowlęctwie zgasły przed matką; trzecia Anna Marya (* 1593) po niej, 9 lutego r. 1600. Uchował się jedynie syn Władysław, późniejszy król polski. Zwłoki królowej, przewiezione z Warszawy do Krakowa, pochowano w katedrze św. Wacława, w kaplicy jagiellońskiej. Kazanie na pogrzebie wygłosił Skarga. Cnoty A-y znalazły wielu panegirystów. Łacińska mowa Krzysztofa Warszewickiego wyszła w przekładzie ks. Jana Bogusławskiego („O śmierci Anny Rakuszanki, polskiej i szwedzkiej królowej, oracya” 1599 i wyd. Turowskiego 1858). Zycie opisał Fabian Quadrantinus, jezuita, w dziele „Speculum pietatis continens vitam et obitum Serenissimae Aunae Austriae” (Brunsberga 1605). Wierszami wielbił zmarłą Stanisław Grochowski (Bartoszewicz: „Enc. Org.” I, 917).

Anna Austryacka (* 22 wrześ. 1601 —f w Paryżu w styczniu 1666), królowa Francyi, córka Filipa III króla hiszpańskiego i Małgorzaty Au-stryackiej. Mając lat 13, przybyła do Bordeaux, by zaślubić Ludwika XIII (24 list. 1615); miała z nim 2 synów: Ludwika XIV, urodzonego w roku 1638, i Filipa Francuskiego, ks. Andegawii, a później Orleanu, ur. r. 1640. Długo zaniedbywana przez króla, oddała się płochym zabawom, z czego korzystając zręcznie Marya Medycejska i kardynał Richelieu odsunęli ją od wszelkich wpływów. Przez nierozważny swój stosunek z posłem angielskim, Buckingham’em (ob.), dała się wciągnąć w sieć intryg i knowań; r. 1626 przyjęła udział w spisku Chalais, utrzymywała tajną ko-respondencyę z bratem Filipem IV, co zostało ujawnionem, wreszcie pozwoliła użyć swojego imienia w spisku Cinq Mars’a. Mając tego wszystkiego dowody w ręku, kardynał Richelieu zmusił ją wydać tajny traktat, zawarty przez spiskowców z królem hiszpańskim (1642). Stawszy się po śmierci Ludwika XIII. regentką Francyi, A. zamianowała Mazariniego (ob.), pierwszym ministrem i podległa w zupełności jego wpływom. Kwestya, czy zawarła z nim ślub tajemny, dotąd nie została wyjaśnioną, lecz przyczyny Frondy (ob.) leżą po części w przywiązaniu A-y do ministra. Podczas wojny domowej okazała dosyć dumy i wytrwałości w obronie praw korony, za co wyznawał dla niej wdzięczność swoją Ludwik XIV, gdy rządził samowładnie. Po ukończeniu zaburzeń, ogłoszeniu pełnoletności króla i powrocie Mazariniego z zagranicy, dała się odsunąć z łatwością, gdyż pracy nie lubiła nigdy; na starość oddała się całkowicie praktykom religijnym i wystawiła piękny kościół Val-de-Grâce.

Anna Boleyn, królowa angielska (* 1507— *j* 1536), córka Tomasza Boleyn, vice-hrabiego Rochefort, późniejszego hrabiego Wiltshire, wy-okowana na dworze francuskim, wróciła do An

Tomasz Oranmer otrzymał nominacyę na arcybiskupa kantuaryjskiego. Przyjmując paliusz, złożył przysięgę posłuszeństwa papieżowi, ale z zastrzeżeniem uległości koronie i prawom krajowym. Uległość tę posunął tak daleko, że piśmiennie upraszał króla o łaskawe pozwolenie na rozpoczęcie procesu rozwodowego. Objąwszy prezyden-cyę nad czterema biskupami, tytułując się legatem Stolicy Apostolskiej, żwawo osądził sprawę i wydał wyrok zaoczny, z unieważnieniem małżeństwa Katarzyny, w Dunstable, dnia 23 maja. Wtedy dopiero można było wprowadzić uroezy-ście do stolicy i ukoronować A-ę, już brzemienną od 4-ch miesięcy. Ale wkrótce nadeszło breve papieskie, datowane d. 12 ezerwca 1533 r., które znosiło dekret Cranmera i orzekało, że Henryk VIII podpadł pod exkomunikę ipso facto. Z przeciwnego też obozu Luter i teologowie protestanccy głosili nieprawność rozwodu, dogadzając swojemu cesarzowi Karolowi V. Katarzyna i córka jej, Marya, znajdowały w Anglii licznych obrońców i stronników. Biskup Cranmer i Latimer oraz minister Cromwell wynajdywali poszlaki knowań, zmierzających do wyzucia Henryka VIII z tronu. Więc gdy się urodziła z A-y córka, Elżbieta, parlament uchwałą swoją (act of succession 1534) orzekł, iż rozwód, przez arcybiskupa kantauryjskiego zadekretowany, jest ważny, że córka Katarzyny była zrodzona w nie-prawnem małżeństwie i praw do tronu nie posiada, że spadkobierstwo korony należeć będzie do Elżbiety. Jednocześnie przeprowadził Henryk VIII sprawę założenia kościoła narodowego anglikańskiego, a parlament skwapliwie spełniał wolę jego i d. 11 listopada 1534 r. przyznał mu wszystkie prawa głowy kościoła. Tak więc A. B. była widomą pierwotną przyczyną schyzmy angielskiej, czyli oderwania się Anglii od katolicyzmu rzymskiego. Ale niedługo już cieszyła się blaskiem upragnionej kor»ny. W lutym 1535 roku zroniła syna, a w połowie kwietnia kilku członków Rady Tajnej otrzymało rozkaz tajemny zebrania dowodów do aktu oskarżenia przeciwko niej o cudzołóstwo. Inna dama, Jamę Seymour, wpadła w oko jej kapryśnemu małżonkowi. Dowody znalazły się na zawołanie, jakoby kochankami królowej byli: Smeton, Norris, Weston i Brereton W izbie oskarżeń zasiadali: sir Th. Audelay, lord kanclerz, sir. W. Fitz William, wielki admirał, Cromwell, sekretarz stanu, książę Suffolk, lord Rochford. 5 innych lordów, 9-u sędziów Westminsteru, wuj A-y, książę Norfolk, i rodzony jej ojciec, hr. Wiltshire. Ten ostatni posunął swoje tchórzliwe służalstwo tak daleko, że ofiarował się zasiadać nawet w sądzie, lecz zwolniono go od tej roli Brutusa. Sądziło A-ę 27 parów (książęta Norfolk, Suffolk, margr. Exeter, hr. Northumberland etc.) w Tower d. 15 maja, a 19 maja piękna królowa dała swą „cienką szyję” pod topór kata, we cztery miesiące po zgonie zwyciężonej rywalki, Katarzyny. Parlament drugiem prawem „o sukcesyi” uznał Elżbietę za dziecko nieprawe i przeniósł następstwo tronu

glii w 18-ym roku życia i przyjętą została do dworu królowej Katarzyny Aragońskiej (ob.). JNiezwykle piękna i ujmująca, obudziła namiętną miłość w sercu króla, Henryka VIII, już w roku 1527, lecz kochanką jego zostać nie chciała. Dla zawarcia ślubów małżeńskich trzeba było przeprowadzić sprawę rozwodową z Katarzyną. Podjął się tego zadania kanclerz i ulubieniec królewski, kardynał Wolsey; starania jego wszakże napotkały na przeszkodę w trudnej sytuacyi politycznej papieża, Klemensa VII, który w tym czasie właśnie znajdował się w mocy wodzów cesarza Karola V, a więc nie śmiał urażać go bolesnym dla jego eiotki dekretem i ociągał się z odpowiedzią na ponawiane wciąż poselstwa angielskie. Dopiero w drugim, 1528 roku, wysłał legata Campeggio i to tylko z instrukcyą pojednania małżonków, lub udzielenia separacyi bez rozwodu. Zniecierpliwiony król zagroził, że potrafi sprawę tę rozstrzygnąć w kraju swoim, a tymczasem umieścił A-ę w pałacu, z otoczeniem dwor-skiem. Legat zabrał się nareszcie do czynności sądowej, lecz, otrzymawszy od Katarzyny apela-cyę do samego papieża, niezwłocznie wyjechał z Anglii. Pierwszym skutkiem takiego zawodu hyło usunięcie Wolsey’a od wszystkich urzędów, drugim —zwołanie parlamentu, który, wedle otrzymanych od króla wskazówek, zażądał reformaeyi kościoła (1529). Vt y wiązała się teraz dużo ważniejsza i rozleglejsza sprawa oderwania Anglii od świata katolickiego, a Henryk VIII posługiwał się radami swego sekretarza stanu, chytrego Cromwella, i profesora z Oxfordu, ukrytego protestanta, Tomasza Cranmera. Argumenty, mające popierać rozwód, a raczej unieważnienie dyspensy na małżeństwo z Katarzyną, były przesłane do opinii uniwersytetom; angielskie zastosowały się do woli groźnego króla, paryzki uległ również naciskowi jego sprzymierzeńca, Franciszka I, lecz niemieckie i włoskie, pomimo hojnie szafowanych na przekupstwo pieniędzy, oświadczyły się w duchu przeciwnym. W samej Anglii znajdowali się odważni księża, którzy z ambony przemawiali za ważnością małżeństwa, z Katarzyną zawartego; tak niejednokrotnie mówił franciszkanin Forest w kościele św. Pawła w Londynie, a ksiądz Pęto, późniejszy kardynał, dnia 1 maja 1532, śmiał grozić w oczy królowi słowami proroków izraelskich: „Psy będą chłeptały krew twoją, jak niegdyś chłeptały krew Nabotha”. Henryk VIII słuchał cierpliwie; na drugą niedzielę znalazł powolniejszego kaznodzieję, d-ra Kirwan’a, który zbijał argumenty poprzednika i wyzywał go z retorycznym zapałem na dysputę. Wtem odezwał się jakiś głos z tłumu: „Pęto jest w Canterbury na synodzie, lecz jutro wróci, a ty, Kirwanie, zdradzasz króla pochlebstwem”. Katarzyna Aragońska, lubo wydalona z rezydencyi królewskiej do wiejskiego pałacu Ampthill, powtarzała uporczywie, że jest prawną żoną. Poselstwa i pismo Izby lordów do papieża nie skutkowały. Nareszcie Henryk stracił cierpliwość i zaślubił A-ę tajemnie d. 25 stycznia 1533 r. Niedługo potem

1884.

j. u

na potomstwo nowej żony Henryka VIII, Joanny Seymour. Froude: „History of England from the fall of Wolsey etc.”, London, 1872, tomy I i II.—Friedmann Paul: „A. B. a chapter of en-glish history 1527 — 1536“, London, Macmillan

T. K.

Anna Bretońska, królowa Francyi (* w Nantes 1477 --j- w zamku Biois 9 stycz. 1514), najstarsza córka Franciszka II, księcia Bretanii i Małgorzaty de Foix została najprzód księżną Bretanii po ojcu swoim, 9 wrześ. 1488 i przez czas małoletności panowała pod opieką marszałka de Rieux. Wielkie zaburzenia powstały wówczas w Bretanii: Alain d’Albret, popierany przez marszałka de Rieux, pragnął zaślubić A-ę. a Jan de Rohan domagał się dla siebie samej Bretanii, dla swoich zaś dwóch synów ręki A-y i jej siostry Izabelli (Isabeau). A. schroniła się najprzód do Redon, a potem do Rennes pod opiekę rycerza Dunois. De Rieux zajął Nanteś i oba stronnictwa udały się o pomoc za granicę; niezgodę podsycali królowie: Henryk VII angielski i Karol VIII francuski; Ferdynand Katolicki i Maksymilian Au-stryacki przysłali księżnej posiłki; dzięki tej in-terwenoyi przyszło do zgody z marszałkiem de Rieux na zjeździe Stanów w Vannes. A., wywdzięczając się Maksymilianowi za pomoc, zaślubiła go per procuram 16 grud. 1489. Tymczasem Alain d’Albret, któremu taki związek niszczył wszystkie nadzieje, zwrócił się do Francyi i wybuchła wojna. Alain wziął szturmem Nantes (19 marca 1490), awlipcu t. r. La Tré-moille obiegł Rennes. Zagrożona księżna weszła w układy z Karolem VIII i, na objawione życzenia przez Stany w Vannes, zerwała pierwotny związek i zaślubiła króla francuskiego. Akt ślubu odbył się 6 grud. 1491 w Langeais i Bretania wcieloną została do Francyi. Z czworga dzieci, zrodzonych z tego związku, żadne nie pozostało przy życiu i tym sposobem Karol VIII umarł, nie zostawiając następcy tronu (7 kwietnia 1498). A. przywdziała ciężką żałobę, ale, nie zapominając o swoich własnych i księstwa swego interesach, odbyła uroczyście akt objęcia zwierzchnictwa w Bretanii (9 kwietnia). Wkrótce atoli zaczęły się układy o małżeństwo z Ludwikiem XII, z warunkiem, aby ten otrzymał rozwód z Joanną Francuską. Akt przedślubny podpisano 7 stycz. 1499 r. Mimo to A. chciała utrzymać niepodległość Bretanii i wydać za mąż córki, Klaudyę i Renatę, za książąt austryackich. Dnia 22 września 1504 zawarła w Blois traktat, zapewniający synowi Filipa Pięknego, księciu Karolowi Austryackiemu, rękę Klaudyi wraz z Bretanią, Burgundyą i hrabstwami Blois, Asti, Medyolanemi Genuą. Projekt ten wszelako nie przyszedł do skutku, bo, ulegając naciskowi stanów generalnych, A. zezwoliła na zaręczyny Klaudyi z hrabią Franciszkiem d’Angoulême (21 maja 1506), potem wszakże była niezłomnie przychylną domowi Habsburgów i Hiszpanii. Zganiła głośno wojnę przeciwko papieżowi; po niefortunnej wyprawie Nawarskiej j1512) pierwsza zachęcała do pokoju i 1 kwiet.

1513 wymogła na Ferdynandzie Katolickim podpisanie zawieszenia broni w Orthez. Nosiła sio jeszcze z projektem wydania za mąż córki, Renaty, za infanta don Ferdynanda, brata Karola Habsburga, ale negocyacyę przerwała jej śmierć. A. pozostawiła w Bretanii sympatyczną pamięć: bretończycy wspominają z wdzięcznością po dziś dzień jej urodę, wspaniałomyślność prawdziwie królewską i piękne budowle, wzniesione z jej rozkazu w Tours, Nantes, Folgoët i w Quimperlé. Jej protekcyą cieszyli się też kronikarze: Alain Bouchard i Piotr Lebaud, oraz «poeta Meschinot. A. de la Borderie: „Choix de documents inédits sur le règne de la duchesse Anne de Bretagne, dans soc. and'. d’Ille-et-Vilaine, mem. et doc” 1868— 1868, t. IV et VI. Leroux de Lincy:,, Vie de la reine Anne de Bretagne”, Paris. 1860— 1861, 4 vol. i album. Dupuy: „Réunion de la Bretagne à la Fiance”, Paris, 1884. Desdevises du Dezert w „Gr. Enc. Fr.”.

Anna, caryca bułgarska, cór ka Milutina, ca ra serbów, żona cara Michała (1323 — 1330), który zaczął na tronie bułgarskim dynastyę Szysz-manów Bdyńskich. Gdy, później Michał oddalił ją i ożenił się z wdową Świętosława, a córką cesarza Andronika Młodszego, wynikły z tego powodu nieporozumienia z Serbią, które się zakończyły wielkim pogromem bulgarów w bitwie pod Velebuzd (Kustendil) i śmiercią Michała. A., która się po swym rozwodzie niewiadomo gdzie ukrywała, zaraz po śmierci męża pojawiła się w Trno-vie i wprowadziła na tron syna swego, Stefana czyli Szyszmana III. Gdy jednak wskutek rewo-lucyi już w r. 1331 carem został synowiec Michała, Aleksander Jan, A. musiała ustąpić. Uciekła do Raguzy i tam pędziła dni wygnania.

Anna do Candale (de Foix -f 1506), żona Władysława II Jagiellończyka, króla czeskiego i węgierskiego. Była córką Gastona hrabiego de Candale i Katarzyny, hrabianki de Foix, siostrzenicy króla francuskiego Ludwika XII, na którego dworze się wychowywała. Wyszła za mąż za Władysława II w r. 1502. Względem Czechów zachowywała się zawsze bardzo nieprzyjaźnie z powodu ich niechęei do katolicyzmu, a zwłaszcza nie cierpiała braci czeskich, przeciwko którym król, za jej namową, wydał w r. 1503 surowe rozporządzenia. W sprawach politycznych w ogóle, a zwłaszcza tyczących się Węgier, brała czynny udział. W sporach z Janem Zapolskim energicznie popierała sprawę swego męża; uczestniczyła również w sprawie skoligacenia Jagiellonów z Habsburgami, do czego doszło po jej śmierci i co pociągnęło za sobą przejście korony węgierskiej i czeskiej pod panowanie niemieckie. W ogóle A. grała rolę najważniejszej doradczyni swego męża, starając się o wzmocnienie władzy i pomnożenie dochodów królewskich. Współcześni chwalili ją za rozum, energię i rządność, przez którą potrafiła zgromadzić znaczne sumy w skarbie królewskim. Była matką Anny (* 1503) i Ludwika (* 1506), ostatniego króla z dynastyi Jagiellonów na tronie czesko-węgierskim, poległego

"I

§f

iRi

mmmm

Es

ny ch, dając się p> brakło jej jedrak

►a o

w bitwie pod Mohaczem 1526 r. Umarła A. w kilka tygodni po urodzeniu się Ludwika, a śmierć jej wywarła wpływ ujemny na usposobienie Władysława, czyniąc go apatycznym, bo-jaźliwymi wogóle człowiekiem pozbawionym wszelkiej samodzielności.

Anna Cylejska, (fl416), wnuczka Kazimierza W., druga źonaWładysława Jagiełły. Była córką starszej córki Kazimierza W., Anny, wywiezionej przez króla Ludwika Andegaweńczyka do Węgier, odsądzonej od prawa dziedzictwa w Polsce, a następnie wydanej za hr. Wilhelma Cylejskie-go, panującego udzielnie nad małą krainą ku pobrzeżom weneckim. W rodzinie hrabiów Cy-lejskich zbrodnie przechodziły z ojca na syna, przeto i w tern szukał król Ludwik pewności dla swoich córek co do następstwa na tron polski, że pomieścił Annę w tak niedobranem gnieździe. Los jednakowoż przeznaczył dla biednej sieroty, pochodzącej z tego gniazda, tron dziada, Kazimierza W. Po śmierci Wilhelma Cylejskiego, wdowa po nim wyszła powtórnie za mąż za magnata węgierskiego, Deka; córka jednak nie poszła za matką, lecz została pod opieką stryja, Hermana II, i chowała się w zupełnem opuszczeniu. Po śmierci królowej Jadwigi, gdy Jagiełło mniemał, że zgon ten miał go pozbawić korony polskiej, panowie korom« podsunęli mu myśl, by się ożenił z wnuczką Kazimierza W., Anną Cy-lejską, gdyż prawa tej ostatniej do tronu polskiego w niczem nie ustępowały prawom królowej Jadwigi. Wysłano Iwana z Obychowa, kasztelana szremskiego Hińczę z Bogowa i Jana z Ten-czyna, a stryj Herman oddał bratankę posłom polskim. Dnia 16 lipca 1401 r. święcono w Krakowie uroczystość „powrotu orlęcia' do rodzinnej ziemi. Anna nie znała rodzinnego jęzjka i z woli króla uczyła się go prawie przez rok w Krakowie; nadto nie odznaczała się ona urodą, z powodu czego król zamyślał początkowo o rozwodzie. Okoliczności te, a nadto zabiegi AVilhelma rakuskiego, niedoszłego męża królowej Jadwigi, intrygującego wraz z mistrzem krzyżackim przeciwko małżeństwu królewskiemu, opóźniły uroczystość koronacji Anny, która odbyła się 5 lutego 1402 r. Na tronie siedziała 14 lat i żadnego wpływu nie wywierała na tok wypadków politycznych; wiadomo tylko, że wraz ze stryjem Hermanem brała udział w łagodzeniu sporów, zachodzących pomiędzy Jagiełłą a królem Zygmuntem Luxemburczykiem. Zatruwały życie Anny nędzne podejrzenia co do jej wiary małżeńskiej. Miała jednę tylko córkę, Jadwigę, obiecaną w małżeństwo ks. Fryderykowi Brandeburskiemu, lecz ta umarła w panieństwie, niedługo po zgonie matki. Za czasów Anny, klejnoty koronacyjne, które uwiózł Ludwik węgierski do Budzina, wróciły do Krakowa. Anna umarła 21 maja 1416 r. (Bartoszewicz w „Enc. Oig.“)    Ap-Ska-

Anna Francuzka, albo de Be au jeu (* 1462 — f 1522), córka Ludwika XI, żona Piotra II, pana na Beaujeu, z rodu Bourbonów; była re-gentką od r. 1483 — 1491, podczas małoletności brata swego, Karola VIII. Mężnie stawiała czoło wichrzącym panom i samemu księciu orleańskiemu, późniejszemu Ludwikowi XH, którego wzięła nawet do niewoli i utrzymała państwo brata w całości i niepodległości. Ona to założyła podwaliny siły i bogactwa rodu Bourbo-nów, który, po wygaśnięciu linii Valois, dostał się na tron.

Anna Jagiellonka (*18 paźdz. 1523 — f 9 września 1596), przedostatnia z pięciorga dzieci Zygmunta Starego i drugiej jego żony, Bony Slorcyi, po śmierci całego rodzeństwa ostatnia

f. • i

fagi

TL

ÆfeiÉP. p '■

b;

Fig:. 145. Anna Jagiellonka.

reprezentantka rodziny Jagiellońskiej, jedyna, obok Jadwigi, królowa polska, która nie przez małżeństwo, lecz wskutek wyraźnego wyboru dostąpiła korony. Nie była osobistością o wybitnych przymiotach, a chociaż w późniejszym wieku po dwakroć odegrała znaczną rolę polityczną, stało się to raczej wskutek zbiegu okoliczności zewnętrznych. Bez znaczniejszych zdolności, chociaż nie bez pewnej ambicyi, pospolicie nie ufała własnemu rozumowi i zwykła szukać rady u in-

ć obcym wpływom. Nie a nawet niekiedy zręcznej przebiegłości. Wykształcona, jak wszystkie dzieci Bony, wcale starannie, choć nie wysoko, do religii katolickiej przywiązana gorąco, odznaczała się wielką pobożnością, szczególniej w latach późniejszych. Oszczędna i rządna, dbała o grosz bardzo; oskarżano ją nawet, jak się zdaje, niesłusznie, że odziedziczyła po matce chciwość. Gdzie chodziło o godność rodu lub intere-sa rodzinne, umiała poświęcić wiele; duma bowiem rodowa, poczucie dostojeństwa własnego, a wreszcie żywa miłość rodziny — stanowią glo

wne cechy jej charakteru. Długo doznając zawo- poparła. Ale, jak wszyscy, tak i ona, doznała dów i osamotnienia, zwykła się była skarżyć aż srogiego zawodu i upokorzenia. Warunku muldo zbytku na swoje „sieroctwo”. Rzeczywiście, żeństwa nie wpisano w pacta convoita, a od obie-życie jej upłynęło przeważnie w spokoju, po więk- tnicy Henryk starał się na wszelki sposób uchy-szej części niewesoło, „öieroetwo” swoje w tem lié. Gdy zaś, po przybyciu do Polski, nie dbał widziała Anna przedowszystkiem, że przez dłu- ani on, ani stany, o testament Zygmunta Augu-gie lata nie mogła się doczekać upragnionego sta, infantka znalazła się w biedzie, prawie w zu-małżeństwa. Stąd jej żal do świata i gorycz, pełnym niedostatku. Za to, bezkrólewie po uciecz-rosnąca w sercu coraz bardziej. Jedynie najstar- ce Henryka przyniosło jej świetną rehabilitacyę sza z córek Bony, Izabella, wyszła za mąż i upragnioną nagrodę za wszystkie zawody do-w młodym wieku. Anna, wespół z irmemi sio- tycliczasowe. Pilniejszą jeszcze, niż przedtem, strami, starszą Zofią i młodszą Katarzyną, nie zwracano teraz na nią uwagę, ale przychylniej mogły się doczekać oblubieńców, ani za życia oj- o wiele obchodzili się z nią teraz wszyscy. Ona ca, ani po iego śmierci, kiedy, razem z matką zaś, nauczona niedawnem doświadczeniem, zacho-usunąwszy się zdała od dworu brata, Zygmunta wała przed elekcyą na wszystkie strony ścisłą Augusta, przez lat 8 przebywały na ustroniu — neutralność, chociaż na wszystkie strony ogląda-w Warszawie. Powstawały różne projekty mał- ła się pilnie. Zrazu widoki na koronę dla An-żeństw z książętami włoskimi lub niemieckimi, ny nie okazywały się pomyślne: jedna strona toczyły się układy i negocyacye—żaden nie mógł chciała cesarza, a druga krajowca, Piasta; obaj przyjść do skutku. Dopiero, gdy Bona, sprzy- zaś wymienieni imiennie Piastowie (Kostka i Tę-krzywszy sobie dalszy pobyt w Polsce, wyjeżdża- czyński), tak samo, jak i cesarz, byli żonaci i za-ła do Włoch (1558), najstarsza z królewien, Zo- ślubie infantki-by nie mogli. Ale gdy Piastowcy fia, znalazła wreszcie małżonka w osobie owdo- postanowili nie ustępować po wyborze cesarza wiałego ks. Brunświckiego, Henryka, wskutek przez stronników austryackich, a żaden Piast ry -czego Anna i Katarzyna osamotniały jeszcze walizacyi z nim nie śmiał podjąć, chwycono się bardziej, opuszczone współcześnie przez matkę infantki, jako ostatniej deski zbawienia. Ją to i przez siostrę. Po latach paru ukazały się wi- w pierwszym rzędzie wybrano na królowę 14 gru-doki spółczesnego zamążpójśeia dla obu za dwóch dnia 1575 r., „przydając jej na małżonka”, jak królewiczów szwedzkich, ale tylko Katarzyna wy- opiewał uniwersał elekcyjny, Stefana Batorego, szła za Jana, księcia finlandzkiego (1562), gdy kandydata Zborowskich, dawniej infantce najbar-Magnus ostrogocki zamiaru małżeństwa z Anną dziej przeciwnych. Dlatego też i wyborcy cesa-zaniechał. I drugi Magnus, królewicz duński, rza musieli pamiętać o jej opatrzeniu: choć nie a protestancki biskup ozylski na Inflantach (pó- Ernesta wybrano, lecz jego ojca, warowano prze źniejszy „król Inflant” z łaski Iwana Groźnego), cięż w „paktach konwentach”, że, gdy cesarz Ma-zrazu konkurent do ręki królewny Anny, żeby . ksymilian zostanie królem polskim, arcyks. Ernest się na Inflantach utwierdzić, następnie zawiódł, zaślubi infantkę Annę. Oba stronnictwa współ-czy też nie wydał się „ubogi pijanica” stosownym j ubiegały się wciąż o jej pozyskanie. Od elekcyi dla niej małżonkiem. W zupełnem już osamo- I była zyskana stanowczo dla tych, którzy jej dali tnieniu, przebywając w Warszawie zawsze, w dość ' koronę, i popierała ich odtąd z całej siły. Wy-niemiłym stosunku do brata i opiekuna, Zygmun- bór jednak infantki nie był bezinteresowny: za

ta Augusta, rzadko się z aim widując, z oburzeniem patrząc na to, co się działo w jego otoczeniu najbliźszem, doczekała się królewna Anna w panieństwie śmierci ostatniego z Jagiellonów, żeby naraz, jako jego generalna sukcesorka i blisko 50-letnia dziewica, stać się przedmiotem zabiegów i starań usilnych ze stron wszystkich kandydatów do tronu. Stała się zarazem Infantka (bo tak ją teraz wszyscy nazywają) pszédmiotem obttw i nadzoru ze strony stanów polskich. Nie bez słuszności o tyle, że na całą sprawę elekcyi króla zapatrywała się istotnie ze stanowiska osobistego, że pragnęła przyjść przez to do upragnionego małżeństwa — więc można się było lękać, że przedwcześnie na którą stronę się zobowiąże, pozyskana przez którege z kandydatów. Anna byłaby najchętniej wolała młodziutkiego arcyksięcia Ernesta, bo to był ród najdostojniejszy w świecie, ale gdy się jego ojciec, cesarz, ociągał z uczynieniem stanowczych przyrzeczeń, a poseł francuski, Moulue, jak nikomu, tak i jej nie szczędził obietnic, przechyliła się stanowczo na stronę Henryka i całym swoim wpływem go

koronę i małżeństwo musiała się zrzec na rzeczpospolitą wszystkich dóbr z sukcesyi po bracie. Targ uparty z Anną o tę cesyę stał się przyczyną zwłoki o dni parę w dokonaniu obu cere-monij; w ostatniej chwili przed ich dokonaniem, 1 maja 1576, musiała ze łzami podpisać przyrzeczenie, że taką cesyę wyda potem. Ostatecznie załatwiono tę sprawę dopiero na sejmie 1581 r., uchwalając natomiast dożywotnie opatrzenie dla królowej Anny na Mazowszu i na Litwie. - Stefan Batory, szorstki w obejściu, czułym albo uległym małżonkiem być nie umiał, ani nie chciał. Anna przewidywała to i dąsała się zrazu; niebawem musiała poprzestać na roli poważnej król o-wej-matrony. Pomawiano nawet króla, że myśii o rozwodzie, że chce się o to w Rzymie starać, że pragnie innego małżeństwa i potomstwa. Może były takie myśli, nie było żadnych usiłowań; decorum zewnętrzne zachowywano w tem stadle wszelkie, ale stosunek był zimny i obojętny. Anna mieszkała pospolicie zdała od małżonka, znów w Warszawie, gdy Stefan wojował lub polował w różnych stronach; miewała jednak od niego zawsze wiadomo-

Anna Jarosławówna, (* 1024 około r. 1075), królowa Francyi, córka Jarosława Włodzimierzowi cza, w. księcia Rusi, r. 1051 poślubiła Henryka I, trzeciego króla z domu Kapetów. Latopisy ruskie nie czynią o niej żadnej wzmianki i samo jej istnienie poddano wątpliwości. Za panowania Henryka I odgrywała rolę bierną; dopiero po śmierci męża objęła, wspólnie z Bald-

winem z Plandryi, opiekę nad Filipem I i regen cyę państwa. Aż do r. 10fi5 zatwierdzała w imieniu syna wszystkie dyplomy królewskie, przykładając swoją pieczęć. R. 1062 weszła w powtórne związki małżeńskie z Raulem de Peronne, hrabią O repy, ale ponieważ ten był już żona-ty$ więc nastąpiła klątwa kościelna i zerwanie nowych ślubów. A , polług jednych, powróciła do swojej ojczyzny, według drugich wersyj, umarła w opactwie Villiars. Będąc jeszcze u władzy, ufundowału w Senlis klasztor, poświęcony S mu Wincentemu. G. Benzelstrierna: „Genealogia An-nae reginae Gallicae... e scriptoribus genuinis expii-cata”, w Acta soc. Upsal., 1740,— Alex. Laba-noff: „Recueil de pièces historiques sur la reine Anne ou Agnès”, Paris, 1825.—M. Prou „w Gr. Eue. Fr.”

Ftp. 146 Anna .ToaAńówńa.

ści, reprezentowała dwór, otoczona nieraz posłami obcymi. Szczególniej nuncyusze papiescy przebywali zwykle przy jej boku. Nagła śmierć Stefana powołała ją, raz jeszcze do roli politycznej. Królowa-wdowa krzątała się żywo, aby tron zapewnić swojej rodzinie, korzystając z kłopotów, w które popadł pomocnik mężowski, Zamoyski. Odpychając otwarcie i wytrwale wszelkie zabiegi austryackie, stanowczem swem wystąpieniem za królewiczem szwedzkim spowodowćiła Zamoyskiego, że podjął tę kandydaturę, i nakłoniła biskupów, głównie prymasa, że się w końcu oświadczyli za Zygmuntem. Z drugiej strony, zwalczyła skutecznie wątpliwości króla szwedzkiego, czy przyjąć dla syna koronę polską, ofiarowaną tylko przez część narodu pod uciążliwemi warunkami. I elekcya Zygmunta, i jego przybycie do Polski były przeważnie jej dziełem. A gdy przyjechał, niepomna niebezpieczeństw, grożących od stronników Maksymiliana, spieszyła powitać nieznanego jej dotąd osobiście, a ukochanego siostrzeńca. Pozostała jednak i nadal w Warszawie, powróciwszy tam niebawem; na dwór do Krakowa zjeżdżała tylko na uroczystości rodzinne, ślub króla, lub chrzest jego dzieci, którym bywała matką chrzestną. Doczekała jeszcze, że król z dworem przeniósł się do Warszawy na stałą tutaj odtąd rezydencyę. Mimo serdecznych pozornie stosunków z siostrzeńcem, patrzała krzywo na jego nową przyjaźń austryacką i małżeństwo z aroyksiężniczką, pomna dawnych uraz i lekceważenia swej osoby przez ród habsburski; do młodej królowej nie mogła się przekonać. Pozostała więc niejako w osamotnieniu i w późnej starości, mimo bliskości dworu i króla, na którego ręku zakończyła życie staruszką 73-letnią. Na jej pogrzebie w Krakowie przemówił, wielbiąc jej cnoty i zasługi, najznakomitszy kaznodzieja polski, Piotr Skarga; najtrwalsza po niej pamiątka pozostała w grobowcach na Wawelu. Ona-to bowiem w kaplicy Zygmuntowskiej, o której urządzenie wewnętrzne i wszelkie potrzeby zawsze starała się jak najpilniej, wzniosła okazale pomniki: dla ojca, brata i dla siebie; ona także uczciła pamięć małżonka równie świetnym pomnikiem grobowym, który jednak umieściła zdała od własnej rodziny jagiellońskiej, w oddzielnej kaplicy {ciborium) za wielkim ołtarzem. Bartoszewicz: „Anna Jagiellonka”, tom XI J )zieł.— Zakrzewski: „Po ucieczce Henryka”. — Przedewszystkiem zaś Szujski: „Ostatnie lata Zygmunta Aug. i Anny J.”, najprzód w Przez-dziec ciego „Jagiellonek polskich” tomie V-ym, potem w „Dziełach Szujskiego”, serya II, tom Yl-y.    w-z-

Anna J O an n ôwn a, Imperatorowa Wszech Rosyi (* 28 stycznia 1693 r., koronowana 28 kwietnia 1730 r.— •{■ 17 października 1740 r. st. st.). Druga córka cara Iwana Ale-ksiejewicza i carowej Praskowii Teodorów-nęj (z domu Sałtyko-wejj, A. J. wzrastała wśród dosyć niepomyślnych warunków i przykrych stosunków rodzinnych. Słaby i ubogi duchem car Iwan nie miał powagi w rodzinie, a carowa Praskowia nie kochała córki. Zrozumiałem jest zatem, źe A. J. nie otrzymała dobrego wychowania, któreby mogło rozwinąć jej wrodzone zdolności. Nauczycielami jej byli i betrieb Ostermann (brat wice-kan-clerza) i Ramburg, tanemistrz. Rezultat takiej nauki był błahy: A. J. zdobyła trochę wiadomości z języka niemieckiego, od tanemistra zaś mogła się była nauczyć zewnętrznych form eleganckiego zachowania się na sposób niemiecki i francuski, lecz źle i niegramatycznie pisała po rusku. Do lat 17 A. J. spędzała czas po większej części w wiejskiej rezydencyi Izmaiłowie pod Moskwą, lub w Petersburgu, pod dozorem ciotki Katarzyny i stryja Piotra Wielkiego, który jednakże nie dbał o naprawienie braków jej wychowania i dla widoków politycznych wydał ją za mąż za księcia kurlandzkiego, Fryderyka Wilhelma, w jesieni 1710 roku. Lecz niedługo po hucznem weselu, które było obchodzone z różne-mi uroczystościami i dziwowiskami, książę zachorował i umarł 9 stycz. 1711 r. Po tym smutnym wypadku 19 lat księżna spędziła w Kurlandyi. Młoda wdowa pędziła tu niezbyt wesołe życie, doznawała braku funduszów i znajdowała się w dość drażliwem położeniu pośród cudzoziemców, w kraju, który był ciągle kością niezgody pomiędzy ościennemi mocarstwami: Rosyą, Szwe-cyą, Prusami i Polską. Po śmierci Fryderyka. Wilhelma i po zatargach następcy jego, Ferdynanda, z rycerstwem kurlandzkiem, jako pretendenci do księstwa kurJandzkiego wystąpili A. D. Mieńszykow i Maurycy Saski (uboczny syn króla Augusta 11). Maurycy udawał nawet zakochanego w A. J., ale plany jego zostały zni weczone przez interwencyę gabinetu petersburskiego. Podczas pobytu swego w Kurlandyi, A. J. mieszkała przeważnie w Mitawie. Poznała tu E. J. Birona (około 1727 roku). Otoczona niewielką liczbą dworzan, wśród których największą powagą cieszył się Piotr Michaj-łowicz Bestużew, z synami Michałem i Aleksym, była ona w dobrem porozumieniu ze szlachtą kurlandzką, chociaż nie zrywała stosunków z Rosyą, dokąd czasem jeździła, naprzykład w r. 1718, z powodu koronacyi Piotra TI; nagła śmierć tego cesarza (19 marca 1730 r.) zmieniła los księżnej. Stara arystokracya chciała sko r/ystać z tego wypadku, żeby urzeczywistnić swoje uroszczenia polityczne. Na zebraniu Najwyższej Rady Tajnej, 10 marca 1730 r., na wniosek ks. D. M. Golicyna postanowiono pominąć wnuka Piotra Wielkiego i jego córkę. Na tron obraną została A. J., z warunkiem ograniczenia władzy monarszej; natychmiast wysłano do Mita-wy ks. B. L. Dołgorukiego, ks. M. M. Golicyna i gen. Leontjewa. Księżna podf isała ofiarowa ne sobie warunki, mianowicie: zdecydowała się z nikim wojny nie rozpoczynać i pokoju nie zawierać, wiernych poddanych żadnemi nowemi podatkami nie obarczać i dochodów państwowych nie wydatkować, w rangach dworskich tak ro-syan, jak i cudzoziemców, nie zatwierdzać, wyso-kiemi rangami, wyższemi nad rangę pułkownika, tak cywilnemi, jakoteż wojskowemi, lądowemi i morskiemi, nikogo nie obdarzać bez przyzwolenia Najwyższej Rady Tajnej; nakoniec, szlachty nie pozbawiać życia, czci i mienia bez sądu. W razie niezachowania któregokolwiek z tych warunków, cesarzowa miała być pozbawioną korony rosyjskiej. Po przyjeździe do Moskwy jednakże, cesarzowa nie okazała szczególnej chęci poddania się podpisanym zobowiązaniom. W stolicy znalazła ona całe stronnictwo (hr. Gołowkina, Ostermana), które gotowem było przeciwdziałać oligarchicznym dążeniom osób, stojących u steru rządu; być może, iż wiedziała, że oficerowie pułków gwardyi i drobna szlachta, która zjechała na zapowiedziany dawniej ślub imperatora Piotra II, zbierają się w domach książąt Trubeckich, Bariatyńskich, Czerkaskich i jawnie wypowiadają niezadowolenie swoje z powodu ambitnych dążeń Najw. Rady Tajnej. Książęta ci, wraz z liczną szlachtą wpuszczeni do pałacu, namówili imperatorowę, żeby zebrała Radę i Senat. Na tem uroczystem zebraniu 25 lutego 1730 r. ks. Czeikaski podał prośbę, którą głośno przeczytał W. N. Tatiszczew, a w której szlachta upraszała imperatorowę, aby warunki i projekty szlacheckie były rozpatrzone przez jenerałów i wybrane osoby stanu szlacheckiego. Cesarzowa podpisała tę prośbę, lecz oświadczyła życzę-nie, aby szlachta niezwłocznie roztrząsali;* tę podaną jej prośbę. Po krótkich rozprawach, książę Trubecki w imieniu całej szlachty wręczył imperatorowej petycyę, ułożoną i odczytaną przez księcia Antyocba Kantemira. W petycyi tej szlachta upraszała cesarzowę, ażeby przyjęła sa-mowładztwo, aby mądrze i sprawiedliwie rządziła państwem i aby zmniejszyła podatki. Żądała nadto zniesienia Rady Najw., podniesienia powagi Senatu i nadania szlachcie prawa do zajmowania wakujących posad członków senatu oraz obierania prezesów i gubernatorów przez balotowanie. Imperatorowa chętnie zgodziła się na przyjęcie sa-mowładztwa i tegoż dnia (25 lutego) podarła niedawno podpisany przez siebie pakt. Takim sposobem upadła intryga polityczna starej mo' skiewskiej arystokracyi. Książęta Dołgorukowie byli zesłani do swych wiosek lub na Syberyę, a wkrótce po tern niektórzy z nich śmiercią ukarani zostali; książęta Golicynowie mniej ucierpieli: z początku nikt z nich nie był zesłany, lecz tylko usunięto ich od dworu i od ważniejszych spraw państwowych, a nawet dano im zarząd guber-nij syberyjskich. A. J. miała lat 37, gdy stała się samowładną imperatorową wszechrosyjską. Obdarzona czułem sercem i naturalnym rozumem, podobnie jak ojciec jej, pozbawioną była silnej woli i dlatego też łatwo godziła się z tem, że pierwszą rolę na dworze i w rządzie posiadał je ulubieniec, E. I. Biron. Na podobieństwo dziada (cara Aleksego Michajłowicza) chętnie prowadziła rozmowy z mnichami, lubiła okazałość kościelną, lecz jednocześnie namiętnie oddawała się strzelaniu do celu i łowom, zabawiała się psiarnią i zwierzyńcami. Stary moskiewski obyczaj dworski nie czynił już zadość nowym potrzebom życia monarszego w XVIII wieku Niezwykły zbytek szedł w parze częstokroć z brakiem smaku; zachodnio-europejska odzież i grzeczność światowa nie zawsze łagodziły prostactwo obyczajów, które tak jaskrawo ujawniało się we współczesnych zabawach dworskich. Imperatorowa udzielała swojej opieki różnym rezydentkoin, trzymała na swym dworze błaznów, urządzała maskarady i dziwne pochody; z tych najbardziej są znane widowiska, jakie się odbywały z powodu wesela błazna, ks. Golicyna, tudzież wybudowania pałacu lodowego w końcu zimy 1739 r. Tak więc owoczesne życie dworskie nie było już regulowane przez surowy i nudny rytuał dworu moskiewskiego, ale też nie zastosowało się jeszcze do wykwintnych form zachodnio-europejskich. Po przyjęciu samowładztwa, imperatorowa nie omieszkała znieść instytucyi, która ujawniała dążenie do ograniczenia jej władzy najwyższej. Radę Tajną Najwyższą zastąpiono w r. 1731 przez gabinet, który zresztą co do powagi był równy jej. W rzeczywistości gabinet zarządzał wszystkiemi sprawami, chociaż niekiedy działał w połączeniu z senatem. Ten ostatni doszedł do większego znaczenia, niż przedtem; został podzielony na 5 departamentów (spraw duchownych, wojskowych.

czer-

linansowych, sądowych i handlowo-przemysło-wycli), lecz decydował o większych sprawach na zebraniach ogólnych. Zrobiono też próbę (ukazem z 1 czerwca 1730 r.) zebrać uczciwych i znając}Tch się na rzeczy ludzi z pomiędzy szlachty, duchowieństwa i kupców⁷ dla roztrząśnięcia nowego statu (yjioflîeme). Lecz z powodu nieprzybycia większej części delegatów na termin (1 września) sprawa ta poruczoną została do prowadzenia oddzielnej komisyi, która pracowała nad ułożeniem rozdziałów o dobrach dziedzicznych, i o sądzie do roku 1744. Tak więc prośby, wyrażone przez szlachtę 25 lutego 1730 r., wcale nie zostały spełnione Pomimo tego, w⁷ położeniu szlachty zaszły zmiany ekonomiczno-politycz nego charakteru, dzięki którym z gruntu zmieniło się służbowe jej znaczenie. Zmiany te zostały wywołane, z jednej strony, niezależnie od władzy, przez samą szlachtę i przez ten udział, jaki ona brała w intrygach pałacowych po śmier ci Piotra W-go, a z drugiej strony przez dążenie samej-że władzy do obluźnienia tego naprężenia, w jakiem się znajdowała gospodarka narodowa od czasów Piotra W. Pod wpływem tych przyczyn służba wojskowa stała się lżejszą. Manifestem z r. 1736, d. 31 grudnia, pozwolono jednemu z synów szlacheckich, zgodnie z wolą ojca, pozostawać w domu dla podtrzymania gospodarki, jednakże syn ten powinien był uczyć się pisać i czytać, a z nauk przynajmniej arytmetyki, ażeby stał się zdolnym do służby obywatelskiej. Wynagrodzenie dla synów szlacheckich, wyjeżdżających z domu na służbę, zrównane było już w styczniu P740 r. z płacą cudzoziemców, a manifestem 31 grudnia s. s. służba ich zredukowaną została do lat 25, uważając ją za rzeczywistą od wieku lat 20. Równocześnie ze skróceniem służby powiększone były przywileje posiadaczy ziemskich. Ukazem z 17 marca 1731 r. zniesiono prawo majoratu, dobra od rządu nadawane zrównane były z dziedzicznemi, określony był porządek dziedziczenia małżonków, przyczem wdowa otrzymywała i/₁ nieruchomości i J/₄ ruchomości po nieboszczyku mężu, nawet w tym wypadku, gdy wstępowała w powtórne związki małżeńskie. Służba wojskowa była ciężką nietylko dla szlachty, ale i dla chłopów, którzy wynajmowali rekrutów za duże pieniądze (przeciętnie do 150 rs. od osoby). W r. 1732 Miinnich podał projekt, aby wybierać rekrutów od lat 15 — 30 przez losowanie z tych rodzin chłopskich, gdzie jest więcej, niż jeden syn lub brat, i aby wydawać rekrutom dokumenty, zapewniające ich, że każdy, kto wysłuży 10 lat w stopniu szeregowca i nie otrzyma wyższej rangi, może otrzymać dymisyę. Lecz, jeżeli w wewnętrznej działalności władzy można zauważyć znaczne odstępstwa od poglądów Piotra, to w stosunku do Małorosyi i w polityce zewnętrznej starała się ona, przeciwnie, urzeczywistnić jego plany. Chociaż bowiem zrzekła się myśli utrzymania się na brzegach morza Kaspijskiego na początku 1730 r. i zwróciła Persyi podbite przez Piotra prowincye: za to w Małoro-

syi, po śmierci hetmana Apostoła w 1744 r. nowego hetmana nie obrano, lecz ustanowiono „zarząd hetmańskiego urzędu” z 6 osób, 3 wiel-korosyan i 3 małorusów, którzy pod zwierzchnictwem senatu, ale samodzielnie, rządzili Mało-rosyą. W stosunku do Polski i Turcyi przestrzegane były zasady poprzedniej polityki Piotra W. Po śmierci Augusta II Rosya w związku z Austryą dążyła do osadzenia na tronie polskim syna jogo, Augusta III, który obiecywał działać na korzyść Rosyi w jej widokach na Kurlandyę i Liwouię. Atoli Stanisław Leszczyński nie przestawał podnosić swoich pretensyi do tronu polskiego, a ślub jego córki Maryi z Ludwikiem XV wzmocnił wpływ jego stronnictwa. Wtedy stronnicy Augusta sami zwrócili się z prośbą o pomoc do imperatorowej, która nie omieszkała skorzystać z takiej sposobności. Zaraz po ukazaniu się 20 tysięcznego korpusu rosyjskiego pod dowództwem In. Lascy na Litwie, odbył się obiór Augusta (24 września 1733 r.). Stanisław Leszczyński uciekł do Gdańska. Tamże ruszył Lascy, lecz oblężenie miasta zaczęło iść z powodzeniem dopiero po przyjeździe Miinnicka (5 marca) i po przybyciu floty rosyjskiej (28 czerwca 1734 r.): miasto się poddało i Leszczyński zmuszony był ratować się ucieczką. Oblężenie Gdańska trwało 135 dni i kosztowało rosyan straty przeszło 8000 ludzi, z miasta zaś ściągnięto kontrybucyę w kwocie miliona czerwonych złotych. Atoli siły rosyan nie tyle potrzebnemi były na północo-zachodzie, co na południowym wschodzie. Piotr Wielki nie mógł wspomnieć bez gniewu o pokoju Pruckim i, jak się zdawało, zamyślał wszcząć nową wojnę z Turcyą. W kilkunastu punktach strategicznych na Ukrainie przygotował w znacznych ilościach zapasy wojskowe (mąkę, odzież żołnierską, broń), które jednakże przy lustracyi, wykonanej przez jen. inspektora Keitha 1732, okazały się prawie wszystkie zgniłemi i popsutemi. Najbliższym powodem do wypowiedzenia wojny Turcyi były napady tata-rarów na Ukrainę. Rząd skorzystał z czasu, kiedy sułtan turecki zajęty był trudną wojną z Persyą i kiedy han krymski z wyborowem wojskiem znajdował się w Dagiestanie, więc rozpoczął działania wojenne. Pierwsza wyprawa jenerała Leontjewa do Krymu z 20-tyśięcznym korpusem była niepomyślna (w październiku 1735 r.) Leontjew stracił przeszło 9000 ludzi bez żadnych rezultatów. Dalsze działania były pomyślniejsze; po części skierowane były one na m. Azów, po-częścią na Krym. Armia azowska (1736 r.) zostawała pod dowództwem Lascy’ego, który po dość ciężkiem oblężeniu opanował tę fortecę (20 wca). W tymże czasie Miinnich zdobył Perekop (22 maja), i doszedł do wąwozów Bachczysaraju, a Kinburn poddał się jenerałowi Leontjewowi. W 1737 r. Lascy spustoszył zachodnią część Krymu, a Miinnich przystąpił do oblężenia Ocza-kowa, który został zdobyty 2 lipca. W jesieni tegoż roku bronił się tu dzielnie jen. Stófelen przed oblegającymi go turkami. Na temjednak-

Anna. Joannówna.

Mb

■Oi

źe nie zakończyły się działania wojenne. W 1739 r. Lascy znów wtargnął do Krymu w celu Opanowania Kafy, a Mtinnich skierował się na połu-dnio-zachód, odniósł świetne zwycięstwo pod Sta-wuczanami (17 sierpnia), zdobył Chocim (19 sierpnia), 1 września wszedł do m. Jass i przyjął od świeckich i duchownych urzędników Mołdawii oświadczenie uległości dla imperatorowej. Lecz na początku września Miinnich odebrał rozkaz przerwania działań wojennych. Rząd ruski pragnął pokoju, dawno zaczęta wojna wymagała wielkich kosztów i stawała się uciążliwą dla samego wojska, które w dzikich stepach musiało wozić ze sobąnie tylko zapasy, alei drzewo, chorych i rannych. Imperatorowa zmuszoną była zawrzeć niedogodny dla Rosyi pokój z powodu niepomyślnej kampanii sprzymierzeńczych wojsk austryac-kich. Już w końcu 1737 roku rząd ruski obiecał Karolowi VI wysłać korpus posiłkowy do Siedmiogrodu, ale nie mógł dotrzymać obietnicy, ponieważ rosyanie musieliby wtedy przejść przez Polskę, polacy zaś na to się nie zgadzali. Dwór austryacki jednakże nie przestawał żądać wysłania owego korpusu posiłkowego. Tymczasem nieu-datne działania wojsk austryackich, oraz intrygi dyplomatów francuskich, którzy w interesie Fran-cyi dążyli do rozdzielenia dwóch sprzymierzonych dworów, skłoniły Austryę do zawarcia bardzo dla niej niedogodnego, i przy tern bez zezwolenia sprzymierzeńców podpisanego, pokoju z Portą. Pozbawiona sprzymierzeńca i przewidując bliskie zakończenie wojny sułtana z Persyą, imperatorowa zdecydowała się także na zawarcie (belgradzkiego) pokoju, mocą którego Azów zostawał przy Rosyi, lecz bez fortyfikacyi, port w Taganrogu nie mógł być odnowiony, Rosya nie mogła utrzymywać okrętów na morzu Gzarnem i miała prawo prowadzić handel na niem tylko za pośrednictwem tureckich okrętów. Za to Rosya otrzymywała prawo wybudowania fortecy na wyspie Donu, Czerkaska, Turcya—nad Kubaniem. Nakoniec Rossya dostawała kawałek stepu między Bohem i Dnieprem. Tak więc wojna, która kosztowała Rosyę 100 tysięcy żołnierza, okazała się bezpo-żyteczną, jak to był przepowiadał hr. Ostermann jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych. Zawarcie pokoju było uroczyście obchodzone w Petersburgu 14 lutego 1740 r. Wyprawy Miin-nicha i Lascy’ego nietylko że nie przyniosły żadnej korzyści dla Rosyi, wycieńczonej już wojnami Piotra W., ale sprowadziły nawet szkodliwe następstwa w sferze gospodarstwa państwowego i narodowego. W końcu panowania Anny Joannó-wny, liczono w guberniach wielkoruskich tylko 5,565,259 osób płci męzkiej i 5,327,929 płci żeńskiej. Tymczasem wydatki państwowe były znaczne. W r. 1734 naprzyktad, na utrzymanie dworu trzeba było 260 tysięcy rs., stajen dworskich 100 tys. rs., na pensye dla krewnych imperatorowej obojej płci wyszło 77,111 rs., na pensye i dobra rozdawane różnym urzędnikom cywilnym 460,118 rs., na artyleryę 370,000 rs., na admiralicyę 1,200,000 rs., na wojsko 4,935,154

KMTklo»«4ya Fowmehiu 11 tutor. T. Ul.

rs. Prócz tego wyznaczono na dwie akademie (nauk i admiralicyi) 47,371 rs., geodezistom i nauczycielom szkolnym dano 4,500 rs., na dobra emerytalne 38,096 rs., na budowle 256,813 rs., a na drobne okolicznościowe wydatki 42,622 rs. Tym potrzebom, i to niezupełnie, można było uczynić zadość zaledwo przy największem wytężeniu sił narodu. Ciężkie podatki i powinności, które leżały na nielicznej ludności, oraz klęski krajowe, jako to: głód (1734 r.), pożary i rozboje, doprowadzały gospodarstwo narodowe do smutnego stanu. Wielu wieśniaków uciekało z miejsc, gdzie brakło zboża, tak, źe w wioskach zostawała czasem tylko połowa tej ludności, jaka objętą była ostatnim spisem. Sprzątać zboża nie było komu, a pozostali wieśniacy byli tymczasem zmuszani płacić podatki za zbiegów i przez to dochodzili do większej jeszcze ruiny. Nie dziw przeto, że ludność wypłacała się nieregularnie. W r. 1732 naprzykład, w prowincyach i guberniach należało zebrać dochodów celnych, szynkowych i innych 2,439,573 rs., a z przysłanych raportów pokazało się wszystkiego 186,982 rs., o reszcie nic nie wiadomo, ponieważ z wielu gubernij raportów wcale nie nadesłano. Żeby więc zmniejszyć rosnące wciąż niedobory, rząd z jednej strony dążył do polepszenia doli klas opodatkowanych, a z drugiej uciekał się do środków zaradczych i karnych. Pierwszy cel osiągano przez uporządkowanie zarządu prowincyonal-nego, np. przez wiadome rozporządzenie, żeby wojewodowie w miastach zmieniali się co dwu lata i po zmianie żeby zdawali rachunek przed senatem z działalności swojej, dalej przez umarzanie niedoborów (jak to było w 1730 r. za ratę majową i w pierwszem półroczu 1735 roku), nakoniec przez politykę przemysłową, która zmierzała do pobudzania przemysłu fabrycznego. Tak, ukazem 6 kwietnia 1731 r., pozwolono fabrykantom prowadzić handel własnemi towarami we własnych sklepach; chociaż ukazem 7 stycznia 1736 r. zabroniono fabrykantom kupować dobra ziemskie, lecz pozwolono nabywać chłopów poddanych bez ziemi. Tenże ukaz przykuwał do fabryk na zawsze majstrów (lecz nie prostych robotników), którzy zbiegli od obywateli ziemskich, na lat 3 zaś oddawał fabrykom żebraków i włóczęgów, lecz nie pozwalał przyjmować nowych robotników do fabryk bez paszportów, zalecał zakładanie szkół technicznych przy fabrykach, nadawał nawet fabrykantom zbyt rozległą władzę karania robotników, powierzał radzie, zwanej „Commerz-Collegium” dozór nad fabrykami i określanie obrotów handlowych dla każdej z nich; nareszcie osoby, przybierające nazwę fabrykantów dla celów ubocznych, pozbawiał przywilejów, nadanych temu stanowi. Zarząd centralny handlu uległ jeszcze pewnej zmianie przez ukaz z d. 8 września 1731 r., Kantor bowiem Manufaktury i Kollegium górnicze, dotychczas połączone z „Commerz-Collegium”, miały stanowić 3 odrębne wydziały do zarządu górnictwem, manufakturą i bandiem. Za panowania A-y J-y zwrócono

38

mna .Toannówna-

umie-

też uwagę na górnictwo- W 1733 r. ustanowiono oddzielną¹ komisyę pod zwierzchnictwem hr. M. Gołowkina dla rozstrzygnięcia pytania, czy pożyteczniej jest utrzymywać zakłady górnicze na rachunek rządu, czy też oddawać je w admini-stracyę osobom prywatnym. Pytanie, nierozstrzygnięte przez komisyę 1733 r., znowu było roztrząsane przez komisyę w 1738 r. Ta ostatnia zadecydowała, że korzystniej będzie pozostawić górnictwo przedsiębiorczości prywatnej, co też zostało przez cesarzową zatwierdzone. Na 4 lata przed zwołaniem tej komisyi posłany był dla uporządkowania górnictwa w guberniach syberyjskiej i kazańskiej W. N. Tatiszczew, który jednak nie zdołał dokończyć rozpoczętego dzieła; wzbudził on niezadowolenie Birona, ponieważ wykrył jego nadużycie, że pod imieniem sprowadzonego z Niemiec (z Saksonii) bar. Schönberga, wziął zakłady rządowe dla siebie w dzierżawę i zrobił Schönberga naczelnikiem dyrekcyi górniczej, która zastąpiła kollegium górnicze i otrzymała urządzenie biu-îowe, bez pierwiastku kollegialnego. Prócz starań około przemysłu, górnictwa i handlu, rząd starał się uziipełnić brak kredytu prywatnego, chociaż w tym wypadku miał on więcej na widoku zÿsk skarbu, niż osób prywatnych. W 1733 r. kazano wydawać pożyczki z kantoru menni-cznegó po 8°/o> na zastaw złota i srebra, przewyższający o V₄ wartości sumę wydanej pożyczki; lecz drogich kamieni i innych rzeczy, jak również wiosek i dworów brać w zastaw lub na spłatę długu nie pozwalano. Przy pożyczkach z terminem rocznym dozwolone były jednak spłaty w 3-letnich ratach. Atoli wszystkie te zabiegi rządu około podniesienia dobrobytu narodowego nie zupełnie doprowadzały do pożądanego celu. W 1740 r. niedoborów można było naliczyć kilka milionów. Dlatego też przedsiębrane były surowe środki do odszukania zbiegłych włościan. Ustanowiony był oddzielny wydział niedoborów, z którego sprawy o niedoborach przeszły później do kancelaryi konfiskaty, od roku zaś 1738 do komisyi niedoborów. Ustanowioną była także oddzielna komisya jeneralna rachunkowa, wkrótce zniesiona, a za to powtórnie założono kolegium rewizyjne z oddzielnym regulaminem, mocą którego kollegium otrzymywało władzę najwyższą w zaświadczaniu i rewizyi rachunków z wszelkich dochodów i wydatków państwowych, poczynając od 1732 r. Zewnętrzna polityka zwracała działalność rządu i pracę narodu ku niedość owocnym celom. Te cele wszakże nie otyłe pochłaniały uwagę rządu, iżby zaniedhaną była oświata narodu. W akademii, jak wiadomo, odbywały się wykłady dla młodzieży ruskiej; zresztą od 1733 do 1738 roku, prelekcye były zawieszone. W 1731 r. na wniosek Miinnicha założono korpus kadetów, początkowo na 200, a później na 360 wyehowańców. Obowiązującemu były dla wszystkich: religia, arytmetyka i ćwiczenia wojskowe; innych nauk, jako też języków uczył się, kto chciał. Według ukazu z 1737 r., małoletni synowie szlachty, gdy się powtórnie

zgłaszali do heroidmeistra w Petersburgu, a w Moskwie i guberniach do gubernatora, obowiązani byli umieć czytać i pisać; ojcu i krewnym, chcącym przedłużyć to wychowanie, wolno było przyprowadzać dzieci po upływie lat 4, lecz już jące religię, arytmetykę i geometryę. Nakoniee i po drugim przeglądzie 16 letnich „niedorostków“ w Moskwie i w Petersburgu wolno było młodzieńcom zostawać przy rodzicach, ale z obowiązkiem wyuczenia się geografii, fortyfikacyi i historyi. W wieku lat 20 nakazanem było zgłoszenie się do heroldyi poraź trzeci, przyczem ei z młodzieży szlacheckiej, którzy wykazali największe postępy w naukach, prędzej otrzymywali rangę. Prócz wykształcenia klas wyższych, rząd zwrócił też uwagę na wykształcenie niższych warstw społeczeństwa. Ukazem z d. 29 października 1735 r. nakazanem było zakładać szkoły przy fabrykach dla dzieci robotników, a 12 grudnia tegoż roku kazano zakładać cerkwie przy fabrykach z licznym personelem, jeżeli fabryka była oddaloną bardzo od cerkwi parafialnej. Zresztą, d. 28 wrześ. 1736 r. wydane było rozporządzenie, mocą którego wszystkich sług kościelnych, którzy nie przysięgali imperatorowej, kazano brać do wojska. Z tego powodu w 1740 r. znalazło się opustoszałych cerkwi około 600. Nauka i lite ratura za panowania A-y J-y miały dosyć wybitnych przedstawicieli. W. N. Tatiszczew obznaja-miał się z rękopisami, wydawał „Cy^eóiiHKn”, układał swój „Leksykon”, pouczał syna w swoim testamencie, napisał znaną historyę B,osyi. Ba-ier, professor archeologii, zajmował się badaniem archeologii scyto-sarmackiej; były student lipski, Gerard Miller, przyjmował udział w wyprawie do Kamczatki w 1733 r., zbierał pomniki do dziejów Syberyi i wydawał teksty rękopiśmienne; akademicy Goldbach, Delisle, Winiheim, Gen* sius, Duvernois, Kraft, Euler, Weibrecht, Ammon—zajmowali się matematyką i naukami przyrodzonemu Książę An. Kantemir tłómaczył Ana-kreonta, Justyna i innych pisarzy, a w znanych swych satyrach wytykał wady współczesnego sobie społeczeństwa. W. Tredjakowski pisał: „Nowy i krótki sposób układania wierszy ruskich” (wyd. w 1735 r.), trudnił się tłómaczeniami i ćwiczył się w rymotwórstwie. W dziedzinie literatury duchownej ciągnęła się dalej polemika, którą wywołała „Podstawa wiary“ (Kawem, B'kpw) Stefana Jaworskiego. W polemice tej brał żywy udział Teofilaktes Łopatińskij, który napisał: „Apokrysis albo odpowiedź na pisanie Buddysa“ i dzieło „O herezyi luterskiej i kalwińskiej“. Pomimo widocznego rozwoju nauki i literatury za A-y I-y, stan państwa w ostatnieb latach jej panowania był dość smutny. Wojny Piotra W. oraz kosztowne wo jny z lat 1733—1739, a także rządy i nadużycia Birona dawały sio uczuć dotkliwie i odbijały się szkodliwie na sta nie gospodarstwa narodowego. Jeżeli były lżej -szemi do pewnego stopnia powinności szlachty, to jednak podatki całem brzemieniem ciężyły na niższej klasie i stawały się jeszcze uciążiiwszemi,

Arma Kliwijska—Anna Komnena.    5fji

pod wpływem surowości, z jaką egzekwowano za- telu, zamówili bowiem u Holbeina portret księ-ległości. Wśród takich warunków władza panów żniczki kliwijskiej, zalecając, aby twarz była łą* stawała się uciążliwszą dla włościan. Niedziw dna. Zachwycony Henryk kazał prosić o rękę pizeto, że gdzieniegdzie dają się zauważyć wy- i, gdy narzeczona wylądowała w r. 1539, pośpie-buchy niezadowolenia ludu. Doszły nas np. wia- szył na jej spotkanie do Rochester, ale doznał domości o pojawieniu się w siole Jarosławcewie przykrego zawodu, ujrzał bowiem osobę wcale pułku kijowskiego pseudo-cesarzewicza Aleksego niepodobuą do portretu, niezgrabną i nieznającą Piotrowicza, którego pośpiesznie uznali miejscowy żadnego języka, oprócz niemieckiego. Zaklął więc pop i żołnierze; są ślady zmowy robotników na po grubijańsku, nazywając ją klaczą niemiecką, życie właściciela fabryki płócienniczej Iwana Za- jednakżedla względów poktycznych poprowadził A-ę trapieznego w 1739 r., oraz buntu włościan prze- do ołtarza (6 stycznia 1540j. Żył z nią cztery mie-ciw jednemu z obywateli Dankowskich, przyczem siące, oddając jej „dobranoc!” z wieczora j że-wypadło użyć załogi miejskiej. Od 1735 r. do gnając z rana słowami: „Bądź zdrowa, pieszczot-1740 było kilka powstań baszkirów, do których ko!” Ale d. 9 maja oświadczył Cromwellowi: w r. 1738 przyłączyli się i kirgizi. Uśmierzali „Na Boga, sądzę, że ona nie była nigdy moją ich A. Rumiancew, W. Tatiszczew i ks. W. Uru- prawowitą żoną”. Kazał dać sobie rozwód. A. sow. Szemranie i niezadowolenie wzbudzały po- otrzymała tytuł przybranej siostry królewskiej dejrzenia rządu; szpiegi i donosiciele kręcili się i roczną pensyę 3,000 funtów szterlmgów. Pozo-wszędzie. Cierpiały nietylko niższe klasy, ale stała w Anglii i spędziła tu resztę życia, nic i niektórzy przedstawiciele arystokracyi, j 3Żeli zaznaczając się niczeui w dziejach, nie zwraca-w czemkol wiek zawadzali wszech władztwu Birona. jąc niczyjej uwagi. Froude: „History of England ’’ Feldmarszałek Ks. YV, W. Dołgoruki był zesła- 1539—1588, tom. III, str. 298, 299.    J- K;

ny w r. 1733, również wcale niewinny ks. Czer- Anna Komu en a, (* 1 grudnia 1083—f 1148), kaski. Ukazem z d. 12 listopada 1739 r. ogło- córka Aleksego I, cesarza byzantyjskiego, obda-szono, że ks. Iwanowi Dołgorukiemu, po łamaniu rzona prawdziwie męską energią, zaślubiła czło-kołem, odrąbano głowę, i że tejże karze ulegli ks. wieka słabego charakteru, Nicefora Bryenne, Wasyl Łukicz, Siergiej i Iwan Grygorjewicze i że oddanego całkiem naukom. Ambitna Ą., jak ks. YVasyl i Michał Włodzimierzowicze zesłani, utrzymują, pragnęła wymódz na ojcu wydziędzi-Alek. Was. Makarów trzymany był pod aresztem, ozenie na jej korzyść brata Jana, ale nąprpżno; Nakoniec Wiadomy jest smutny los A. P. Wo- napróżno też, gdy Jan został cesarzem, utworzy -łyńskiego, który wyniósł się wysoko z łaski Bi- ła spisek, by mu tron odebrać, bo chwiejnośó Ni-rona, lecz wkrótee naraził się byłemu swemu cefora zniweczyła wszystkie plany. Cesarz Jan protektorowi, jakoteż Ostermanowi i Kurakinowi. przebaczył wspaniałomyślnie siostrze i ta, dając Obwiniony o zbrodnię stanu poniósł karę śmier- za wygraną wysokim swoim aspiracyom, zado-ci d. 27 czerwca 1740 r. wraz z kilku przyja- wolniła się królowaniem w swoim pałacu, gdżie ciołmi; innych bito knutem i wysłano do bybe- się otoczyła dworem ludzi inteligentnych. A. po-ryi do ciężkich robót. Srogie były rządy Bi- siadała wykształcenie bardzo rozległe, chociaż rona; lecz szemranie i niezadowolenie narodu powierzchowne; napisała kilka dzieł. Naj ważniej -prawie nie dochodziły do uszu imperator owej. szą jej pracą jest utwór w piętnastu księgach, Przytem, w ostatnich czasach A. J. podupadła zatytułowany „Alexias” i poświęcony dziejom jej na zdrowiu; 5 października 1740 r. przy obje- ojca. Jest to panegiryk, napisany stronnie i z pędzie zasłabła a 17 tegoż miesiąca zmarła, wy- dantyzmem. Mieszczące się w tern dziele szcze-znaczywczy następcą małoletniego siostrzana, Iwa- góły z historyi byzantyjskiej i pierwszej wojny na Antonowicza, i regentem do chwili jego peł- krzyżowej tracą na znaczeniu, tonąc w napuszo-noletności — Birona, księcia Kurlandzkiego. — nej frazeologii. A. wyznawała dla ojca uwiel-C. CojioBf>eBï>: „Mct. Poe.” (t. XIX h XX); bienie bez granic, a tchnęła dla rycerzy krzyżo-P. Herrman: „Geschichte des russischen Staates”, wycli zapamiętałą i ślepą nienawiścią, która nie (Hamburg 1848r. t. IV).—KopecKOBŁ; „Bopa- może opierać się na gruntownej obserwacyi, gdy penie Mn. Ahhłi IoaHHOBBŁi”, (Ka3. i880 r.) oglądała ich w Konstantynopolu, będąc zaledwo

B. KapHOBHUŁ: „SaMticjibi BepxoBHHKOBt M uejio- dziesięcioletniem dzieckiem. Niektórzy historycy ómtuhkobł”. (bł 1730 r. „bł ÜTeu. 3an.”. t. i powieściopisarze uczynili z A-y bohaterkę przy-CXIX CTp. 209—237 h 485—516);—H. IIoiiobł: gód miłosnych; mniemanie to jest mylne, sam „TaTHmeBB h ero BpeMii”. (MocKsa, 1861); — bowiem charakter księżnej, wyniosły i przebie-

E. KapHOBHun: „3uaqeHie ónpoHOBiu,uHŁi b'l pyc- gły, nie nadawał się do podobnej roli; zresztą, ckou ucTopin”, (bł „CHeu. 3au.” t. CCX opowieść o jej stosunku platonicznym z Bohe-(XXXV). CTp. 541—582; t. (XXXVI), CTp. mondem, księciem Tarentu, nie opiera się na 93=132. (Ruska Encykl. Andrejewskiego).    żadnych dowodach. „ Alexiada” jest przetłómaczo-

Anna Kliwijska (f 1557) czwarta żona na na język łaciński przez jezuitę Possewina Henryka VIII, córka Jana HI, księcia Kliwii i M. Schopena; na niemiecki przez Schillera (Cleve). Małżeństwo to było uplanowane przez a na francuski przez prezydenta Cousin. Fue-Tomasza Cromwell’a i Foxa, żeby wciągnąć nie- slinus (I.—C.): „Dissertatio de Alexia.de An-chętnego Lutrowi króla-roformatora w związek nae Commnenae”, Zürich, 1766.—E. Oster: z protestantami niemieckimi. Użyli przytem for- „Anna Komnena”, Rastądt, 1868—71,—Celniej-

ru-

r. za

cesarzo-

zna-

zu-

awo-

A.

sze wydania „Alexiady” znajdują się: 1) Patrologie grecque, vol. CXXXI. 2) Corpus SS. hist. Byzant. édit. Schopen, 2 vol., 1839, 1878.

Anna Komnen a, cesarzowa Trebizondy, siostra Bazylego I (*j* 1342). Niezwłocznie po śmierci brata (1342) przyjęła śluby zakonne i udała się do Imeretyi, lecz zbiegiem różnych okoliczności stała się tam panującą. Tymczasem Irena, wdowa Bazylego, a córka cesarza byzantyjskiego Andronika, posłała do ojca, prosząc, aby wybrzał jej męża, a zarazem cesarza dla Trebizondy. Andronik przed śmiercią nie zdołał zadosyć uczynić prośbie córki. Po Androniku panowała wdowa jego Anna; wódz jej i główny doradca, Jan Kantakuzen, chcąc rozciągnąć wpływ swój na Trebizondę, przeznaczył na męża Irenie Michała Komnena, jednego z synów cesarza Trebizondy, Jana II (1280—1297). Lecz w Trebizondzie wybuchło powstanie: Irena, głównie za sprawą metropolity Akacyusza, została pozbawioną tronu i wtrąconą do więzienia. "W tym samym czasie, na czele licznego wojska, przybyła z Ime-retyi A. i, powitana przychylnie przez lud, koronowała się na cesarzową Trebizondy. Niedługo potem przybył Michał Komnenes. Akacyusz i inni zwolennicy Anny udali radość z jego przybycia, lecz tego samego wieczora wzięli go pod straż, wyprawiwszy do zamku Oenaeum, potem do Veste Limnia, Irenę zaś do Konstanty-nopola. Po 13 miesiącach panowania, w których była igraszką różnych ścierających się ze sobą partyj, A. została uduszoną. Po niej nastąpił syn Michała, Jan III. (Bibliografię patrz pod art. Aleksy, cesarz Trebizondy).

Anna Z Krakowa, ob. Terlecka.

Anna Krakowianka, ob. Libera Anna.

Anna Leopol down a, Elżbieta Kat arzy-na Krystyna, wielka księżna i rejentka ska (* 18 grudnia 1718 — f 18 marca 1746 r.), córka księcia meklembursko-szweryńskiego, Karola Leopolda, i Katarzyny Iwanówmy, wnuczki cara Aleksego Michajłowicza. W młodym wieku przybyła z matką do Rosyi, wychowywała się na dworze ciotki, cesarzowej Anny; tu 1733 r. przyjęła prawosławie i otrzymała imię A. Odkryty stosunek młodej księżniczki z posłem saskim, hr. Lynar’em, wywołał gniew cesarzowej; Lynar do Drezna odwołany, A. zaś wydana 1739 niemiłego sobie Antoniego Ulryka brunświckiego, z którego w roku następnym miała syna Iwana. Nieszczęśliwe niemowlę zostało przez wą ogłoszone następcą tronu (w październiku 1740); Biron mianowany rejentem. Po śmierci cesarzowej w końcu października t. r. lazła się A. w przykrem położeniu zależności pełnej od rejenta; bez wiedzy męża, a działając pod wpływem ambitnej przyjaciółki, damy ru, Julii Mengden, porozumiała się z feldmarszałkiem Münichem (ob.), który w nocy 18 listopada, na czele ledwie ośmdziesięciu ludzi, uwięził Birona i Bestużewa. A. ogłosiła się rejent-ką; Biron i Bestużew na śmierć skazani, lecz w drodze łaski zesłani tylko. 1741 r. przybył do Petersburga Lynar, Spiesznie wysłany przeź Augusta III dla wyzyskania nowej sytuacyi; mile przyjęty, miał się ożenić z ulubienicą Mengdenów-ną. Niebawem w nowym rządzie powstało rozdwojenie, wynikające już ze złego pożycia małżeńskiego pary wielkoksiążęcej; za Antonim Ul-rykiem trzymał Ostermann, za A-ą Gołowkin. Nieroztropna rejentka oddaliła Miinicha, główną swą podporę. Wybuchła w sierpniu 1741 wojna ze Szwecyą—zakończona dopiero za Elżbiety pokojem Abowskim — stała się powodem nowych kłopotów dla A-y. Tymczasem w otoczeniu Elżbiety (ob.), pod kierunkiem przebiegłego dyplomaty francuskiego La Chétardie, gotowano się do zamachu. Gdy w listopadzie 1741 r. pułki gwardyi, przychylnie usposobione dla córki Piotra W., otrzymały rozkaz wyruszenia do Fmlandyi przeciw szwedom, przyszło nareszcie do wybuchu. W nocy z 5 na 6 grudnia rejentka wraz z całą rodziną i głównymi stronnikami uwięziona; Iwan umieszczony w Szlisselburgu, A. zaś z mężem wyprawiona najprzód do Rygi, potem kolejno do Dünamünde, Oranienburga— gdzie rozstać się musiała z Mengdenówną—nareszcie do klasztoru Uspieńskiego w Chołmogo-rach zesłana (1744). Tu z mężem i trojgiem dzieci w ciężkich warunkach przebyła aż do śmierci, która nastąpiła 1746 r. flitOBJieBb: „2K03Hb npa-BHxejibHHii,H Ahhh”, 1812.—CeMeBddä: „Hßairb VI Ahtohobhuï.” 1866. — Brückner: „Die Familie Braunschweig in Russland im XVIII Iahrh.” 1875. BuJibÓacoBi,: „McTopia EKaTepnHH II” 1890,1,189 i nast.

Anna Luksemburska, (* 1366—-j* 1394), królowa angielska, córka cesarza Karola IV i Elżbiety pomorskiej (wnuczki Kazimierza W-go, króla polskiego), zaślubiona po trzyletnich per-traktacyach w r. 1382 Ryszardowi Il-mu, królowi angielskiemu. To zamążpójście godne jest uwagi z tego względu, że, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, skutkiem zawiązanych stąd pomiędzy Anglią i Czechami stosunków, dzieła Wiklefa dostały się do Czech. A. umarła podczas wielkiej zarazy, która grasowała w Anglii. Wallon: „Richard II” 2 vol. Paris 1884.

Anna Perenna była córką króla tyryjskie-go Belusa, siostrą Pigmaliona i Dydony, z którą razem, po zamordowaniu męża jej przez brata, ratowała się ucieczką do Kartaginy, a po jej zgonie przeniosła się na Maltę; lecz gdy się dowiedziała, że ją Pigmalion chce ztamtąd porwać, szukała bezpieczniejszej schrony w Italii. Tam ją Eneasz przyjął bardzo uprzejmie, ale nie długo cieszyła się spokojem, wkrótce bowiem Lawinia, żona E-sza, taką zawiść ku niej powzięła, iż zgładzić ją ze świata postanowiła. A. ostrzeżona o tern we śnie przez Dydonę, uciekła w nocy z domu E-sza i rzuciła się w nurty rzeki Numinius, gdzie w nimfę zamieniona, uznaną była za kochankę Marsa i skutkiem tego d. 15 marca rzymianie co rok wyprawiali na jej cześć uroczystość, zbierając się na wesołe zabawy w gaju jej poświęconym.

Anna Piotrówna, cesarzówna ruska i księżna hol- | źniejszą królową, małżonką Wilhelma Orańskio, sztyńska, druga córka Piotra Wielkiego i Kata- go (ob.), w zasadach kościoła anglikańskiego rzyny I, (* 27 stycznia 1708 r.—*j- 4 marca 1728 którym też pozostały wierne obiedwie, gdy ojciec r.—starego stylu). Przyszły małżonek A-y P-y, 1671 r. jawnie przeszedł na katolicyzm. Wyda-książę Holsztyńsko-Gottorpski, Fryderyk Karol, na 1683 r. za księcia Jerzego duńskiego, trzy-przyjechał do Rosyi w 1720 r. w nadziei, że mała się A., po wygnaniu Jakóba, dworu Wil-przy pomocy Piotra W-go odbierze od Danii belina i Maryi, a po ich zejściu bezpotomuem, Szlezwig i zdobędzie znów prawo do tronu szwedz- sama, w 37 roku życia, dostąpiła korony (19 mar-kiego. Pokój Njsztadzki (1721) zawiódł nadzieje    ca 1702 r.). Po nie-

księcia, ponieważ Rosya zobowiązała nie mieszać    4r    dawnych burzach we-

się do spraw wewnętrznych Szwecyi, ale za to    JllllilL    wnętrznycb rządy ko-

książę otrzymał nadzieję zaślubienia córki impe-    biece nie zapowiadały

ratora, cesarzówny A-y P-y. 22 listop. 1724 r. za-    się obiecująco, tembar-

warty został upragniony dla niego kontrakt ślu-    dziej, że A., obok cnót

bny, mocą którego między innemi A. P. i książę,    lllf ‘c- M    rodzinnych i przywią-

w imieniu swojem i swych potomków, zrzekli się    iliL ___ zania do kościoła an-

raz na zawsze wszystkich praw i pretensyj do    GÿjÊiïT    glikańskiego, posiada-

korony rosyjskiej. Lecz przytem Piotr pozosta-    umys* niewielki,

wił sobie prawo według swego uznania wezwać    _ charakter dobry, lecz

do sukcessyi cesarstwa ruskiego jednego z ich    J    słaby. Parlament po

potomków, a książę zobowiązał się spełnić wolę    ‘    raz pierwszy nie prze-

imperatora bez żadnych zastrzeżeń. W styczniu    *    rwał czynności po

1725 r. Piotr niebezpiecznie zachorował i nie-    Ftf J47 Anńa stUMt.    śmierci Wilhelma—do-

długo przed śmiercią zaczął pisać: „oddać wszyst-    tychczas rozwiązywał

ko...“ ale dalej pisać nie mógł i posłał po A-ę P-ę, się z samego prawa ze zgonem monarchy—lecz już aby podyktować jej swą ostatnią wolę, lecz, gdy w pierwszem swem przemówieniu do Izb (23 mar-cesarzówna przybyła, był już pozbawiony mowy. ca) sympatycznie przedstawiła się królowa A., Jest wskazówka, że Piotr, który bardzo kochał podnosząc dwa doniosłe i popularne zadania przy-A-ę, chciał jej przekazać tron. Zaślubiny księcia szłych swych rządów: złamanie wpływu francus-z A-ą P-ą odbyły się już za Katarzyny I, d. 21 kiego i przyłączenie Szkocyi. 23 kwietnia uro-maja 1725 r. w Troickiej cerkwi, na stronie Pe- czyście odbyła się koronacya. Już wówczas je-tersburskiej. Wkrótce książę został członkiem dnak uwydatniać się poczynał wpływ dominują-nowoustanowionej Rady Tajnej i wogóle zaczął cy ulubienicy królewskiej, ambitnej Sary Jen-się cieszyć wielkim wpływem. Położenie jego nings, księżny Marlborough (ob.); osypała ją A. uległo zmianie po śmierci Katarzyny (-j- 1727 r.), zaszczytami dworskiemi, męża jej obdarzyła or-kiedy władza przeszła całkowicie w ręce Mień- derem Podwiązki, dostojeństwem książęcem (wjgru-szykowa, który powziął zamiar ożenienia Piotra dniu 1702), mianowała wodzem naczelnym wszyst-II z córką swą. Mieńszykow poróżnił się z księ- kich wojsk lądowych. Za bytności Marlborough'a Giern, a ponieważ małżonki jego nie chciało dopu- wr Hołandyi trwała między przyjaciółkami oży-ścić do tronu całe stronnictwo Piotra II, więc wioną korespondencya, pod przybranemi nazwi-ksiąźęea para opuściła Petersburg 25 lipca 1727 skami prowadzona, gdzie uwydatnia się ślepe r. i odjechała do Plolsztynii. Tam też A. P. przywiązanie monarchini („misstres Morley”) dla zmarła, zaledwie doszedłszy do lat 20 i powiwszy „mistress Freeman” (księżny M.). Zarazem za syna Karola-Piotra-Ulryka (później imperatora pośrednictwem hr. Godolphina, lorda skarbu, oj-Piotra III). Przed śmiercią A. P. wyraziła ży- ca zięcia swego, kierował Marlborough gabinetem czeaie, by ją pochowano w Rosyi, w pobliżu ministrów, w którym prezydowałz imienia tylko lord grobu ojca, w Petropawłowskim soborze, co się Pembroke. Świetne zwycięstwo pod HockstUdt, czy-teź spełniło d. 12 listopada tegoż roku. We- Id Blenheim (13 sierpnia 1704), nad francuzami od-dług świadectwa współczesnych ludzi A. P. bar- niesione, stało się powodem nowego deszczu łask dzo była podobną z twarzy do ojca, rozumna dla szczęśliwego wodza. Gdy zaś w końcu 1706 i piękna, wysoce wykształcona, mówiła ładnie po r. Ludwik XIV, pobity we Flandryi, Włoszech, francuzku, po niemiecku, po włosku i po szwedz- Hołandyi, wystąpił za pośrednictwem elektora ku. Wiadomo także, że A. P. kochała bardzo bawarskiego i pensyonarza Heinsiusza z przed-dzieci i odznaczała się przywiązaniem do kuzyna stawieniami pokojowemi, oparł się temu Marlbo-swego, Piotra (syna nieszczęśliwego cesarzewicza rough i królowę do dalszego prowadzenia wojny Aleksego Piotrowicza), który pozostawał w cieniu nakłonił. Dług państwowy wzrósł jednak tymeza-za panowania Katarzyny I-ej. (3hd;. CaoBapn sem do 18 mil. f., a gdy 1707 r. znowu zatwier-AąnpeeBCKaro).    dził parlament kredyty wojenne w wysokości 6

Anna Stuart, królowa W. Brytanii i Irian- mil. f., wyraził Swift obawę, że „znakomite zwy-dyi (* 6 lutego 1664 r.—-j- 12 sierpnia 1714 r.), cięstwa i sprzymierzeńcy zrujnują Anglię.” Pod-druga córka księcia York, późniejszego króla Ja- jęte w kwietniu 1706 r. prace nad przyłączeniem kóba II, z pierwszej jego małżonki Anny Hyde, Szkocyi wywołały w listopadzie tegoż roku po-wychowana razem ze starszą siostrą Maryą, pó- ważne zaburzenia w Glasgowie; ostatecznie nie

bez przekupstwa przeprowadzono unię w formie nader dla Anglii dogodnej, ze 154 parów szkockich zachowując 16, a do Izby gmin ledwie część dwunastą dopuszczając szkotów. Ciężkich przejść wypadło A-ie doświadczyć w ostatnich latach panowania: 28 października 1709 r. straciła męża, w kwietniu zaś, 1710 nastąpiło zerwanie z Marl-borough’ami. Komisya rachunkowa, z Lockhar-tem na czele, w raporcie złożonym Izbom 21 grudnia 1711 r., wykazała nadużycia Marlborougha na sumę 177,OOu f.; rozkazem z d. 31 grudnia t. r. pozbawiła A. męża faworyty wszystkich urzędów, miau ująć zarazem mocą prerogatywy królewskiej 12 nowych parów, aby zapewnić sobie przewagę w Izbie Wyższej. Przyjazd ks. Eugeniusza Sabaudzkiego do Londynu (6 stycznia 1712) dla poparcia sprawy^ Marlborough’a i wojny nie przeszkodził zawarciu pokoju Utreohckiego (ob.); À., pozyskana dla torysów—jeśli nie dla katolicyzmu—myślała o pokojowem przygotowaniu następstwa jakobickiego. Pretendent Jakób III, utrudniał porozumienie się, nie chcąc słyszeć o zrzeczeniu się wiary katolickiej; tymczasem A. przedwcześnie zmarła (1714) i plany torysowskie prysły odrazu. Epoka A-y należy do świetniejszych w historyi Anglii: zwycięstwa Marlborougha, badania Newtona, pisma Defoë'go, Swift’a, Ad-dison’a, wymowa Bolingbroke’a w parlamencie, Atterbury’ego z kazalnicy, stanowią po dziś dzień słuszną chlubę anglika.—Ob. Earl Stanhope: „History of England comprising the reign of Queen Anne until the peace of Utrecht” (4 ed. 1872), 2 vol. Evyon: „History of Great Britain during the reieu of queen Anne” (1875), 2 vol. Burton: „History of the reign of queen .-inne (1880) 3 vol. A-Anna Waza (* 1568—j-6 lut. 1625), królewna szwedzka, siostra króla polskiego, Zygmunta III. Przybyła z bratem do Polski w r. 1587, otrzymała od niego (1605) starostwa w Prusach zachodnich: brodnickie i golubskie, w których przemieszkiwała w oddaleniu od dworu. W Golubiu, na prawym brzegu Drwęcy, gdzie ją wiosną r. 1623 odwiedził Zygmunt III w podróży do Gdańska, założyła wielki ogród, którego ślady istnieją po dziś dzień przy rumach zamku; hodowała w nim krzewy różne i zajmowała się botaniką. Zielnik, ułożony przez królewnę, przechowywano długo w bibliotece Radziwiłłów w Nieświeżu. Przyczyniła się do ogłoszenia drukiem dzieła Szymona Syreniusza. które jej dedykował wydawca, profesor akademii krakowskiej, Gabryel Joannicy. Była A. gorliwą protestantką, współwyznawców swoich otaczała opieką, głównie też z powodów religijnych stroniła od dworu katolickiego swojego brata. Zwłoki zmarłej, złożone tymczasowo w kościele brodnickim, z powodu wojen szwedzkich, pochowane zostały uroczyście w Toruniu dopiero za Władysława IV 16 lipca r. 1636 (Niemcewicz: „Dzieje panowania Zygmunta III”. Bartoszewicz: w „Enc. Org. I, 918).    ^ s-

Anna Katarzyna Konstaucya Waza (*1620 fl651), królewna polska, córka Zygmunta III i Konstancyi, arcyksiężniczki austryackiej,

żona Filipa Wilhelma, księcia neuburskiego. Wy* znaczył jej ojciec na utrzymanie starostwa: go-lubskie i tucholskie, które zawakowały po śmierci królowej Konstancyi; umierając, zalecał synom, iżby wydali siostrę tylko za księcia katolickiego. Zostawała Anna pod opieką Urszuli Me-jerin; po jej śmierci (1635) trzymała się stale dworu brata, króla Władysława IV, z którym nawet odbywała podróże na Litwę. Czas od r. 1637 do 1642 zajęły projekty wydania królewny za mąż. Podczas wesela Władysława IV z Cecylią Renatą (1637) powstał zamiar wydania Anny za dziewięcioletniego syna aroyksiężnej Klaudyi, który miał otrzymać po ojcu Tyrol. Rokowania trwały z przerwami do r. 1641 i zerwane zostały głównie z powodu wstrętu, jaki miała królewna do małżeństwa z dzieckiem. W r. 1642 odbył się u św. Jana w Warszawie ślub Anny z Filipem Wilhelmem, synem palatyna Renu, poczem młoda para wyjechała do Neuburga. Zmarła, nie zostawiwszy potomstwa; z nią częśó sum neapoli-tamkicli przeszła do domu neuburskiego. Filip Wilhelm, czyniąc zabiegi o tron polski po abdy-kacyi Jana Kazimierza, posługiwał się dla osiągnięcia zamiaru przypomnieniem pokrewieństwa swego z Wazami przez nieboszczkę Annę. („Pamiętniki Albrychta Stan. Radziwiłła”, Poznań, 1839.—Bartoszewicz w „Enc. Org.”, I, 919). ]v- s-Anna Witołdowa (-{* 1418), córka ks. Swia-tosława Iwanowicza Smoleńskiego, a siostra ostatnich udzielnych książąt Smoleńskich, Jerzego i Hleba, druga z rzędu żona Witołda. Ona to wybawiła męża z ciężkiego więzienia w Krewie. Gdy Jagiełło tak Kiejstuta, jakoteż i Witołda kazał zamknąć w Krewie, gdzie wkrótce pierwszego uduszono, księżna, w obawie o życie męża, mając wolny dostęp do więzienia, przebrała go w suknie towarzyszącej sobie niewiasty i w ten sposób odzyskała mu wolność. Dzieliła też odtąd energiczna i mądra niewiasta złe i dobre losy męża. Udała się z nim na Mazowsze, do ks. Janusza Mazowieckiego, szwdgra mężowskiego, a gdy tam złego przyjęcia doznali, do krzyżaków. Ojciec jej poległ w boju z Witołdem, przez męża też brat jej utracił udzielne księstwo. Pomimo to, Anna serdecznie przywiązana była do Witołda. Podczas drugiej ucieczki Witołda do krzyżaków, ostrzeżona przez niego, wyjechała pod koniec 1389 r. do Prus wraz z dziećmi, siostrą męża i bratem lego, Zygmuntem Kiejstutowiczem. Towarzyszył jej i brat Hieb, który wkrótce potem zginął w jednej z wypraw Witołda na Litwę. Pilnie strzeżona przez krzyżaków, jako zakładnik zobowiązań mężowskich względem zakonu, miała kilka zamków pogranicznych i dochody książęce sobie przyznane. Gdy Witołd, nie mogąc przy pomocy krzyżaków uzyskać wielkiego księstwa Litewskiego, postanowił pogodzić się z J agiełłą, uzyskała przebiegła niewiasta wolność od krzyżaków tym, sposobem, że udała się za ich pozwoleniem na Żmudź pod pozorem pobudzenia żmudzinów do wojny przeciwko Litwie. Wpływ energicznej niewiasty na męża znany był zaró-

And. S

K. J.

1828)tf),nrr/

Annales (Annały), ob Roczniki.

\ , Ąnnaliści, ob. Rocznikarze.

Ańńań, miasto portowe w hrabstwie Dumfries, w południowej Szkocyi, przy uściu rzeki t. im. do zatoki Solway; do 4,0u0 m-ców; połów łososi; żegluga nadbrzeżna; przędzalnią bawełny.

Annapolis, pierwotnie, do roku 1694, Providence, potem, do r. 1699, A n n e-A r u n d o 1, ostatecznie, na cześć królowej angielskiej, A., stolica stanu Maryland, w Stanach Zjednoczonych

co

fvno na dworze krzyżackim, jak i polskim. Wzięła ona udział w pojednaniu męża z Jagiełłą i znany jest jej akt z dnia 5 sierpnia 1392 r., którym przyrzekała, że Witołd spełni warunki, do jakioh się zobowiązał względem króla i korony polskiej. (Oryginał tego dokumentu, znajdującego się w bibliotece ces. petersburskiej, jest i z tego względu ważny, że dobrze zachowana pieczęć, .wisząca przy nim, wyobraża księżnę Annę, siedzącą na tronie z dwojgiem dzieci na rękach. Podanie opiewa, że dzieci te otrute zostały przez krzyżaków). Odtąd zbliżała się częściej do dworu królewskiego w Krakowie; w r. 1399 wraz z mężem odwiedzała śmiertelną chorobą złożoną królowę Jadwigę. Była i w 1.4Q4 r. także z mężem na weselu Anny Gylejki w Krakowie, a w r. 1411 towarzyszy również z nim Jagielle w podróży do Kijowa. Pomimo swych fortelów względem zakonu, nie utraciła i tam przychylności, bardzo zresztą interesownej. Na sławmym zjeździe Witolda z krzyżakami na wyspie Salin 1398 r. brała udział i występowała z całą powagą majestatu, gdy krzyżacy okrzyknęli Witolda królem Litwy i Rusi. Zakon znał jej zamiłowanie w przepychu, i podczas jej podróży po Prusiech w 1402 r., przyjmowano ją z okazałością monarszą; w Malborgu dał mistrz obyczajem rycerskim stół honorowy na cześć księżnej. Kochał ją też Witołd i w ponowieniu aktu zobowiązania względem korony polskiej w 1401 r. postawił za warunek, aby dobra, zapisane jej tytułem wiana w dożywocie, na wypadek śmierci księcia przy niej pozostały i dopiero po jej śmierci powróciły do króla. To też i krzyżacy, udając przyjaciół i obrońców Witołda, ofiarowali się na wypadek śmierci w. księcia być. opiekunami ks. Anny; mistrz zakonu zobowiąż zywał się bronić praw jej do spadku, lecz ußlu-gi zakonu Witołd odrzucił. Pomimo to, wieloy mistrze zakonu, znając niepospolity umysł, energię i wpływ księżnej na Witołda, obsypują ją podarunkami i meraz upraszają przez nią o względy męża dla zakonu. Umarła A. 1 sierpnia 1418 r. w Trokach; pochowano ją w katedrze wileńskiej. Długosz lakonicznie twierdzi, że się tą śmiercią Witołd zmartwił—lecz nie na długo.A- p'8ka-Annaberg, miasto powiatowe w królestwie Baskiem, w okręgu Zwikawskim, nad rz. Zschopau (lewy dopływ Muldy), na północnym stoku gór Kruszcowych i w bliskości granicy czeskiej; 601 m. nad p. m.; 13,822 m-ców. Założone w r. 1496 pod nazwą: „Neustadt am Schreckenberg”, słynęło zrazu jako jedno z najznakomitszych miast górniczych w Niemczech; wkrótce jednak ta gałąź przemysłu upadać poczęła i została zastąpioną przez koronkarstwo i szmuklerstwo. Pierwsze zawdzięcza miasto Barbarze Uttmann, wynalazczyni sztuki wyrabiania koronek, drugie— wychodźcom protestanckim z Belgii i Holandyi (Jerzy Einenkel, 1589 r.). Oba te rodzaje przemysłu tak dalece się rozwinęły, że dziś pod tym względem A. tylko jednemu Berlinowi ustępuje pierwszeństwa. •— A. jest staeyą kolei żelaznej

z Chemnitz do Wejpert, posiada komorę celo; , gimnazyum realne, seminarium nauczycielskie cztery kościoły, z których kościoł św. Anny, założony w 1499 r., należy do najpiękniejszych w Saksonii; fabryki tkanin jedwabnych, oraz złotego i srebrnego szychu. Górnictwem zajmuje się dziś ledwie kilkadziesiąt osób, wydobywając nieco bizmutu, niklu i kobaltu. Z sąsiedniem miasteczkiem Buchbolz tworzy A, prawie jednę całość. Pomnik Barbary Uttmann.

Annabergit (Ochra n kłowa, Kwiat niklowy) miner. Minerał, występujący w krótkich, wło-sistycb; mikroskopowych kryształkach, rzadko golem okiem dostrzegalnych, jako wykwit puchowy, ziemisty lub proszkowaty, wkropiony w skałę,

C. wł. 3—3.1; tw. 2—2.5. Jabłkowo-zielony lub zielonawo-biały, połyskujący lub matowy, w rysie błyszczący. Jest wodnym arsenianem niklu: Ni₃ (As 0₄)₂+S H₂ O z 37.47 tlenku niklu, 38,46 kwasu arsennego i 24.07 wody; niekiedy z niewielką domieszką odpowiedniego arsenianu kobaltu lub żelaza. Na węglu wydziela dymy arsenowe i daję odczyny na nikiel; w płomieniu odtleniającym stapia się na szarą kulkę; w kwasach łafwo rozpuszczalny. Jest produktem rozkładu pirytów, zawierających nikiel. Znajduje się w Annabergu i Sdmeebergu (Saksonia), w Sąalfeldzie, Riechelsdorfie, Allemont, w hisz-, pańskich górach SDrra-Cabrera.

Annaburg, do r. 1573 zwane Lochau, miasteczko w pruskiej prowincyi Saksonii, w okręgu Torgawskim, niedaleko. o<l lewego brzegu Czarnej Elstery (prawy dopływ Elby), przy drodze żelaznej z Wittenberga do Drezna; 2,000 m-ców. Zamek, zbudowauy 157 2-1575 r., mieści od 1762 słynny zakład wychowawczy dla dzieci żołnierskich. — Na równinach A-u (Annaburger v. Locbauer Heide) Jan Fryderyk Wspaniały, porażony przez Karola V pod Miiklbergiein, dostał się do niewoli d. 24 kwietnia 1547 r. “W cztery łatą później, Maurycy, kurtirst saski, zawiera na tutejszym zamku tajemną umowę z Francyą

przeciwko Karolowi ysBWiota «t'ilàvnworfTÎul

Annafis (właściwie Ibn en-Nefis), arabski lekarz i nauczyciel w Damaszku, w XIV wieku, wielkiej sławy w swoim czasie używający, jeden z tych uczonych arabskich togo wieku, którego pisma drukiem ogłoszone zostały, p. t. „Univer salis”, „Disputationes canonicae” (Komentarz do „Kanonu” Awiceny), „Compendium medicinae” (Mojiz-ool-Quanoon: a medical work, by Alee Bin ! Abee il Iluziin... of Ibn-ool-Nufees. Calcutta,

in Ł.

And. S.

Ameryki północnej, w bliskości obszernej i’dla okrętów dogodnej zatoki Chesapeake ;    6,642

m-ców. Za,łojone w roku 1649, nie zdołało się miasto, mimo dogodnego położenia, wydźwignąć do rzędu ważniejszych w Unii — stąd przemysł jego i handel bez wielkiego są znaczenia; natomiast A. słynie z akademii marynarki, założonej w pobliskim forcie Severn; posiada 6 kościołów, kolegium św. Jana (St. Johns College), obserwa-toryum i ratusz, w którym Waszyogton, po ukończeniu wojny o niepodległość, złożył najwyższą władzę nad wojskiem, 23 grudnia 1783 r. Sta-cya kolei bocznej: Baltymora—Ohio.

Ann-Arbor, miasto w stanie Michigan, w Stanach Zjednoczonych Ameryki pn., nad rz. Huron; 7,912 m-ców. Kwitnący stan zawdzięcza miasto fabrykom wyrobów żelaznych i wełnianych, oraz stacyi kolei żelaznej Detroit-Chicago; słynny uniwersytet państwowy (1,100 uczących się), obserwatoryum astronomiczne, źródła mineralne.    And-s-

Annasz, albo A nanus, wielki kapłan żydowski, który godność swoją piastował aż do 1-go roku panowania Tyberyusza; nie był więc arcykapłanem podczas męki Chrystusa, a jeżeli go Łukasz Ewangelista wspomina obok Kaifasza, to objaśniają niektórzy, że Annasz nosi tu tylko dawniejszy swój tytuł, a wspomniany jest jedynie dlatego, iż posiadał jeszcze podówczas wpływ niepospolity. Inni zaś, opierając się na Ew. św. Jana (XVIII, 13), gdzie Kaifasz nazywa sięponti-fesc illius anni, przypuszczają, że Kaifasz, wraz ze swoim teściem, za dobrowolną umową, zmieniali się rocznie w sprawowaniu najwyższego ka płaństwa. Jako osobliwość, przywodzi Józef Elaw., że pięciu synów Annasza dostąpiło najwyższego kapłaństwa. Ostatni z nich, Annasz Il-gi, był śmiałym i ruchliwym członkiem stronnictwa saduceuszów. („Encyklopedya Kościelna.”)

Annaty (inaczej annalia, lub vacantiae zwane), były rodzajem opłaty, którą naprzód biskupi, a później papieże, pobierali z beneficyów duchownych za pierwszy rok czasu, biegnący od daty, w której beneficyum stało się wakującem. Pierwszem uzasadnieniem tego prawa był zwyczaj, pod powagą prawa lennego powszechnie zaprowadzony, na mocy kfórego zwierzchni panowie lenni ściągali na rzecz swoję takież opłaty od lenników. Annaty pobierane były początkowo w sumie odpowiedniej rocznemu dochodowi z benelicyum (fructus medii temporis), a to na podstawie oszacowań kancelaryj rzymskich, których zasady, dla rozmaitych przyczyn, różniły się wielce pomiędzy sobą w różnych miejscowościach. W następstwie papież Jan XXII ograniczył ich ilość do połowy takiej sumy. Papieże przyznali sobie prawo do annat od czasu przeniesienia stolicy apostolskiej z Rzymu do Awinionu. Pobierali je oni początkowo już to z tytułu biskupstwa powszechnego, już z tytułu nadań szczególnych, z tych przynajmniej biskupstw, których rozdawnictwo sobie zachowali. Opór, prawie powszechny, duchowieństwa, jaki wywołały przeciw

ko sobie to wymagania dworu papieskiego, skłonił papieży Aleksandra (w r. 1409) i Marcina w r. 1419, że się ich zrzekli. Ale następcy tych papieży, nie zważając na te zrzeczenia się, wznowili i obostrzyli wymagania w tym względzie. Nie był skuteczniejszym i dekret Soboru Bazy-lejskiego, który, ustanawiając bezpłatność insty-tucyj kanonicznych, zakazał pobierania tak tych, jakoteż innych opłat, przez kancelaryę papieską od duchowieństwa ściąganych. We Erancyi mianowicie, opozycya władzy królewskiej, kościoła, Sorbony i parlamentów, nie sprawiła i sprawić nie mogła rezultatu trwałego. Żądając od papieża bulli na instytucyę, poddawano się z konieczności warunkom, przez Izbę apostolską w tym celu stawianym. Annaty zniesione zostały dopiero podczas rewolucyi francuskiej przez dekret Zgromadzenia narodowego z r. 1789, pozbawiający zarazem duchowieństwo i dochodów, z których annaty były płacone, skutkiem oddania w rozporządzenie narodu wszystkich dóbr kościelnych. W Anglii Henryk VIII-y zabronił płacenia annat; odtąd były one pobierane na rzecz korony, aż do roku 1704, w którym to roku królowa Anna przeznaczyła je na wsparcie ubogich członków duchowieństwa, eo stało się źródłem fundacyi, zwanej „Queen’s Anne bounty”. W Niemczech pobór tych opłat uregulowany został przez różne akty, mianowicie konkordaty: Konstancyeński z r. 1418 i Wiedeński z r. 1448. W Polsce, za Zygmunta Augusta, potrzykroć, w latach: 1543, 1544 i 1567, postanowiono, że mają być wysłani legaci do papieża dla wyjednania, żeby fundusz z annat pozostawał w kraju i był przeznaczony na obronę rzeczypospolitej. Zgodzenie się papieskie zostało widocznie w taj drodze uzyskanem, bo w r. 1607 Zygmunt III postanowił: „ażeby każdy arcybiskup lub biskup, który od nas otrzymał beneficyum, taką sumę, jaką opłacał do ku-ryi rzymskiej tytułem annaty, wnosił do skarbu naszego na obronę rzeczypospolitej, pod karą podwójnej summy”. Obecnie pobór dochodów tego rodzaju nie ma już i nie może mieć miejsca, z powodu, że dobra duchowieństwa przez Najwyższe Ukazy z r. 1866 przekazane zostały na rzecz Skarbu, a duchownym wszelkiego stopnia wyznaczono natomiast pensye roczne. — Za-laszowski: „Jus regni Poloniae” (Tyt. XXXII, § 14, str. 479, t. II). — „La grande Encyclopédie”, „Ottuv Slovnik Naućny”.    F- J

Anne Teodor (* 1797—f 1869), literat francuski; od 1814 do 1830 służył wojskowo, ale po upadku Bourbonów, jako ich stronnik, wystąpił z wojska i odtąd pracował w dziennikach iegi-tymistów. Oprócz tego wspólnie z Desaugiers’em, Dartois’em i Théaulon’em układał sztuki teatralne, pisał nadto romanse: „Edith Mac Donald” (1832, 4 t.); „La baronne et le prince” (1832, 4 t.); „Le masque d’acier” (1857, 4 t.); „Allain-de Tinténiao” (1862, 3 t.) i mne.

J Annecy, stolica departamentu wyższej Sabau-dyi we Erancyi, na północnym brzegu jeziora te-

And. S.

Annefors, górnicze miasteczko na pograniczu prow. Dalekarlii i iSwelandyi w Szwecyi, z kopalniami żelaza.

Annota (złac.),jesttopismo dołączone do podania do władzy, skargi do sądu i w ogólności do innego jakiegoś głównego aktu, w którym zawarte

Encjklopedys Powszechna iluetr. T. Ul.

A. Sz.

F. J.

Annefors

05

Of-

goź imienia, przy drodze żel. z Annemasse do Aix-les-Bains, o 34 km. w prostej linii na południe od Genewy; 11,334 mców. Najdawniejsza wzmianka o A7 odnosi się do 867 r.;w X wieku fortyfikują ją hrabiowie Genewy, którzy aż do 1401 r. mają tu swoją rezydencyę; od 1401 r. de 1860, zostaje A. w posiadaniu Sabaudyi, resp. iSardynii; obecnie, po wojnie austryacko-włoskiej wraz z całą Sabaudyą dobrowolnie ustąpiona Francyi, za pomoc w tejże wojnie udzieloną Wło--ehom. W r. 1535 wygnany z Genewy biskup wraz z całą kapitułą obrał A. za swoją rezy-dencyą. A. po łacinie Annesium, Anne si a-cum (novum et vêtus), jest miastem schludnem, porządnie zabudowanem i posiada wiele pięknych gmachów, z których zasługują na uwagę: katedra z 1523 r., renesansowy kościoł Notre-Dame, kościoł św. Maurycego z 1442 r., pierwotnie przez Dominikanów zajęty, dziś na koszary wojskowe przeznaczony, czworoboczny, ciężkiej budowy ratusz, zawierający ciekawe muzeum starożytności, zbiór medali, oraz bibliotekę, liczącą 12,000 t., dalej starożytny zamek hrabiów Genewy, noszący na sobie cechę różnych stylów i epok, dziś również na koszary obrócony (piękna brama z XIV stulecia); gmach prefektury, w ogrodzie publicznym posąg słynnego chemika Bertholleta, który się urodził w Talloires, w pobliżu A. (dzieło wiocha Marochettiego). Pod względem handlowym, A. nie zajmuje wybitniejszego stanowiska, przemysł natomiast godzien jest uwagi, a prze-dewszystkiem wielka Manufacture d’A.-Pont (przędzalnia bawełny, tkalnia, blicharnia, apretura), obok tego odlewnie dzwonów, papiernie, fabryki wyrobów jedwabnych, słomianych i metalowych. W A. umarł Eugeniusz Sue 3 sierpnia 1858 r.

S. Franciszek Salezy, którego relikwie zawiera tutejszy kościoł, był biskupem genewskim z rezy-dencyą w A. i tu właśnie założył pierwsze zgromadzenie Wizytek. Jezioro Annecy między górami Semenoz (1,701 m.) i la Tournette (2,357 m.), należy do większych we Francyi, ma 14 km. długości, 2—4 km. szerokości, 444 m. nad poz morza, 50 m. głębokości największej. Ma ono. charaktar szwajcarskich jezior górskich, o brzegach malowniczych, urozmaiconych licznemi wioskami, willami i zamkami, jak np. opactwo Talloires, Duingt, Menthon-St.-Bernard, Sevrier, etc., stąd też zwiedzane jest często przez turystów, dla których głównie zaprowadzono na niem żeglugę parową. Najważniejszy dopływ jest od południa przychodzący strumień Eau morte, odpływ zaś z północy przez kanały Thioux do rz Fier, uchodzącej wprost do Bodanu. Powierzchnia jeziora wynosi 28 km. □. Okręg A. {arrondissement), dzieli się na 7 kantonów i liczy 85,806 mców.

przytoczenia pismo owo bliżej wyjaśnia lub udowodnią.

Anneksya w prawie międzynarodowem znaczy stały zabór i przyłączenie ostateczne pewnego terytoryum do państwa, do którego ono poprzednio nie należało. Pierwszy raz w tem znaczeniu użyty został ten wyraz przez Napoleona III, gdy na podstawie konwencyi turyńskiej i głosowania mieszkańców (plebiscytu), przyłączył on Sabaudyę i Niceę do Francyi. Odtąd jest rzeczą sporną, czy plebiscyt jest koniecznym warunkiem każdej anneksyi. Wprawdzie poprzedził on przyłączenie wysp Jońskich do Grecyi i był warunkiem przyłączenia Szlezwigu północnego do Prus, na mocy art. V traktatu praskiego z roku 1866, uchylonego następnie wskutek zobopólnej umowy Prus i Austryi. Natomiast jednak Prusy an-nektowały Hanower, Hessyę, księstwo nassauskie i Frankfurt nad Menem, bez zgodzenia się mieszkańców tych krajów. A. różni się od zbrojnego zajęcia cudzego kraju. To zajęcie staje się An-neksyą gdy państwo, które je dokonało, zamiast stałego przyłączenia do swoich dzierżaw zabranego kraju, reorganizuje jego dotychczasowy zarząd, wprowadza nową regularną władzę, garnizony i t. pt A. jest prawną, gdy polega na umowie lub innym prawnym tytule nabycia. Z mocy A-i przechodzi zwierzchnia terytoryalna władza kraju annektowanego z wszelkiemi prawami i obowiązkami na państwo annektujące. Przeciwnie każda, na tytule prawnym nie oparta A.* jest ciężkiem naruszeniem zwierzchniej władzy drugiego państwa, jest międzynarodowem bezprawiem, którego usprawiedliwić nie można nawet odwołaniem się do plebiscytu, i jest dostatecznym powodem do przedsięwzięcia kroków nawet przemocy dla odzyskania zabranego kraju, lub otrzymania zadośćuczynienia. Przyłączenie Alzacyi i Lotaiyngii do Niemiec (1870—71 r.) poczytuje się ze strony niemieckiej nie za A-ę, ale za odzyskanie krajów, niegdyś zagrabionych. — W da-wnem prawie francuskiem A-ą (droit d’annexion, d’attache, lettres d’attache), zwano prawo parlamentu (np. w Prowancyi) zezwalania na wprowadzenie buli papieskich w granicach władzy parlamentu. Prawo to uznanem zostało wyraźnie przez papieża Leona X w r. 1514. („Ottuv. JSlo-vnik naucni”).    F- J-

Anneli&y (.Annelidas. Annulatas. Annelides). Pierścienice, najwyższa gromada typu robaków {Vermes), do której zaliczają zwierzęta o ciele wydłużonem, wałeczkowatem lub spłasz-czonem, pierścieniowatem. Ciało tych robaków utworzone jest z pierścieni jednakowych, kolejno po sobie następujących (metamerów), które nie-tylko na zewnątrz wyraźnie się odznaczają po-przecznemi przewężeniami, ale nadto wewnętrznemu przegródkami błoniastemi, oraz budową i rozłożeniem rozmaitych organów, jako to układu nerwowego, krwionośnego, wydzielniczego, kanału pokarmowego i t. d. U większości pierścienic liczba wewnętrznych przegródek (dissepi-menta), które przyczepiają się z jednej strony od

CO

CD

a>

cn

09

CD

'S

O-

CD

!SJ

A. S.

Annemesie, miasto w depart. Wyższej Sabau-dyi nad Arwą, na pograniczu z Kantonem Genewskim; 9,200 mców.

Annsr.-\Vullen, miasto górnicze w pruskiej prowincji Westfalii, w rejencyi Arnsberskiej, okręgu Dortmundzkim, w nader ludnej, przemysłowej i drogami żelaznemi gęsto pociętej okolicy; 8,000 mców; kopalnie węgla kamiennego, fabryki wyrobów żelaznych i fajansowych; okolica dość urodzajna i bardzo malownicza.

Annerödyt Brögger (miner.). Minerał z grnp-py niobanów, szeregu rombowego, w postaciach bądź długich słupków, bądź pionowo tabliczko-watych, od przewagi płasczyzn makrodiagonalnycli. to znowu rzekomo kwadratowych, skutkiem równego rozwoju płaszczyzn wierzchołkowych, lub krótkich słupków jednoskośno-osiowych. Łupti-wość niewyraźna; odłam muszlowy nie zupełny. C. wł. 5.7; Tw. 6. Barwy czarnej, w rysie jaśniejszej; blasku słabego metalicznego, lub pół-metalicznego tłustawego; nieprzezroczysty lub tylko przeświecający na krawędziach. Skład chemiczny, według Blomstranda: 48.13 kwasu Hiobowego, 2.51 krzemionki, 16.28 tlenku uranu, 2.37 toryny, 2.56 tlenniku ceru, 7.10 tlenniku yttru, 2.40 tlenniku ołowiu, 3 38 tlenku żelaza, 3.35 wapna, 8.19 wody; a nadto, niewielkie ilości kwasu zyrkonowego, tlenku manganu, magnezyi, alkaliów. Brögger wodę uważa w nim za przypadkową, bo niekiedy nie bywa jej wcale, a wtedy A. składem swoim bardzo się zbliża do samars-kitu, choć krystalograficznie różni się od niego. Znajduje się w żyłach pegmalytowych na półwyspie Annerod, pod Moss, w Norwegii. K- J-

Annese Gennaro, wódz ludu w powstaniu neapohtańskiem przeciw hiszpanom 1647, z rzemiosła puszkarz. Po śmierci Masaniella ogłosił rzeczpospolitą, zjednał jej opiekę Francyi, zwierzchność wojskową złożył w ręce ks. Henryka Gwizyusza, a przy sobie pozostawił zarząd cywilny. Gdy wszakże książę coraz większą władzę sobie przywłaszczał, A. porozumiał się z hisz-panarni i otworzył im bramy Neapolu, co wszakże nie uwolniło go od kary śmierci. („Ottuv Słownik Naucny”).

Annibal, wódz Kartagiński, ob. Hannibal.

Annibal de Srozze, herbu Krackt, przybył i wr. 1519 do Polski wraz z bratem swoim Miko-

A. Si.

And S.

wewnętrznej powierzchni jamy ciula, a z drugiej I Jedne z tych robaków zamieszkują, wyłącznie morza, do kanału pokarmowego, odpowiada liczbie pier- inne zaś wody słodkie, (up. pijawki), pewna zaś ścieni zewnętrznych; u niektórych jednak liczba liczba zamieszkuje ziemię wilgotną (np. Dżdżo-przegródek jest mniejsza, niż zewnętrznych pier- wnice, czyli glisty ziemne). Żywią się przcwa-ścieni ciała, tak, że 3, 4 lub 5 pierścieniom od- źnie poknrmami zwierzęcemi, niektóre są nawet powiada jedna przegródka wewnętrzna. Pierście- czasowemi pasorzytami. Pewna liczba karmi się nie przeważnie są jednakowo zbudowane, u wielu roślinnemi pokarmami. Znanych jest wiele gatun-jednak pierścienic wyróżniają się dwa pierwsze pier- ków. Pierścienice dzielą na dwie podgromady: ścienie, które tworzą głowę, oraz ostatni końcowy, 1) Szczecionogie (Chaetopodes) np. dżdżowni-zwany odbytowym, w którym kończy się kanał ca czyli glista ziemna (Lumbricus). 2) Pijawki pokarmowy. Pierścienice poruszają się za pomocą (Discophoris, Hirudinei), np. Pijawka lekarska zgięć ciała, a nadto niektóre z nich posiadają szcze- {Hirudo medicinalis) i pijawka końska (Aulasto-ciny osadzone pęczkami, albo wprost w zagłę- mum gulbó)\ każda podgromada rozpada się jesz-biach skóry, albo na nóżkach, które są brodaw- cze na rzędy, a te na rodziny, rodzaje i ga-kowatemi wyrostkami pierścieni. Nóżki i zagłę- tunki. bienia skóry są parami na pierścieniach rozłożone, a niekiedy, oprócz nóżek brzusznych, istnieją jeszcze nóżki grzbietowe. Inne znów posiadają przysawki, na końcu ciała umieszczone. Układ nerwowy składa się z mózgu (zwoje mózgowe czyli nadprzełykowe), połączonego za pomocą obrączki nerwowej (przełykowej) z łańcuchem zwojówT brzusznych, które parami leżą w pierścieniach ciała. Z mózgu rozchodzą się nerwy do zmysłów, ze zwojów brzusznych do odpowiednich organów ciała. Nadto odróżniają u tych robaków nerw sympatyczny. Ze zmysłów posiadają: oczy parzyste (o liczbie różnej), bardzo prostej budowy lub więcej złożonej, położone na głowie albo przedniej części ciała, dalej (u niektórych) pęcherzyki słuchowe, połączone z obrączką przełykową, a nadto, u najwyższych, przysadki dotykowe, czyli czułki na głowie. Kanał pokarmowy rozpoczyna się gębą, która prowadzi do mięsistego przełyku, uzbrojonego niekiedy silnemi szczękami; czasem przełyk może być wysuwalny i wtedy tworzy ryjek. Za przełykiem następuje żołądek, który przebiega wzdłuż jamy ciała i często posiada parzyste, boczne wypukliny, niekiedy bardzo obszerne (kieszenie). Za żołądkiem następuje kiszka. Przyrząd krwionośny składa się z naczyń krwionośnych, tworzących albo układ zupełnie zamknięty, albo też otwierający się do jamy ciała.

za

Zwykle w ciele pierścienic przebiegają dwa pnie naczyniowe środkowe, grzbietowy i brzuszny, oraz pnie boczne, wszystkie są połączone licznemi po-przecznemi naczyniami. Krew zwykle zabarwiona, czerwona, zielona lub żółta, płynie w naczyniach skutkiem kurczliwości, jaką obdarzone jest naczynie grzbietowe lub brzuszne, albo nawet poprzeczne. Tylko najwyższe pierścienice posiadają przyrządy oddychania, któremi są skrzele różnego kształtu, położone albo na głowie, albo też na grzbiecie i przy podstawie nóżek. Narządy wydzielające leżą parami wewnątrz każdego pierścienia i otwierają się na zewnątrz, zwykle na brzusznej powierzchni ciała. Pierścienice rzadko są rozdzielno-płciowe, zwykle zaś dwupłciowe. Pierścienice rozmnażają się albo przez podział ciała poprzecznemi przewężeniami (u drobnych Chaeto-pnla, jak np. Syllis, Chaetogaster, Nais), albo też pomocą jajek, które składają pojedyńczo lub też w grupy i pokrywają torebkowatym kokonem

Annińskie zdroje. We wschodniej Syberyi, w kraju Nadamurskim, o 140 wiorst od Ni-kołajewska, 5 wiorst od prawego brzegu Amuru. Miejscowość zabezpieczona od wiatrów wysokie-mi górami, klimatyczne warunki dobre. Szczawa źelazista, zakład kąpielowy dopiero się urządza. Letnia leczniczo-sanitarna stacya szpitalu wojennego z Nikołajewska. Komunikacya statkiem parowym po Amurze.    Dr- A- p-

Annius Viterbiensis Joannes, właściwie Giovanni Nanni (* 1432 w Viterbo, — -j- 1502 w Rzymie), mnich włoski zakonu domb

Jajem, jako dworzanin żony Zygmunta I, Bony Sforcyi. Stał się protoplastą rodu szlacheckiego pod nazwiskiem Annibal.

Annibal di Capua (*{■ 2 wrz. 1595 r.), nuncyusz papieski w Polsce w r. 1587. Syn Wincentego księcia di Termoli, kształcił się w Padwie z Torkwatem Tassem i w Pawii, gdzie za biegłość w naukach prawnych otrzymał wieniec doktorski, od papieża zaś Grzegorza XIII—godność referendarza i komornika. W r. 1576 jeździł od papieża w poselstwie do cesarza Rudolfa II, później został nuncyuszem w Wenecyi, nareszcie arcybiskupem neapolitańskim. Następca Grzegorza XIII, Sykstus V, odwoławszy Hieronima Bovio, wysłał A-a w r. 1586 do Rzeczypospolitej w celu przygotowania z królem Stefanem Batorym koalicyi europejskiej dla wypędzenia turków z Europy. Stanąwszy w Wiedniu, odebrał A. wiadomość o śmierci Batorego, skutkiem czego misya jego inny zupełnie wzięła kierunek: polecono mu czuwać nad sprawami bezkrólewia, popierać do tronu polskiego arcyksięcia Maksymiliana. Przybywszy w początkach roku 1587 do Polski, rozpoczął swą akcyę. Wdowa po Batorym, Anna Jagiellonka, chciała przeciągnąć A-a na stronę swego siostrzeńca, królewicza szwedzkiego, Zygmunta Wazy» w tym samym celu zabiegał około niego Jan Zamoyski; narzucali mu się nawet posłowie szwedzcy—luteranie, zapewniający go o prawowierności katolickiej pretendenta. Nuncyusz kandydata swego wyraźnie nie stawiał, lecz, oddany zupełnie cesarzowi Rudolfowi i papieżowi, postanowił przełamać odrazę szlachty polskiej do Habsburga i zapewnić tryumf arcyksięciu Maksymilianowi. Wszedł w tym celu w bliższe stosunki z par-tyą, Zamoyskiemu przeciwną — ze Zborowskimi, ujmował sobie umysły litwinów, nie gardził nawet pomocą kalwinów. Skoro prymas, Stanisław Karnkowski, ogłosił nominacyę Zygmunta III, A. nie rezygnował jeszcze ze swego kandydata: przypuszczał, że utrzymać go zdoła przez wojnę domową, której wybuchu spodziewał się na samem polu elekcyi. Lubo kulawy, wgramolił się z jezuitami na szczyt wieży kościoła św. Jana dla obserwowania orężnego starcia się stronnictw. Nie doczekał się walki, lecz przyczynił się intrygami swemi do rozdwojenia eJekcyi przez jednoczesny wybór arcyks. Maksymiliana. Dla zbliżenia się do arcyksięcia, który orężnie do Polski dążył, wyjechał do Bodzęcina, dóbr biskupa krakowskiego, Myszkowskiego. Skoro Maksymilian pokonany został i wzięty do niewoli, A. uległ i uznał za króla Zygmunta III. Przegrawszy sprawę główną, zabiegał około interesów katolicyzmu. Zalecał królowi usuwanie inowierców od urzędów, biskupów zagrzewał do obrony wiary katolickiej, walczył przeciwko kalwinom wileńskim, którzy dla emulacyi z jezuitami chcieli własne zakładać szkoły; jeździł w sprawach kościoła do Infłant. W końcu roku 1590 opuścił Rzeczpospolitę obdłużony, prowadził bowiem życie wystawne i wydawał nadmiernie.— (Przezdziecki:

„Listy Annibala z Kapui”, Warszawa, 1852. ■— Bartoszewicz: w „Enc. Org.” I, 927).    w•s

Annienkow Paweł, (*1812 w Moskwie— -{- 1887 w Dreźnie), literat ruski, wychowaniec uniwersytetu petersburskiego, później urzędnik ministeryum finansów. Jako krytyk, A. zażywał wielkiej wziętości i powagi, tak dalece, iż niektórzy pisarze (np. Turgieniew) oddawali mu do oceny dzieła swoje jeszcze w rękopisie. Oprócz artykułów krytycznych, A. pisał obszerniejsze studya o literaturze współczesnej: „H. B. CTaH-Kemum”, „3aM'ImaTeibHoe ^ecHTHJihTie (1838— 1848)”, „liąeajincTi.1 TpH^paTwxn ro^OBn” i t. d. Posiadają one wielką wartość dlatego, że A. osobiście znał się z wielu wybitniejszymi przedstawicielami ruchu literackiego w Rosyi (Bielińskim, Stankiewiczem, Gogolem, llercenem, Turgieniewem i t. d.), obracał się w ich sferze i prowadził z nimi korespondencyę. Nadto A. przygotował pierwsze krytyczne wydanie wszystkich utworów Puszkina (1854—57) i napisał o nim dwa studya: „A. C. nymKHHt; MaTepiaJiH æ-m ero Oio-rpafcia M oivfeHKH npoM3Be^emfi” (Petersb. 1873) i „A. C. nyuiKHHB bł AjjeKcaH^poBCKyio aiioxy” (Petersb. 1874). Większość swoich studyów A. drukował w miesięczniku „BIicthmkt. Eßpontj”.

Anni currentis (z łac.) roku bieżącego; a. fu-tiiri—roku przyszłego; a. praesentis—r. teraźniejszego, a praeteriti—Y. przeszłego.

Annihilacya, unieważnienie, zniesienie jakiegoś aktu (ob. Annulacya).

Annikeris z Kyreny, miał, jak opiewa podanie, wykupić Platona (około 387 r. przed Chr.) z niewoli egińskiej. Gdy zaś wzbraniał się następnie przyjąć od przyjaciół Platona zwrotu wyłożonych w tym celu pieniędzy, fundusz ten miał być obróconym na zakupienie ogrodu Aka-demosa (ob.), w którym Platon zwykł był przechadzać się z uczniami.

Annikeris młodszy, filozof ze szkoły Kyrenej-skiej z III w. przed Chr., założyciel mało znanej sekty filozoficznej Annikerianów (Annikéreioi) w Aleksandryi. Nauka A-sa stanowi przejście od filozofii Arystyppa do filozofii Epikura. Jakkolwiek bowiem za cel dążeń ludzkich stawia A. rozkosz, nie wyklucza jednakże ze sfery rozkoszy uczuć szlachetniejszych, jak np. współczucie, przyczem sławi i zaleca rozkosze, wynikające z uczuć wdzięczności, przywiązania, przyjaźni i czci.

li. G.

Minerał znajdowany w Kan-zwajcaryi, w skupieniach nie-

K. J.

A. Sz.

/?£

nikańskiego, wielce ceniony przez współczesnych (np. Sykstusa IV), jako kaznodzieja i uczony, a szczególniej jako znawca języków klasycznych i wschodnich. Aleksander VI mianował go (1499) intendentem pałacu papieskiego. A. zasłynął kazaniami, w których, naginając Apokalipsę do współczesnych wydarzeń na półwyspie Bałkańskim, stosował jej widzenia do Mahometa i przepowiadał upadek potęgi tureckiej („De futuris christianorum triumphis in turcas et saracenos” Genua, 1480). Największy atoli rozgłos pozyskał u współczesnych dziełem „Antiquitatum variarum Volumina XVII” (Rzym 1498 i wielokrotnie później), w którem opublikował odkryte jakoby przez siebie rękopisy wielu starożytnych historyków: Beroza, Manetona, Megastenesa i t. d., których pisma zaginęły. Uwierzono na razie w autentyczność tych odkryć; później wszakże okazało się, że były to falsyfikaty, dokonane prawdopodobnie przez samego wydawcę, albo mu przez kogoś podsunięte. Pomimo to jeszcze w w. XVII autentyczność publikacyi A-a miała wielu gorliwych obrońców.

Annivit (miner.), tonie Wallis, w Ss krystalicznych lub w kropiony, z powierzchowności podobny do miedzi płowej (Fahlerz), składu: 3(Ju₂S+As₂ S₃ (siarko-arsenion miedzi), w którym obok siarku miedzi znajduje się nieco siar-ku żelaza i siarku cynku, a obok siarku arsenu dużo siarku antymonu i siarku bizmutu.

Anno, arcb. koloński, ob. Hanno.

Annobom, czyli Ann ob on, wyspa skrajna w liczbie czterech Gwinejskich (17 km.²), wraz z w. Fernando-Poo w r. 1/47 ustąpiona Hiszpanii. Nazwę swą (dobry rok) otrzymała z powodu odkrycia w dzień nowego roku 1471. Jest to krater wygasłego wulkanu, przystępny z jednej strony, gdzie leży miasto, liczące do 1000 m-ców, które służy za l rzystań.

Annolied, t. j. pieśń o św. Hannonie, arcybiskupie kolońskim (ob.), poemat niemiecki z końca XI lub początków XII w., opiewa z wielkim zapałem kościelną i polityczną działalność tego męża, na tle ówczesnych stosunków, ale już z domieszką żywiołu legendowego; część wstępna zawiera obszerny przegląd dziejów od stworzenia świata. Podług odnalezionego we Wrocławiu rękopisu wydał go Opitz (Gdańsk, 1639); późniejsze wydania (Roth’a, 1848; Kehreina, 1865) są przedrukiem pierwszego, gdyż rękopis zaginął.

Annominàcya (łac. od nomen — imię; po grecku, od onoma — także, imię: p a r o n o-y a), jest to, we właściwem znaczeniu, przystosowanie wyrazu do imienia własnego, czyli użycie w jednem i tern samem zdaniu obok imienia innego wyrazu, brzmiącego jednakowo lub z małą tylko różnicą. Klasyczny przykład tego rodzaiu A-i posiadamy w łacińskiem brzmieniu słów, wyrzeczonych przez Chrystusa do św. Piotra apostoła: „Tyś jest Piotr (Petrus), i na tej opoce (petra) zbuduję kościoł mój” etc. W tym przykładzie wyraz opoka (petra) umyślnie został

dobrany pod względem brzmienia do imienia własnego Piotr (Petrus). W retoryce ten rodzaj A-i mniej jest używany, jako słabszy, bo mający na celu wywołanie w umyśle słuchacza tylko pewnego przyjemnego wrażenia, zasadzającego się na tem spostrzeżeniu, że nietylko dobrany pod względem brzmienia wyraz zgadza się z brzmieniem imienia własnego, ale że i znaczenie tego wyrazu odpowiada usposobieniu lub zewnętrznym właściwościom osoby, noszącej to imię. Częściej używa się inny rodzaj A-i, powstały z pierwszego drogą analogii i polegający na doborze wyrazów, któreby, obok bardzo zbliżonego do siebie brzmienia, posiadały o tyle różne znaczenia, że stanowiłyby rodzaj kontrastu, jak. np. łacińskie amentia amantium (szaleństwo kochających). Efekt retoryczny jest w tym wypadku o wiele silniejszy, niż w poprzednim, umysł bowiem słuchacza, przyzwyczajony do tego, że zwykle wyrazy o po-dobnem brzmieniu mają podobne znaczenia (np. amor amantium—miłość kochanków), doznaje silniejszego uderzenia, spotykając się z wręcz przeciw-nem zjawiskiem. Mniej właściwie zaliczają do A-i grę słów, zasadzającą się na zestawieniu w je-duem zdaniu wyrazów o wspólnym pierwiastku, ale o różnych znaczeniach, jak np. „Tam po stęp jest wys/gpkiem, ówdzie występek posZępem”. Efekt retoryczny jest tu równie silny, jak w poprzednim wypadku i pochodzi z tego samego źródła; same wyrazy jednak nie są tu zestawione według zasad A-i, gdyż różnica w znaczeniu nie idzie tutaj równolegle z podobieństwem brzmienia (jak np. w amans i amens), ale zbyt widocznie pochodzi od różnicy między prefixami, z któ-remi jeden i tenże pierwiastek jest połączony (np. po-stęp i wy-stęp-ek). — Zgoła niewłaściwie nazywają A-ą grę słów, polegającą na ta-kiem przestawieniu lub nieznacznej zmianie zgłosek w pewnym wyrazie, któraby, przypominając właściwy wyraz, tworzyła jednak zupełnie inny, o odmiennem i często przeciwnem znaczeniu, jak np. „les ogres (potwory) de S. Suplice” (suplice—męczeństwo), zamiast: „les orgues de S. Sul-pice” (organy w kościele św. Sulpicyusza). Tego rodzaju umyślne przekręcanie wyrazów, w celu osiągnięcia efektu satyrycznego, nie jest wcale A-ą, bo nie polega na zestawieniu obok siebie podobnych, a jednak różniących się znaczeniem wyrazów, tylko parodyą (ob).    T s

Annona (z łac. annus, rok), wyraz ten znaczył u Rzymian w ogóle całoroczną hodowlę płodów ziemnych; dalej wszelką żywność, zwożoną na tarmm

°°oogoooooc°°

Fig. 148. Annona.

gi, taksy targowe, przepisy dotyczące handlu i otrzymała. Prócz pięknego pałacu, otoczonego zbożowego. Jest to także mityczne uosobienie f parkiem, istniał tu klasztor karmelitów, którego urodzajów ziemi i pracy kolo niej; bogini, wyo- przeorem liczył się sławny podczas konfederacyi brażająca błogosławieństwo płodów, oraz upro- barskiej, ks. Marek Jandołowicz, w pobliskim da-wiantowanie .Rzymu za cesarstwa. Przedstawia wnym klasztorze karmelitów w Horodyszczu po-się ona w postaci kobiety, mającej za godło róg grzebiony (Ob. niżej). Gdy w 1821 r. przez po-obfitości, kłosy, posążek Rzymu, czasami ster, żar zniszczone zostały gmaeby pojezuickie w Osfrro-kotwicę, przód okrętu: wszystko to były aluzye gu, przeznaczone na zakłady duchowne prawo-do zasilania Rzymu zbożem z Sycylii i prowincyj sławne, biskup wołyński Stefan Romanowski urzą-afrykańskich, zwłaszcza z Egiptu. Na jednym dził w tutejszym pałacu swoją rezydencyę, wraz z medali bronzowych, przedstawiających Nerona z konsystorzem oraz seminaryum prawosławnein, (w muzeum Rzymskiem), na odwrotnej stronie przed ostatecznem przeniesieniem ich dc Zyto-znajduje się A. naprzeciwko Cerery, z godłami mierzą. Również w tym gmachu przebywał W. wyżej wymienionemi. Imię jej ukazuje się też na ks. Konstanty, podczas przeglądu korpusu litew napisach.    K*Ł skiego w 1820 r. Obecnie A. jest posiadłością

wietrzną.

Annopol, nazwa wielu miasteczek i wsi, założonych, albo z istniejących już przemianowanych w XVIII wieku. Z kilkunastu osad pod nazwą A., trzy następne zasługują na uwagę: 1) A. Lubelski, w pow. janowskim, 45 w. od m. powiatowego, 73 od Lublina, a 225 od Warszawy odległy, na gruntach wsi „Rachowa” założony, stąd zarówno pod tą nazwą, jako swej przystani nad Wisłą, znany. Liczy ludności do 1000 osób, a choć jest siedzibą zarządu gminy, przeszło 5000 osób wynoszącej, posiada tylko kaplicę i należy do parafii w Swieciechowie. Istnieje tu huta szklana, gorzelnia parowa, browar, smolar-nia, a gleba, choć niezbyt urodzajna, wydaje znany z dobroci rzepak. 2) A. Wołyński, w powiecie ostrogskim, na dawnej drodze do Żytomierza, obecnie od drogi bitej brzesko-kijowskiej o 15, a od spławnej rzeki Horynia o 28 wiorst oddalony. Była to pierwotnie wieś „Glinnikr‘ nad stawem, utworzonym przez dwie rzeczułki: Soroki i Czułomin, która, po rozpadnięciu się or-dynacyi ostrogskiej, przeszedłszy w posiadanie Antoniego Jabłonowskiego, dla pięknego położenia za siedzibę obrana, a po wyjednaniu przywileju na miasteczko i jarmarki w 1761 r„ obecną swą nazwę na cześć żony Anny Czaplicówny

Annonay, najbardziej przemysłowe miasto we ks. Czetwertyńskich, służy za siedzibę zarządu francuskim departamencie Ardèche, w okręgu i sądu gminnego oraz komisarza policyjnego (cTa-Tournon, w tak zwanej dzielnicy Vivarois, mię- hobijh upucTaBn), liczy 2000 przeszło mieszkań-dzy górami Seweńskiemi a Rodanem położone, ców, przeważnie żydów, którzy mają tu swą sy-w widłach rzek Cance i Déôme; 17,308 mców nagogę i trudnią się drobnym handlem, gdy lu-(1886). Jest to gród starożytny, (pierwotnie An- dnośó chrześciańska uprawą roli, zwłaszcza lnu noneum), siedziba książąt Soubise; w średnich i konopi dla wyrobu grubego płótna. Po zgorze-wiekach słynął z wyrobu pergaminu, dziś pod niu założonego w 1752 r. kościoła katolickiego, względem wyrobu papieru, skór, rękawiczek, su- nabożeństwo odprawia się w kaplicy cmentarnej, kna oraz tkanin bawełnianych i jedwabnych, je- Parafia, należąca do dekanatu ostrogskiego, liczy dno z najpierwszych miast na południu Francyi. 1264 wiernych. Okolice A-u obfitują w mogiły A. jest miejscem urodzenia obu braci Montgol- z czasu najazdów tatarskich i wojen kozackich, fierów, wynalazców balonu, niemniej Franciszka 3) A. Litewski, w gub. i pow. mińskich, o 25 Boissy d’Anglas (deputowanego do stanów jene- w. od m. gubernialnego, nad rz. Ptyezą. I tu ralnych, a później do zgromadzenia narodowego), nazwa została przemienioną ze wsi „Kropica”, który pierwszy oświadczył, że stan mieszczański posiadłości możnej rodziny Cbaleckich, których jest prawdziwem zgromadzeniem narodowem. Tak spadkobierczynię, Annę, Albrecht Radziwiłł w 1747 Montgolfierowie, jak i Boissy d'Anglas, uczczeni poślubiwszy, wieś jej dziedziczną za siedzibę są pomnikami w A.; niezależnie od tego wy- obrał i w odpowiedni sposób przyozdobił. Odwie-stawiono piramidę na miejscu, zkąd Montgolfie- czny kościoł modrzewiowy został odnowiony i parowie przedsięwzięli pierwszą wycieczkę napo- łac wzniesiony. Przemieszkało tu pięć pokoleń

And. S.

Radziwiłłów, linii tak zwanej Annopolskiej, z której pochodziła Marya Urszula, matka poety Zygmunta Krasińskiego. Obecnie dobra annopolskie zostają w dożywotniem posiadaniu Joanny z Szafnaglów, wdowy po Aleksandrze Radziwille. Pamiątkowy kościoł w r. 1882, wraz z kaplicą filialną w Rabuniach, zamknięto, a parafię do 4,000 osób dochodzącą, do kościoła kalwaryj-skiego przyłączono. W pałacu przechowuje się wiele rodzinnych i narodowych pamiątek, a z dzieł sztuki zasługuje na wzmiankę przednie dzieło Czechowicza: „Śmierć św. Benedykta“. A-Sz-Anns (d’) Jan, dentysta warszawski (-j- 1867), nauczyciel dentystyki w war. szkole felczerów od 1845 — 1865; ogłosił „Wykład praktyczny chorób zębów i ich leczenie” 1849; „Zęby i ich znaczenie w dyagnostyce” 1851.    Dr- Ł-

Annuity, opłaty, wnoszone corocznie, bądź dla umorzenia czyli amortyzacyi zaciągniętego długu, bądź dla utworzenia pewnego oznaczonego kapitału. Jeżeli zaciągamy dług w sposób zwykiy, winniśmy płacić corocznie pewną sumę, która stanowi procent od pożyczonego kapitału. Procent ten jest właściwie wynagrodzeniem tylko za wypożyczenie kapitału, a dłużnik, spłacając go, długu swego bynajmniej nie zmniejsza. Jeżeli wszakże, oprócz sumy przynależnej na procent, uiszcza

A ( 1 -f- rf =

a [ (1 -4- r)a — 1], zkąd

(1) 4 —

(2) a =

rs.;

on wierzycielowi przy każdej opłacie pewną część kapitału wypożyczonego, zmniejszać będzie stopniowo swój dług i wreszcie umorzy go zupełnie. Każdą A-ę uważać więc można jako sumę, złożoną z przypadającego procentu i z zaliczki na kapitał. Kapitał ten zatem za każdą opłatą ulega zmniejszeniu, a tern samem zmniejsza się i procent, przypadający do zapłaty w każdym terminie następnym; ponieważ zaś wysokość raty pozostaje jednaką, wypada ztąd, że zaliczka na kapitał wzrasta bezustannie, co tern rychlej oswo-badza dłużnika z zobowiązań. Dajmy dla przykładu, że pożyczamy 4000 rs. na 6°/₀ i że corocznie płacimy tylko 240 rs., to uiszczamy jedynie procent od tego długu i pozostajemy wciąż winni całą sumę 4000 rs.; jeżeli zaś wnosimy corocznie i)43 rs. 47 kop., to po upływie lat 10 nic już się od nas należeć nie będzie. Rzeczywiście, w koń-eu roku pierwszego uplacamy 240 rs. procentu, a nadto 303 rs. 47 kop. na rachunek kapitału, dług zatem wynosi już tylko 3696 rs. 53 kop.; w końcu roku drugiego dajemy 221 rs. 79 kop. procentu, a 321 rs. 68 kop. na rachunek kapitału, pozostały więc dług czyni 3374 rs. 85 kop.; w końcu trzeciego roku na procent przypada 202 rs. 49 kop, a 340 rs. 98 kop. na kapitał, będziemy więc winni już tylko 3033 rs. 87 kop. Tak samo dalej dług maleje corocznie, aż do roku dziesiątego, gdy pozostanie do zapłaty na kapitał 512 rs. 70 kop. i 30 rs. 77 kop. procentu. Jak widzimy więc, aby w ciągu lat dziesięciu uiścić 4000 rs. z procentem 6°/₀ ratami po 543 rs. 47 kop., zapłacimy razem 5435 rs. 70 kop.; gdy zaś płacimy corocznie tylko 240 rs. procentu, a po upływie lat dziesięciu zwracamy kapitał waikowity, zapłacimy 6400 rs. Dła dłużnika za-te.n okazuje się rzeczą korzystną takie spłacanie należności przez A., na które składa tylko pewną część swych dochodów. W ogólności kapitaliści niechętnie przystają na układ taki, który ich zmusza do przyjmowania niewielkich zaliczek; na szczęście wszakże, dłużnik nie potrzebuje zezwo-leuia swego wierzyciela na utworzenie A., osiągnąć bowiem może tenże sam rezultat, jeżeli w każdym terminie, oprócz procentu od kapitału wypożyczonego, składać będzie pewną kwotę oznaczoną, która, powiększając się za każdym razem procentami składanemi, odtworzy wreszcie kapitał wypożyczony. Tłómaczy to zarazem, czem się różnią A. od rent wieczystych, te ostatnie bowiem obejmują sam tylko procent, pozostawiając kapitał wypożyczony bez naruszenia, dopóki nie zostanie umorzonym; A. natomiast, zwracając za każdym razem część kapitału, umarzają go wreszcie, czyli amortyzują. - Wzory matematyczne, tyczące się rachunku A., wyprowadzają się ze wzoru zasadniczego nauki o procentach skiada-danych: A = a (1 -f- r)n (ob. procent), gdzie a oznacza obecną wartość kapitału oddanego na procent składany, A wartość, jaką on mieć będzie po n latach, r zaś jest to procent od jednostki kapitału za rok, zatem setna część sto-

py procentowej, —^ . Aby wzór ten zastosować do obliczenia A., dajmy, że A oznacza teraz kapitał wypożyczony, który należy umorzyć, a zaś annuitę, t. j. kwotę, jaką płacić mamy corocznie przez n lat. Upłaty roczne, wnoszone przez dłużnika przed ostatecznem umorzeniem kapitału, uważać można jako zaliczki, udzielane wierzycielowi, a których wartość zależy od czasu, jaki między obu temi epokami upływa. Pierwsza więc upłata, wniesiona w rok po zaciągnięciu pożyczki, czyli na n—1 lat przed jej umorzeniem, w chwili tego umorzenia miałaby, według przytoczonego wyżej wzoru, wartość a (1 + r)n—*; upłata druga, odniesiona do tejże epoki, przedstawia wartość a (1 ~f r)“⁻², i t. d., aż do upłaty osta-tuiej, która ma już wartość tylko a. Dłużnik zaś, wypożyczywszy kapitał A, winien po latach n zwrócić A( 1 + r)n , takiemu zatem kapitałowi wyrównywać ma suma obliczonych wyżej upłat częściowych, zatem:

A (l+z-)n = a (l-j-r)“-¹ + a (l-ł-r)n_2 +••• -f a, a, zsumowawszy postęp po drugiej stronie równania,

a I (1 + r)n —I} r (i -f- r)a A r (1 + r)n (1 -f- r)a — 1

Wzór (2), daj‘ący nam możność obliczenia annuity a, zastosujmy do przykładu: Pożyczka 50000 rs. ma być umorzoną, wraz z procentem po 4%> przez 10 równych uplat rocznych; ile ma wynosić upłata roczna i jak się przedstawia plan amortyzacyi, jeżeli dług podzielony został na 500 części czyli akcyj po 100 rs.? W tym razie zatem A — 50u00, n = 10, r = 0.04, a wzór powyższy daje:

50000 . 0,04. (1,04)¹⁰

(T,04)¹⁰ - 1 zkąd, najłatwiej przy pomocy rachunku logarytmicznego, otrzymujemy jako wielkość annuity a =- 6164.6 rs. Ponieważ procent roczny po 4% od 50000 rs. czyni 2000 rs., z pierwszej zatem upłaty rocznej na ainortyzacyę kapitału idzie 6164.6—2000 t. j. 4164.6 rs.; do umorzenia zatem przypadnie 41 akcyj 100 rublowych, a reszta

64.6    rs. przeniesie się na rok następny. W końcu roku drugiego do umorzenia jest 500—41=459 akcyj, na procent zatem od kapitału 45,900 rs. wydać należy 183G rs. Do upłaty zaś rocznej

6164.6    rs. dodać teraz należy resztę z roku poprzedniego 64.6 rs., która wskutek przyrostu procentu 2.6 rs. wzrosła w ciągu roku do 67.2

na amortyzacyę zatem kapitału zostaje

6164.6 +■ 67.2 -- 1836 = 4395.8 rs.; czyli w końcu roku drugiego będzie można umorzyć 43 akcyj, a 95.8 rs. przeniesie się na rok następny. W ten sposób ułoży się następny:

Annuity.

co

ł—t

Plan amorłyzacy'.

12

Wkońcu roku

Procenty

Rs.

Ilość akcyj 10i)-rublowych

przypadających do umorzenia stałych

Reszta pozostała z umorze-

(4) r — c

1 — —- . 2c

pozo-

nia

Rs.

12

l—*

OCÛ00^05 0l^C)ît0H

2000

1836

1664

1480

1296

1100

896

688

468

240

0^üUOHOG5 05 03t-*

L-O -.1 M ÜT 050

Tj-I OO !>• O CN t- i—l îO

4o'Vi'os '•<] "co'oo4o ~oo'*C5

<X> 05

CO IQ (M 05 N

Ostateczna pozostałość kapitału 0.7 rs. mogłaby być usuniętą, gdyby rachunek ten z większą przeprowadzono dokładnością; praktycznie wszakże nie ma ona żadnego znaczenia.—W języku finansistów część annuity, przypadająca na ùmorzenie, określa się często w sposób inny, aniżeliśmy tu przyjmowali. Aby to objaśnić, uważmy, że z pierwszej upłaty przypada na umorzenie a — Ar (Ar b< wiem jest to procent roczny od kapitału A). Gdybyśmy zaś w końcu każdego roku oddawali na procent składany po tejże samej stopie r kwotę a—Ar, to, jak łatwo można dowieść, suma tych wniosków odtworzy po n latach wypożyczony kapitał A; w naszym zatem przykładzie kwota 4164.6 rs , wnoszonaw końcu każdego roku na procent składany po 4%, uczyni po 10 latach 50000 rs. Ponieważ od tych 500u0 rs. annuita wynosi 6164.6 rs-, od każdych przeto 100 rs. czyni ona 12,329 rs.; jeżeli więc z tej annuity 12,329 rs. strącimy 4 rs. jako procent od 100, reszta 8,329 rs. nazywa się często „amortyzacyą pożyczki”. Możemy w tym razie powiedzieć, że pożyczka powyższa 5O000 rs. za-ci^gniętą została na 12,329%, z czego 4% na procent, a 8,329% na umorzenie.—Jeżeli idzie o obliczenie liczby lat, po których upływie dany kapitał może być umorzony przez daną annuitę i przy danej stopie, to ze wzoru (2) mamy:

(a — Ar) (1 + r)u = a, zkąd, biorąc logarytmy:

log a — log (a — Ar) log (1 + r)n

Daleko trudniejszem zadaniem jest obliczenie stopy procentowej, gdy inne warunki pożyczki są dane, aby bowiem otrzymać r, należałoby rozwiązać równanie stopnia n-tego. Dla tego w tym razie odwoływać się trzeba do wzorów przybijanych tylko, z których najdokładniejszą wartość daje wzór IkiilyVgo;

(3) n =

, .    / an \

gdzie c = {-£■)

Wszystkie powyższe wzory służą i w tych razach, gdy upłaty mają miejsce nie w odstępach rocznych, ale i w okresach innych; należy tylko stopę procentową zredukować do danego okresu, a prz<z n rozumieć liczbę terminów wypłat. Tak np. jeżeli umarzanie dokonywa się w odstępach półrocznych przez 20 lat po 4%, to w powyższych wzorach n — 20, a r = 0.02. Wyłożonych tu wszakże rachunków algebraicznych uniknąć można przy pomocy właściwych taolic, z których podajemy tu krótki wyciąg. (Tab.lob. str. 312).

Z tablicy tej widzimy, że A. potrzebna dla umorzenia w ciągu 10 lat 1 rs. z 4% wynosi 0.1232909, co zatem na umorzenie 5000Ó rs. czyni 0.1232909 X 50000 — 6164.55, jak w wyżej obliczonym przykładzie. Za pomocą tablic dają się zresztą rozwiązać i inne zadania. Tak np.: Jaką pożyczkę zaciągnąć może miasto, jeżeli chce ją spłacać annuitami po 25000 rs. przez 36 lat z proc. 6%? W tablicy znajdujemy w kolumnie 6%, że annuita, potrzebna do spłacenia przez 36 lat 1 rs., wynosi 0.06 >3948, zkąd wypada, że w podobnych warunkach annuita 25 )00 rs. wystarczy do spłacenia pożyczki 25000 : 0,0683948 = 365500 rs. Taki dług zatem miasto zaciągnąć może.

Drugi rodzaj A-y stanowią wkłady roczne celem utworzenia pewnego kapitału. Dajmy, że wnosimy corocznie przez lat n kwotę a na procent składany po 5%; jeżeli oznaczymy znowu

s

procent roczny od jednostki kapitału

to wkład pierwszy po n latach mieć będzie wartość a (1 -f- r)a , wkład wniesiony w początku roku drugiego w tymże czasie wartość a(l -j- r) i t. d. Ogólna więc wartość tak utworzonego kapitału jest:

A —a (1 +r)n -f a (1 + r)¹“" + ... -j- a (1+r) zkąd, po zsumowaniu postępu:

A =

Ze wzoru tego wypływają dalej wartości na a, r i n. 1 w tym wszakże razie rachunki ułatwiają tablice według wzoru następnego: (Tab. II ob. str. 312).

Tak np.: Osoba pewna umieszcza corocznie 1000 rs. na 3%; jaki kapitał posiadać będzie po 10 latach? 11.807796 X 1000 czyli 11807 rs. 80 kop. — Zamierzamy utworzyć kapitał 20000 rs. w ciągu 10 lat przez wkłady coroczne z procentem 5%; jaka ma być wysokość układów? W kolumnie 5% znajdujemy wartość rocznej A-y 1 rs. po 10 latach 13.206787. Dlautworzenia zatem kapitału 20000 rs., wnosić trzeba rocznie 2000 : 13.206/87—

a (1 -ł- r) [(1 -f r)n — 1]

Tabl. I. Wartość annuit potrzebnych do umorzenia Tab/. //. Wartość jednego rub/a. wzoszonego w początku każdego roku. po pewnej liczbie lat.

długu 1 rs.

Liczba lat

3%

4%

5%

6%

00

CO O    H (MCO TH io    CO N 00 O O    r-I CM CO ^ iO    CO t— 00 OO O    „

r-t <M    CM CM CM <M CM    N N CM C\| CO    CO CO CO CO CO    CO CO co CO ^

CM CO

1,0300000

0,5226108

0,3535304

0,2690271

0,2183546

0,1845975

0,1605064

0,1424564

0,1284339

0,1172305

0,1080775

0,1004621

0,0940295

0,0885263

0,0837666

0,0796109

0,0759525

0,0727087

0,0698139

0,0672157

0,0648718

0,0627474

0,0608139

0,0590474

0,0574279

0,0559383

0,0545642

0,0532932

0,0521147

0,0510193

0,0499989

0,0490466

0,0481561

0,0473220

0,0465393

0.0458038

0,0451116

0,0444593

0,0438439

0,0432624

0,0427124

0,0421917

0,0416981

0,0412299

0,0407852

0,0403625

0,0399605

0,0395778

0,0392131

0.0383655

1,0400000 i 1,0500000 0,53019611 0,5378049 0,3603485 0,3672086 0,2754901 0,2820118 0,2246271 0,2309748

0,1907619 0,1970175 0,1666096 0,1728198 0,1485278 0,1547218 0,1344930 0,1406901 0,1232909 0,1295046

0,1141490 0,1203889 0,1065522 0,1128254 0,1001437 0,1064558 0,0946690 0,1010240 0,0899411 0,0963423

0,0858200 0,0922699 0,0821985 0,0886991 0,0789933 0,0855462 0,0761386 0,0827450 0,0735818 0,0802426

0,0712801 0,0779961 0,0691988 0,0759705 0,0673091 0,0741368 0,0655868 0,0724709 0,0640120 0,0709525

0,0625674 0,0695643 0,0612385 0,0682919 0,0600130 0,0671225 0,0588799 0,0660455 0,0578301 0,0650514

0,0568554 0,0641321 0,0559486 0,0632804 0,0551036 0,0624900 0,0543148 0,0617554 0,0535773 0.0610717

0,0528869 0,0604345 0,0522396 0,0598398 0,0516319 0,0592842 0,0510608 0,0587646 0,0505235 0,0582782

0,0500174 0,0578223 0,0495402 0,0573947 0,0490899 0,0569933 0,0486645 0,0566163 0,0482625 0,0562617

0,0478821 0,0559282 0,0475219 0,0556142 0,0471807 0,0553184 0,0468571 0,0550397 0,0465502 0,0547767

1,060000

0,5454369

0.3741098

0,2885915

0'2373964

0,2033626

0,1791350

0,1610359

0,1470222

0,1358680

0,1267929

0,1192770

0,1129601

0,1075849

0,1029628

0,0989521

0,0954448

0,0923565

0,0896209

0,0871846

0,0860046

0,0830456

0,0812785

0,0796790

0,0782267

0,0769044

0,0756972

0,0745026

0,0735796

0,0726489

0,0717922

0,0710023

0,0702729

0,0695984

0,0689739

0,0683948

0,0678574

0,0673581

0,0668938

0,0664615

0,0660589

0,0656834

0,0653331

0,0650061

0,0647005

0,0644149

0,0641477

0,0638977

0,0636636

0,0634443

Liczbo h- o<ooo^io5    ba lat

3%

4%

5%

6%

r—I

COt^lO CONOOOiO

r-H l—H r-H r—I rH

h są m >o co s œ o o i—îû n co os o r-iCN CM (M <M (M ,g (M (M co co co m co co cocococo^

rfi. ^ ^ ^ rfi. Ot CO fcO >—»

Ot rf*. ^ OCOOONOJ

1,040000 2,121600 3,246464 4,416323 5,632975

6,898294 8,214226 9,582795 11,006107 12,486351

14,025805 15,626838 17,291911 19,023588 20,824531

22,697512 24,840366 27,212880 24,645413 27,132385 29,905653 26,671229 29,539004 32,759992 28,778079 32,065954 35,785591 30,969202 34,719252 38,992727

33,247970 37,505214 42,392290 35,617889 40,430475 45,995828 38,082604 43,501999 49,815577 40,645908 46,727099 53,864512 43,311745 50,113454 58,156383

46,084214 53.669126 62,705766 48,967583 57^402583 67,528112 51,966286 61,322712 72,639798 55,084938 65,438848 78,058186 58,328335 69,760790 83,801677

61,701469 74,298829 89,889778 65,209527 79,063771 96,343165 68,857909 84,066959 103,183755 72,652225 89,320307 110,434180 76,598314 94,836323 118,120867

65,174223 80,702246 100,628139 126,268119 68,159449 84,97u336 106,709546 134,904206 71,234233 89,409150 113,095023 144,058458 74,401260 94,025516 119,799774 153,761966 77,663298 98,826536 126,839763 164,047684

81,023196 103,819598 134,231751 174,950545 84,483892 109,012382 141,993339 186,507577 88,048409 114,412877 150,143006 198,758032 91,719861 120,029392 158,700156 211,743514 95,501457 125,879568 167,685164 225,508125

99,396501 131,945398 177,119422 240,098612 103,408396 138,263206 187,025393 255,564529 107,540648 144,833734197,426663 271,958401 111,796867 151,667084 208,347996 289,335905 116,180773 158,773767 219,815395 307,756059

1,030000

2,090900

3,183627

4,309136

5,468410

6,662462

7,892336

9,159106

10,463879

11,807796

13,192030

14,617790

16,086324

17,598914

19,156881

20,761588

22,414435

24,116868

25,870374

27,676486

29,536780

31,452884

33,426470

35,459264

37,553042

39,709634

41,930923

44,218850

46,575416

49,002678

51,502759

54,077841

56,730177

59,462082

62,275944

1,050000

2,152500

3,310125

4,525631

5,801913

7,142008

8,549109

10,024564

11,577893

13,206787

14,917127

16,712983

18,598632

20,578564

22,657492

1,060000

2,183600

3,374616

4,637093

5,975319

7,393838

8,897468

10,491316

12,180795

13,971643

15,869941

17,882138

20,015066

22,275970

24,672528

À-ûriulaoya — Ànaûlarya.

1590 rs. 10 kop., gdy taeź procentowaniu wkład roczny wynosièby musiał 2000 rs. Ob. Amor-tyzacya, Procent składany, Dług publiczny, ubezpieczenia. W języku polskim mamy tablice Juljana Bayera. Dokła-dniejsze są: Vintéjoux et Jacques de Beipack: „Formules et tables d’interets composés et d’annuités” (wyd. 2 1879). Ob. też: Zu-belewicza: „O papierach jmblicznych” i F. Tho-man: „Theory of compound interest and annui-

S. K.

Annulacya, w prawnictwie jest to zniesienie, uchylenie, odjęcie mocy jakiemuś aktowi, jakiemuś postępowaniu, a nawet prawu. Jeżeli wada aktu tkwi w samym jego zawiązku, w samem zawarciu lub sporządzeniu aktu, a zobowiązanie w nim zawarte sprzeciwia się porządkowi publiez nemu, dobrym obyczajom lub wyraźnemu prawu, to tego rodzaju akt ustawa ogłasza za nieważny z samego prawa. Taki akt poczytywanym bywa za żaden, niebyły, niepostanowiony i może być uchylony przez sąd nawet bez żądania interesowanej strony i bez żadnego sprawdzenia, k!óre w rzeczywistości jest zbyteczneui, bo z natury rzeczy taka wadliwość aktu z samej jego osnowy jest jawną. Wa dli-wość ta nie może być niczem pokrytą, ani naprawioną, z zasady tak sformułowanej przez Katona:

Qitod ab initio vitiosum est, non potest trądu temporis convalescere. Jeśli przyczyna nieważności tkwi wprawdzie nie w samem sporządzeniu lub zawarciu aktu, lecz polega 1) na niezachowaniu form opiekuńczych, postanowionych w interesie strony, która zaciąga zobowiązanie, 2) na niezdolności tejże, złączonej z jej rzeczywistem pokrzywdzeniem (w interesach małoletnich i bezwłas-nowolnych), 3)na braku upoważnienia osoby,pod której władzą strona zobowiązująca się pozostaje (np. żony przez męża) lub przyzwolenia ustanowionego przez sąd doradcy (w razie niedołężności umysłowej lub marnotrawstwa), 4) na nadmiernempokrzywdzeniu tego, kto rozporządził swem prawem (w razie sprzedaży nieruchomości za cenę niższą od ¹/l2 części rzeczywistej wartości), prawo postanawia unieważnienie aktu na żądanie strony interesowanej, które w trzech ostatnich z pomiędzy wymienionych powyżej przypadków, zowie się res-cyssyą. Wada aktu unieważnianego może być pokrytą przez niewyniesienie skargi w oznaczonym przeciągu czasu (co do zobowiązań lat 10, w razie nieważności małżeństwa do chwili zgonu któregokolwiek z małżonków). Strona, której służył zarzut z powodu takiej nieważności, może nawet całkiem utracić prawo do występowania z nim sądownie, gdy zeznała akt stwierdzenia lub przyjęcia za dobre, wyszczególniając w nim wyraźnie wadę aktu, albo też dobrowolnie wykonała zobowiązanie unieważnienia w czasie, gdy zdolną się stała ważnie je zaciągnąć. Jeżeli nakoniec powód nieważności wyniknął po sporządzeniu lub zawarciu zobowiązania, jeśli np. spełnił się warunek rozwiązujący,lub nie spełnił warunek zawieszający (ob. te wyrazy), wtedy ma miejsce wrazić pierwszym rozwiązanie zobo-

Cacrkloredra Pow$ï*ohri Umtr T. Ul

03-

cc-

wiązania (rezolucya), wskutek którego rzeczy przywracają się do pierwszego stanu, lub gdy to nie jest moźliwein, ten, który poniósł stratę, otrzymuje za wyrokiem sądowym jej wynagrodzenie; w drugim razie ma mi jsce uznanie zobowiązania za niedoszłe, wskutek czego uważa się tak, jak gdyby zobowiązanie zawarte m nigdy‘nie było. Testamentowi moc odjętą być moż.e albo przez jego wyraźne, w akcie urzędowym uczynione, odwołanie, albo przez sporządzenie nowego testamentu, obejmującego w sobie rozporządzenia przeciwne tym, jakie zawierał w sobie testament poprzedni. Annulacya prawa może być albo zupełną, albo częściową: zupełna zowie się abrogacyą, częściowa derogacyą (zob. abrogatio, dero gatio); może być albo wTyraźną, albo milczącą; wyraźną jest, gdy postanowioną została szczegółowo nowem prawem,—milczącą, gdy postanowienia prawa dawnego współcześnie z rozporządzeniem newej ustawy nie dadzą się wykonać. Tamte wówczas za zniesione w sposób milczący poczytywane być muszą, na zasadzie: lex posterior derogat priori.    F-J-

Annularia (paleont). Rodzaj roślin zaginionych z rzędu skrzypowatych (Eąnisetaccae), o łodygach i gałęziach miękkich, prawdopodobnie pływających. Znane są łodygi, gałązki, liście i kłosy z gatunku mianowicie A. stellata Schlot. (A. longifolia Brong.). Łodygi te rurkowate i stawowate, o słabo lozwiniętem drzewne i ko-

ties” (1859).

fptjp

!l

Ft? 1-10. Annularia longifolia Brong. 2 Szwajearyi (wetMug licem).

rze, miały rdzeń stosunkowo wielki. Dzięki twardej przegrodzie, stanowiącej stawy łodygi oraz gałęzi, i zewnętrznemu jej pierścieniowi, forma łodygi przechowała się doskonale, jako walec drzewny, do 80 ctm. grubości, z wyraźnemi śladami budowy skrzypowatej i rowku mi podłuźne-mi, jakie u dzisiejszych skrzypów widzimy. Gałązki, zwykle oddzielnie od łodyg znajdowane, są dwudzielne, o liściach okółkowych (20 - 30 w okół ku), wyrastających z owego pierścienia. Liście te lancetowate, ostre, z twardemi na wierzi lioi-

40

kom, pomimo rezydencji i spełniania obo-wiąz-kr' w, nie oddawano należących do nieb dochodów, lecz je na fabrykę, na masę kapitulną, dla papieża, albo biskupa, przeznaczano. Ten niedobór (carentin) dochodów dał naprzód nazwę rokowi, w którym się praktykował, a potem oznaczano tern mianem i same niepobierane dochody („EncykBpedya kościelna”,).

ku ząbkami, o jednym wyraźnym nerwie środkowym, półwalcowato zgrubiałym na grzbiecie liścia, nie zrastały się u dołu w pochwę, ale były swobodnemi. Kłosy, które pierwszy Stenberg opisał pod nazwą Bruckmannia łuberculata, są owocowaniem A. stellata, jak tego dowiodły badania Germara, Schimpera. i Grand’ Eury’ego. Zawierają one makro—i mikrospory. Najdawniejsze annularye znaleziono w pokładach pierwszo-rzędowyoh północno-amerykańskich, jak A. Ro-

Annus chustralis: tak nazywano obowiązek benefieyaryusza przebywania nieodstępnie w nadanej mu prebendzie przez cały pierwszy rok po jej objęciu.

fili

Annus comfusionis, rok zamieszania, 46 przed Chr., w którym z polecenia Juliusza Cezara uregulowano kalendarz (ob. Kalendarz).

II

«J

rill

Annus decretorius, rok normalny: tak nazywa się rok 1624, ponieważ był on terminem decydującym co do wielu stosunków prawnych między katolikami, luteranami i kalwinami, które w Niemczech uregulowane zostały przy zawarciu traktatu westfalskiego („Encykl. kościelna”).

#/

rw/ff à

is, »

. ^ .    ¥7

V'-.w ‘

Annus deservitus, nazwa, używana na oznaczenie roku, w którym duchowny życie zakończył, a jego dochody rozdzielone być musiały w odpowiednim stosunku pomiędzy jego spadkobierców i następcę na urzędzie duchownym („En-cykłopedya kościelna”)

łi

g#**

it

•/

Annus discretionis, rok rozeznania, rok dojrzałości, czyli wiek, oznaczony dla pragnących przejść z jednego wyznania na drugie: np. u nas, w Bawaryi i Saksonii lat 21; w Badenie, Hessyi i t. d. lat 18; w Prusiech, Wirtembergu it.d. 14.

ii

Annularia longifo'ia Tîrnnr. z fonnacyi węglowej w Czechach .według Feistmantla).

Fig. 150

mingeri Lesq. w górnym sylurze, A. laxa Daws, w dewonie. Główny wszakże ich rozwój miał miejsce w okresie węglowym, a najpospolitszeini gatunkami, spotykanemi we wszystkich piętrach formacyi węglowej Europy i północnej Ameryki, są: A. longifolia Brong. o liściach, dochodzących do 20 ctm. długości, A brevifolia Brong. i A. sphenophylloides Zenk.

Annuïarieae (paleont). Rodzina roślin zaginionych z rzędu skrzypowatych (Equisetaceae) ró-żnozarodnikowych, czyli posiadających w kłoskach owocowych współcześnie wielkie i małe zarodniki (makro i mikrosporangiaj, z których pierwsze były 15 razy większemi od drugich. Rodzaje tu należące: Annularia, Asterophyllites i prawdopodobnie Sphenophyllum, żyły w okresie pierw-szorzędowym, ale następnie wyginęły całkowicie.

Annus gratiae, rok łaski, nazywa się, kiedy spadkobiercom benefieyaryusza odstępuje się część dochodów prebendy za pewien czaQ, w którym zmarły duchowny nie spełniał już swych obowiązków, a zatem która się im udziela drogą łaski. Łaska ta wprowadzona była szczególniej w kościołach protestanckich, na korzyść pozostałej po żonatym duchownym familii, jednakże z licznych powodów praktykowała się i w kato lickich prebendach.

Annus luctus, rok żałoby, według prawa rzymskiego był to czas naprzód dziesięciomiesięczny, potem rocany, przed którego upływem nie wolno było żonie po śmierci męża zawierać nowych związków małżeńskich.

K. J.

Annulus piscatoris, (Pierścień rybitwa), nazywa się mniejsza pieczęć papieska, wyobrażająca Ś. Piotra w łódce, wyciągającego sieć. Tą pieczęcią bywają pieczętowane breve papieskie, pisane po łacinie, na papierze lub pergaminie, z podpisem kardynała sekretarza; niekiedy rozsyłają się się i nie pod pieczęcią. Pierścień rybitwa używany już był do tego w III wieku.

K. J.

Annunzio Gabryel, d’ (* 1860 w Pescara), współczesny poeta włoski, hołdujący t. z. verismo-lui (naturalizmowi). Pierwsze jego próbki poetyckie p. t. „Primo vere” wyszły w r. 18<9. Szerszy roz-Annulata eb. Annelidy.    głos datuje się od r. 1882, kiedy wydał obszer-

Ańnus carentiae: tak nazywał się rok, w któ- niejszy zbiór poezyi p. t. „Canto novo”, po którym przez cały ciąg jego, albo przez pewną rych nastąpiło „Intermezzo di rime” 1884) i „Isa-ezęść, wchodzącym do pewnych kapituł człon-1 Otta Guttadauro” (1886), sparodyowaną przez Ii.

Paminzio p. t. „Risaotto al Pomidauro.” Nadto A. ogłosił dwa zbiory drobnych opowieści p. t. „Terra vergine” i „San Pantaleone”.

Annuncyady (Zwiastowania Maryi). Jest to nazwa orderu sardyńskiego, oraz dwóch zakonów żeńskich, z których pierwszy powstał we Fian-cyi, drugi zaś we Włoszech północnych. Annun-cyady francuskie założone zostały przez Joannę de Valois, córkę Ludwika XI, króla francuskiego, która, kiedy mąż jej, książę Ludwik Orleański, wstąpiwszy na tron po śmierci brata swego, Karoia VII], z nią się rozwiódł, udała się do miasta Bourges i tam 1500 r. zawiązała zgromadzenie panien „Dziesięciu «nót Maryi”, czyli Zwiastowania.— Drugie Annuncyady, zwane nie-bieskiemi, czyli blękitnemi (po włosku Tur chine), założyła Marya Wiktorya Fornari z Genui 1604 r., wspólnie z jedną ze swoich przyjaciółek, W i n-centyną Lomellini („Encykłop. kościelna”).

Annweiler, miasto w Bawaryi zareńskiej, w dorzeczu rz. Queich (lewy dopływ Renu), na zachodnim stoku gór Hardt, będąoych dalszym ciągiem Wogezów, 3000 m-ców. Piękność okolicy, zjednała tej części kraju miano Szwajcaryi (bfalzer-Sehweiz), a jej urodzajność, w połączeniu z pracowitością ludności, wywołała ogólny dobrobyt. Garbarnie, wyroby ze słomy, browary, uprawa wina, fabryki papieru, łomy piaskowca etc.; dwa kościoły: ewangielicki i katolicki, piękny ratusz, stacyja kolei żelaznej Landau-Zweibrücken. Na pobliskiej górze Rehberg (579-m) ruiny zamku Trifels, gdzie po powrocie z Palestyny więziony był Ryszard Lwie Serce. A., po Iraucusku Anvilre, był miastem rzeszy od roku 1219 (Reichsstadt), a od r. 1331 należy do Pa-latynatu bawarskiego.    And- s-

Anny Ś. bractwo, ustanowione roku 1578 przez Jana Dymitra Bobkowskiego, arcyb. lwowskiego, a zatwierdzone 1529 r. przez pap. Sykstusa V; nazwa jego miała służyć dla przechowania pamięci cnotliwej Anny Jagiellonki. Do tego bractwa wpisywała się początkowo sama wyższa szlachta; Jan Zamoyski był pierwszym jego członkiem, później zapisał się i Zygmunt ILI. Wtedy-to po wszystkich kościołach u nas stawiano ołtarze i zaprowadzano stowarzyszenie ś. Anny. Papież pozwolił członkom bractwa nosić gmedal złoty, srebrny lub bronzowy, według możności, zawieszony na łańcuchu złotym, lub na wstędze je-dwabnei, a mający z jednej strony obraz św. Anny i obok N. P. z Dziecięciem Jezus, tudzież napis dokoła: Societas Sanctae Annae, z drugiej zaś następne moralne zdanie: Frudus charitatis salus. Ks. Szymon Ha genów, kanonik wolborski, będąc w ciężkiej chorobie, polecił się opiece św. Anny i ślubował, po wyzdrowieniu, cześć jej rozszerzać. Osiągnąwszy cel swoich życzeń, wydał po polsku książkę, która wielką w ciętość zyskała, i z polecenia arcyb. Soiikowskiego na język łaciński dla duchownych przez Jana Myślana, bernardyna lwowskiego, przełożona została, z de-ciykacyą Janowi Zamoyskiemu (Zamość 1599). Na prośbę Soiikowskiego, kierunek bractwa powierzył papież OO. bernardynom w Warszawie, przez co wszystkie ich kościoły stały się filiami, a najliczniejszy u nas i najpopularniejszy ten zakon był gorliwym krzewicielem celu stowarzyszenia. W Krakowie wznowił bractwo 1846 roku ks. Jan Machalski, profesor liceum św. Anny. („Encyklopedya kościelna”).

Anny św. order russki, pierwotnie był to order holsztyński, ustanowiony przez ks. Hol-sztyńko-Gottorpskiego, Karda Fryderyka w r. 1735, ku uczczeniu pamięci jego małżonki Anny, młodszej córki Piotra W-go, do Rosyi zaś przeniósł go syn fundatora, Karol Piotr Ulryk, zostawszy cesarzem pod imieniem Piotra III. Z początku order ten miał tylko jednę klas-sę i nosić go mogło współcześnie tylko 15 kawalerów. Następnie Paweł I w r. 1797 podzielił go na trzy klassy; w r. 1815 została dodana 4 klasa. Oznaki są następujące: 1 ej klassy: wstęga czerwona z żółtym brzegiem, przez lewe ramie noszona; krzyż czerwony, ua nim wyobrażenie ś. A-y, zaś na stronie odwrotnej łacińska jej cyfra; gwiazda srebrna, z czerwonym płomienistym krzyżem we środku i z wypisaną dokoła dewizą „Amantibus justitiam, pietatem, fidetn”; 2-ej klas.: krzyż taki sam, tylko mniejszy, na wąskiej wstędze na szyi noszony; 3 ej kb: krzyż jeszcze mniejszy, na takiej samej wstędze, na piersiach noszony; 4-ej kl.: (tylko dla wojskowych) krzyż taki sam, jak i na gwieździe, którym się przyozdabia pałasz, szabla, szpada lub mieczyk. Niekiedy order ten przyozdabia się koroną, dla klassy 3-ej kokardą, a dla klassy 4-ej napisem „za męstwo” na szabli. Oprócz tego ustanowiony jest order dla szeregowców i podoficerów, jako nagroda za 20 lat służby, w kształcie medalu z krzyżem orderowym, który się nosi. na wąskiej wstążce czerwonej na piersiach. Uroczyste ubranie kawalerów stanowią: 1) płaszcz czerwony aksamitny, podbity materyą słomianego koloru, ze złotym brzegiem, oraz złotemi sznurami i chwastami; na prawej stronie jego ma być gwiazda haftowana. Różnicę klas uwydatnia długość płaszcza. 2) kaftan ze srebrnej lamy, z krzyżem na piersiach wyszytym. 3) kapelusz czerwony aksamitny, z piórem i krzyżem z wąskiej wstążki. W statucie dokładnie opisano: kiedy i za co ma być nadany, np.: za nawrócenie do prawosławia stu ludzi, za napisanie dzieła wielkiej doniosłości moralnej, za urządzenie cerkwi i t. d. Pewna ilość komandorów i kawalerów wszystkich klas otrzymuje roczne dota-cye od 800—100 rubli, bwięto orderowe obchodzi się d. 5 lutego (ßt. st.).

Anny ś. order, ustanowiony w r. 1816 przez Faustyna I. cesarza Haiti. W r. 1859 znikł razem z upadkiem korony swego fundatora.

Anny ś. ordery żeńskich zakonów w Bawaryi: 1) order zakonnic w Monachium, fundowany przez elektorkę Annę 6 grudnia 1784 r.; ma 2 klasy; 2) order zakonnic w Würzburgu, fundowany przez elektora Maksymiliana Józefa 12 kp-ca 1803; ma również 2 klasy.

A. s

Anodyna (grec, a priv. odyne— ból) wyrazem, tym mianują w lecznictwie w ogólności środki kojące, uśmierzające ból, kurcze, wszelakie podrażnienie, a zarazem orzeźwiające, ocucające, do których zaliczają się lekarstwa wonne, eteryczne, wyskokowe. W pospolitej mowie pod nazwą ano-dyny rozumieją lekarstwo, zwane w farmakologii Liquor anody nus Hoff mani (krople Hofmana), używane po 10—20 kropli na cukrze.

Anoectomerla (paleont). Rodzaj rośliny zaginionej z rodziny grzybieniowatych (Nymphaea-ceae), ustanowiony przez Saportę, a wydzielony z rodzaju grzybienia (JSympliaeites Arethusae Brongniarta, N. Brongniarti Gasp ary). Znane są jego kłącza (rhizoma), liście, owoce i nasiona. Blizny ogonków* liściowych na kłączu mają cztery większe kanały powietrzne, z których dwa największe leżą u góry, a mniejsze wokoło. Pod niemi w dwóch szeregach leżą blizny korzeniowe ze śladami wiązki wiókien; liście okrągłe, u podstawy sercowate; kielich 3—6 działkowy, korona i pręciki przytwierdzone zewnątrz guzika owocowego, który jest napoły dolnym z blizną pro

siśfs

l ig. 151. Anoectomerla Bronifiiiaiti

> eocenn

cyi.

a priv , ofthalmos—vko) v^\\y wrodzony brak oka, ra-

czej nieznaczne tylko '■    yfyf

V.

"■F'

-rrrv-£

fi

Fię. 152. Anoectomerla Brongniartl Saporta.owoc ■/. górnego eocenu w Ar-njissan (Francya).

IV

Anobium, ob. Kołatek.

Anod, czyli elektrod dodatni, drut lub wogóle przewód metaliczny, którym prąd dodatni wchodzi do elektrolitu, t. j. do substancyi, poddanej rozkładowi chemicznemu działaniem prądu elektrolitycznego (ob. Elektroliza).

Anodonta Cuv. Skojka czyli Szczeżuja. Zwierzę, należące do mięczaków bezgłowych czyli małżów (Acephala), które zamieszkuje wody słodkie, a niektóre gatunki Anodonty są po spolitc i w naszych wodach. Ciało ma pokryte dwiema zupełnie symetrycznemi skorupami, cienkiemu, kształtu jajowatego, pokrytemi na powierzchni zielonawo-brunatnym naskórkiem. Skorupy te są połączone d ść silnym więzem; u brzegu skorup, w miejscu połączenia się, czyli przy tak zw. zamku, są pozbawione zębów i posiadają tylko podłużne listewki. Liczne bardzo są gatunki anodonty; mieszkają w wodach słodkich różnych okolic ziemi. Do krajowych gatunków należą: Anodonta cygnea L., największy krajowy gatunek, posiada skorupę cienką, zaokrągloną, bardzo wydętą, na przednim końcu skróconą, na tyinym zaś słabo zaostrzoną. Kłęby w przedniej połowie ciała do siebie zbliżone. Ciało koloru żółtawego, skrzela szaro-brunatna. Długość ciała 13—19 cm., wysokość 6.5 — 8 cm., grubość 4.5 — 6 cm. Zamieszkuje głębokie stawy i jeziora o dnie błotnistemu A. Celensis Schroet. Skorupa wielka, bardzo wydłużona, więcej spłaszczona, niż u poprzedniego gatunku, cienka, o tylnym końcu mocno wydłużonym i zeszczuplonym. Długość 11 — 15 cm., wys. 5—7 cm., grub. 3 — 5.5 cm. Żyje w stawach, sadzawkach i jeziorach. A. ancitina L. Skorupa mała, jajowata, nieco wydęta, tylny koniec słabo wydłużony. Dług. 9 cm., wysok. 4—8 cm., grub. 3 cm. Przebywa w rzekach i strumieniach. Niektórzy malakologowde, jak Clessin, gatunki te łączą, jako odmiany, w jeden gatunek A. mu-tahilis.

Dr. Ł

miemstą. Owoc: jagoda kulisto-stożkowa, blizną uwieńczoną, w stanie dojrzałym rozpadająca się na części eliptyczne. J ed\ nym znanym gatunkiem

J§ÈÉ. -1

«e i

éWMjà

r-

?t(K

(KŁ - r-i

n*

Saporta; kłącze t g(5rnee>

w Armissan (.•raneya .

jest A. Brogniarti Sap., z nasionami na 5 — 6 mm. długiemi i w wieczko zaopatrzonemu Dotąd znaleziony tyJko w gór- 5 nym eocenie wielu

miejscowości Franie j

Anoftalmia, (greek.

A Vl

szczątki gałki ocznej.

Anoia (gr. a priv., nous—rozum), w psy-chiatryi używany wyraz, oznaczający stłumienie władz umysłowych, bezmysł (ob.

Amency a).

Anomala Koppe,

Nierówienka. Owad clirząszczowaty {Coleoptera), do rodziny blaszko-rożnych (Lamellicornia) należący; podobny do małego chrabąszcza, różki ma o 9-u stawach, z których 3 końcowe blaszkowate; tarcza szyjowa zwęża się ku przodowi. Uda u tylnich nóg rozszerzone, golenie u przednich nóg o 2-ch zę bach. Ciało wypukłe. Niszczy drzewa leśne i ogrodowe. Znanych jest kilka gatunków, z tych do najpospolitszych należy: A. Frischii Fahr, (aenea de Geer). Z wierzchu zielony, niebieska-wo-zielony, brunatno-żółtawy; od spodu ciemny, niekiedy źółto-plamisty. Długi 9 — 13 mm. jawia się często na drzewach liściastych. A. hor-

Po- !

A. s

\—P

P—

\\

i-

Fig 153 Anonali*.

360

— nr,

e-

ano-

osi

. zna-

tPola Ij. ( Phi/Uoperfha Kirby), zwany „Nierówien-ką ogrodniczy”. Ciało zwykle płaskie, pokryte drobnemi, czarnemi lub szaremi włoskami. Gło-wa, tarcza szyjowa (przedkarczo), zielonawo-czar-nc, zielone, lub niebieskawo-zielone z metalicznym połyskiem; pokrywy skrzydłowe czerwono-żółto-brunatne; dolna powierzchnia ciała czarna; nogi żółto-czerwonawe; długość 8—10 mm. iawia się często w maju, czerwcu i li pen na różach, których kwiaty objada, jakoteż na drzewach owocowych, niszcząc ich liście i kwiaty; gąsienniee (pędraki) podgryzają korzenie roślin użytecznych.

Anomalia, z grec., w ogólności wszelkie odstępstwo otl prawidła, nieprawidłowość. W astronomii wszakże A. oznacza kąt, jaki w danej chwili promień wodzący planety (t. j. linia, poprowadzona od środka słońca do planety) tworzy z osią wielką jej drogi, czyli z linią apsy-dów. Jeżeli nie zastrzega się wyraźnie inaczej, liczy się A. zawsze od punktu przysłonecznego, idąc od 0° do 360°; w punkcie przyslonecznym zatem, t. j. gdy planeta jest najbliżej słońca, A.=r0; w punkcie odsłonecznym, t. j. w najbardziej od słońca oddalonym punkcie drogi planety, A.—180°. Gdyby planeta biegła dokoła słońca z prędkością jednostajną, to, znając czas jej obiegu, oraz wiedząc, kiedy znajduje się w⁷ punkcie przyslonecznym, możnaby A. w każdej chwili obliczyć łatwo. Dajmy np., że planeta kończy swój obieg dokoła słońca w ciągu dni 240, przed 20 zaś dniami przypadała w swoim punkcie przyslonecznym, to A. jej w bieżącej chwili wypływa z następnego rozważania: w ciągu dni 240 przebiega planeta 360°, przez 1 dzień zatem 17₂°, a po 20 dniach 30°, co stanowi jej A-ę w danej chwili. W rzeczywistości wszakże planety poruszają się biegiem zmiennym, niejednostajnym, ich anomalia prawdziwa zatem różni się w ogólności od tak obliczonej wyżej anomalii średniej. Dajmy (fig. 153), że wdanej chwili planeta znajduje się w punkcie Pswej drogi eliptycznej, której osią wielką jest linia AM, F zaś ognisko, w ktorem znajduje się słońce, to, według powyższego określenia, A-ą prawdziwą planety jest w tej chwili kąt PFM czyli /•; dajmy nadto, że o kąt ten usunęła się planeta od punktu M w ciągu t dni. Zatoczmy ctaiej dokoła punktu S i.kiąg koła promieniem SM, t. j. promieniem ró-w ny ui połowie osi wielkiej elipsy, i wyobraźmy sobie, że po okręca tvm bieży planeta przypuszczalna P, która się posuwa biegiem jednostajnym, odbywając swą drogę w ąiegu tegoż samego czasu U,

co planeta istotna po swej drodze eliptyczne,, z którą razem wychodzi z punktu przysłoneezue-go M. Ponieważ ta planeta przypuszczalna P przebiega 360° w ciągu U dni, przeto średni ruch

jej dzienny w mierze kątowej wynosi

w ciągu t dni zatem planeta F przebiega kąt tm'=M, co, jak widzieliśmy, jest właśnie A-ą prawdziwą planety istotnej. Według drugiego prawa Keplera (ob. Keplera prawa, Plan ty) każda planeta w sąsiedztwie swego punk*u przysłonecznego M bieży prędzej, aniżeli w pobliżu punktu odsłonecznego A; wypada stąd, że planeta istotna P z początku wyprzedza planetę przypuszczalną F, stopniowo wszakże ruch jej się zwalnia, tak, że w punkcie odsłonecznym planeta P dogania P i ją teraz wyprzedza, aż nawzajem w punkcie przyslonecznym planeta P dopędza P\ Różnica przeto obu kątów: v i M, czyli malii prawdziwej i średniej, jest w punkcie przy-słonecznym zerem, następnie jest dodatnią i rośnie aż do połowy drogi MA, potem maleje aź-do punktu odsłonecznego A, gdzie staje się zerem; w drugiej połowie drogi różnica ta jest odje mną i po przejściu przez pewne maximum schodzi znów do zera w punkcie przysłonecznym. Różnica ta nazywa się równaniem środka; ponieważ zaś, jak widzieliśmy, A-ę średnią planety łatwo jest oznaczyć, znając więc to równanie środka, można bezpośrednio otrzymać i A-ę prawdziwą, a zatem istotne położenie planety w każdej chwili. Zadanie to wszakże, zwane zadaniem Keplera, rozwiązi je się drogą pośrednią, za pośrednictwem kąta pomocniczego E, zwanego anomalią mimośrodową, czyii ekscentryczną. Jeżeli z punktu P, gdzie się planeta istotna znajduje, wyprowadzimy prostopadłą do wielkiej i przedłużymy ją w drugą stronę aż do przecięcia z zatoczonym poprzednio okręgiem koła w punkcie P", to A-ą mimośrodową jest kąt P"SM—E. Kąt ten oblicza się według równa nia, zwanego równaniem Keplera: E — —M-\-e sin E, gdzie M jest to określona wyżej A. średnia, e zaś mimośród (ob.) drogi planety. Znając zaś ten kąt, można już obliczyć A-ę prawdziwą v według wzoru: tgV₂r=tgł/₂ E J/1

1-e’

gdzie e jest mimośród drogi planety. A. mimo-środowa pozwala nadto obliczyć w każdej chwili i promień wodzący planety, czyli odległość jaj od słońca, a to według wzoru: r=.n( 1—e cos E), w którym a oznacza połowę osi wielkiej drogi planety, e zaś, jak wyżej -jej mimośród. Zapo-mocą przeto tych wzorów w każdej chwili oznaczać możemy istotne położenie planety na jej drodze. Nadto, według trzeciego prawa Keplera, między połową osi wielkiej a i ruchem śre-

k

dnim planety m zachodzi związek:

a rl

jąc przeto jedną z tych wielkości, otrzymać można wprosi i drugą. .Jeżeli więc znamy mimo-

mieszka na zachodniem wybrzeżu Afryki zwrot-

A- S.

<>/

Md 153. P. n ’pMia’.n «.

śród i połowę osi wielkiej drogi planety (albo też jej ruch średni), oraz położenie planety w którejkolwiek chwili, to można stąd oznaczać miejsce planety na jej drodze w jakiejkolwiek dowol-nej chwili. Stąd okazuje się ważne znaczenie A-ii w astronomii (ob. Planety).—'W meteorologii A. znaczy odstępstwo jednorazowych danych meteorologicznych od liczb normalnych, t. j. przccięciowych, otrzymanych z długoletnich ob-serwacyj. A. cieplikowa czyli termiczna jest to różnica między temperaturą normalną danego miejsca a temperaturą średnią równoleżnika, na którym miejsce to przypada. Linie krzywe, łączące na kartach miejsca, posiadające jednakową A-ę cieplikową, nazywają się i z anomal ami.    S- K"

Anomalistyczny rok, przeciąg czasu,^ jakiego ziemia potrzebuje, aby wróciła do tegoż samego punktu sw⁷ej drogi eliptycznej, w którym się poprzednio znajdowała, czyli, innemi słowy, aby osiągnęła poprzednią anomalię (ob.). Ponieważ położenie osi wielkiej czyli linii apsydów drogi ziemskiej ulega powolnej zmianie, a mianowicie: w⁷ ciągu roku o 11.4", rok zatem anomalistyczny dłuż-zy jest od gwiazdowego o 4 min. 37,6 sek., i długość jego wynosi 365 dni, 6 godz., 13 min, 44 sek.    s< K-

Anomaloxylcn (paleont). Pod tą nazwą botanik Felix opisał pewien gatunek drzewa ko palnego z pokładów trzeciorzędowych, które według niego, odnieść wj, pada do rodzaju Stry-chnos.    K*³’

Anomalurus, Waterh. Zwierzę ssące, do rzędu gryzących czyli szczurowatych zaliczone, dosyć blisko spokrewnione z polatuchą i wiewiórką,

FiU 1 Ti-ł. Anomalurus.

zamieszkujące głównie Afrykę. Posiada zębów trzonowych po 4 w każde) szczęce i z każdej strony, o koronie czterokątnej, pofałdowanej. Uszy owalne nagie, przednie nogi 4-palcowe, tylne 5-palcowe; pazury ścieśnione, słabo zgięte. Ogon dosyć długi, porosły długiemi włosami, od spodu zaś pokryty dwoma szeregami łusek rogowych, dachówkowato na siebie zachodzących. Znanych jest kilka gatunków: Anomalurus Fraser i Waterhouse, w środkowej Afryce. A. Pel ii Temmn. mieszka w Gwinei; ciało pokryte zwierz-chu czarną sierścią, od spodu szarą; głowa ponad nozdrzami i za uszami biaława; ogon długi jasno-czerwonawo-żółtawy. A. laniger Tenun. i nikowej.

Anomit CzeMnak (miner). Minerał z grupy mik, szeregu jednoskośno-osiowego, o składzie wielce złożonym; rozbiory bowiem wykazują w nim 40.00 krzemionki, 17.28 glinki, 0.72 tlenniku żelaza, 4.88 tlenku żelaza, 23.91 magnezy), 8.57 potażu, 1.47 sody, 1.7 7 fluoru, 1.37 wody. Skład ten odpowiada wzorowi: H₂0, 2K₂0, 12MgO, 3 (Al₂) 0₃, 12 Si0₂, co według Czermaka oznacza, że anomit jest związkiem 1-ej cząsteczki mu-skowitu, czyli mild potażowej (H₂ K₄ (Al₂) ₃Si₆0₂₄) z 1-ą cząsteczką oliwinu (Mg₁₂ Si₆ 0₂₄). Do gatunku togo należą brunatne, przezroczyste kryształy miki z nad Bajkału, występujące tam obok dyopsydu w wapieniu grubo-ziarnistym, oraz piękna zielona mika z Greenwood Furnace pod Monroe w Ameryce północnej. Znaleziono go też jeszcze w niektórych miejscowościach Austryi i Szwecyi.    J-K-

Anomocladina (paleont.). .Rodzina gąbek kopalnych i żyjących, charakteryzujących się zgru-białemi w środku rurkami wapiennego skieletu swego; ze środka tego wychodzą liczne (zwykle więcej niż cztery) promienie, nieco rozgałęziające się na końcach, z których silniejsze łączą się ściśle ze środkami zgrubiałemi rurek sąsiednich. Kanał osiowy zwykle widoczny. Przedstawiciele tej rodziny spotykają |się zrzadka, od pokładów syluryjskich począwszy, aż do dnia dzisiejszego; najczęściej w jurze i kredzie. Rodzaj Astylospon-gia Röm. występuje w wierzchnim sylurze; rodzaj Cpinirophyina Zitt. w górnem ogniwie jury. Ł J.

Anomodontia (paleont.). Rodzina gadów kopalnych z gromady Sauropsida, bez rdzenia w kręgosłupie, o 4 — 5 zlanych z sobą kręgach krzyżowych, szczęce dolnej bezzębnej, podobnej do żółwiowej; górnej, podobnież bezzębnej, lub o jednym kle z każdej strony; szczęka dolna z przerwą; oczodół z pierścieniem rogowym. Dwa znane ich kopalne rodzaje: Dicynodon Owen i Oudenodon Owen, znaleziono w pokładach tryasowych Afryki południowej, a także w Indvach i Uralu. K-J Anophthalmus, Sturm.

Owad chrząszczowaty ( Coleopter a) do rodziny szczypawek (carabidae) należący, który zasługuje na uwagę, z powodu bi aku oczu, mieszka bowiem w ciemnych jaskiniach, przez co oczy uległy zanikowi. Bożki ma długie, przedkarcze małe, sercowate; pokrywy skrzydłowe owalne. U samców dwa

-członki stopowe rozszerzone.

Poznano kilka gatunków, de* dne z nich mieszkają w ciemnych jaskiniach, w górach poł. Europy; trzymają się jaskiń, pod kamieniami. Inne gatunki znalezione zostały w jaskini mamutowej w Ameryce półn. Do pospolitszych ga*

tnnków należy A. Schmidtii, Sturm., jasno-żół- tica Unger, z dolnego miocenu w Radoboj w Kro-tego koloru, długi na 8 mm.; mieszka w jaski- acyi; A. limnophila Unger, z pliocenu w Glei-niach w Krainie.    A- s- chenbergu; A. Menegkimi Gaud, z martwic (tu-

Ancmopteris Brong. (paleont.). Rodzaj papro-    fów) toskańskich. Owo-

ci zaginionej z rodziny Pecopteridr.ae, opisany    ce A. xylopioides Un-

i nazwany przez Ad. Brongniarta, o kłączu gru-    X    ger. z Arnfels w Sty-

byin, listowiu podwójnie pierzastem, na wiele stóp    ryi i -4* oenigmatica

długiem. Główny ogonek listowia gruby, z głębo-    ; \    Unger, z Thal heim

kim rowkiem zewnętrznym; listki siedzące, u osa-    /r/-\    w (Siedmiogrodzie, po-

dy włoskami opatrzone, prostopadłe prawie do    / L\ dobne są do owoców

ogonka, pojedyńczo-pierzaste; listeczki małe, ja-    )\ dzisiejszej Xylopii

jowate, prostopadle, bardzo zbite i pokrywające i \    / j i Unony. Nasiona

się dachówkowato. Nerwacya liści, jak u Pecopte-    / /) wreszcie A. devonica

ris i Neuropteris. Płodne listeczki na końcu list-    \    x^ ./ /|    Beer, występują w Boków, czasami całą górną część listowia zajmują-    LX. x\ yS'' / yi    vey Tracy i A. cacao-

ce, węższe od płonnych. Zarodniki okrągłe, w czte- (    I N ) I ides Poppe w saskim

K. J.

ry szeregi osadzone, zajmujące całą dolną po- <x\    /~\\ oligocenie.

wierzchnię listeczków. Jedyny gatunek znany:    i\^ j    Jj    Anona L. Gen. (bot.)

A. Mougeotii Brong., o listowiu na 1—5 metrów    x    '    /    An o na. Rodzaj ty-

długiem, a 15—20 centm. szerokiem, jest charak    •; \    ".....\JJj    powy rodziny Ano-

terystyczną skamieniałością dla pstrego piasków-    /I    naceae i najobszerniej-

ca (dolnego ogniwa tryasu), dosyć obficie wystę-    "i    j \    szego jej plemienia

pującą w Wogezach, a rzadziej w Czarnym lesie    \\    \    f 2 Anoneae. Kwiaty an on

(Szwarzwaldzie).    K-J-    V \ ;    3 są foremne i prawie

Anomorrhoea (paleont). Nazwa nadana przez    ' (    ......j.______yy    zawsze dwupłciowe.

Eicbwalda pniom czyli kłodzinie pewnej paproci    \X^1 //    Osadnik mniej więcej

kopalnej z okresu tryasowego, zaliczanej przez    yxf /    wypukły, kielich zło-

Brongniarta do rodzaju Thamnopteris (ob.). K- J-    Vif/    żony z trzech listków

Anomozamites (paleont). Rodzaj rośliny kopal-    11/    wolnych lub zrosłych,

nej z rodziny sagowcowych ( Cycadeaceae), usta-    i    w przedkwitnieniu sty-

nowiony przez Schenka. Znane są jej tylko li-    (]§    kających się brzegami;

ście drobne, wstęgowate, czasami całkowite    korona podwójna: ze-

(młodsze P), zwykle nierówno podzielone w pro-    Fif'¹⁵fiWtn°Rodobn.ra U“eer    wnętrzna złożona

stokątne płatki, o pojedyńczej, prostopadłej i ró-    z trzech płatków ca-

wnoiegłej nerwacyi, ze zgrubiałym niekiedy brze- łych, grubych i wklęsłych, zwartych lub rozpo-giem. Główne ich gatunki: A. inconstans Göpp., startych; wewnętrzna, której rzadko brakuje, skła-wy stępujący w form acyi retyckiej; A. Lindleya- da się także z trzech płatków, często równych nus Sch. ( Pterophyllum minus Brong.) w forma- poprzednim, czasami zaś mniejszych, w przed-cyi oolitowej; A. Schaumburgensis 8ch. (Pter. kwitnieniu stykających się marginatum Ung.) w formacyi weldskiej. Heer j brzegami, albo ułożonych opisał wiele gatunków tej rośliny z pokładów ju- dachówkowato. P r ę c i k i rajskich Syberyi wschodniej.    ŁJ bardzo liczne w liczbie

nieokreślonej; łączniki ich ÆB wydłużają się ponad pyl-    ÉnjjB

niki; te ostatnie są dwu-koraórkowe i otwierają się w podłużne, szerokie szpary. Słupki również ^ w liczbie nieoznaczonej, utwierdzone na osadniku już to półkulistym, już płaskim; składają się one z zalążni, uwieńczonych szyjką formy zmiennej i zawierających jeden lub dwa zalążki, prawie podstawowe, wznoszące się, wsteczne, z otworkiem zwróconym na dól i na zewnątrz. W stanie dojrzałym słupki to stają się mięsiste i, zlewając się mniej więcej jedne z drugiemi, tworzą masę okrągłą lub owalną, soczystą i często wonną, jadalną, z powierzchnią gładką lub chropowatą. Ziarna, pogrążone w tej masie i opatrzone w małą osnówkę, pod swemi powłokami zawierają mały zarodek,

il

mm

mmi

MrWr

Är

Anona (paleont). Rodzaj roślin dziś żyjących z rodziny Ano-naceae, (ob. niżej), którego liczne gatunki wy*-stępują w stanie

kopalnym jako liście, owoce i na-

Fig, 159, Anona squamosa (owoc .

K-9-    156. A, cacaoidi s .

np liście gatunku A-

Poppe rnasienie skamle- SiOna. bak niałc z âolneau oligocenü w Altenliurgu )

Fig. 157. Przecięcie poprzeczne |

nona cretacea Lesq. znane pestki tegoż nasienia, 200 razy są z pokładów kredowych    po""?Ksz(,ne'

w Kansas; A. robusta Lesq. z najniższego piętra eocenu (Laramie group); w St. Zjednoczonych: A. eocenica Lesq. z pokładów trzeciorzędowych doliny Mississippi i Wyomingu; A. ellip-

umieszczony przy wierzchołku bielma zżutego. ny, przez murzynów na Antyîîaoh Jabłkiem A nony są, właściwe strefie gorącej, nadewszystko wężowem albo Jabłkiem aligatora zwa-liczne w Ameryce, rzadsze w Azyi i Afryce. Są ny; drewno jego, bardzo lekkie, służy do tego salo drzewa i krzewy o Lściach naprzemianleglycb, mego użytku, co korek. Gatunek ten rośnie na pojedynczych i bez przylistków, o kwiatach brzegach morskich, zalewanych podczas przypły-wierzchołkowych lub przeciwlistnych, samotnych wow, poczynając od Antyllow aż do Brazylii i do albo ułożonych w wierzchnotki niewielo-kwiatowe. Senegalu.

J. A

Fig. 160. Anona squamosa.

(przekrój owocu).

K. .)

Rodzaj ten zawiera około 50 gatunków, z któ- Anonaceae (paleont). Rodzina roślin, bliska i o-rych wiele hoduje się w kra- dżinie magnoliowaty ch, charakteryzująca się jach gorących, dla ich wy- takąż samą nerwacyą liści, koroną sześciopłatko-bornych owoców, znanych wą i białkiem nasienncm rozszczepionem. W ło-najczęściej pod nazwą Co- nie ziemi spotykają się, jak widzieliśmy wyżej, ross ols albo Cachimans. szczątki ich liści, owoców i nasion, w pokładach Wspomnimy ważniejsze kredowych i trzeciorzędowych. Obecność szcząt ² nich: A. squammosa L. ków tych w wymienionych dopiero okresach geo-pochodzi z Antyllów, wyda- logicznych usprawiedliwia się dzisiejszem rozmie-je owoce, zwane Pomme ca- szczeniem tej rodziny, która, jakkolwiek przewa-nnele albo Atłe. Jest to żnie jest zwrotnikową, wszelako niektóre jej for-ogromna jagoda, âromatycz- my istnieją i zewnątrz zwrotników, jak np. Asi-na, bardzo miłej woni mina triloba w Ameryce północnej, eo zwiększa i nader przyjemnego smaku, którą jadają w na- prawdopodobieństwo, że rodzina ta istniała już turze, a z jej soku przygotowują fermentowa- rzeczywiście w okresie trzeciorzędowym w Euro ny napój, podobny do cydru. Młode owoce są pie i Ameryce północnej.

ściągające i używają się przeciw dynryi; ziarna Anonim (z grec, anonymosrzibeziinienny), jest zaś są drażniące i używane w proszku do wy- to wyraz służący do oznaczenia zarówno utwo-

r-'\

m%

li

k )

m/

■i¹.'

mm

'iN

(jBśE:

/v

‘m

fSNl

Mit    -i

■m

(gałązka kwiatowa),

Fig. 161—162. Anona muricata.

'podłużny przekrój owocu).

sa-

gubiania robactwa. A. Cheirimolia Mili. pospo rów, wydanych bez nazwiska autora, jakoteż i lita w Peru; owoc jej, zdaniem niektórych po- mych autorów dzieł takich. Czy to z powodu zagi-dróżników, dobrocią ma przewyższać wszystkie nienia w ciągu wieków jakiejś części dzieła, a braku znane owoce, lecz w rzeczywistości nie może się o niem świadectw postronnych, (co się odnosi równać z gruszkami europejskiemu A. muricata głównie do pism starożytnych), czy to z powodu L., ma owoc nastroszony, bardzo wielki, ważący skromności autorów, czy wskutek obawy prześla-niekiedy blisko cztery funty; jest on bardzo ce dowania, czy wreszcie z innych ubocznych wzgle-niony; napój wyfermentowany trudno się konser- dów, doszło do nas wiele takich utworów, któ-wuje, gdyż łatwo przechodzi w ocet, posiadający rych twórcy są nam z nazwiska zgoła nieznani, dobre własności. A. palustris L., posiada owoc Są znowuż inne, które wydawali ludzie, skądinąd drobny, prawie nie jadalny, po części narkotycz- nam obecnie wiadomi, ale które oni naumyślnie

na tytule jako napisane przez amomina ogłaszali. Tak np. w literaturze naszej głośny jest utwór Hugona Kołłątaja p. n. „Listy anonyma do przyszłego marszałka sejmu”, albo Niemcewicza p. n. „Napomknienia względem dobra publicznego”. Dochodzenie nazwisk dzieł rzeczywiście anonimowych jest ciężkiem zadaniem bibliografów, którzy najczęściej muszą poprzestać tylko na stwierdzeniu bezimienności, na określeniu czasu i miejsca druku, papieru, formatu i t. p. szczegółów zewnętrznych. Dla literatury francuskiej pracy takiej dokonał pierwszy Barbier p. n. „Dictionnaire des ouvrages anonymes et pseudonymes”, (Paryż 1822—25, cztery tomy), a po nim kilku jeszcze ją dopełniało, między innemi Quéraid. Wliteraturze niemieckiej prace bibliograficzneGräs-se’go,Heinsius’a, Lorenz’a, Ebert'a, Panzer’a, Petz-hoidt’a zawierają także wykazy dzieł anonimowych. W literaturze rosyjskiej należy wymienić dzieło Sacharow’a. W naszem piśmiennictwie, po dawniejszych pracach bibliograficznych Bentkowskiego, Bandtkiego, Lelewela, Jochera, najwa-żniejszem jest dzieło Karola Estreichera, obejmujące bibliografię wszystkich druków naszych aż do r. 1880, gdzie też wszystkie bezimiennie wydane są pomieszczone utwory. \V końcu nadmienić trzeba, iż anominem nazywa się także list nie-podpisany, służący niecnym najczęściej intrygantom do zakłócenia spokoju rodziny, do dyskredytowania przeciwników, do różnienia przyjaciół i znajomych.

Anonim szląski. Terminem tym przyjęto nazywać w historiografii polskiej bezimiennego autora kroniki książąt polskich („Chronica principium, Poloniae”), obejmującej dzieje Polski od czasów bajecznych aż do ostatniego prawie lat dziesiątka wieku XIV, ze szczególnem uwzględnieniem książąt dzielnicy szląskiej i biskupów wrocławskich. Pisał autor pomiędzy r. 1382 a 1398; doprowadza opowiadanie swoje do r. 1385. Był prawdopodobnie członkiem kolegiaty w Brzegu na iSzląsku i niemcem. Do czasów dawniejszych korzystał z kronik: Gallusa, Marcina Polaka, żywota św. Wojciecha, źródeł czeskich i t. p.; opowieść o nowszych oparł na wspomnieniach ludzi starszych i dokumentach. W konstatowaniu faktów odznacza się sumiennością; gdzie dociec prawdy niezbitej nie mógł, podaje rzecz z zastrzeżeniem. Krytyka stwierdziła zgodność opowieści jego z dokumentami. Kronikę anonima ogłosił najprzód Sommersberg (,*Silesiacarum rerum scriptures”, Lipsk, 1729); wydanie krytyczne przez porównanie ośmiu rękopisów sporządził Stentzel („Scriptores rerum Silesiacarum”, Wrocław,1835), z pisarzy polskich Zygmunt Węclewski („Monu-menta Poloniae historica”, t.IH, Lwów. 1878). w- s-

Anonim, archidyakon gnieźnieński, ob. Janko z Czarnkowa.

Anoplotheriidae (paleont). Rodzina zwierząt ssących kopalnych z rzędu parzysto-kopytnych (Artiodactyla), bardzo obficie występująca w pokładach dolnego oligocenu, która wszakże z końcem okresu oligoceno^ego istnieć przestała. Szcze

f. Ch.

gólną ich właściwością jest budowa nogi, w której oprócz obu palców środkowych, silnie rozwiniętych, istnieje, u niektórych przynajmniej gatunków, jeszcze i drugi palec całkowicie wykształcony, mniejszy od środkowych i tworzący z niemi kąt znaczny, tak, że służył może do rozpięcia błony pławnej. Ogon miały długi. Dwa ich rodzaje są znane: Anoplotherium Cuv. i Diplobune Rütim.    K-J-

Anoplothorium Cuv. {Eurytherium Gerv.), paleont. Rodzaj zwierzęcia ssącego zaginionego, z rzędu parzystokopytnych (Artiodactyla), ustanowiony i opisany przez Cuviera (1804). jako typ rodziny Anoplotheriidae, pośredniej między pa-rzystokopytnemi wszystkożernemi (świniej, a tra-wożernemi (przeżuwające). Zęby jego stanowiły szereg ciągły, jak u człowieka, a kły nie wyrastały nad poziom innych zębów. Przednich miał:

kłów    przedtrzonowych

3_3

-—-; razem 44. Jeden tylko gatunek nie

miał pierwszego przedtrzonowego w szczęce dolnej (42). Korona trzonowych księżycowata, niezupełna, bo fał-dy jej tworzą księżyce tylko na zewnętrzny m brzegu. Trzonowe tylne o 5 brodawkach: trzech prz ed nich i dwóch tylnych.

Ogon olbrzymi, prawie tak długi, jak całe ciało, bardzo silny, z boków spłaszczony, jak wiosło, co dowodzić się zdaje, że A. było zwierzęciem wodnern, jak hippopotam, źyjącem w miejscowościach bagnistych, na brzegu jezior, gdzie żywiło się korzeniami i soczystemi łodygami roślin wodnych. Według słów Cuviera, jako pływak i nurek, musiało ono mieć sierść gładką, jak wydra, a może było nagiem, jak niektóre gruboskórne. Nie mogło też mieć długich uszu, nie odpowiednich przy żywocie wodnym. Długość ciała z ogonem wynosiła przynajmniej stóp 8, bez ogona stóp 5 i kilka cali; zwierzę więc miało wymiary średniego osła, niższem wszakże było od niego. Dotyczy to gatunku najpospolitszego i największego: A. commune, opisanego przez Cuviera, a nazwanego Anoplotherium dla braku rogów, zwykłych u ssących trawożernych. Gatunek ten, właściwy pokładom dolnym oligocenowym, w gipsie Montmartre’u pod Paryżem występuje w takiej obfitości, że trudno tu znaleźć prawie jednej bryły gipsu, któraby nie zawierała szczątków kości jego, jakkolwiek szkielet zupełny rzadko się natrafia. Innemi główniejszemi jego miejscowo ściami są: Débruge (Vaucluse) i Quercy (Lot, Tarn i Garonna). Przedstawiał pewną liczbę odmian, a niektóre z nich opisano jako oddzielne gatunki (Eurytherium latipes Gervais), uważane

3-3

4—4

3— 3’

4—4’

trzono-

wych

Fi? 163. Anoplotherium.

BncrklODedr« Pow«iecbna iluttr T. III.

41

wszakże przez Lyddekera w niedawnej jego pracy za proste tylko rasy A. commune. Badacz ten, na podstawie formy zębów i kości kończyn, rozróżnia tylko trzy gatunki A., a mianowicie:

A. commune (Euryth. latipes Gerv.), największy, trójpalczasty, występujący w trzech wyżej wymienionych miejscowościach francuskich; A. se-cundarium Cuv., wielkości pośredniej, dwu lub trójpalczasty (Paryż, Wokluza), opisany właśnie przez Cuviera, jako A.' commune i przez niego zrestaurowany; gatunek wreszcie najmniejszy, trójpalczasty, opisany pod nazwą Euryth. secunda-rium Filhol, Lyddeker nazywa A. cayluxense.

Kości A. commune znajdują się także na wyspie Wight. Jako gatunki oddzielne opisano jeszcze:

A. Quercyi (Euryth. Filhol, Diplobune Gaudry) i A. modicum (Eur. modicum Filhol) z południowej Francyi; obadwa mniejsze i o szczęce krótszej, niż u typu A. (Diplobune) bavaricum Fraas. z Niemiec; wreszcie A. {Euryth.) minus Filhol., różniący się brakiem pierwszego przedtrzonowe-go dolnego. Gatunki azyatyckie i północno-ame-rykańskie, w różnych opisywane czasach, należą właściwie do rodzaju Chalicotherium, z rodziny powinowatej, co prawdopodobnie dotyczy i rze kornego A. americanum z Ameryki południowej, opisanego przez Bravarda.    K-J

Anopśya, stary termin lekarski, którym wyrażano trzy znaczenia, mianowicie: brak czyli niedostatek ciała, odpowiednio naszemu zanikowi ogólnemu (Atrophia), wyprowadzając wyraz z grec, a^rbez, ojJson=mięso; ślepotę, olśnienie (grec, a, ops=rwidzenie); zezowatość przez zwrócenie gałki ocznej ku górze (grec, ano—w górę, ops=widze-nie, patrzenie).    Dr- Ł-

Anoreksya (grec, a priv., oreksis—pożądanie), znaczy w patologii brak chęci do jedzenia (brak apetytu). Przypadłość ta, pojawiająca się u człowieka, który nie zaspokoił potrzeby pokarmu wedle zwyczaju i wymagań ciała, dowodzi zawsze naruszenia zdrowia, ile że pragnienie pożywienia jest naturalnym popędem i koniecznością fizyologiczną powetowania ciału poniesionych strat w pierwiastkach odżywczych (ob. Od-ż y w i a n i e). Przyczyny utraty apetytu, czyli łaknienia, są bardzo liczne i niezmiernie rozmaite: wszelakie zboczenie od prawidłowego stanu, każde naruszenie zdrowia w jakimkolwiek organie, może pociągnąć za sobą utratę łaknienia; każde rozstrojenie psychiczne, zarówno jak wysilenie fizyczne, odejmuje czasowo chęć do jedzenia, pomimo, że organizm pokarmu potrzebuje i sam człowiek potrzebę tę czuje. W każdej przeto chorobie, w każdym bólu, spotykamy się z tą przypadłością, a prze de wszy stkiem jest ona często najpierwszym znakiem poczynającej się gorączki, która zawsze i każdemu (z rzadkim wyjątkiem) odejmuje chęć do jadła, a to z powodu, że czynność żołądka zawsze w gorączce bywa naruszoną. Brak apetytu widzimy nadto statecznie w chorobach żołądka, mniej stale w chorobach kiszek. Są przecież przykłady, że chory na żołądek przedstawia przeciwnie —

nadzwyczajny (chorobowo powiększony) apetyt. Są nadto pewne formy chorób umysłowych, w których chory odmawia przyjęcia wszelkiego posiłku przez bardzo długi czas, co jednak nie należy do pojęcia A-i, która oznacza czasową tylko utratę łaknienia. Szczególnie często także występuje A. u osób nerwowych, drażliwych, hy-sterycznych, polegająca wówczas na właściwej u nich zmianie czynności nerwowej.    Dr Ł

Anortoskop, przyrząd, zbudowany przez Plateau, celem wywoływania złudzeń optycznych. Dwie tarcze, osadzone na wspólnej osi, obracają się z różną szybkością. Przednia, zwrócona ku obserwatorowi, ciemna i nieprzezroczysta, posiada wycięcia, przez które widzieć można dziwaczne malowidła na tarczy tylnej, przezroczystej i z tyłu oświetlonej. Ponieważ tarcze obracają się z szybkością różną, a stąd każda część tarczy tylnej ukazuje się w różnych miejscach, oko zaś zachowuje przez pewien czas otrzymane wrażenia, jeżeli więc malowidła przygotowane są według pewnej reguły, to przy pewnym, oznaczonym stosunku szybkości obu tarcz, dziwaczne te rysunki wydają się prawidłowemi. Stanowią one zatem rodzaj anamorfoz (ob.).

Anortyt G. Bose (Indyanit, Chrystyanit), miner. Minerał, krystalizujący w szereg trójskośno-osiowy. Kryształy jego są albo krótkiemi słupkami, wydłuźonemi w kierunku osi pionowej lub brachydiagonalnej, albo tabliczkami, wskutek przewagi płaszczyzn wierzchołkowych. Bliźniacze kryształy, zrosłe wedle praw rozmaitych, są bardzo pospolitemi. Oprócz odmian krystalicznych oddzielnych, występuje on jako składnik wielu skał, a nadto w ziarnach krystalicznych i skupieniach ziarnistych. Łupliwość doskonała, podstawowa i brachydiagonalna. C. wł. 2.73—2.76; tw. 6. Bezbarwny, biały (z alpy Pesmeda pod Monzoni różowy, bielejący przez wypalenie). Blasku szklistego, przezroczysty i przeświecający. Czysty jest spatem polnym wapiennym, wzoru: Ca (Al₂) Si₂ 0₈, a raczej. Ca₂ (Al₂)₂ Si₄0₁₆, z 43.16 krzemionki, 36.72 glinki i 20.12 wapna. Wszystkie wszakże anortyty zawierają nieco alkali, mianowicie sody (jako domieszki substancyi albito-wej, jednokształtnej), a także magnezyi. Kwas solny rozkłada go całkowicie, bez wydzielenia wszakże krzemionki galaretowatej; samoistnemu też rozkładowi ulega on łatwiej, niż inne gatunki spatu polnego, czego odmienna ilość wody w różnych jego odmianach dowodzi. Pod dmuchawką dosyć trudno się topi, a proszek jego wyraźnie i szybko wykazuje odczyn alkaliczny. Znajduje się w jamkach głazów, wyrzucanycli przez kratery Sommy na Wezuwiuszu; w punktach zetknięcia pokładów na alpie Pesmeda i na Toal Rizzoni w Monzoni; jest złożem dla korundu w Karnatiku w Indyach (skąd nazwa jego „indyanit”, dana mu jeszcze w löl7 przez Bour-nona); stanowi składnik dyorytu kulistego na Korsyce (według Delesse’a); występuje dalej w serpentynie i gabbro pod Harzburgiem i Neu-rode na Szląsku; w dyorycie góry Yamaska w Ka-

ît. j

K. J

na

nadzie; w eukrytach Hammerfestu i Rodmensö w Norwegii; w andezycie góry Aranya w Siedmiogrodzie; w lawie Aphroessy (Santoryn); w lawie Thiorsa na Hekli i w innych lawach; jako produkt gryzący, w stropie płonących ławic węgla w Commentry, we Francyi (Mallard); wreszcie w meteorytach z Juvenas i Stannern.

Anosmia (grec, a priv. ósme—węch), przypadłość nerwowej natury, wyrażająea. się utratą węchu; pospolicie łączy się ona z niedostatkiem smaku, ponieważ człowiek taki nie ma uczucia woni, do pokarmu i napojów przywiązanej, zatem pozbawiony przyjemności jedzenia, smakowi-tości pokarmów i trunków. Przyczyną A-i bywa upośledzenie czynności nerwu węchowego, ozy to przez naruszenie rozgałęzienia nerwu po błonie śluzowej jam nosowych, czy też przez zmianę anatomiczną w ośrodkach mózgowych. Najczęściej atoli zdarza się A. bez ważniejszych zmian materyalnych, jako czynnościowe zboczenie nerwu u osób z prze drażnieniem nerwowem — u hysteryczek; czasem występuje po działaniu zbyt silnych pierwiastków wonnych, aromatycznych, w następstwie wyczerpania działalności nerwu, przyczem ogólny stan zdrowia żadnej nie ulega zmianie.    Br‘

Ańotopteris Schp. (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej z rodziny Alethoptericleae, o listowiu po-dwójnie-pierzastem i pierzasto-dzielnem, listkach stojących oddzielnie, niekiedy przeciwległych prawie, ogonkowych, podłużnie-eliptycznych, długich, stopniowo zwężających się i ostro zakończonych, nerwie środkowym bardzo eienkim, bocznych delikatnych, pod ostrym kątem biegnących łukowato ku brzegowi. Znany jest tylko jeden lub dwa gatunki, charakterystyczne dla ogniwa kajprowe-go (górnego tryasu).

Anquetii Ludwik Piotr (* w Paryżu 1723 — ■J- 1806), historyk francuski. Mając łat siedrn-naście, wstąpił do kongregacyi św. Genowefy, gdzie ukończywszy studya i przywdziawszy suknię duchowną, wykładał teologię i literaturę; zamianowany następnie dyrektorem seminaryum w Rheims, przeszedł r. 1759 do opactwa la Roë w Ande-gawii w godności przeora, a wkrótce potem został dyrektorem należącego do tegoż zakonu kolegium w Senlis i napisał swoją „Historyę Ligi.“

R. 1766 porzucił wykłady i osiadł w Château Renard pod Montargis, gdzie otrzymał przeorstwo, a podczas rewolucyi zamienił to stanowisko na probostwo w la Villette pod Paryżem. Wtrącony za czasów teroryzmu do więzienia Saint-Lazare, rozpoczął tam pisać „Historyę powszechną“; wypuszczony na wolność po 9-m termido-ra, powołany został r. 1795 do Instytutu, do klasy nauk moralnych i politycznych. W kilka mie-sięcy później minister, Karol de la Croix, zamianował go urzędnikiem w archiwum ministeryum spraw zagranicznych, gdzie A. położył niemało zasług. W tym czasie napisał jednę z najcenniejszych swoich książek: „Przyczyny wojen i traktatów za Ludwika XIV, XV i XVI“ (Les Motifs des guerres et des traités de paix, sous

Louis XIV, Louis XV, et Louis XVI). Za cesarstwa utrzymał się na zajmowanem stanowisku, podobno nawet sam Napoleon zachęcił go do napisania „Historyi Francyi“. Ze wszystkich dzieł A-a jest to największa i najwięcej znana praca; autor liczył już lat 80. Dalsze dzieła A-a są stępujące: „Histoire civile et politique de Rheims“, 1756—1757, 3 tomy; 4 tom nie wyszedł. Współpracownikiem A-a w tej pracy był de la Salle. „Almanach de Rheims“, 1754. 3-o „Esprit delà Ligue ou Histoire politique des troubles de la Fronde pendant le XVI et le XVII siècle“, 1767, 3 tomy. 4-o „Vie du maréchal de Vil-lars, écrite par lui-même“ i „Journal de la Cour de 1724 à 1734“, 1787, 4 tomy; dzieło to wydane było powtórnie r. 1792. 5-o „Louis XIV, sa Cour et le Régent“, 1789, 4 t., z drugiem wydaniem w r. 1794. 6-o „Précis de l’Histoire universelle“, 1797, 9 vol. in 12.    7-o „Histoire

de France depuis les Gaules jusqu’à la fin de la monarchie“, 1805, 14 tomów; doczekała się h-eznych wydań i prowadzona była w dalszym ciągu przez de Norvins’a“ (Paryż, 1839) i de Mas-Latrie (Paryż, 1845). A. napisał oprócz tego, rodzaj biografii brata swojego, pod t. „Notice sur la vie de M. Anquetil-Duperron”. .Z powyżej zacytowanych prac żadna nie zasługuje na is-totae odznaczenie: są to kompilacye naprędce tworzone, bez ładu, krytyki i oryginalnych poglądów. Dzieła Daniela, Velly’ego, Mezeray’a i Mably’ego, których A. naśladował, posiadają o wiele większą wartość. (Ch. Grandjean w „Gr. Erc. Fr.“).

Anquetil-Duperroa Abraham Jacek(*1731 f 1805); oryentalista francuski. Przeznaczony do stanu duchownego, odbywał studya w Paryżu, w Auxerre i wreszcie w seminaryum Amersfoort pod Utrechtem. Studya te nie obudziły w A-u zamiłowania do obranego stanu, natomiast urobiły w nim grunt podatny do badań teozofii oryen-talnej, a nauka języków: hebrajskiego, arabskiego i perskiego, natchnęła jego żywą wyobraźnię zapałem do azyatyckiego świata. Gdy się poczuł dość uzdolnionym do samoistnej pracy, A. wrócił do Paryża; w Bibliotece królewskiej, gdzie prawie dnie całe spędzał, ściągnął na siebie uwagę księdza Sallier, który przedstawił go swoim kolegom i wyrobił mu, jako uczniowi języków wschodnich, skromną pensyę. W tym samym czasie, prosty wypadek zadecydował o przyszłem życiu młodzieńca i pchnął go na drogę sławy. Przyszedłszy w odwiedziny do synologa Leroux-Deshauterayes, A. spostrzegł u niego na stole cztery kartki, pokryte dziwnem pismem; była to częściowa kopia sprowadzonego z Indyj manuskryptu, którego facsimile rozesłano wszystkim uczonym Europy do odcyfrowania. A., przyjrzawszy się kartom, powziął nagłe postanowienie: Indye, które wydały ten manuskrypt, powinny dać i klucz do jego rozwiązania—a więc, nie zważając na łzy brata, zaciągnął się jako ochotnik do kompanii indyjskiej i dnia 2 listopada 1754 r., zaopatrzywszy się na drogę we 2 chustki, 2 koszule, jedDą parę pończoch, biblię i dzieła Montaigne’a, odpłynął na Wschód w towarzystwie bandy awanturników i wykolejonych ludzi. Wylądowawszy 10 sierpnia 1755 r. w Pondichéry, A. udał się na północ i dotarł do Szanderna-gor, ale niestety, znalazł w tem mieście samych tylko kupców i ani jednego „pandity“ (uczonego). Na domiar złego, rozchorował się właśnie w tym czasie, kiedy anglicy zajęli miasto. Przyszedłszy do zdrowia, A. puścił się natychmiast powrotną drogą do Pondiszery i przebył piechotą 1600 kilometrów, wśród krain pełnych węży, dzikich zwierząt, rozbójników i maruderów angielskich. W Pondiszery spotkał się młody bohater z bratem swoim, udającym się do Suratu, i wsiadł ż nim na okręt, ale wylądował w Mahé i dla zbadania kraju odbył dalszą drogę pieszo. Do Suratu przybył 28 kwietnia 1758; po tylu nareszcie trudach i niebezpieczeństwach stanął u ce* lu: dostał się do kraju parsów. Podczas Ctrzy-letniego pobytu w Suracie, A. zajął się przepisywaniem rękopismów badał miejscowe obyczaje i nagromadził mnóstwo materyałów. W chwili, gdy się wybierał do Benares, gdzie miał zamiar zabrać się do studyowania sanskrytu, wybuchła wojna i nie pozwoliła mu doprowadzić zamiaru do skutku. D. 15 marca 1761 r. A. odpłynął do Europy, a przybywszy do Londynu, udał się do Oksfordu,gdzie porównał swoje manuskrypta z manuskryptami biblioteki Bodlejańskiej, poczem wrócił do Paryża (14 marca 1762) ze 180 rękopi-smami w językach pehlvi, parskim, sanskryckim, i zendzkim, które złożył w Bibliotece królewskiej. Obrany r. 1763 członkiem Akademii Napisów, pracował przez lat 8 nad tłómaczeniem „Zend-Avesty”, które wyszło drukiem r. 1771, opatrzone rozprawą o Zoroastrze i opisem przygód samego autora. Publikacya ta wywołała gwałtowną polemikę. Anglia, zazrlrosną o dzieło, którego nie mogła nabyć nawet na wagę złota, zawyrokowała jednogłośnie, że A. był pospolitym fałszerzem; William Jones, późniejszy wielki znawca sanskrytu i przyszła ofiara fałszerzy pars-kich, będąc dopiero studentem w Oksfordzie, napisał po francusku, stylem Woltera, ognisty pam-flet przeciwko dziełu i samemu autorowi: „Albo Zoroaster, rzekł, był pozbawiony rozsądku, albo też nie napisał książki, którą mu pan przypisujesz; jeżeli był pozbawiony rozsądku, trzeba go było zostawić w tłumie i cieniu, jeżeli zaś me napisał tej książki, to było bezczelnością wydawać ją pod jego imieniem”. Pomimo to Kleu-ker przetłómaczył „Zend-Avestę” na język niemiecki według tekstu A-a. (Ryga, 1776, 3 tomy). W r. 1778 A., w odpowiedzi na teorye Monteskiusza, wydał dzieło p. t. „Législation orientale”, r. zaś 1786 napisał: „Les Recherches historiques et géographiques sur l’Inde”, oraz traktat p. t: „Dignité du commerce et de l’ètat de commerçant”. Podczas rewolucyi, A. zamknął się w ustroniu i dokonał tłómaczenia podług wersyi par-skiej „Księgi Upaniszad”, zawierającej traktaty filozoficzne rozmaitych wieków i szkół, i poczytywanej za dodatek do Wed p. t. „Oupnekhat, sive arcanum tegendum“, 1804, 2 vol. Przed samą śmiercią, jeszcze pełen siły duchowej, przeglądał znakomity oryentalista tłómaczenie „Podróży do Indyj Wschodnich“ (Voyage aux Indes Orientales), księdza Paulina de Saint-Barthelemy. A. zachował do ostatniej chwili stoiczną odwagę, nadludzką energię, gorączkową czynność i wspaniałą bezinteresowność młodych lat swoich. Oto zresztą, jak sam opisuje na wstępie tłómaczenia Upaniszad swoje życie: „Anquetil-Duperron bije pokłon mędrcom Indyj! Nie gardźcie, o mędrcowie, tem dziełem człowieka, który należy do waszej rodziny. Posłuchajcie, proszę was, opowiadania o życiu mojem. Pożywienie moje składa się z chleba, trochę mleka, sera i wody studziennej i kosztuje mnie dziennie cztery soldy gallijskie, co się równa jednej dwunastej angielskiej rupii; w zimie nie używam ognia, a materace i prześcieradła są mi nieznane... Nie mam żadnych dochodów, ani pensyi, ani urzędu; jak na mój wiek i wykonane prace, jestem dosyć silny i żyję z owoców moich prac literackich. Niemam żony i dzieci, ani sług; jestem sam jeden i wolny od wszelkich dóbr i węzłów tego świata, samotny i swobodny — przecież miłuję wszystkich ludzi, zwłaszcza ludzi dobrych. W tym stanie opieram się zmysłom i przezwyciężam wszystkie pokusy świata, a przynajmniej gardzę niemi z całego serca i dążę z całych sił moich ku Stwórcy najwyższemu i doskonałemu i oczekuję spokojnie rozłączenia duszy z ciałem, co zapewne niebawem nastąpi”. A. odrzucił pensyę 3000 franków, któią mu ofiarował Ludwik XVI; również nie przyjął 6000 franków, które mu chciało wypłacać Towarzystwo Oświecenia publicznego. Czy przez oryginalność, czy z konieczności, znakomity uczony chodził w tak ubogiej odzieży, iż go nieraz brano na ulicach za żebraka i ofiarowywano mu jałmużnę, A. jako człowiek, ’a niemniej jako ucz-ony, był godnym podziwu. (Sylvain Levi: w „Gr. Enc.Fran“).

Anrath, miasteczko w pruskiej prowincyi nad-reńskiej, w rejencyi diisseldorfskiej, okręgu kre-feldzkim, słynne fabryki aksamitu, hodowla drzew morwowych i jedwabników; 4,174 m-ców.

Ansaldc Andrzej, malarz włoski (* 1584 w Voltri—f 1638 w Genui), kształcił się pod kierunkiem Horacego Cambiaso, później został wielbicielem i naśladowcą Pawła Veronese. Obdarzony nadzwyczajną łatwością w malowaniu, był też nader płodnym artystą. Soprani w „Vite dei pittori Genovesi” (Genua 1674) wylicza wszystkie ważniejsze dzieła jego. Najwięcej z nich posiada Genua, głównie zaś kościoł Annunciata, pałac Spinola, oraz akademia miejscowa. W Hiszpanii, w pałacu Brignole-Sersale, znajduje się jego pęzla „Historya Samsona.” Kościoł w Voltri posiada tegoż artysty obraz ołtarzowy, przedstawiający cesarza Teodozyusza, przyjmującego komunię z rąk św. Ambrożego.    & s*

Ansary (f 1039 r.), nie największy, lecz naj potężniejszy swojego czasu poeta perski, który stojąc za panowania Mahmuda na czele 400 poe-

tów, uświetniających dwór tego monarchy, otrzy- „zbiegowi” (mohadżerun) dał za towarzysza po-mał nad nimi rodzaj zwierzchnictwa, z tytułem mocnika” (ansar). Najznakomitsi wodzowie wyszli „króla poetów.” Zanim jakikolwiek poemat do- z tego bractwa („Encykl. kościelna”), szedł rąk królewskich, musiał uledz skrupulatnej Ansaryjskie gÓJ?y (An sari eh). Taką nazw«,; ocenie Ansarego i dopiero z przychylną opinią od zamieszkującej ją ludności nadają północnej mógł iść do tronu. Wnosząc z pochwał pierw- części pogórza syryjskiego, rozciągającej się od szorzędnych pisarzów tej epoki, oddawanych „kró- poprzecznej doliny rz. Orontu (Nahr-el-Assi) odgra-lówi poetów”, musimy przyznać, źe owo bezprzy- niczającej ją od gór Akma (starożyt. Amanus), kładne w dziejach literatury zwierzchnictwo mia- uważanych za jedną całość z Antytaurem na lo w Ansarym godnego przedstawiciela. Dywan półn., do rz. Nahr-ebkebir (wielka rzeka) na A-go zawiera 30,000 dwuwierszów wszelkiego ro- płd., czyli do miejsoa, gdzie się pasmo rozszeze-dzaju uprawianej wówczas poezyi. Dobroczyńcy pia na dwa równoległe łańcuchy: Liban i Anty-swemu, Mahmudowi, wywdzięczył się poeta Ka- liban. Najwyższy szczyt Dżebel-Akra (łysa góra), sydą o 360 wierszach, w której sławi zwycięstwa wznosi się w pobliżu uścia Orontu na 1769 m.,

tego monarchy.

Ansaryjczycy (u siebie Nos air i, co według Benana równoznaczne z Nazarii, nazarejczycy, t. j. mali chrześcianie), wraz z Druzami, Maro-nitami, Melcbitami tworzą gromadę górali syryjskich, zamieszkujących nadmorskie pogórze, znane pod ogólną nazwą Libanu. A., z których ogólną liczbę podają rozmaicie od 120 do 180,000 zajmują północną część onego do Antyochii i jez. Ak-Deniz. Pomimo, źe przyswoili język arabski i uchodzą na muzułmanów, trzymają się odrębnie od otaczającej ich ludności, a nawet zamieszkujący rozścielającą się u stóp gór równinę i trudniący się rolnictwem, nie łączą się w związki małżeńskie z sąsiadami. Tern bardziej pędząca żywot pasterski ludność górska trzyma się odpornie, a często napotykany jasnowłosy zarost oraz błękitne oczy świadczą o jej odrębnem pochodzeniu. Religia ich przedstawia mieszaninę pojęć chrześciańskich z pozostałością po staro-żytnosyryjskich przodkach, t. j, czcią ciał niebieskich, czyli sabeizmem, przypominającą zasady jednej z najdawniejszych sekt chrześciańskich — manicheizmu (ob. niżej). W przeciwieństwie z mieszkańcami południowej części pogórza libańskiego, zwłaszcza z Druzami, mają w wielkiej pogardzie płeć niewieścią, która, jako istoty nieczyste, wyłączaną bywa od religijnych obrzędów, zasadzających się na składaniu ofiar słońcu i księżycowi, jako „królowym-matkom roju gwiazd niebieskich.” A- Sz-

Ansaryowie. Tak się nazywali pierwsi stronnicy Mahometa, mieszkańcy miasta Jathreb, które on później przezwał Medina tanabi, t. j. miastem proroka. W pierwszych leciech jego apostolstwa, kiedy miał jeszcze mało zwolenników -a wielu nieprzyjaciół, naprzód 12₅ a w rok potem 73 jathrebczyków i dwie kobiety przyjęło jego naukę i zobowiązało się pod przysięgą bronić go i zasłaniać przed nieprzyjaciółmi — stąd ich nazwa Ansar=pomocnik. Ale gdy pobyt Mahometa w Mekce stawał się coraz niebezpiecz-rozkazał on 40 uczniom swoim schro-

A. Sz.

j. a. s. pozwalając z wierzchołka swego ogarnąć jednocześnie wzrokiem na 200 kim. odległe, śniegiem pokryte szczyty Bulgardagu w Cylicyi i przylądki: Grecki i św. Andrzeja na wybrzeżu Cypru. Jest to starożytny Casius, uświęcony przez Fenicyan i Greków, którzy pomnożyli nim liczbę swych Olimpów, jako siedzibą Zeusa. Dalej ku południu góry składu przeważnie kredowego, z przerzynającemu je gdzie niegdzie żyłami dyorytu, znacznie się zniżają o grzbiecie z lekka falistym, lecz z powodu swych stoków, wyżłobionych w głębokie parowy, tworzą trudno przystępne debry, aż do miejsca, gdzie toruje sobie przez nie drogę Nahr-el-Kebir, ułatwiając łączność wybrzeża z wnętrzem kraju. To też przez tę poprzeczną dolinę, stanowiącą płd. granice gór Ans, prowadzi gościniec handlowy od Trypolu do Alepo.

niejszym,

nić się do Jathrebu; ci zostali nazwani Mohadźe-runami, to jest zbiegami. Byli oni bardzo dobrze przyjęci przez Ansaryów, a jeszcze lepiej sam Mahomet, który także musiał ratować się ucieczką do Jathrebu (15 lipca 622 r.), gdzie, dla utrwalenia tej przyjaźni, zaprowadził związek braterski pomiędzy jednymi i drugimi i każdemu

Ansbach, księstwo, w najdawniejszych czasach część Rangau, głównie przez słowian zaludnione, należało do Frankonii. Otrzymał je w lenno burgraf norymberski, Fryderyk V, r. 1362 i p© dzielił 1398 r. pomiędzy synów na kraj górny (Ansbach) i niższy (Kulmbach, później Bayreuth). Podział ten ustał w 1464 r. Elektor Albrecht Achilles Brandenburski przeznaczył księstwo frankońskie (jak nazywano A. i Bayreuth) drugiemu swemu synowi, Fryderykowi, który to stał się w taki sposób założycielem linii frankońskiej margrabiów brandeburskick, a linia ta podzieliła się później na linię A. i drugą Bayreuth. Ta ostatnia wygasła r. 1763 i księstwa oba połączyły się znowu pod jeduym tylko regentem. Ostatnim margrabią w A.-Bayreuth był książę Chry-styan Fryderyk Karol Aleksander, mąż znanej autorki, lady Crawen, który 1791 r. dobrowolnie odstąpił oba księstwa królowi pruskiemu. Podówczas obejmowało księstwo A. 65 mil □ i liczyło 300,000 mieszkańców. Fryderyk Wilhelm III w 1806 r. musiał odstąpić księstwo A. Fran-cyi, a w pokoju tylżyckim również i Bayreuth, które to oba księstwa 1808 r. wcielono do Ba-waryi. (Jacobi: „Urgeschichte der Stadt und des ehemal. Furstent. A., Ansbach 1868; Lang: „Neuere G. des Fürstent. Bayreuth”, 3 t., Goet-

tingen und Nürnberg 1798).

Ansbach, v. Anspach, dawne Onolzbach, łac. On old in um, stolica niegdyś udzielnego księstwa A., a dziś bawarskiej prowincyi środkowej Frankonii (Mittelfranken) przy ujściu Onolzba

A I’-ska

chu do frankońskiego Rezatu i na skrzyżowaniu j malarz włoski (* 1491 w Lucca—1554 w Par-się dróg żelaznych Norymberga-Sztutgard oraz ! mie). Pracował w Siennie pud kierunkiem Sod-Würzburg-Monachium; 13,826 m-ców. Miasto le- domy. W r. 1522, wraz z innymi wybitnymi ar-ży na kajprowem piętrze, w okolicy mało uro- j tystami, jak Corregio, Parmigiano i Al. Araldi, dzajnej; jest siedliskiem najwyższych władz pro- j wezwany był do ozdobienia katedry parmeńskiej; wincyi i konsystorza protestanckiego; posiada To- jego pęzla są tam mianowicie malowidła ścienne warzystwo historyczne frankońskie, kościoł kato- j i kopuła w kaplicy, Montinich (1548), oraz dwa lieki, dwa protestanckie, z tych w kościele św. f obrazy ołtarzowe: „Św. Agnieszka” ( 1526) i „Mat-Jana groby margrabio vv na A., teatr, gimnazyum, ! ka Boska z dzieciątkiem.” Do najlepszych utwo-

cza

we

ero-

na

Przez zadziwiające postępy uwagę przełożonych, którzy pozwolili mu oblec się w habit zakonny. Słysząc wiele o gorliwości

szkołę realną, szpital etc. Przemysł i handel bardzo ożywione: tabryki cygar i papierosów, wyrobów z kości, haftowanie złotem i srebrem, browary (w r. 1886 wyprodukowały 60,000 hektol. piwa, z czego 27,542 hekt. na wywóz), wyrób słynnych eegieł, jarmarki na bydło i konie etc. W da svny m zamku margrabiów na A-u, odbudowany a po pożarze 1713 r. w stylu renesansu włoskiego, mieści się biblioteka i galerya obrazów. Piękny ogród zamkowy, pomnk poetów Uza i Platena, którzy tu się urodzili (1720, resp. 17v5 rj. A. zawdzię-swój początek klasztorowi benedyktynów, który w r. 750 zbudowany został przez św. Gum-berta, pochodzącego z rodu książąt frankońskich i który w 1057 r. preemieniono na klasztor kanoników regularnych, sekularyzowany następnie w 1560 r. W r. 1331 należy A. do burgrafów norymberskich, od r. 1486 do 1792 jest rezyden-cyą margrabiów nu A-u, poczem na krótki czas podlega Prusom, a od r. 1806 Bawaryi. Aml- s-Anse, miasto główne kantonu tegoż imienia francuskim departamencie Rodanu, w okręgu Yillefranche, nad Saoną, i przy uściu do niej rz. Azergue, stacya drogi żelaznej Paryź-Lugdun; 3,000 m-ców, trudniących się uprawą wina i łomem kamieni. Dolina, w której leży A., zalicza się do piękniejszych we Francyi, tak co do klimatu, jak i co do położenia. Starorzymska A n s a v. Asa Paulini, była w X stuleciu siedzibą królów burgundzkich, a następnie wielokrotnie miejscem synodów kościelnych w latach 1025, 1075, 1107 i 1298 r.    And- s‘

Anselin Jan Ludwik, rytownik francuski (* 1754. w Paryża—*j* 1823 tamże), uczeń A. de Saint-Aubin’a. Z początku A. rytował sceny tyczne podług Borela, Saint-Quentina, Netschera, Restouta i Mocheta; następnie przerzucił się pole portretowe, które więcej odpowiadało jego zdolnościom. Wszystkie prace A-na odznaczają się wybornym rysunkiem i nadzwyczajną starannością w wykonaniu. Najgłośniejszem dziełem A-na jest aquaforta podług obrazu Carle Yanloo, przedstawiającego panią Pompadour en berge-re („La Belle jardinière”). Praca ta odznacza się nadzwyczajną czystością tonów, a egzemplarze jej avant la lettre, są nader poszukiwane. Z portretów A-na odznaczają się: Boileau, J.-B. Rousseau, Lally-Tolendal, Ludwik XVIII, Hue de Miromesnil, zwłaszcza ten ostatni. A. ilustrował także dzieła, a mianowicie: poety J .-B. Rousseau, Bertin’a, Delille’a i innych. (G. Pawłowski w „La Grande Encyclopédie”).

Anselmi Michel Angelo, zwany także Michel Angelo da Lucca, albo da Siena, rów A-go należy, między innemi, „Matka Boska w chwale”, znajdujący się obecnie w Luwrze paryskim (Nr. 36 Kat. Villot’a); wprawdzie znać na nim naśladownictwo Corregia, którego wpływowi A. w znacznej mierze ulegał, ale naśladownictwo to nader jest zręcznem.

Ansgaryusz, Anskar, Anszaryusz, apostoł duńczyków i szwedów (* 801—j* 865 r. w Pi-kardyi). Straciwszy w 5-ym roku życia swojego matkę, oddanym został na naukę i wychowanie do klasztoru w Corbie, w rodzinnej Pikardyi.

w nauce zwrócił

ff

II

fi

Fig. 164. Św. Ansgarius*.

jego w wierze, cesarz Ludwik Pobożny zawezwał go z innymi braćmi do Niemiec, gdzie ich w nowo założonym przez siebie klasztorze Nowej Kor-wei, nad Wezerą, osadził. Bawiący naonczas przy dworze cesarskim król duński, Harald, ochrzcił się w kościele św. Albana w Moguncyi (826 r.)r zamierzając nawrócić duńczyków, którym już głosił ewangelię Ebo, biskup reimski. Nasiona atoli, rzucone przez Ebona, wydały obfity plon pod okiem A-a. W Rüstringen, przy ujściu Wezery, założył A. szkołę. Dla braku uczniów, wykupywał

J. F. G.

ł W

w Liège), „öw. Paweł w Atenach” (w kościele Saint-Etienne-du-Mont w Paryżu), „Ukrzyżowanie” (w koś. Saint-Germain-en-Laye, tamże) i inne. Wszystkie obrazy A-a trzymane są w stylu ówczesnym, akademickim.    s- s-

Anslo Rei ni er (Reyer) (* 1622, a może 1626 w Amsterdamie—-f- 1669 we Włoszech), poeta holenderski, jeden z wybitniejszych przedstawicieli szkoły Yondela, w młodym jeszcze wieku, rpodobnieź jak mistrz jego, nawrócił się do katolicyzmu i wkrótce potem (1649) przeniósł się do Włoch i został księdzem. Umarł w Perugii jako sekretarz kardynała Cazoniego. Z poezyj jego, ogłoszonych drukiem dopiero w r. 1713, ważniejsze są: młodzieńczy dramat „Krwawe gody paryskie”, osnuty na tle rze^i św. Bartłomieja, „Ukoronowany Amsterdam”, „Pożegnanie Amsterdamu” i „Zaraza w Neapolu”, przez niektórych uważana za najlepsze jego dzieło, cho-

von

rza

pacholęta z niewoli pogańskiej i następnie, ochrzciwszy je, kształcił w naukach teologicznych. Z wychowańców tych mieli być przyszli kapłani i misyonarze. Z powodu jednak wojny domowej, nawracanie Danii powolnym postępowało krokiem. Wtedy cesarz polecił mu opuścić Rüstringen i udać się do Szwecyi, gdzie też A. siła pogan kościołowi pozyskał. W nagrodę otrzymał święcenie na biskupa bremeńskiego, następnie na arcybiskupa ham burskiego, zaszczycony przez papieża tytułem legata apostolskiego na północy. Tymczasem Harald, powróciwszy do pogaństwa, prześladował chrześcian, ogniem i mieczem niepokojąc ziemie cesarskie. Nareszcie obiegł Hamburg, główne siedlisko A-a, który ratował się ucieczką. Papież Sergiusz II, chcąc wynagrodzić zrządzone przez pogan straty, przyłączyć polecił katedrę bremeńską do archidecezyi hamburskiej. Rychło A. silną w rozkrzewieniu ewangelii rozpoczął działalność, której owocem było wybudowanie kościoła w Szlezwigu. Następnie po raz wtóry opowiadał ewangelię w Szwecyi. Wznosił świątynie. Wiarołomni atoli duńczykowie zburzyli kośćioł w Szlezwigu. Niestrudzony biskup nie przestawał kołatać do serc panów frankońskich i niebawem, zasilony licznemi ofiarami, podniósł z gruzów zburzony przybytek Pański. Źródła: Rimberti, „Vita Anskarii”, (Pertz, Monu-menta Germ. hist. II),—Adam Bremeński: „Hist, eccl. brem.” (wyd. Lappenberga w Pertza Mon. Germ. his. IX) i Dahlmann: „Geschichte v. Dänemark” (Hamburg 1840, I),

Ansiaux Jan Józef Eleonor, malarz belgijski (* 1764 w Liège—-J- 1840 w Paryżu). Uczeń

F. A. Vnianta, A. oddał się pierwiastko wo malarstwu historycznemu, zwłaszcza z epoki starożytnej. Wsławił się obrazem, wystawionym w salonie paryskim 1810 r.: „Angelika i Medor, wypisujący swoje imiona na pniu drzewnym.” Następnie podczas Restauracyi, idąc za popędem czasu, A. przerzucił się ostatecznie na pole religijnego malarstwa. Z tej drugiej fazy jego działalności artystycznej pochodzą: „Zmartwychwstanie”. ..Nawrócenie się św. Pawła” (w katedrze ciąż inni zarzucają jej przesadne miejscami wyjaskrawienie kolorytu grozy. A. we Włoszech cieszył się względami Inocentego X i Krystyny, b. królowej szwedzkiej.

Anson Jerzy, sławny admirał angielski (* 1697, f 1762). Pochodził z ubogiej szlacheckiej rodziny. W roku 1712 wstąpił do marynarki i służył na okręcie wojennym „Rubis”, pod dowództwem Piotra Chamberlain’a, brał następnie udział w wojnach przeciw Hiszpanii w Ameryce w latach 1717 i 1718 i tu dosłużył s:ę stopnia kapitana 1-ej klasy. Już w r. 1740 był miano wany, jako kontr-admirał, dowódzcą eskadry, złożonej z 5 okrętów wojennych i dwóch przewozowych; miał polecone zniszczyć miasto Payta w Pe-ruwii i spustoszyć kolonię hiszpańską w Makao. Wyprawa ta trwała z górą trzy lata i z pięciu statków po roku pozostał tylko „Centurion”, okręt o 54 działach i 138 ludziach, między którymi byli, jako oficerowie, późniejsi admirałowie: Byron, Keppel, Parker i t. d., reszta bowiem załogi wyginęła od skorbutu i kul hiszpańskich. Przez ten czas zniszczył on miasto Paytę, zabrał hisz-panom jedenaście statków, które dla braku osady musiał spalić, i zawarł korzystny traktat z Chinami dla handlu angielskiego. Powracając do Europy, zdobył statek hiszpański „Acapulco” obciążony łupami; opłynąwszy świat cały, w czerwcu przybył do Porthmouth. Został za to mianowany w r. 1745 vice-admirałem i parem Anglii, w roku zaś następnym pierwszym komisarzem admiralicyi. W 1747, dowodząc eskadrą, zniszczył 3 maja na wysokości przylądka Finis-terre flotę francuską i zabrał jej dowódzcę, admirała markiza Jonquière, do niewoli; za to został mianowany admirałem i pierwszym lordem admiralicyi. W roku 1756, po skazaniu na śmierć admirała Byng, podał się do dymisyi i usunął się z widowni publicznej. Podróż jego na około świata opisał inżynier Robinson pod pseudonimem Waltera. Dokładny i obszerny żywot jego napisał kapitan marynarki John Barrow p. t. „Life of George Lord A.”, Lond 1839. A- M- J<

Anstett Jan Protazy (* 1766—-j* 14 maja 1835), pochodził ze Strasburga, 1789 r. udał się do Petersburga i wstąpił do marynarki ruskiej; pod rozkazami vice-admirała ks. Nassau-Siegen brał -udział w wojnie ze Szwecyą, odznaczył się w kampanii 1790 r. i nagrodzony został stopniem oficerskim. Po zawarciu pokoju werel-skiego wstąpił do ministeryum spraw zagr.; 1801 r. wysłany był w charakterze radcy legacyjnego do Wiednia, gdzie następnie, jako „chargé d’affaires” przy ambasadzie ruskiej, pozostawał do 1811 r. Przy regulowaniu granicy galicyjskiej w duchu traktatu z d. 14 Października 1809 r. funkcjonował w charakterze komisarza ze strony ruskiej. Podczas kampanii 1812 r. zajmował przy boku głównodowodzącego Kutuzowa stanowisko dyrektora kancelaryi dyplomatycznej i ułożył 7 kwietnia 1813 r. w Kaliszu, z generałem pruskim Lottum, artykuły przedwstępue do jrzymie-prusko-ruskiego przeciw Napoleonowi. Rów-

Dr. Ł

nież w Reiohenbachu zawarł 16 kwietnia 1813 r. z lordem Catbcart’em i Charles’em Stewart’em umowę, zapewniającą Rosyi nowe subsydya angielskie. Trzymając się kwatery cesarskiej, towarzyszył A. sprzymierzonym monarchom do Paryża, używany przeważnie do spraw natury technicznej; 1814 roku brał udział w naradach kongresu wiedeńskiego, 1815 r., po powtórnej porażce Napoleona, w pracach komisyi, która pod przewodnictwem Wellingtona stanowiła warunki okupacyi sprzymierzeńczej we Francyi. Od 1818 r. był posłem pełnomocnym Rosyi przy Rzeszy niem., rezydując od 1825 r. w Sztutgardzie, 1829 w Cassel, wreszcie we Frankfurcie nad Menem, gdzi6 zmarł

Anstey Krzysztof (* 1724—f 1806), poeta angielski, głośny w swoim czasie jako autor satyrycznego poematu „Nowy przewodnik w Bath”

(1766), który miał kilka wydań. Oprócz tego A. napisał kilka innych utworów satyrycznych.

Skłonność do satyry okazał jeszcze w Cambridge, gdzio studyował teologię. Wydalony z uniwersytetu za wyśmiewanie w wierszach profesorów,

A. służył czas jakiś w wojsku, później posłował w parlamencie.

Ansy wary owie, ob. Angrywaryowie

Anszlag, ob. Kosztorys.

Antaba (z niem. Hand heb en), oznacza przyrząd, ułatwiający podnoszenie danego przedmiotu.

Jest to półokrągły lub półeliptyczny pręt z żelaza, bronzu, lub innego metalu, którego końce swobodnie obchwytuje okucie, do przytwierdzenia A-y odpowiednie, pozwalające jej na ruch pół lub ćwierć-obrotowy. Przy rozpowszechnionem dawniej użyciu skrzyń żelaznych lub silnie okutych do przechowywania cennych rzeczy, A-y, z boku skrzyni umieszczane, zastępowały tak zwane dziś „ucha” lub „rączki”, a stanowiąc jednocześnie ozdobę skrzyń, mniej lub więcej misternie wykończane były. Stosowano również A-y do trumien, także do drzwi, bram i sieni, często w połączeniu z młotkiem nocnym; ozdobne, wyrabiane z bronzu, pozłacane i posrebrzane, służyły jako rączki do szufladek, kasetek, szafek i t. p. sprzętów. Pospolite i obecnie w użyciu A-y służą więcej jako ozdoby, bez wybitnego zastosowania praktycznego.    E-D-

Antagonizm w lecznictwie (grec, antagomzo-wa;=przeciwwalczyć) wyraża urządzenie w organizmie, z pomocą którego czynność jednego organu uchyla funkcyę drugiego, dla utrzymania równowagi lub wywołania przeciwnego objawu życiowego; imieniem tern oznaczamy także samą czynność przeciwniczą. Urządzenie antagonistycz* ne widzimy przedewszystkiem w układzie mięśniowym (przez Galena już zaznaczone), w którym mięśnie zginające (flexores) przeciwdziałają mięśniom prostującym (extensores), mięśnie kso-bne—odsiebnym, zdziergacze—mięśniom zwalniającym, np. w czynności pęcherza moczowego, kiszki stolcowej, gdzie jedne mięśnie zwężają i zamykają ujście przewodu, inne zwalniaj*], je i otwierają i t. p. Ponieważ mięśnie działają pod kierunkiem nerwów, zatem odpowiednio do mięśni znamy także i nerwy przeciwnicze. Oprócz nerwów, pośredniczących w ruchach dopiero co wymienionych, widzimy takież nerwy przeciwnicze, kierujące ruchem serca (skurcz i rozkurcz), przyspieszające ruchy jego (nerw sympatyczny) i zwalniające (nerw błędny); podobnież w naczyniach krwistych jedne gałązki nerwowe zwężają światło naczyń (constrictores), drugie rozszerzają (dilata,tor es). Nerwy te, biorące początek swój w mózgu, mają tam ogniska centralne, na które wpływając, sprowadzamy także zjawiska antagoni-styczne; jakoż np. przy porażeniu ruchów serca, wywołanem przez zatrucie żaby muskaryną, wywołują się na nowo ruchy sercowe pod wpływem drugiego środka: atropiny. Na zasadzie prawidła antagonistycznego, a raczej naruszenia jego, powstają pewne zboczenia od prawidłowości, np. zé-zowatość oka, będąca następstwem chorobowego skurczenia jednego mięśnia ocznego, którego (skurczenia) przeciwniczy mięsień pokonać nie zdoła, skąd pochodzi zwrócenie gałki ocznej w stronę mięśnia skurczonego; to samo wydarzy się przy prawidłowej czynności jednego, a porażeniu chorobowem drugiego mięśnia; podobnież zatrzymuje się mocz w pęcherzu przy porażeniu mięśnia, wypędzającego mocz z pęcherza. Tym sposobem powstaje wada t. zw. końskiej stopy, krzywogłówki, nerwowego skurczenia ręki, nogi, przy dłuższej bezczynności i t. p. Błędnie nazywają niektórzy antagonizmem także postępowanie lecznicze, w którem zalecają się środki np. na-skórne, celem uchylenia lub złagodzenia choroby płuc albo nerek, środki czyszczące w cierpieniach mózgu i t. p.; skutki takiej metody terapeutycznej nie polegają wcale na zasadzie antagonistycz-nej, tylko odciągającej, czyli rewulsyjnej (ob. Rewulsya, Derywacya).

Antakia, obecna nazwa Antyochii, najważniejszego z szesnastu noszących to miano starożytnych grodów, które swe powstanie albo przebudowanie potężnemu rodowi Seleucydów zawdzięczały. A. dzisiejsza zajmuje zaledwo drobną cząstkę dawnej, założonej przez Seleuka Nikatora nad rz. Orontem, gdzie ta gwałtownym na zach. zwrotem drogę sobie przez krawędź syryjskiego pogórza ku morzu toruje. Jakkolwiek dzięki temu położeniu i szczęśliwym warunkom fizycznym^ jak np. żyzności okolicy, A. posiada 22,000 z górą m-ców, można ją uważać za grobowiec stolicy dawnego wschodu, liczącej niegdyś na krocie swą ludność i zajmującej trzecie po Rzymie i Aleksan-dryi miejsce. Przyczyną tego są nietylko dziejowe (ob. Antyochia) lecz i naturalne klęski, jak gwałtowne trzęsienia ziemi, z których za świeżej pamięci z 1822 i 1870 r., połowę domów w gruzy zamieniły. Portem A-i dla mniejszych wpra-dzie dotąd statków przystępnym, jest położona w uścia Orontu wieś Sue di ce, który pogłębić i za pomocą kolei żelaznej z przyległemi miastu plantacyami połączyć zamierzają przedsiębiorcy europejscy. Będzie to miało wpływ wielki na pod-niesienie się miasta, zwłaszcza jeżeli dojrzeje in-

te”, tom III.

R M.

szawa

ny zamiar połączenia A-ii z porzeczem Eufratu. Z zabytków dawnej świetności, zaledwo gruzy pozostały, gdy nawet szczątki murów miejskich, w czasie wojen krzyżowych wzniesionych, na wybudowanie kazarm wojskowych użyte zostały. Miejsce, gdzie stały sławne świątynie Appolina i Dyany, które A-ii nazwę Ant. ad Daphnen zjednały, zajmuje obecnie wieś Be it-el-Ma, o sześć km. od miasta odległa. Religijne wszakże wspomnienia, jak np. przewodniczenie przez lat siedm gminie chrześciańskiej, która tu naj-pierwiej swą nazwę przyjęła, przez św. Piotra, miejsce urodzenia św. Jana Złotoustego, pokutne czyny Symeona Słupnika, żyją w podaniu ludowem. Wzgórze, gdzie się wznosił słup o^txt-niego, dotąd u arabów Dżebel-Seman (góra Sym.), a osada Ka lat-Sema n (zamek Sym.) noszą nazwiska. Obecnie A. jest siedzibą jednego z czterech patryarchów wschodniego kościoła, a prócz tego przebywają tu wysocy dostojnicy kościoła katolickiego i ormiańskiego. A Sz-Antalcydas (Antalkidas), znany ze swej chytrości i intryganckiej przebiegłości spartanin, którego zabiegi położyły koniec tak zwanej „wojnie korynckiej” w Grecyi (394—387). Spartanie, widząc, że walka ze sprzymierzonemi państwami greckiemi idzie im coraz gorzej, i że wódz ateński, Konon, dzięki materyaluemu poparciu ze strony persów, pracuje coraz skuteczniej nad podniesieniem Aten, już w 393 r. wysłali A-a do przebywającego w Sardach satrapy Tyrybaza, ażeby za jego pośrednictwem nakłonić Artakserksesa lł (Memnona), do odjęcia swojej pomocy ateńczy-kom. Udali się tam i posłowie strony przeciwnej, z Kononem na czele. Chociaż sam Tyrybaz sprzyjał spartanom, to jednak król z początku odrzucał propozycye A-a. Dopiero kiedy ateńczycy rozdrażnili go przez popieranie króla cypryjskiego Ewagorasa, wtenczas Artakserkses uległ namowom. Tym sposobem na dworze władcy perskiego w Suzach, w obecności posłów innych państw greckich, którzy protestowali nadaremnie, został w 387 r. zawarty tak zwany „pokój Antalcyda-sa,” którego warunki były następujące: wszystkie miasta greckie w Azy i Mniejszej, oraz wyspy Klazomeny i Cypr, przechodzą pod panowanie persów; inne miasta heleńskie, tak wielkie jak i małe, mają być niezależnemi; tylko Lemnos, Imbros i ttkyros winny po dawnemu należeć do ateńczyków; gdyby jakiekolwiek państwo nie chciało przyjąć warunków tego pokoju, to król perski, wraz z pozostałymi grekami (t. j. naturalnie ze spartanami) wyda mu wojnę na lądzie i na morzu. To „uznał za słuszne król Artakserkses,” jak brzmią pierwsze wyrazy traktatu. Przywrócenie hegemonii spartańskiej w Grecyi kosztem greków azyatyckich, wydanych na pastwę barbarzyńcom, i uprawnienie interwencyi perskiej w sprawach greckich nie zapewniło szczęścia A-wi; później wzgardził nim sam król perski, a twórca pokoju, wskutek zgryzot wewnętrznych, zamorzył się głodem. Zob. E. Curtius: „Griech. Geschich-

M. Ro.

Antałek, beczułka, zwykle dębówa, o czterech żelaznych obręczach, służąca za jednostkę sprzedażną, a zarazem za naczynie przewozowe do piwa. Dawniej antałek, nazywany także achtlem (ob.) lub ósemką, zawierał w sobie ósmą część angielskiego oksefta, czyli 772 — 8 polskich garncy. Od r. 1880, t. j. od czasu zaprowadzenia w naszym handlu piwnym miary ruskiej, pod nazwą „antałek” rozumiemy beczułkę dwuwia-drową, zwaną także dwuwiadrówką.

Antałkiewicz Andrzej, ksiądz, był więcej amatorem, niż artystą; jako proboszcz w parafii Rabka (w Galieyi), malował w r. 1802 wnętrze tego kościoła al-fresco, oprócz tego ozdobił freskami kościoł w Skomelni Białej, w parafii Rabka, gdzie nade drzwiami w zakrystyi zachował się dotąd wizerunek tego księdza malarza (ob. „Słownik malarzy polskich”).    T M-

Antańaklazys, czyli Dylogia, jest to figura retoryczna, mająca na celu obudzenie uwagi przez powtórzenie tego samego wyrazu w, odmiennym sensie, lub też wyrazu jedynie o podonnem brzmieniu, lecz ze znaczeniem wcale innem, np. „Taka łaska, to wcale nie łaska.” Nie należy brać jej za jedno z Amfibolią, czyli dwuznacznością lub niejasnością wyrażenia, ani też z allegoryą. (Ob. te wyrazy).

Antara, syn beduina Ben Muawii i abisyń-skiej niewolnicy Sebiby, był poetą arabskim w VI

w. po Chr. Dzięki pochodzeniu swemu i ciemnej cerze, która mu zjednała nazwę „kruka arabów”, był lekceważony przez ojca, a nawet bity niemiłosiernie. Odwagą wojenną wywalczył sobie wolność. Spędziwszy życie całe na wojaczce, miłostkach i tworzeniu pieśni, A uchodził zawsze i jest do dziś dnia typem rycerza arabskiego, który niejednokrotnie służył autorom romansów za bohatera. Był to jeden z najdzielniejszych zapaśników tak zwanej 40-letniej wojny, prowadzonej przez wrogie pokolenia. Hojność, waleczność i poe-zya zrobiły go głową pokolenia i wywalczyły mu przydomki: „El Tewares” (bohater), „Abul Tewa-res” (ojciec bohaterów) i „Falaha” (z wargą rozciętą). Data urodzenia i śmierci A. nie wiadoma. Hammer-Purgsthal twierdzi, że umarł przed samem wystąpieniem Mahometa. Dywan A. składał się z 27 pieśni, wraz z Muallaką (ob.), która przedstawia dwulicową politykę kochanki Abli, opis sposobu życia i cnót poety, piękny obraz rumaka i wyrażenie obawy: czy poeta będzie miał dość czasu przed śmiercią, żeby dokonać zemsty na wrogach. Ton Muallaki, przepełnionej walką miłości i heroizmu, jest dumny, groźny, a niekiedy i satyryczny. Tłómaczył ją w całości na język niemiecki Wolff (Muallakat Rotweil 1857), w epizodach na język polski J. A. Święcicki: „O poetach i poezyi arabskiej przed Mahometem”, War-1878. Gruntowne studyum o poecie, wraz z przedrukiem tekstu z Kitab-el-Agani, dał H. Thor-becke: „Antarah ein vorislamischer Dichter” Leipzig, 1867.    JAS>

Ańtares, gwiazda pierwszej wielkości, a Niedźwiadka, u arabów zwana też Kelb-el-akrab,

42

EncTklppedT* I’owixcohn» ilmtr.T. ITI.

artrytyczne środki (grec, anti — przeciw s — dna), używane przeciw chorobie ar-

t. j. serce niedźwiadka. Współrzędne jej są: wzniesienie proste = 244° 33', zboczenie południowe — 26° 1'. Jest to gwiazda barwy czerwonej, blaskiem zbliżona do planety Marsa, zkąd też pochodzi jej nazwa (Ares, Mars). Z widma należy do gwiazd trzeciego typu (ob. G w i a z d y), a Sec-chi sądzi, że niektóre ciemne jej smugi zdradzać mają obecność pary wodnej w jej atmosferze, co wszakże jest rzeczą bardzo wątpliwą.

Antarktyczny ląd. Pierwszym, który podał pewne wskazówki o istnieniu przy biegunie płd. lądu, a w którym wyobraźnia upatrywała czwarty ląd skały (Terra Incognita Australis) i szóstą część świata, był James Cook (1772 — 1775); za nim ruski żeglarz, Bellingshausen (1819—1821), i szkocki rybołów, Wedell (1823), z Atlantyku przedarłszy się przez zator lodowy, przed którym się cofnęli francuski żeglarz Dumont-d’Urville i sławny później Ross, dotarł między 30° i 50° zach. dług. do ziemi Jerzego IV, gdzie natrafił na wielką obfitość morskiego ptactwa i ssaków. Dalsze odkrycia ciągnęli: Biscoe (1830 — 1831), Kemp (1834), Belleny (1839), D.-d'Urville (1838 -1840), J. C. Ross (1840—43), który w lutym 1842 dosięgnął 78° 10’ szer. płd., najdalszego ku płd. biegunowi punktu (gdy Parry do bieguna płn. 82° 45’, a Kane 83°), ostatnim był Moore (1845). Odtąd naukowe wyprawy ustały, a trwają jedynie morskie wycieczki łowieckie. Owocem tych usiłowań jest zaznaczenie następujących lądowych przypadłości: 1) Na południu od Ameryki pod kołem biegunowem — ziemia Grahama z przyległemi wyspami: Biscoo, Adelajdą i Joinville; na północnym wschodzie od tych wyspy Orkadzkie, a na południu ziemia Aleksandra. 2) Na płd. od Afryki, ku oc. Indyjskiemu z. En derby z wyspą Kamp. 3) Na płd. od lądu Australii między 90° i 180’ wsch. dłudości zaznaczono najdłuższe, wysoko wznoszące się i poszarpane w zatarasowane lodami zatoki, po-brzeże, któremu nadano nazwę ziemi Wilkes’a, odróżniając pojedyńcze jej części w kierunku od w. ku z. imionami: ziemia Zakończenia (Termination), z. Knox’a, z. Budd’a, z. Sabryny, z. Adeli, wysp Rangold-Knoll i Ballony. 4) Nakoniec między 70° i 80° szer. płd., a zatem najdalej ku płd. biegunowi posunięta, leży odkryta w 1841 r. przez J. C. Ross’a z. Wikto-ryi, z wznoszącemi się na niej dwoma czynnemi wulkanami: Erebus (3679 m.) i Terror, przed-stawiającemi wspaniały między lodami widok, a które stanowią pośrednie ogniwo, łączące dwa rozwarte ramiona okolającego ocean spokojny wulkanicznego pierścienia.    A- Sz-

Antarktyczny ocean, inaczejMorzeLodowa-te Południowe, stanowi nie dla samego swego u południowego bieguna położenia wybitne z oc. Arktycznym przeciwieństwo (ob. niżej); gdy bowiem ten ostatni ma wyraźne, określone przez lądy granice, Morze Południowe zlewa się z wo* darni trzech innych oceanów, t. j. Atlantyckiego, Indyjskiego i Wielkiego. Za teoretyczną granicę Oc. A-go zwykle uznają koło biegunowe płd.,

lecz żeglarze posuwają do 50° szer. płd., gdyż-odtąd pływające przybiegunowe lody zaczynają stawiać trudną do przebycia zaporę, a często nawet w czasie tamecznego lata, t. j. w grudniu i styczniu, unoszonemi one bywają do 50° szer., czyli na 16° stopni w zakres strefy umiarkowanej, co dobitnie o niższym przeciętnym ciepłosta-nie półkuli południowej świadczy. Jakoż, gdy względem okolic oceanu Północnego utrzymuje się dotąd przekonanie o istnieniu otwartego morza, tu ze wszech stron napotkano wskazówki rozpostarcia masy lądowej bądź w postaci jednolitej, bądź w gromadę wysp rozlóźnionej. To tylko pewna, że tym niedostępnym krainom, których rozciągłość Petermann na 390,000 mil □ ocenia, nie tylko na ludzkich mieszkańcach, lecz na or-ganicznem życiu w ogólności zbywa, jak o tern przekonywa brak napływowego drewna u wybrzeży, gdzie tylko dotrzeć się udało. Tylko obfitość morskiego zwierza zachęca do zwalczenia ciężkich trudności żeglugi śmiałych wieiorybiarzy,. lecz niezależnie od tego były przedsiębrane liczne, naukowe cele mające na względzie, żeglarskie wyprawy.

Ant,

arthritis

try tycznej, czyli dnawej (ob. Dna).

Anteambulo, niewolnik w Rzymie, obowiązany chodzić przed lektyką pana lub pani i torować drogę śród tłumu;—również wyzwoleniec lub klient, który, dla pozyskania sobie względów patrona, chodził przed nim, gotów na zawołanie. K- K-

Antecedens, wyraz łaciński, znaczący dosłownie: to, Co szło przedtem. Dotąd i w polskim języku, wskutek niemożności zastąpienia go innym, prócz niedość określającego wyrazu przeszłość, termin ten, używa się na oznaczenie faktu, lub pewnej sumy faktów z przeszłości, któreby służyły za podstawę do tego, co z nich w danej chwili na rzecz obecności wywnioskować prawdopodobnie można. Dotyczy to zarówno rzeczy, wypadków, jak ludzi. Jeżeli np. łódź, której używaliśmy do przeprawy, przy silniejszym wietrze kołysząc się zanadto, nabierała wody i to powtarzało się kilkakrotnie, antecedens ten radzi nam ostrożność, gdy mamy zamiar puścić się nią podczas obecnie panującej burzy. Jeżeli mamy przed sobą człowieka, którego pragniemy użyć do pewnej czynności, zasięgamy informacyi, jak się on dawniej w czynności analogicznej zachowywał, z uwagi na charakter, inteligencyę, temperament i inne przymioty, z zadaniem związek mające, i według tego wnioskujemy: jaki mamy sąd wydać o nim na teraz.

A. ważną gra rolę w kryminalistyce i we wszelkich wypadkach, gdzie chodzi o porównanie. Tym sposobem wkracza on, jako czynnik, w granice indukcyi. Dawna jednak filozofia uważała A. częścią za podmiot logiczny w stosunku do opowje-dnika, dla tej wprost mechanicznej przyczyny, że podmiot idzie przed opowiednikiem (antecedit), bo oczywiście przymioty wszelkie o tyle mają znaczenie, o ile należą do rzeczy, która tern samem otrzymuje logiczne pierwszeństwo w sądzie:. *

K. K.

Tig. 165 Antechinus.

A. S.

A. A. lv.

K. J.

częścią stosowano ten wyraz do zasady w jej stosunku do następstw z niej wynikających, co równie jest logicznem.

Antecessores. Lekka jazda rzymska, tworząca przednią straż wojska w pochodzie bojowym; torowała ona drogę i wybierała miejsce, odpowiednie do spoczynku lub na obozowisko; zowie się także Anticursore*.    K K-

Antechinus Mac Leay. Zwierzę ssące workowate (Marsupialia), do oddziału workowatych mięsożernych należące, bliskie bardzo rodzaju Phascologale, od którego różni się uzębieniem (posiada po 6 zębów przodowych w obydwu ^    szczękach,    Phascolo-

-.    gale zaś w    górnej 8,

a w dolnej    6). Dro

bne zwierzątko, mieszkające w Australii na drzewach i    karmiące

się wyłącznie owadami. Z kształtów ciała i rozmiarów podobne jest to zwierzę do sorków (Soricinae), a jeszcze więcej •do myszy, od których różni się jednak bardzo znacznie uzębieniem. Ogon ma długi (krótszy jednak, niż Phascologale), rzadkiemi włosami porosły i na końcu zaostrzony. Opisanych jest kilka gatunków, jak np. A. Swainsoni Gould, -z Tasmanii, A. apicalis Gould, Australia, A. fia-vipes Gould, Nowa Galia,    A. mûrîmes, A. mi-

metissimus Gould, Australia i t. p.

Ante datować (z łac.), naprzód datować, to jest położyć na liście lub jakimś dowodzie piśmiennym datę wcześniejszą, niż jest w istocie; czyli zamiast dnia, w którym się pewne pismo przygotowuje, wyrazić na niem dzień dawniejszy, który już minął. Takie antedatowanie zdarza się przy no-minacyach na urzędy, przy nadaniach, dyplomach urzędowych lub innych dokumentach, w celu stworzenia formalnie pewniejszej zasady do zabezpieczenia pewnych praw i osiągnięcia pewnych korzyści. A-nie nieprawne dokumentów jest jednoznaczne z ich fałszowaniem i, jako takie, prawem jest wzbronione. Wprost przeciwnym powyższemu jest wyraz postdatować: znaczy on kłaść na dowodzie piśmiennym, np. na wekslu, datę późniejszą od dnia napisania tego dowodu i położenia na nim podpisu.

Antedon Frćrn. (Comatula Lam.) paleont. Rodzaj liliowca z gromady szkarłupni (Echinoder-mata), rzędu liliowców (Crinoidea), rodziry Coma tulidae, utworzony przez Fréminvilla (1811), któremu Lamouroux (1816) dał nazwę Comatula, a Fr. S. Leuckart (1842) nazwę Alecto. Główną jego cechą jest otwór gębowy środkowy (centralny), a odbytowy mimośrodkowy (ekscentryczny). W stanie kopalnym znany od wierzchniego ogniwa jurajskiego (Malmu); liczne wszakże jego gatunki dożyły do naszych czasów, a A. rosaceus Linksa bardzo jest pospolity w morzach dzisiejszych. W młodości przytwierdzony jest łodyżką do dna morskiego i pod tą postacią opisano go pod nazwą Pentacrinus europaeus; w okresie dojrzałości oddziela się od łodyżki i pływa przy pomocy ramion. Badania podwodne okrętów: angielskiego „Challengera”, francuskich „Travail-leur’a” i „Talizmana”, dokonane w ostatnich czasach, dały poznać znaczną liczbę antedonów, czyli komatul, żyjących obecnie na niewielkich głębokościach. AV stanie kopalnym spotykają się one zwykle bez ramion i bez dwóch pierwszych, szeregów tabliczek ramieniowych (radialia). Śród-grzbiet ich ( Cantr odor sale), czyli najwyższy staw łodyżki, usadzony był licznemi nóżkami, których

br

JL

fr.

Fig. 166—169. A—I). Antedon; A. A. Jutieri de Lor. z górnego Malmu w dep. Doubs. Kielich z ramionami, k, guzik (śródsrrzbiet, tabliczki pod-s awowe i pierwsze ramieniowe razem zlane); r,, r„ drugi i trzeci szereg tabliczek ramieniowych; p, nóżki. B C. A. (Solauocrinus) < ostatus Gf. z górnego Malmu tv Nattheim (Szwabia'. B. kielich z 10 bruzdami ramie-niowemi i powierzchniami stawów pierwszych tabliczek ramieniowych. C. kielich z boku. Śródgrzbiet z dołkami nóżek—ir, widoczna z zewnątrz część tabliczek podstawowych, r, pierwsze tabliczki ramieniowe. D. K e-lich A. rosaceus Link. z morza Śródziemnego, o, gęba. a odbyt. Od gęby wybiega pięć otwartych i rozgałęziającycch się brózd ramieniowych ku ramionom br.

punkty przytwierdzenia (A, k C) są widocznem jako głębokie dołki (ob. wizerunki). Tabliczki podstawowe (basalia) albo są widoczne jako małe trójkąciki ( C, i, r), albo ukryte między śródgrzbie-tem i pierwszym szeregiem tabliczek ramieniowych (r,). Tych ostatnich niekiedy od śródgrzbie • tu wyróżnić niepodobna. Drugi szereg tabliczek ramieniowych pięciokątnych, a na każdej 2,4 lub więcej ramion. Gatunki: A. (Solauocrinus) costa-tus Goldf. fig. 555 B. C., z górnego Malmu (piętro Kimmeridgskie) w Niemczech południowych; A. Jutieri de Lor., A. z tegoż poziomu jury francuskiej; A. Retzii Lundgr. z górnego senonu w Szwe-cyi południowej; wreszcie A- rosaceus Link. żyjący dziś u wybrzeży morza Śródziemnego i oceanu Atlantyckiego.

Antefłeksya (nowołac. anti=za, przeciw, fie-cfo=zginam) lek., odnosi się do macicy (Antefle-xio uteri) i oznacza pochylenie osi macicy ku przodowi.

Antąjustyniańskie prawo. Prawo to obejmuje w ogólności wszystkie źródła prawa rzymskiego aż do czasów Justyniana, a mianowicie: leges, t. j. uchwały, zapadłe na zebraniach ludowych, senatusconsulta t. j. uchwały senatu, edicta ma-gistratuum, rozporządzenia wyższych urzędników (magistratus), responsa prudentum czyli orzeczenia znakomitych prawników, constitutiones prin-cipum, ukazy cesarzy rzymskich. Że zaś do zrozumienia prawodawstwa Justyniana znajomość prawodawstwa przed Justynianem, iakoteż w cza-

T. D.

S. S.

sach bizantyjskich obowiązującego, niezbędnie jest potrzebną, przeto źródła, odnoszące się do prawo-dawstw rzeczonych, sątem samem pośrednio także źródłami prawodawstwa Justyniana. Ważnym działem przedjustyniańskiego prawa są opracowania i zbiory prawa rzymskiego, prace i pisma klasycznych prawników i wogóle wszystkie księgi prawne, poprzedzające Justyniana. Pod względem formy opracowań prawa rzymskiego, należy odróżnić pisma egzegetyczne, systematyczne i praktyczne. Do pism egzegetycznych należą komentarze do uchwał ludowych, postanowień senatu, edyktu pretorskiego, do orzeczeń prawników i kon-stytucyj cesarskich. Pisma systematyczne są znów trojakiego rodzaju: systematyczne wykłady prawa całego, systematyczne wywody z pojedyń-czych części prawa i podręczniki czyli Instytucye.

Pismami praktyeznemi są zbiory prawnych wypadków (casus) i ich rozstrzygnienia, z podaniem przyczyn, lub też bez podania motywów.

Głownem źródłem dla historyi j; rysprudencyi rzymskiej aż po czasy Justyniana są: i) Instytucye Gaja” (Institutionum commentarii quatuor), przeznaczone dla nauki prawa w szkołach. Komentarz do nich napisał Gans, a pierwotwór z tłómaczeniem polskiem wydał prof. Teodor Dydyński. Warszawa. 1867. — 2) „Fragmentum veteris Jurisconsult! de jure fisci,” ułamek odkryty równocześnie z instytucyami Gaja, przez Nie-buhra w r. 1816. 3) Fragmenta albo „tituli ex corpore Ulpiani”. 4) Fragmenta Vaticana, bą to ułamki z większego zbioru prywatnego, ułożonego z pism prawników rzymskich, konstytucyj cesarskich, mianowicie z reskryptów i edyktów, z których niejedne w kodeksach Gregoryańskim i Hermogeniańskim były zawarte. 5) „G¹ollatio legum Romanarum et Mosaicarum”, zwana też „lex Dei”. Jest to porównawcze zestawienie prawa żydowskiego (Pentateuchu) i rzymskiego. 6) „Con-sultatio veteris Jurisconsulte, zwykle zwana wprost „consultatio”. Jest to zestawienie orzeczeń i odpowiedzi jednego lub kilku prawników na zapytania, przez jakiegoś adwokata postawione, z ustępami z dzieł Pawła (Pauli) i z kodeksów Gregoryańskiego i Teodozyańskiego. 7) „Edictum Theodorici”, edykt, który wydał król Teodoryk dla germanów i rzymian. Edykt składa się ze 155 rozdziałów, a przeważna część tego materyału polega na źródłach prawa rzymskiego. 8) „Bre-viarium Alaricianum”, zbiór praw rzymskich, ułożony przez Alaryka II (484 — 507) dla podbitych rzymian, dla rzymskiej ludności państwa za-chodnio-gockiego. 9) „Lex Romana Burgundio-num”, zbiór praw rzymskich, ułożony za rządów Gundobada (474 — 516). ,,Lex Romana Burgun-dionum” powstała z tych samych źródeł, co „Bre-viarnim”. Z czasów bizantyjskich wymienić jeszcze należy: „Paraphrasis Institutionum Theophili,

Bazyliki, Synopsis Basilicorum, Prochejron ton no-mon. Najlepsze wydania zbiorów przedjustyniań-skich są: 1) „Corpus juris romani Antejustiniani (Consilio professorum Bonnensium)”, Bonn, 1835.

2) Huschke: „Jurisprudentiae antejustinianae quae supersunt” (5 wydań), 1886.

Antelami Benedetto, rzeźbiarz i budowniczy włoski z końca XII w. Jakim był budowniczym, trudno sądzić, gdyż niema pewności, czy przypisywany mu plan sławnej chrzcielnicy („II Batti-sterio”) parmeńskiej, wzniesionej 1196 r., ale znacznie później, przez innych, dokończonej, rzeczywiście jest dziełem A-go. W każdym razie był on wybitnym rzeźbiarzem, a napis, dotąd przechowany na wspomnianej chrzcielnicy, przekazał imię jego potomności i związał je na zawsze z pięknemi trzema portykami, bogato rzeźbionemi i będąceini ozdobą całej budowy. Jemu także przypisują ornamentykę cokołu tej budowy, oraz wykonanie dwunastu figur wypukło-rzeźbionych, wyobrażających dwanaście miesięcy z odpowiednią charakterystyką, i dwóch postaci, wyobrażających wiosnę i zimę życia (młodą dziewicę i starca). Figury te zdobią wnętrze chrzcielnicy. Wszystkie prace powyższe odznaczają się siłą i prostotą a przytem nacechowane są głębszą myślą i poczuciem prawdy, jaką daje umiejętne obserwowanie natury. W katedrze parmeńskiej przechowuje się także i jedna, z wcześniejszych prac tegoż artysty. Jest to płaskorzeźba, przedstawiająca w 22 figurach „Zdjęcie z krzyża”; prawdopodobnie zdobiła *na dawniej ambonę w tymże kościele, a pochodzi z r. 1178. Dzieło to, pełne myśli i znacznie przewyższające wartością swoją współczesne mu rzeźby Włoch północnych, uważanem jest powszechnie, wraz z opisanemi płaskorzeźbami w chrzcielnicy parmeńskiej, za wyraz najwyższego rozkwitu pierwotnej epoki rozwoju średniowiecznego rzeźbiarstwa Włoch północnych. Porów. Lopez: „11 Bathistero di Parma”, (Parma, 1864—5 in 4-0, wraz z atlasem in fol.). J. Burckhardt: „Der Cicerone” (Lipsk, 1879, Część IJ, str. 297).

Antennae, ob. Rożki.

Antenor, dostojny trojanin, przedstawia się w „Iliadzie”, jako człowiek rozumny i pojednawczy. On-to podejmował u siebie Menalausa i Odysseusza, przybyłych z Grecyi w poselstwie do Troi dla odzyskania porwanej Heleny; on towarzyszył Pryamowi do obozu greckiego, by się układać o pojedynek Menelausa z Parysem, a po pojedynku Ajasa z Hektorem przemawiał, lubo daremnie, za zwróceniem Heleny. Przez to-teź snadź późniejsza, legenda podaje go za stronnika Greków a własnego kraju zdrajcę, który miał różnemi sposobami ułatwić wprowadzenie konia (wypełnionego wojownikami greckimi) na zamek trojański. Grecy też oszczędzili dom jego przed zburzeniem. Na gruzach spalonej Troi miał on odbudować nową osadę i nową założyć dynastyę; według innej wersy i, wydalił się z synami aż do Tra-cyi, a ztamtąd, razem z oddziułem Henetów, przeszedł do Italii, gdzie założył nad Adryatykiem państwo Henetyjskie ze stolicą Patavium (dziś Padwa). W tern wszystkiem niema jednak nic stwierdzonego przez historyę pozytywną. K- K-

Fig, 170, Rzeźba Antenora w Neapolu.

S. S.

na-

K. K.

And. S

Antonor rzeźbiarz grecki ze szkoły attyckiej, z epoki Pizystratydów, to jest z końca VI wieku przed Chr. A. był twórcą sławnej grupy, rzeźbionej na cześć Harmodyusza i Arystogitona, zabójców tyrana Hipparcha. Grupa ta, umieszczona na Agora ateńskiem naprzeciwko Metroonu, pozostawała tu do czasu najścia Kserksesa, który posągi A-ra zabrać kazał do Azyi. Na ich miejscu ateńczycy postawili nowe posągi, dłuta Krytyosa i Nezyotesa. I pierwowzory tych posągów z czasem powróciły do Aten, Podług Pliniusza, przyczynił się do tego Aleksander W., podług zaś Pauzaniasza podróżnika—Antyoch, syn Seleuku-8a. Ta ostatnia wiadomość zdaje się prawdopodobniejszą. Fakt powrotu grupy A-ra za pośrednictwem Antyocha uczcili grecy wizerunkiem tej grupy na monetach i na tarczach Ateny, jakie przechowały się na amforach (ob.) panatenajr skich. Wizerunki te pochodzą z lat po 280 roku, co, podług de Witte, potwierdza tę drugą wersyę podania, u Pauzaniasza przechowaną. W muzeum

narodowem w Neapolu istnieje grupa marmurowa, przedstawiająca Harmodyusza i Arystogitona w chwili, gdy, zbrojni w miecze, uderzyć mają w tyrana (ob. fig. 170). Grupa ta pochodzi z dawnych zbiorów farnezyjskich, a jakkolwiek uchodzi za kopię dzieła A-ra, jest prędzej kopią późniejszej grupy ateńskiej Krytyosa i Nezyotesa. Podług tej grupy neapolitańskiej wykonane są posągi tych dwóch tyraaobój-ców, zdobiące ©gród Boboli we Florencyi. Porów. Petersen: „Die Gruppe der Tyrannenmörder” (Arch, epigr. Mittheilungen aus Oesterreich, 1879. str. 73—86). Max Collignon, artykuł odpowiedni w „La Grande Encyclopédie” (Tom II-gi).

Antepedium, właściwiej Antependium, jest zwą kościelną,    łacińską,    nakrycia (najczęściej

z ozdobnej tkaniny), zawieszonego przed ołtarzem. Liturgia    kościelna    określa sposoby za

wieszania A. oraz kolor tej zasłony; materyał, z którego A. ma być zrobione i gatunek ornamentu liturgia pozostawia do woli, z zastrzeżeniem wszakże stosowności, poleca jednak do A. przedewszystkiem jedwab, złoto i srebro. (Ob. „Enc. kościelna”, tom, I, 1873). W budownictwie pod Antepedium rozumieją także osłonę pomiędzy mensą a stopniem ołtarza, z kamienia lub drzewa, albo z płyty metalowej. (Porów. „Słownik wyrazów, tyczących się budownictwa.” Zebrawskiego, Kraków, 1883).

Antepilani, żołnierze rzymscy, którzy w legii, sprawionej do boju, mieścili się przed oddziałem, zwanym pilani lub triarii, stojącym w trzecim rzędzie. Dwa te pierwsze szeregi zwano także hastati i principes (Livius, VIII, 8).

Antequera, dawne Anticaria, v. Antequaria, mauryt. Antakira, miasto w hiszpańskim departamencie Malagi, na lewym brzegu rz. Guadal-horce, na północnym stoku przedgórza Sierry Newady, noszącego nazwę Sierra d’A. (szczyt el To-real 1437 m.); 25,600 m-ców. Miasto leży bardzo malowniczo, w zdrowej i urodzajnej okolicy, przy drodze żelaznej z Granady do Malagi, ma pozór miasta starożytnego, z resztkami dawnej twierdzy maurytańskiej, oraz starożytnej świątyni Heraklesa; dwa piękne kościoły podczas ostatniego trzęsienia ziemi mocno ucierpiały. Przemysł znaczny, zwłaszcza pod względem wyrobu flaneli i papieru, obok tego fabryki mydła, garbarnie i tkalnie jedwabiu. Ożywiony handel owocami południowemi (wywóz przez Malagę), i oliwą; łomy pstrego marmuru. A. jest miastem głównem okręgu t. im.

Anter św., grek z urodzenia, według Euzebiusza 18-y papież, według innych 19, następca Pon-cyusza, wybrany w początkach panowania cesarza Gordyana (238), miał umrzeć w miesiąc potem; Baroniusz wszakże pisze, iż A. był obrany papieżem jeszcze za życia Maksymina i z jego rozkazu został ścięty, wywoławszy prześladowanie chrześcian przez swe rozporządzenie zbierania aktów męczeńskich. („Encykl. kościelna”).

Anteriora, tak się zwą czynności i dowody, ściągające się do interesu, załatwianego w biurze władzy rządowej lub ir.stytucyi publicznej, które poprzednio w aktach dopełnione lub do nich dołączone zostały. A-a wyjaśniają poprzedni przebieg interesu; obeznanie się z niemi jest więc dla załatwiającego interes koniecznem. W znaczeniu przenośnem, wyraz ten stosowanym bywa do poprzedniego postępowania człowieku, mianowicie obwinionego w sprawie karnej. F*J-

Anteros (z grec, anti i eros, zatem odpowiednik raiłoś«), oznacza miłość wzajemną, ale jest wytworem mitologii nierównie późniejszej niż pierwotna, homeryczna. Według jej legendy, Afrodytę nie prędzej mogła porodzić Erosa, tego małego, skrzydlatego i ślepego bożka miłości, dopóki przez pośrednictwo Aresa nie wydała na świat jego braciszka, Anterosa. Jak widzimy, jest to już subtylizowanie na temat miłości podzielanej, odwzajemnianej, wywołującej pojęcie jednej duszy w dwóch ciałach; subtylizowanie zgoła nieodpowiednie prostocie mitologii pierwotnej, która w miłości, pod jakąbądź nazwą, widzi tylko jednostronny, do stopnia żądzy posunięty, popęd płciowy, nie wzbogacając go kombinacyą wzajemnego uczucia, i o tyle jest bliższą prawdy, iż namiętności takie bardzo często w życiu, nawet tak wyrafinowanem, jak dzisiejsze, wypadają jednostronnie. Stąd Eros w niej jest ślepy, a często strzała jego pada w serce i zadaje mu ranę bez sposobu uleczenia jej balsamem wzajemności. Anteros zatem wygląda na postulat zupełnie nowoczesny, który jednakże, jako mit,

K. K.

lv. K

Anthelia, z grec, ant-helios, t. j. obraz przeciwsłoneczny, zwany też słońcem fałszywem, zjawisko świetlne, polegające na utworzeniu się bladego obrazu słońca w punkcie przeciwległym słońcu. Co do warunków powstawania tego zjawiska ob. Koła świetlne.

Anthemion, ob. Pal metki.

Anthemis HO. Prod. YI, 4, Rumian. Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych (Com-positae), typ plemienia Anthemideae. Cechy jego są następujące: koszyczki wielokwiatko-w⁷e, różnopłciowe; kwiatki nadbrzeżne żeńskie, języczkowate i jedoo-szeregowe, niekiedy żadne albo słabo rurkowate; środkowe dwupłciowe, rurkowate i pięciozębne; okrywa złożona z niewielkiej liczby przykwiatków dachówkowatych; osadnik mniej więcej wypukły i okryty plewkami błoniastemi; niełupki podługowate, zaokrąglone lub nieco czworograniaste, bruzdowane lub gładkie, w wierzchołku już nagie, już małą błonką ząbkowaną lub całkowitą uwieńczone. Są to zioła roczne i trwałe, gałęziste, rzadko przy podstawie drzewiaste, właściwe strefie umiarkowanej Europy i Azyi, o liściach naprzemianległych, głęboko wcinanych. Kwiatki w środku koszycz-

.■

on

w r.

doszły, pisze

nas

sza

miał w starożytnej Grecyi swoich wyznawców, skoro obu braciszkom, Erosowi i Anterosowi, stawiano ołtarze, a sztuka plastyczna przedstawiała. ich w dobrej z sobą, harmonii, ubiegających się o gałązkę palmową lub ptaszka.

Antesignani, najdzielniejszy oddział legii rzymskiej, idący przed chorągwią (signum), dla obro-ny jej przed nieprzyjacielem. Tak tych żołnierzy nazywają Cezar i Liwiusz.    1C- K-

Anteusz, gr. An taj os, w greckiej mitologii okrutny olbrzym, syn Pozejdona i Gei (morza i ziemi), mieszkał w jaskini Libijskiej a żywił się lwami. Każdego z podróżujących bohaterów wyzywał, kogo spotkał, zmógł, a z czaszek poległych budował dom dla Pozejdona. Matka ziemia coraz nowemi obdarzała go siłami, i dopóki dotykał jej ciałem swem, był niezwyciężony. Tajemnicę tego czaru pierwszy dopiero wykrył Herakles. Chwycił więc siłacz ten olbrzyma, uniósł go w powietrze, i tak oderwanego od ziemią zdołał nareszcie silnemi ramionami zdusić. Lubo niema pozytywnego klucza do odczytywania mitów, można wszelako przypuścić, że w tej postaci srogiego olbrzyma poezya uzmysławia wspomnienia pierwotnych niebezpieczeństw człowieka, który marnie tysiącami ginął straszliwą śmiercią, kiedy bezbronny i bezradny znajdował się na ziemi, gdzie coś groziło mu co krok, odejmując środki do życia, czyhając na nie; a toż samo go spotkało, gdy się zwrócił do morza. Anteusz, to narzędzie obojga, zazdrosnych, by obca istota nie korzystała z dóbr ich państwa. Herakles, to zbiorowy dobrodziej, który dowcipem podaje środki uwolnienia się od niebezpieczeństw w wyzyskiwaniu tych dóbr, pionier kultury. Gdybyśmy nie podstawili tego znaczenia, legenda Anteusza nie miałaby żadnego sensu.

ków żółte, promieniowe białe i bardzo rzadko żółte. Znanych jest około 60 gatunków, z których w naszym kraju rosną trzy, a mianowicie: Rumian polny (A. arvensis L.), Rumian śmierdzący (A. cotula L.) i Rumian far-bierski (A. tincloria L.). Dwa pierwsze są ziołami rocznemi, o kwiatkach promieniowych białych, trzeci jest trwałym, o wszystkich Kwiatach żółtych. Prócz tego w ogrodach bywa dość często hodowany Rumian czyli Rumianek rzymski (A. nobilis L.), pochodzący z Europy południowej, raz dla jego wdzięcznych, zwykle dubel-

'AT*;

Fig. 1711 172. Anthci&i*

towych, białych kwiatów, drugi raz jako roślina lekarska, posiadająca silny zapach aromatyczny. Zawiera on w sobie olejek lotny pięknego błękitnego koloru, kamforę, pierwiastek gumo-ży-wiczny i małą ilość taniny. W aptekach znany jest pod farmaceutyczną nazwą Chamaeme-lum romanum. Używa się infuzya kwiatów jako środek leczniczy i pobudzający, bardzo skuteczny na wzmocnienie sił trawiących żołądka, na-dewszystko gdy ten wymaga podniecenia. Przepisują go także przeciwko febrze powtarzającej się i jako środek anty spazmatyczny.    L A-

Anthemius, słynny budowniczy, matematyk i mechanik z czasów Justyniana, pochodzący z Trallesu w Lidyi. On to odbudował spalony 531 kościół św. Zofii w Konstantynopolu, będący pierwowzorem bizantyńskiego stylu kościelnego. Przy budowie tej pierwszy wzniósł kopulę kulistą na czterech arkadach, co poprzednio uważane było za rzecz niemożliwą. Kopuła ta, zniszczona w 558 r. przez trzęsienie ziemi, odbudowaną została przez jego synowca, Izydora z Mi-letu. W dziele swojem „Paradoksy mechaniczne”, którego ułamki tylko do A. o zwierciadłach kulistych; jest to najstar-dokładniejsza wiadomość, jaką o zwierciadłach tych posiadamy. Wykazuje on, że zwierciadła palące działają jedynie przez skupianie wielu promieni słonecznych na jeden punkt, a promienie światła, które z jednego punktu wychodzą, wtedy znów w jednym punkcie się łączą, gdy powierzchnia odbijająca jest eliptyczna. Kie

sądzi on, by Archimedes mógł zapalić flotę rzymską zwierciadłem kulistem; aby wszakże sławie matematyka tego nie uwłaczać, przypuszcza, że mógł ou rezultat ten osiągnąć przez połączenie zwierciadeł płaskich. O A. opowiadają także, że w piwnicy domu swego umieścił kocieł parowy i parę przez rury przeprowadził do sąsiedniego domu swego nieprzyjaciela, Zenona, czern spowodował silne wstrząśmenie tego domu, a Zenon uciekł przerażony, sądząc, że dom rozpada się skutkiem trzęsienia ziemi.

Antheridium. Płodni a. W botanice nazwa męzkiego organu roślin skryto-płciowych. Forma, budowa, wielkość i sposób powstawania tych organów są bardzo urozmaicone w różnych gromadach roślin skrytopłciowych, których tu szczegółowo opisać nie możemy, odsyłając w tjm względzie czytelnika do specyalnych traktatów botanicznych. Główną treścią ich jest protoplazma, stanowiąca ma-teryę, przeznaczoną do zapłodnienia jaj, zawartych w organach żeńskich. Protoplazma ta zachowuje się dwojako: albo wcale się nie zmienia, czyli nie różniczkuje, kach. albo też powstają z niej ciałka, opatrzone w rzęsy i dowolnie poruszające się za ich pomocą — ciałka, zwane plemionkami, anthe-rozoidia (ob. ten wyraz). Pło-dniom, zawierającym niezróżnicz-kowaną protoplazmę, niektórzy, jak np. Van Tieghem (Traité de Botanique), dają specyalną nazwę Pollinidia, nazwę zaś Antheridia stosują tylko do płodni, wydających z protoplazmy anther ozoidia. Pierwszej kategoryi płodnie są właściwe tylko dwom rodzinom płciowych grzybów, a mianowicie Poroślom (Saprolegniaeae), żyjącym w wodach, na trupach owadów, na ranach chorych ryb, i Wroślom (Perenosporeae), żyjącym na żywych roślinach lądowych i wywołujących w nich choroby. Są one bardzo proste, jednokomórkowe i ściśle przylegają do ściany organu żeńskiego. Dla zapłodnienia jaja, w nim zawartego, wydają rurkowaty wyrostek, który przedziurawia ścianę, wchodzi do wnętrza i styka się z jajem; protoplazma wchodzi kanalikiem tego wyrostka i łączy się z protoplazmą jaja, bądź za pomocą przesiąkania, gdy wyrostek jest zamknięty, bądź wylewając się z niego, gdy ten bywa czasami otwarty. Tym sposobem zapłodnione ja-je okrywa się tęgą błoną i zamienia się w trwały zarodnik, w tak zwane siemię, które po dłuższym lub krótszym spoczynku kiełkuje i wyrasta w nową roślinę. Drugiej kategoryi płodnie są daleko powszechniejsze, są bowiem właściwe rodzinie grzybów, zwanej Monoblepharideae, żyjących w wodach, tak samo jak porośle, niektórym wodorostom, wszystkim Ramiennicowatym (Characeae), Wątrobowcom, Mchom i wszystkim wyższym naczyniowym skrytopłciowym roślinom.

I te u pomienionych wyżej grzybów i wodoros-

Fis. 173 i 174. Antheridium

tów bywają bardzo proste, jednokomórkowe, lecz u pozostałych skrytopłciowych zazwyczaj są złożone, wielokomórkowe i niekiedy, jak naprzykład u ramiennic, nadzwyczaj skomplikowane. W takich złożonych płodniach, posiadających ściany, utworzone z tkanki komórkowatej, wewnątrz znajduje się czasami tylko kilka, jak naprzykład u paproci, a niekiedy ogromna ilość komórek macierzystych, wydających antherozoidia. Takich macierzystych komórek w płodniach ramiennic bywa od 20,000 do 40,000. Dodamy w końcu, że właściwe Antheridia, w znaczeniu Van Tieg-hema, nie potrzebują stykać się bezpośrednio z organem żeńskim, tak jak Pollinidia, gdyż ruchome ich plenniki, po wyswobodzeniu się ze swych płodni, łatwo mogą się przenosić z miejsca na miejsce i trafić w przygotowany otwór organu żeńskiego dla zapłodnienia jaja. Jakoż one zawsze są od organów żeńskich odgrodzone, lub odosobnione, a niekiedy znajdują się nawet na oddzielnych osobnikach. W tym ostatnim razie i roślina skrytopłciowa staje się dwudomową, tak jak rośliny jawnopłciowe, mające kwiaty męskie i żeńskie na dwóch różnych osobni-

J. A.

Anthero de Quental (* 1842), współczesny poeta portugalski, kształcił się w Koimbrze i w r. 1864 otrzymał stopień doktora prawa. Już w czasach studenckich należał do ruchliwszych przedstawicieli młodej generacyi w poezyi. Zbiorowe wydanie jego sonetów {os sonetos completos) wyszło w r. 1886; w r. 1881 wydał zbiorek poezyi dla młodzieży p. t. „Thesouro poetico da in-fancia”. Obok tego A. jest jednym z kierowników stronnictwa socyalistycznego w Portugalii i jako taki od roku 1870 do 1872 redagował „O pensamiento social”, a w r. 1875 „Revista occidental”. Swoje poglądy polityczne wypowiedział w broszurze „Portugal perante a revolu-çâo de Hespanha” (1868).

Aïltherozoidia. Nazwa, dana w botanice komórkom reprodukcyjnym męzkim, zwykle ruchomym i opatrzonym w rzęski drgające, u roślin Skrytopłciowych. Pod względem budowy, ruchów, roli fizyologicznej, te elementy anatomiczne przedstawiają wielką analogię z ciałkami na-siennemi, czyli plemnikami (spermatozoidia) u zwierząt. Jak bowiem u tych ostatnich spermatozoidia tworzą się w komórce specyalnej, którą,, za przykładem Karola Robina, niektórzy nazywają jajeczkiem męzkiem (ovule mâle), i powstają przez segmentacyę zawartej w niej protoplazmy, tak samo i u roślin Skrytopłciowych anthe-rozoidia. I jak u niektórych zwierząt, jajeczka bądź męzkie, bądź żeńskie, mogą się tworzyć w jakimkolwiek punkcie ich ciała, podczas gdy u innych powstają one w organach specyalnych: męzkie w jądrach, żeńskie w jajnikach; tak samo i u roślin Skrytopłciowych, jajeczka i męzkie, i żeńskie, mogą się tworzyć zarówno bądź w przeobrażonej pierwszej lepszej komórce roślinnej, bądź w organach specyalnych. Bez względu na to, czy organ męzki tych roślin jest prostym,

na

ma

przedstawiającym pojedynczą komórkę, z której zawartości powstaje jeden lub wiele plemników (antberozoidia), czy też jest złożonym, wielokomórkowym, zawierającym w swem wnętrzu jajeczka męzkie, czyli macierzyste komórki plemników, nosi nazwę Antheridium (ob. ten wyraz). Antberozoidia, pod względem wielkości, formy, liczby rzęs, ich rozkładu i ruchów, są bardzo urozmaicone i dla różnych klas roślin, a nawet często i pojedynczych gatunków, nader charakterystyczne. Jedne, naprzykład, jak u grzybka Monoblepharis sphaenca, są jajowate, prawie trój graniaste, tylko z jedną rzęsą na zadnim końcu; wydostawszy się z komórki macierzystej, w której rozwija się ich po kilka, poruszają się w skokach, a gdy dosięgną organu żeńskiego, przybierają postać ameby i pełzają po ścianie, aby dostać się na wystający z otworu wierzch jaja i zapłodnić takowe. U nitkowatego wodorosta Sphae-roplea annulina, antberozoidia mają kształty po-długowate, ku tyłowi stopniowo zgrubiałe, opatrzone we dwie rzęsy długie na przednim końcu. Powstają one w wielkiem mnóstwie w komórkach w szereg połączonych i zaczynają poruszać się jeszcze w ich wnętrzu; poczem przez otworek w ścianie wydostają się nazewnątrz, wychodząc jeden za drugim, i odbywają żywe ruchy w wodzie, a następnie niektóre z nich przez takiż otworek w ścianie organu żeńskiego przedostają się do jego wnętrza i zapładuiają zawarte w nieui jajo. U ramiennic (Characeae) antherozoidia mają postać wężykowatą, na obydwóch końcach są ścieńczone, skręcone spiralnie, z dwiema rzęsami na przednim końcu, dłuższemi od samego ciała. Przy ruchach postępowych, ciała ich to się rozkręcają, to się zwijają. Powstają one pojedyńczo w komórkach macierzystych, bardzo licznych, zawartych w płodniach dość wielkich, bardzo skomplikowanych, zwykle barwy różowej. U mchów antherozoidia także na obu końcach spiczaste, z dwiema długiemi rzęsami na przednim, lecz ciało mają tylko hakowato zakrzywione lub o jednym skręcie. U skrzypów i paproci, które są roślinami o dwóch zmiennych pokoleniach, antherozoidia z plemnikami rozwijają się tylko na płciowych, krótkotrwałych pokoleniach, zwanych przedroślami (jprothalia). Plemniki skrzypów są zwinięte w śrubę, opatrzone w przedniej części licznemi, delikatnemi i rozpierzchłe mi rzęskami i zawierające w swoich zwojach duży pęcherzyk zaokrąglony, z którym ściśle zrastają się na całej swej długości, wskutek czego ciało plemnika nie może się rozkręcać, jak u roślin poprzedzających, podczas zmiany miejsca, i wygląda całe jak banieczka kulista. U paproci plemniki składają się z nitki spłaszczonej, wstęgowatej i zwiniętej w wężownicę, przy ruchu rozkręcalnej; zwojach przednich, po bokach, posiadają liczne rzęski, często ustawione grupami; pęcherzyk, podobny do tego, o jakim wyżej wspomnieliśmy, przyrasta z początku do jego ciała na całej długości, lecz następnie trzyma się tylko na jego części przedniej, co dozwala plemnikowi paproci

swoją wężownicę rozkręcać lub skręcać, czy wydłużać lub skracać. W czasie, kiedy plemnik wchodzi w wodę, można zauważyć, że pęcherzyk stawia pewną przeszkodę jego ruchom, usiłuje odciągać go wtył, a wtedy materya, za pomocą której pęcherzyk jest przyklejony, wyciąga się w rodzaj sznureczka, za pomocą którego ruchoma nitka plemnika wlecze za sobą pęcherzyk, dopóki ów sznureczek się nie urwie. Podobne pęcherzyki znajdują się i przy plemnikach wielu innych Skrytopłciowych naczyniowych roślin, których tu opisywać nie będziemy; wspomnimy tylko, że jeden z botaników, mianowicie Rozę, tym proto-plazmicznym pęcherzykom przypisywał wielkie i nawet główne znaczenie przy akcie zapłodnienia, poczytując samo ciało i rzęski plemnika tylko za organ lokomocyi, służący do przeprowadzenia pęcherzyka do jaja. „L’antherozoide — powiada on (w „Ann. sc. nat.”, ser. 5, VII, 89) — est un tout composé d£ deux parties très-distinctes: l’une, dont la vitalité n’est accusée que par le mouvement, c’est l’appareil moteur; l’autre que semble jouir d’une vitalité propre, c’est l’element fécondateur”. Zdanie to, niestety, nie oparte na żadnej bezpośredniej obserwa-cyi, przyjętem być nie może, i jakkolwiek P. Rozę znalazł pęcherzyki protoplazmiczne przy plemnikach wszystkich wyższych grup Skrytopłciowych roślin, nie daje mu to jednak żadnego prawa do wniosku, że te pęcherzyki odegrywają główną rolę w akcie zapłodnienia. Jeszcze w roku 1864 Schacht („T3ie Spermatozoiden im Pflanzenreich”) wypowiedział zdanie, że nitki opatrzonych rzęskami plemników winny być uważane za komórki istotne, pozbawione błony, odegrywające same przez się rolę zapłoduiaczy. Następnie obserwa-cye Strasburgera nad zapłodnieniem paproci („Befrucht, der Farnkräuter”, w „Jarb. f. wiss. Bot.”, VII, 390), i wielu innych botaników, potwierdziły tę opinię i wykazały, że pęcherzyk protoplazmiczny jest nie czem innem, jak cząstką czyli resztką zawartości komórki macierzystej, wywleczonej przez niteczkę rzęsowatą podczas jej wyjścia. Pęcherzyk ten zazwyczaj niezadługo się odrywa, a niteczka orzęśniona sama przychodzi w zetknięcie z jajem dla jego zapłodnienia. Strasburger (loco cit., 394) starannie zbadał rozwój plemników u paproci i przekonał się, że macierzyste komórki, rozłączone i zaokrąglone, tracą naprzód swoje jądro centralne, w miejscu którego, w środku protoplazmy, tworzy się wo-dniczek (vacuola), wypełniony cieczą bezbarwną, która odpycha protoplazmę ku ścianie komórki. Ta warstwa protoplazmy przyściennej wykrawa się następnie w niteczkę spiralną, której przednie zwoje wkrótce się pokrywają rzęskami drgającemu Pęcherzyk, który z sobą unosi plemnik wczasie wyjścia z komórki, składa się zatem jedynie z cieniutkiej warstewki pozostałej protoplazmy, otaczającej ciecz wodniczka, któremu niepodobna przyznawać jakiegobądź ważnego znacze-przy zapłodnieniu. Niedawno Rauke (w „ Jahrb. f. wiss. Bot.”, X, 73) stwierdził taki sam rozwój

w rodzinie paproci Cyatheaceae. Tak samo rzecz się ma, według Pfeiffra (w „Bot. Abhandl. von Hanstein”, 15), u Rozpłaszczkowatyck (Selagi-nelleae). U wszystkich tych roślin protoplazma komórki macierzystej zostaje zużytą w całości do utworzenia antherozoidium. Znaleziono jednakże u Marsilia elata zjawisko odmienne: część proto-plazmy komórki macierzystej pozostaje niespo-trzebowaną (Mi Hard et: „Proth. male de Crypt, vase.”, 16). Zawartość komórki macierzystej, zrazu jednorodna, następnie rozdziela się na dwie części różnorodne: centralną, bogatą w ziarna krochmalu, i peryferyczną, przezroczystą; pierwsza daje początek plemnikowi (antherozoidium), który otacza sobą pechęrzyk o znacznie zmniejszonej liczbie ziarnek krochmalu, podczas gdy druga, po wyjściu z komórki plemnika, zaokrągla się w cieczy i pozostaje w komórce niezuźy-tą. Plemniki zatem tworzą się zawsze w komórce macierzystej przez odmłodnienie jej protopla-zmy; lecz podczas gdy u paproci i Rozpłaszczko-watych protoplazma w całości przyjmuje udział w utworzeniu antherozoidium, u Marsilii, przeciwnie, część protoplazmy pozostaje nieodmłodnio-ną. Wszyscy badacze sprawy zapłodniania u roślin Skrytopłciowych zgadzają się na jedno zdanie, że materya plemnika rozpływa się i miesza przy tym akcie z materyą komórki żeńskiej,—co uskutecznia się bardzo łatwo, z powodu nieobecności błon dokoła dwóch komórek reprodukcyjnych. Wiadomo, że to zlewanie się elementów męzkiego z żeńskim dziś jest również prawie do-wiedzionem przy zapłodnianiu się zwierząt. Tylko u roślin jawnopłciowych zapłodnienie odbywa się nieco inaczej. U nich bowiem tak jajo (oo-sphera), jak i materya zapładniająca, zawarte są w specyalnych komórkach: pierwsze w pęcherzu zarodkowym jądra zalążkowego, druga w łagiew-ce pyłku kwiatowego, posiadających błony, utworzone z błonnika; przy zetknięciu się przeto ła-giewki z pęcherzem zarodkowym, protoplazma z niej dla zapłodnienia jaja musi przejść przez

dwie błony, co się uskutecznia sposobem osmo-zyi czyli przenikania.

Anthia, Weber.

Owad tęgopokrywy, ( Coleoptera), zbliżony do szczypawek (Ca-rabicidae), który odznacza się dość duźemi rozmiarami, kolorem czarnym, z plamami białawemi, ntworzonemi przez włoski, bardzo krótkie i gęste. Głowę ma dużą, wydłużoną,

Fig. 175. Anthia Tenator

iMjklapeAva Powszechna lluatr T III

J. A

niewyraźnie oddzieloną od przedkarcza; źuwacz-ki bardzo silne. Przedkarcze sercowatego kształtu, zeszczuplone ku tyłowi; pokrywy skrzydłowe owalne, wypukłe. Nogi silne, o stopkach 5-stawowych, z których pierwszy u drugiej i trzeciej pary nóg tak długi, jak pozostałe cztery. Mieszka wyłącznie prawie w Afryce, na Przylądku Dobrej Nadziei. Przebywa na piaskach w bliskości brzegów rzek, albo pod kamieniami. Znanych jest kilkadziesiąt gatunków, które są drapieżne i karmią się owadami. Do najpospolitszych należy A. Venator Fabr., piękny owad, na 5—6 cm. długi, czarny, połyskujący, z plamami białemi na pokrywach skrzydłowych. A. Sex maculata Fabr. w Algieryi,

Anthicus Payle. Owad chrząszczowaty, czyli tęgopokrywy (Coleoptera), z rodziny Fyro-chroidae. Odznacza się ciałem spłaszczonem, szczupłem, głową dość dużą, rożkami nieco dłuższemi, niż głowa i przedkarcze. Końcowy staw przysadek szczękowych szeroki, toporkowaty. Pokrywy skrzydłowe są szersze i 2—3 razy dłuższe, niż przedkarcze. Przedostatni staw stopki prawie 2-klapowy. Znane są liczne gatunki Anthicus, które mieszkają na roślinach, ra paiach, pod kawałkami drzewa, pod kamieniami, szczególniej nad brzegami rzek i strumieni. Do pospolitszych należą: A. antherinus L., czarny, de-likatnemi i gęstemi włoskami pokryty. Rożki ma czarne, nogi żółto-brunatne; na pokrywach skrzydłowych znajdują się blisko podstawy dwie plamy duże, czerwonawe, a nadto, poza środkiem, szeroka, poprzeczna pręga takiego samego koloru. Długość 3—4 mm. A. hispidus Rossi, czarny, z długiemi włoskami; na pokrywach skrzydłowych poprzeczna pręga źóltawo-czerwonawa. Długość ciała 2—2.5 mm. A. floralis Fabr., czarno-brunatny, błyszczący. Różki, nogi, przedkarcze i przednia część pokryw skrzydłowych — jasno-czerwone.

Anthing Jan Fryderyk (*wGotha—-jT805 w Petersburgu), adjutant feldmarszałka Suworo-wa, napisał „Versuch einer Kriegsgeschichte Su-worow's” (Gotha, 1795—99), od najmłodszych lat tego wodza, do zdobycia Pragi w 1794 r. Dzieło to, jakkolwiek powierzchowne i często niewia-rogodne, miało w swoim czasie wielką wziętość; istnieje w przekładzie ruskim (Petersb. 1804), holenderskim, angielskim i francuskim; ostatni liczy cztery wydania (Gotha, 1799; Paryż, 1799; Londyn, 1799 i Paryż, 1802).

Anthites (paleont). Nazwy tej używa Saporta dla oznaczenia w ogólności kopalnych szczątków kwiatostanów roślinnych, lub szczątków, owoce przypomin aj ący ch.

A. S

Fi?. 176. Anthicus antherinus.

A. S

K. J.

43

A. S.

Anthocharis B-, Żarzynek. Motyl dzienny, do rodziny bielinków (Pieridae) zali-c z a n y. Anthocharis cardamines L., Z a-rzynek rzerzucho-wiec, jest biały, posiada przednie skrzydła opatrzone ciemną plamą na końcu i czarnym punktem pośrodku, a pomiędzy toni u samców roz-

A. S

Filip¹

na

Anthochaera. Ptak wróblowaty (Passeres), do rodziny Meliphagidae należący, który zamieszkuje Australię i postacią swoją przypomina nieco drozdy. Upierzenie przedstawia mieszaninę koloru szarego i brunatnego, z plamami żółtemi i kreskami biało-srebrzystemi. Dziób ma mierny, długości głowy, słabo łukowaty, nieco zgrubiały przy podstawie, o grzbiecie ostrym. Nogi krótkie, dość mocne, ogon długi, stopniowany. Z każdej strony szyi, niedaleko od oka, rozciąga się wyrostek mięsisty, mniej lub więcej rozwinięty- Wyrostek wspomniany szczególnie silnie jest rozwinięty u gatunku A. Carunculata Latin.

W,

FI*. 177. Anthochaera caruncr'at»,

który mieszka w Tasmanii i Nowej Holandyi środkowej. Jeszcze silniej rozwinięty jest ten wyrostek u A. inauris‘ Gould., gatunku właściwego Tasmanii. Niekiedy tych wyrostków brak zupełny, jak np. u A. meUivora Loth. Ten ostatni gatunek mieszka w Nowej Holandyi, wyszukuje sobie miejscowości, gdzie rośnie Banksia i przy pomocy swego dzioba zakrzywionego wyszukuje w kwiatach tej rośliny pyłku i owadów, któremi się karmi. Buduje gniazdka z materya-łu delikatnego, z mchu i korzonków, w które składa jajka blado-różowe, z brunatnemi plamkami.

Kiff. 178. Anthocharit cardamines.

ciąga się szeroka smuga pomarańczowa, u samic zaś biała. Skrzydła tylne od spodu białe, z gałązkowatemi i listkowatemi plamkami żółtozielonemu Siąg skrzydeł 40—45 mm. Mieszka weałej Europie na rzerzusze łąkowej (Car-darninę pratensis) i innych krzyżowych roślinach. Pojawia się w czerwcu i lipcu. Gąsiennice zie-lonawe, po bokach białawe, na głowie z ciemne-mi punktami.

Anthocopa Lep. Owad błonkoskrzydły (Hymenoptera), z rodziny pszGzół (Apidae), należy do pszczół samotnych. Szczególniej gatunek Anthocopa papaveris Latr. (Megachüe papaveris PanzJ, zwany „tapicerem”, zamieszkuje południową Francyę i odznacza się ciałem czar nem. pokrytem na głowie i przed-karczu włoskami jasno-sza-rawemi lub rudawemi.

Pierścienie odwłoka ma glad- fis. 179. Anthocopa papaveris. kie, porosłe na brzegu włoskami szaremi, a nadto opatrzone na wierzchu pręgą włosków białych. Zuwaczki posiada trój-zębne, przysadki szczękowe o 4 stawach, pazurki na końcu stopki dwudzielne u samców, pojedyńcze zaś u samic. Kopie w gruncie piaszczystym, suchym, nieurodzajnym, dołki pionowe, na kilka eeatymetrów głębokie, których ścianki wyściela kawałkami płatków maku polnego, które odcina bardzo równo za pomocą swoich źuwaczek i przenosi kolejno do wykopanej jamki. Po ukończeniu tej pracy, Anthocopa składa jajko na dnie dołka, jakoteż gałkę z pyłku kwiatowego i miodu, potrzebne na pokarm dla przyszłej gą-siennicy Następnie zakrywa otwór, prowadzący do dołka, zawijając górne części płatków maku i zasypuje ziemią, w ten sposób, że nie pozostaje śladu dołka nazewnątrz.

Anthoine. lub Antoine, Mikołaj (* w Briey, w Lotaryngii—stracony w Genewie 20 kwietnia 1632, za wykroczenia przeciwko religii). Wychowany w wierze katolickiej, odbył studya klasyczne w Trewirze i Kolonii, pod przewodnictwem jezuitów; powróciwszy do domu w 20-ym roku życia, poczuł wątpliwości co do nauki Kościoła katolickiego i pod wpływem namowy pastora z Me-tzu, Pawła Eerry, przeszedł na protestantyzm. Udał się wtedy na studya teologiczne do Seda-nu i Genewy, lecz wykłady, jakich tu wysłuchał, przeceniające doniosłość orzeczeń proroków, zachwiały go znów w wierze chrześciańskiej; A. przytaczanych tekstów, zapowiadających przyjście obiecanego Mesyasza w Jezusie Chrystusie, nie uznał za wiarogodne i, doszedłszy do wniosku, iż Zbawiciel był samozwańcem, postanowił przejść judaizm. W tym celu przybył do Metzu i przedstawił się miejscowej synagodze, ale żydzi, nie śmiąc go przyjąć do swojego grona, odesłali do Wenecyi; synagoga wenecka odesłała go do Padwy, lecz i tameczni żydzi odmówili mu przyjęcia; wówczas, zamilczawszy o swoich przekonaniach i zmianie religii, wrócił do Genewy i od*

dał się znowu studyom teologii protestanckiej, udając gorliwego chrześcianina; jednakże w kazaniach swoich opierał się jedynie na Starym Testamencie, a w modlitwach i egzortach unikał imienia Jezusa Chrystusa. Ta dwulicowość, obawa, aby go nie zdemaskowano, ciągłe wysilenia umysłu i woli, by się nie zdradzić, wreszcie niepokój sumienia, odebrały nieszczęśliwemu rozum.

wyraźnemi kreskami czarnemi na tarczy grzbietowej, odwłok u samca z ciemną pręgą, przebiegającą wzdłuż strony grzbietowej, u samicy popielato-szary. Zimuje w stanie muchy lub po-czwarki. Długość ciała 6 m. Gąsiennice spotykają się od czerwca do października, mają ciało robaczkowate, na 8 m. długie, na przedzie zwężone. Robią chodniki w korzeniach i łodygach kapusty, brukwi i kalarepy. A. Caeparum Meig. (Cebulówka) szara z czarną pręgą na grzbiecie i nóżkami ceglastemi. Gąsiennice psują cebulę, która więdnie i gnije. A. conformis Fali. Popielata z czarną pręgą wzgłuż grzbietowych części odwłoka. Na przo-dzie głowy pomarańczowa przepaska. Gąsiennice nisz-

■\

Fig. I8ł. Aathomi» pluvialis.

A. S.

Pewnego dnia znaleziono g* u jednej z bram Genewy, w błocie, bijącego pokłony Bogu Izraela. Oddano go do szpitala, ale gdy po przyjściu do zdrowia począł znów występować przeciwko wierze chrześciańskiej, wtrącony został do więzienia i 20 kwietnia 1632 r. skazany przez Radę na karę śmierci. Redakcya wyroku brzmiała: „Ma być związany i zaprowadzony na plac Pleinpalais, gdzie będzie przykuty do słupa na stosie i uduszony zwyczajnym sposobem, poczem ciało jego zostanie spalone i obrócone w popiół.”

Wyrok spełniono tegoż samego dnia. Haag: „La czą buraki.

France protestante”, Paris 1846—1858, 10 vol. Anthonomus, ob. Kwieciak, in 8 t. 1.—E. H. Yollet w ,,Gr. Enc. Fr.”    Anthony (St.), miasto w stanie Minnesota, na

Antholites (paleont). Ogólna nazwa, nadawa- lewym brzegu Mississippi, w bliskości słynnych na przez paleontologów szczątkom roślinnym, w ło- wodospadów tej rzeki (10 m. wysokości), na któ-nie ziemi znajdowanym i uważanym bądź za rych kończy się jej bieg górny; uniwersytet, kwiaty całkowite, bądź za ich części, którym twierdza; 8,500 m-ców. (ob. Ameryka, str. wszakże odpowiedniego miejsca w systematyce 959).    And S-

roślinnej wyznaczyć niepodobna. Występują one po- Anthophora Latr. Owad błonkoskrzydły [Hy-jedyńczo wśród pokładów trzeciorzędowych w wie- menoplera), należący do t. z. pszczół samot-lu miejscowościach, wielką zaś ich liczhę opisali: nych. Wyróżnia się postacią przypominającą nie-Heer z górnego miocenu w Oeningen i Lesque- v    co trzmiele, od których jest

reux z pokładów trzeciorzędowych północno-ame-    szczuplejszą, różki ma krót-

rykańskich. Nie wiele w ogóle pewnego da się    -Vv’|    kie, części pyszczkowe wy-

o nich powiedzieć, jak np. o luźnych blaszkach,    dłużone, szczupłe; samce

które mogły być płatkami korony, czy może przy-    i samice różnią się znacznie

kwiatkami, albo o takich szczątkach, które przy- 'yfjfĘĘkl-zabarwieniem. Znanych jest puszczalnie mogły być mniej lub więcej zupełnym    wiele gatunków A. zamiesz-

okwiatem roślinnym.    K-J-    kujących rozmaite okolice

Anthologia (od anthos—.kwiat i logos—mowa).    ziemi,szczególniej kraje go-

Część botaniki, traktująca o kwiatach.    Ffg. ₁₃₁. Anth0ł,h3rł parleuna. rące.—w Europie i u nas

Antholz, potok, dolina i miejsce lecznicze    mieszka kilka gatunków,

dzo są pomocne; stąd nazwa Tyrolskiego Fran-censbadu.    And s

Anthomia. Meig. Owad dwuskrzydły, do rodziny much (Muscidae) należący, który odznacza się szczecinką rożkową piórkowatą, lub nagą, czołem u samców wąskiem, u samic zaś szero-kiem. Oczy ma nagie lub włoskami porosłe; odwłok o 4—5 pierścieniach. Znanych jest kilka gatunków tej muchy, której gąsiennice są szkodliwe dla rozmaitych roślin ogrodowych i w ogóle uprawnych. Muchy (dorosłe owady), chętnie przebywają na kwiatach i liściach. Do najwięcej znanych należy: A. brassicae Bousché (Brukwi auk a). Mucha popielato szara, z trzema nie-

w Tyrolu wschodnim, na południowym stoku Wy- A-y latają bardzo żwawo z brzękiem. Niektóre sokich Turni, u stóp potężnego trzonu góry Hoch- gatunki kopią w ziemi dołki rurkowate, dzielą gali. Potok A. niedaleko od źródliska tworzy je przegródkami na komory, inne znów budują niewielkie, malownicze jezioro i wpada do Hien- swoje komórki z gliny i piasku na ścianach do* zu (systemat Adygi) pod Olang, stacyą dr. żel. mów lub wewnątrz ścian. Do pospolitszych ga-Franzensfesto-Villach. W połowie pięknej doli- I tunków należą: A. piiipes Fabr. (retusa). Samica ny, 1,091 m. nad p. m., leży wieś A. ze źródłami I posiada tarczę głowową czarno-włosistą, samiec mineralnemi, które w cierpieniach kobiecych bar- i złocist*-żółtą; śródkarcze, jakoteż dwa pierwsze

z rozszerzo-

wowa ma u

pierścienie odwłoka porosłe żółto-brunatnemi włoskami, pozostałe zaś czarnemi. Często całe ciało porosłe czarnemi włoskami. Środkowa para nóg, u samców, bardzo wydłużona, nym 1-m i 5-m członkiem i pokryta długiemi włosami. Długość ciała 12-13 mm. Pojawia się wiosną na roślinach. A. parietina L. Tarcza gło-samicy czarne, u samca białawe włoski; śródkarcze porosłe czarnemi lub brunatnemi włoskami, odwłok zaś czerwonawemi z przodu,

czarnemi

‘ ku tyłowi. Buduje komórki w ścianach starych domów, wejście do komórek zabezpiecza * odpowiednio.    A s

Anthoxanthum L. Gen. 4. Tonka. Rodzaj

fc

K. J.

K. J.

K.J.

z rodziny Traw ( Oramineae), plemienia ihalari-deae. Kwiatostan: wiecha szczupła w postaci kłosa; kioski trzykwiatowe, z których boczne, czyli dolne, płonne, górny dwupłciowy. Plewy dwie, nierówne; dolna o połowę krótsza, o jednym nerwie, górna o trzech ner-wach, od kwiatów dłuższa. Kwiatów płonnych plewka jedna tylko, łódko-wata, dwunerwowa, u góry wycięta, na grzbiecie albo przy podstawie w ość rwy skręconą opatrzona, kwiatowi płodne- « mu prawie dorównywająca, kosmata.

Pręciki i słupki w nich żadne. Kwiatów dwupłciowych plewki dwie, błoniaste, CMl gładkie; dolna zaokrąglona, górną’ mniejszą iednonerwowa. obejmująca!

fi

rJF

Fig. 182 i 183. Anthoxantum odoratum.

Pręcików dwa, o nitkach długich, cienkich. Za-lążnia beztrzonkowa, jajowata, gładka; szyjek dwie; znamiona bardzo długie piórkowate, o włoskach pojedyńczych. Plewinki (Jodiculae) żadne. Owoc: ziarnówka elipsoidalna, na obu końcach zaostrzona, plewkami źółtawemi, lśniącemi, ściśle otoczona, lecz wolna. Znanych jest około 15 gatunków; są to rośliny trwałe, aromatyczne, właściwe Europie południowej i wschodniej, prawdopodobnie przeniesiono je i do Ameryki północnej, gdzie stały się jakby miejscowemi. Liście mają płaskie z długim języczkiem. Na łąkach, a po części i w lasach, u nas jest bardzo pospolitą Tonka wonna {A. odoratum L.), która po uschnięciu wydaje zapach przyjemny, waniliowy, często udzielający się i sianu.    J- A

Anthozoa (paleont). Gromada zwierząt z wielkiego zworza jamochłonnych (Coelenterata), zwanych polipami albo koralami, która bardzo obficie występuje nietylko w pokładach ziemskich, ale nieraz pierwszorzędną w budowie ich odegrała rolę. Obadwa jej rzędy, polipów wielo-czułkowych (Zoantharia) i ośmioczulkowych (.Al-cyonaria■), brały udział w tej budowie. Dwa. rzędy pierwszych: Z. rugosa i Z. tabulata. dziś całkowicie już nie istniejące, wraz z nieistniejącą również rodziną Stromatoporoidea z rzędu jamochłonnych stułbiatek (Hydroidea), zbudowały wszystkie rafy koralowe w ciągu okresu paleo-zoicznego (pierwszorzędowego). Pierwsze gatunki z rzędu Z. rugosa (Tetracoralla), którego dotąd znanych jest 60 gatunków, występują już, choć nielicznie jeszcze, w dolnym sylurze (przeważnie gatunek Streptelasma,). W górnym sylurze jest ich już wiele (Cyathophyllum, Omphyma,

Acervularia, ZaphrenUs, Ptychophyllum, Cysti -phyllum i t. p.). W dewonie występują szczególniej: Oyatophyllum, Acervularia, ZaphrenUs, Phil lips astr aea, Cystiphyllum, Calceola i Petra ta. Charakterystycznemi dla formacyi węglowej są: Lithostrotion, Lonsdaleia, Cyathoxonia, a obok nich częste Zaphrentis i Amplexus. Jedynym gatunkiem permskim jest Polycoelia. Z końcem okresu pierwszorzędowego, rzęd ten wygasa bezpowrotnie. Rzęd Z. tabulata, z małemi tylko wyjątkami, żył również wyłącznie w tymże okresie. Rodzina Halysitidae z tego rzędu właściwą jest wyłącznie sylurowi, w którym przeważnie także występuje rodzina Monticuliporidae. Favositidae i Syriagoporidae ciągną się od syluru do formacyi węglowej. Wreszcie Chaetetidae występują w tej ostatniej (wyjątkowo tylko w jurajskiej). W okresie drugo i trzecio-rzędowym miejsce wygasłych tych dwóch rzędów zastąpiły Zoantharia Madreporaria (Hexacoralla), bardzo podobne do dziś żyjących, i tych właściwie utworem są rafy koralowe z dwóch tych okresów geologicznych. Ośmioczułkowe wreszcie korale (Al-cyonaria) występują w górnych ogniwach kredowych ob. Korale.

Anthracomarti (paleont). Skupienie z gromady pająków (Arachnoidea), rzędu niedźwiadków (Scorpionina), o zmniejszonych w części pierścieniach odwłoka, obficie występujące w formacyi węglowej.    KJ'

Anthracosia (paleont). Rodzaj kopalnego mięczaka z gromady małżów (Lamellibranchiata), znajdowany w formacyi węglowej i dolnem ogniwie permskiem wielu krajów, często w wielkich ilościach, ale jako zwykle źle dochowany, nie dający się prawie odróżnić od rodzaju Cardinia. Gatunek A. carbonaria Gf. pochodzi z dolnych pokładów permskich w Saarbrücken.

Anthracotheriidae (paleont). Rodzina ssących zaginionych, z rzędu parzysto-kopytnych (Artio-dactyla), stanowiąca ważną, wielopostaciową grup-pę dawnych zwierząt tego rzędu, występujących we wszystkich piętrach oligocenowych europejskich, a których ostatni przedstawiciele trafiają się z rzadka jeszcze w miocenie starego świata; niektóre zaś formy znajdują się też w oligocenie i miocenie północnej Ameryki. Posiadają po większej części cztery dobrze wykształcone palce, z których zewnętrzne słabiej wszelako są rozwinięte, niż wewnętrzne; u jednego tylko rodzaju (Hyopotamus) są one szczątkowemi. Z pięciu brodawek górnych trzonowych, dwie należą do pierwszej połowy zęba i przedstawiają wszystkie stopnie przejścia od budowy ściśle stożkowej do księżycowatej; na trzonowych dolnych obie przynajmniej brodawki wewnętrzne są stożkowe-mi. Kły u wszystkich silne, za niemi przerwa; przednie zęby wybitnie stożkowate. Rodzaje do tej rodziny należące: Cebocho rus. Gerv., Choero-potamus Cuv., Entolodon Ayua., Anthracotherium Cuy. Hyopotamus Owen.

Anthracotherium Ouv. (paleont). Rodzaj ssącego zaginionego z rzędu parzysto-kopytnych

szcze-

I. A-

tet.

nemi w

we

rur

z rodziny AntJiracotheriidae\ większe jego gatunki, o czaszce szerokiej, spłaszczonej, musiały mieć obyczaje hippopotama; szczątki ich golniej obficie występują w formacyi węgla brunatnego. Inne gatunki, mniejsze, mają już znacznie krótsze palce zewnętrzne. Kości A. są bardzo pospolitemi szczątkami w oligocenie europejskim, a znajdują się' i w miocenie.. Gatunki: A■ magnum Cuv., wielkości hippopotama, z palcami zewnętrznemi duźemi, w oligocenie europejskim; A. alsaticum Cuv. mniejszy, w oligocenie; A. Gresslyi H. v. Meyer, gatunek najmniejszy, wielkości sarny, w oligocenie wirtember-skim i szwajcarskim.    K T

Anthrenus ob. Mrzyk.

Anthnscus Hoffm. (Gen. Umbell. n. 74) Trybula. Rodzaj z rodziny roślin Baldaszkowych ( Umbelliferae), względem granic którego różni autorowie dalecy są od zgody. Bentham i Hooker (Gen., I. 899, n. 74) odnoszą go do plemienia Ammineae, podplemienia Scandicineae, podając następującą charakterystykę, wskazującą blizkie jego pokrewieństwo z rodzajem Chae-rophyllum. Kielich często żaden, płatki korony całe lub dwuklapowe, z przedziałeczką wgiętą. Krążek przypłaszczony, zwykle cały. Owoc owal-no-podłużny, niemal ostrokręgowy, z boków ścieśniony. Połówki jego mniej więcej walcowate, prawie gładkie, bez żeberek i smug. Oś w wierzchołku rozdwojona. Ziarno walcowate, wypukłe, z przodu głęboko rowkowane. W taki sposób scharakteryzowany rodzaj ten obejmuje 10—12 gatunków, właściwych strefie umiarkowanej i zimnej całej kuli ziemskiej. Są to zioła, roczne i dwuletnie, rzadziej trwałe, mniej więcej gładkie, o liściach pierzastych lub trzykrotnie pierzastych, o kwiatach zebranych w baldachy składane, opatrzone w okrywę 1 — 2 listkową, czasami żadną i w okryweczki wielolistkowe, całe. Dziko rosną u nas dwa gatunki: Trybula leśna (A. sylvestris Hoff.), bardzo częsta w gajach, lasach i zaroślach nieco wilgotnych, i Trybula pospolita (A. vulgaris Pers.), rosnąca przy wsiach, koło płotów, na polach między zbożem i w ogrodach między warzywem; pierwsza jest trwałą, druga roczną. W ogrodach, z powodu aromatycznych liści, używanych do przypraw kuchennych, hoduje się Trybula Trybulka, pospolicie Kierwlem zwana (A. Cerefolium Hoffm.). Jest zielem rocznem, pochodzącem z Europy południowej.

Anthropoides, ob. Zóraw.

Anthropoidy czyli Anthropomorpha, ob. Małpy.

Anthropomorphae (paleont). Rodzina małp wyższych, wąskonosych, zwanych człekokształtne mi, występujących w stanie kopalnym, począwszy od górnego miocenu, a których pewne rodzaje żyją jeszcze obecnie w Afryce zachodniej, na Sumatrze i Borneo. Kopalnemi rodzajami są: Pliopithecus Gerv., Troglodytes (szympans, żyjący dziś tylko w Afryce) i Dryopithecus Lar-

Anthurium Schott. (Prodr. Aro:d.. 435). Antu rek. Rodzaj należący do rodziny Aronko-watych (Aroideae), plemienia Orontieae. Charakteryzuje się skrzydłem wolnem, otwartem aż do nasady, zielonem, luh rozmaicie zabarwionem, rozpostarłem lub nagiętem; kolba różnej długości, w maczugę niezakończona; kwiaty dwupłcio-we, bezszypułkowe, osadzone na kolbie; okwiat 4 listkowy, dachówkowaty, listki zewnętrzne silniej rozwinięte, pręciki w takiejże liczbie odśrodkowe i wystające; zalążnia uwieńczona znamieniem bezpośrednio, jedno lub dwukomórkowa, o komorach jednozalążkowych wskutek spłonienia i zawierających zalążki wsteczne, na krótkich sznureczkach. Owoce jagodowate, barwy rozmaitej, zawierające po jednem lub po dwa ziarna, z bielmem mączystem. Łodygi krótkie, lub dość długie, czasami pnące się. Znanych jest około 200 gatunków, rosnących w strefie podrównikowej Ameryki, nadewszystko w Brazylii, Meksyku i Nowej Granadzie. Są to rośliny w najwyższym stopniu ornamentacyjne, z powodu nadzwyczajnej piękności ich liści z odbiciem metalicznem i odmien-nem ubarwieniem w rozmaitych częściach, jak niemniej i z powodu elegancyi i świetności ich kwiatów. Do najgodniejszych uwagi w tym względzie należą: A. mognificurn, którego olbrzymie liście, barwy ciemno-zielonej, z nerwami srebrzy-stemi, mają 1 metr długości i 60 centymetrów szerokości., A. Scher zer ianum, Andreanum, eras-sifolium, rejïexum, regale, cor datum etc., mniej lub więcej wielkie, z liśćmi ciemno-zielonemi, często pstremi i kwiatostanami szkarłatnemi, opatrzo-skrzydła szerokie takiegoż koloru, co wszystko razem sprawia efekt nader świetny. Wszystkie te rośliny muszą być hodowane w cieplarniach.    J- a,

Anthyllis L. Gen. 864. Przelot. Rodzaj należący do rodziny Strąkowych — Motylkowych (Legumin osae-Papilionaceae), plemienia Loteac. który można przyjąć za typ małej specyalnej grupy Anthyllideae, charakteryzujący się swoim owocem, nie otwierającym się, luh otwierającym się bardzo mało, w stanie już bardzo późnym Przeloty posiadają osadnik nieco wklęsły i wnątrz gruczołkowaty; na jego brzegach osadzo ny kielich o długiej rurce pęcherzowatej, zakon czonej pięcioma nierównemi zębami. Płatki koro ny długopaznogciowe, często przyrośnięte do ki pręcikowej; żagiel owalny albo eliptyczny, ćzę sto opatrzony przy podstawie w dwa uszka; skrzy dła tępe; łódka co do formy zmienna, zakrzy wioną i z garbem z każdej strony. Pręciki jedno lub dwuwiązkowe; w pierwszym razie rurka prę cikowa z tyłu jest otwarta szparą podłużną w drugim, pręcik przeciwległy żaglowi, mnie więcej wolny. Pylniki wszystkie jednakowe, nitki u góry rozszerzone. Zalążnia trzoneczkowata, dwu-lub wielo zalążkowa, szyjka gładka, zakończona znamieniem. Owocem jest strączek, formy bardzo różnej, na zasadzie której rodzaj ten podzielono na sekeye. Przeloty są krzewami i roślinami ziel-nemi, albo podkrzewami, o liściach pierzastych,

niekiedy jednolistkowych, opatrzonych w drobne Arbor toxicaria, jest typem rodzaju Antiar is, przylistki lub bez nich, o kwiatach rozmaicie mającego cechy następujące: kwiaty jednodomo-ugrupowanych, czasami samotnych. Znanych jest we, nieforemne, pozbawione korony; męzkie ze-20 gatunków, zamieszkujących Europę, Afrykę brane w główki, otoczone w podstawie wielką północną i Azyę zachodnią, z których w naszym liczbą przykwiatków, składają się z okwiatu kraju rośnie tylko jeden, mianowicie Przelot j o czterech działkach i z czterech przeciwległych pospolity (A. vulneraria L.), dość częsty na ; suchych łąkach, miedzach i w zaroślach. Posiada kwiaty żółte, zebrane w główki, liście niepa-rzysto-pierzaste, z wierzchołkowym listkiem znacznie od reszty większym. Jest on ważną rośliną pastewną, tak samo jak koniczyna. Uprawiany udaje się najlepiej na gruntach obfitujących w wapno. Dość często hodowany bywa w szklarniach, iako roślina ozdobna, gatunek przelotu, zwany Brodą J owi s za (A, barba Jovis L.), pochodzący z Europy południowej, o liściach jedwabistych, srebrzysto-białych.    J- A-

ÉSS®

lgj|

wm

lig

n,

\y

Fig. 185. Antiari8 toxicaria. (Gałązka z owocem'.

im pręcików. Nitki wzniesione podtrzymują pyl-niki dwukomórkowe, odśrodkowe, otwierające się w podłużne szpary; kwiat żeński składa się z osadnika wklęsłego, na którego brzegach osadzone listki w liczbie rozmaitej i opadające. Na dnie zaś znajduje się zalążnia jednokomórkowa i je-dnozaląźkowa, uwieńczona szyjką, na końcu rozdzieloną na dwa długie odgięte znamiona. Zalążek wsteczny, zwieszony, z otworkiem zwróconym w górę i na zewnątrz. Owocem jest pestkowiec o pestce cienkiej i śródowocni nieco mięsistej. Są to drzewa i krzewy właściwe gorącej strefie Indyj wschodnich i Australii, o liściach naprze-mianległych, opatrzonych w przylistki. Wszystkie części tych roślin zawierają sok mleczny, posiadający własności trujące, nadewszystko zaś gatunku A. toxicaria, z którego krajowcy Jawy przygotowują straszliwy jad, do zatruwania swoich strzał. Trecul („Monogr. Artocarpêes” w „Ann. sc. nat.”, serie 3, VIII), przyjmuje cztery gatunki tego rodzaju.    ³ A-

Antibachius, albo palimbachius, znaczy stopę wierszową, złożoną z dwóch głosek długich i jednej krótkiej (--—).

Antibes, miasto nad m. Śródziemnem we francuskim departamencie Alp morskich, w okręgu (arrondissement) Grasse, stolica kantonu t. im.; 6752 m-ców. Starożytna ta osada massylczyków focejskich(Massilia, dziś Marsylia) założoną została w 340 r. przed Chr., wprost Nicei, jako Antipolis (stąd nazwa) dla ochrony focejczyków przed napadami ligurów, która-to okoliczność posłużyła poza jeden z pretekstów wkro-do Galii. Za czasów rzymskich była to ważna zbrojownia i miasto wznosiło się szybko, skutkiem czego powstało mnóstwo budowli, których ślady dotąd się przechowały. Biskupstwo, założone w VI w., istniało do 1244 r., t. j. do

Antiaris. Z ł o ś 1 i n a. Rodzaj należący do rodziny Po kr żywo wat y cli (Urticacęae), plemienia Chlebowcowycli (Artocarpeae), ustanowiony przez Leschenault de Latour („Mem. sur le Stryrhnos Ti ente et Antiaris toxicaria”, etc., w „Menu Mus.” Par. XYI, 459), który ostatecznie usunął wątpliwości i położył koniec baśniom co do tego słynnego drzewa, rosnącego na Jawie i wyspach sąsiednich, gdzie jest znanem pod nazwami: Ipo, Hypo i Pohon Upas. Drzewo to, które llumpkius niedokładnie opisał pod nazwą

mp---

=3

. żniej rzymianom czenia ’    ~

ipgplK

•:«S

mfm

W:

'mmÊm

liii

Sä®!.

umi

f|S

ülaLsgaregfe. Mi

Fig. 181. Autia is toxicaria.

Antici— Anti-corn-law-league.

czasu przeniesienia go do Grasse. W r. 1747, | podczas wojny o sukcesy ę austryacką, bombar- | dują miasto wojska sprzymierzonych pod jen. Bro- | wnem. W bliskości, nad zatoką Jouan, miejsce, ] gdzie Napoleon po powrocie z Elby wylądował •] d. 1 marca 1815 i gdzie dziś stoi obelisk pa- i miątkowy. Tegoż roku we wrześniu miasto sta- | wiło waleczny opór wojskom austryackim. Położenie miasta jest bard;o malownicze, klimat mniej stały, niż na całem wybrzeżu liguryjskc-francuskim. Port na wschodnim brzegu pó -

|||

W. K. Z.

Has*

Fif. 187. Herb Antici.

nem

wom

H!B:

It

\r/\ T

■f ■

.«tin »v

lîiS

SS

Fif. 186. Antibes.

wyspu Garoupe jest bardzo bezpieczny i łatwo dostępny, ale tylko dla statków nie zagłębiających się więcej nad 4l/₂ m. Handel dość ożywiony, do czego przyczynia się także droga żelazna Cannes—Nicea. Między towarami przywożonemu główne miejsce zajmuje zboże, sól i jarzyny; wywożą zaś: wyroby gliniane, materyały budowlane, jak cegły i kamienie, olejki wonne, oliwę, tytoń, konserwy owocowe, sardynki etc. Z pomiędzy gmachów godne są wzmianki: katedra z XII stulecia z dwiema wieżami, których części niższe pochodzą z czasów rzymskich; szczątki dawnego akweduktu i amfiteatru, który w 1691 r. został w znacznej części zburzony i przebudowany dla użytku artyleryi nadbrzeżnej. Szkoła marynarki, warsztaty do budowy mniejszych statków, kolegium; latarnia morska na przylądku, kończącym półwysep la Garoupe. A. jest nadto uzdrowiskiem klimatycznem z niestałym klimatem i brakiem stosownych pomieszczeń dla chorych.    And: S:

Antici, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu błękitnem złoty słup (le pal—der Pfahl), po obu jego bokach po dwie sześcio-promienne złote gwiazdy, jedna nad drugą. Nad tarczą, w koronie szlacheckiej, na otwartym hełmie pięć szarych strusich piór. Tomasz Antici (ob.)

343

otrzymał w r. 1768 herb ten z indygienatem polskim (Race, d’Ar. genti. ital. — Vol. Leg. YIT, 799 — Niesiecki X.—Borkowski).

Antici Tomasz, margrabia i kardynał, sprawujący prywatnie interesa Stanisława Augnsta przy papieżu, następnie minister J. K. M. i rzeczypospolitej w Rzymie. Urodzony w mieście Recana-ti, przejął się duchem filozoficznym wieku XVIII, z uczo-nością zaś i wolnomyślnością łączył właściwy dyplomatom przeszłego stulecia machia-welizm i przedajność. Załatwiał interesa Stanisława Augusta w Rzymie od roku 1766, popierając go u papieża wszelkiemi siłami. Bro nił króla i kanclerza w. kor. biskupa Młodziejow-8kiego przed zarzutami, że działali przeciwko występującym w obronie katolicyzmu Barzanom. zohydzał konfederatów, przedstawiając ich jako buntowników i wichrzycieli. Znachodził się A. w kolizyi z nuneyuszem papieskim w Warszawie. Durini’m, który podczas ruchu barskiego w in-zupełnie świetle przedstawiał papieżowi zarówno Stanisława Augusta, jak konfederatów. Pomimo tego, że dwory europejskie, mianowicie gabinet wersalski, Antici’ego kompromitowały, zdołał on przecież intrygami swemi Durini’ego obalió (1771). Oddany królowi, przedstawiał w r. 1787 projekt krucyaty, t. j. jakiegoś podatku, który możnaby wyjednać u papieża na zasilenie kasy Stanisława Augusta („Progetto della Crociata mandato dal marchese Antici nel 1779”). Za usługi, jakie względem króla położył, otrzymał order św. Stanisława (1767), orła białego i indygenat (1768); pobierał też znaczną ze skarbu rzeczypospolitej pensyę. W dwuleciu 1776-78 wybrał 6,700; w 1778-80 — 40,500; w 1780—82 i następnych po 36,000 złp. Miał też w Polsce opactwo poradyskie z koadjutorem ks. Kazimierzem Narbuttem (1789), w roku zaś 1779 otrzymał nominacyę królewską na kardynała. Krewniakowi swemu, Pilipowi Antoniemu, wyjednał Antici u króla szambelaństwo (1772). W czasie upadku rzeczypospolitej, od r. 1792, fundusze polskie w Rzymie kradł. Przywłaszczył sobie 25,00 ) skudów, które bernardynki sądeckie złożyły na koszta kanonizacyi bł. Kunegundy; posiadłości w Lorecie, wartości 67,130 złp., nabyte na rzecz pielgrzymów polskich; dom w Ma-cerata,. zakupiony na korzyść funduszu loretańskiego i t. p. Do 350,000 złp. zagarnął zapisów i fundacyj polskich w Rzymie. — (Bartoszewicz w „Enc. Org.”, I, 951. — Korzon: „Wewnętrzne dzieje Polski”, tom IIL-Theiner: „Hi. stoire du pontificat de Clément XIV”, Paryż 1852).    w. s.

Anti-corn-law-league. Liga przeciwko pra-zbożowym odegrała wielką rolę w ekonomicznym rozwoju Wielkiej Brytanii w połowie naszego stulecia. Będąc w posiadaniu węgla i żelaza, mając wielką marynarkę handlową, która jej dowoziła wszelkie surowce, do przemysłowego wytwornictwa niezbędne, Wielka Brytania rozwinęła u siebie rękodzielnictwo i przemysł fabryczny prędzej, aniżeli inne narody, i nie lękając się icb współzawodnictwa, okazywała zawsze skłonność do zniżenia ceł wchodowych. Ale inaczej się działo co do ceł zbożowych. Ponieważ większa część gruntów znajduje się w ręku ograniczonej liczby wielkich właścicieli, a ci życzyli sobie wysokich cen na wytwarzane na ich gruntach zboże, zatem, wyzyskując przeważne stanowisko, jakie zajmowali w parlamencie, sprzeciwiali się zniesieniu, a nawet zmniejszeniu cła od zagranicznego zboża, chociaż, przy braku krajowej produkcyi, Wielka Bytania skazaną jest raz na zawsze na dowóz zagraniczny. Kraj .był wskutek tych ceł, ciążących na zbożu, ogładzany, ludność uboga cierpiała na drożyźnie chleba niezmiernie, ale przez długie lata wszystkie próby reformatorów rozbijały się o rutynę i egoizm klasy uprzywilejowanej, t. j. wielkich właścicieli ziemskich. Corn & provisions latus, obowiązujące w Wielkiej Brytanii, polegały na tej podstawie, że rolnik angielski nie może produkować zboża taniej, jak za 54 szyllingi za kwarter. Na-, kładano wskutek tego na zagraniczne zboże cło, które podnosiło s;ę od 2‘/₂ do 24 szyllingów, w miarę spadania na targowiskach ceny krajowego. Prawo to, wydane w 1791 roku, było zaostrzane w r. 1804, 1813, 1814, 1823 i każdy kwarter zagranicznego zboża płacił po 30, 39, 50 a nawet 70 szyllingów cła wchodowego. Epidemie głodowe z jednej strony, a z drugiej ruina ferme-rów, którzy mimo tej protekcyi celnej nie mogli rywalizować z dowozem zagranicznym, były początkiem reformy prawodawczej. Minister Hus-kinson stwarza shding seule, drabinę ceł, a Canning wprowadza ją w wykonanie w 1828 roku. Mimo tej ruchomej skali cła, cena zboża nie była korzystną dla rolników krajowych, a w r. 1839 przy cenie 70 szyli, za kwarter, Anglia cierpiała na głód i bezprzykładną dotąd nędzę. Nie było innego ratunku, jak znieść całkowicie cło od zboża i w imieniu interesu masy spożywczej uznać zasadę wolnego dowozu. Idea ta, oddawna przeczuwana i podsuwana przez ekonomistów, oblokła się w ciało w Manchesterze, jednem z wielkich ognisk wytwórczości przemysłowej, gdzie zasady wolności handlowej i jak najmniejszej in-terwencyi państwa do tranzakcyj kupieckich i warunków produkcyi, coraz żywiej popierane bywały. W 1838 roku zebrało się tam grono ludzi, którzy układają plan agitacyi publicznej za zniesieniem ceł od zboża zagranicznego. Byli w tym początkowym komitecie pp. E l. Barter, W. A. Cunningham, Dolziel, J. Howie, I. Leslie, Ar. Prentice, F. Thompson. Prawdziwa ich działalność rozpoczęła się z chwilą, gdy się do nich przyłączył Ryszard Cobden. On stał się duszą i wodzem stowarzyszenia, które wzięło nazwę

Anti-corn-law-league. ObokCobdena,najczyn* niejszymi działaczami Ligi stali się: John Bright. William Fox, F. B. Smitt i Villiers, który za idee Ligi walczył w parlamencie, zanim się tam inni jej członkowie przedostali. Ponieważ parlament rok po roku odrzucał wnioski o zniesieniu ceł zbożowych, Liga postanowiła działać na masy, i oświeciwszy je, wywrzeć przez opinię publiczną nacisk na prawodawców. Obrano jako środki dzienniki, broszury, odczyty publiczne, kores-pondencye, meetingi, subskrypcye, uczty i bankiety. Gdy społeczeństwo zrozumiało, o jak ważne interesa chodziło Lidze, nie szczędziło jej materyalnego i moralnego poparcia. W dniu otwarcia subskrypcyi publicznej w Manchesterze (14 list. 1844) podpisano odrazu 16,000 funtów szt. Wkrótce zbudowano tam wielki gmach, Freetracle Sale, który stał się ogniskiem Ligi, rodzajem niestrudzonego ministeryum, ześrodko-wującego działalność agitatorów. Kraj podzielony został na 12 okręgów; w każdym z nich profesor ekonomii politycznej wykładał teoryę, mówcy objeżdżali bez ustanku kraj i sieli ziarno prawdy; sam Cobden ma 40 mów w ciągu dwóch miesięcy. Liczba zwolenników Ligi rośnie. Cały proletaryat stał po jej stronie. Duchowieństwo wszystkich sekt, z wyjątkiem urzędowego anglikańskiego kościoła, oddało jej cały swój wpływ ogromny wśród społeczeństwa. Nawet dla zatwardziałych to ryso w (ob.) stawało się widocz-nem, że trzeba będzie rozdrażnionej opinii uczynić ustępstwa. Gdy w 1841 r. Robert Peel przyszedł do władzy, zniósł rozmaite cła, ciążące dotąd na bydle, mięsie świeżem i solonem, owocach, i zmniejszył inne, jak na mące, oleju, skórach, ryżu, kawie, łoju, piwie i t. d. Ale zboża dotknąć nie śmiał jeszcze. Gdy jednak zmniejszenie ceł powyższych, zamiast wywołać niedobór w kasach rządowych, sprowadziło przewyż-kę dochodów wskutek wzrastającej spożywczości, Robert Peel skłaniał się już do uczynienia ostatniego, stanowczego kroku, i stawał się podejrzanym stronnikom monopolu zbożowego. Liga tymczasem przenosi w 1843 r. ognisko swego działania. do Londynu i potęguje jeszcze agitacyę. Już od trzech lat Cobden, Bright i generałowie Ligi, zasiadali w parlamencie i, dzięki ich poparciu, niejedne zapory, jakie spotykała jeszcze swoboda wymiany, prysły. Szczególnej doniosłości było zniesienie cła od cukru; przepowiadało ono już bliski tryumf Ligi. Mimo tego, na sesyi 1843 r., doroczny jej wniosek odrzucony był 303 przeciwko 256 głosom. Hufiec liberalny wzrastał wprawdzie z każdym rokiem, ale nie był jeszcze wystarczającym do wzięcia fortecy. Dwa następne lata poświęcone były, obok wszystkich dawniejszych środków propagandy, wprowadzaniu w czyn nowego — nabywania drobnej własności gruntowej przez stronników Ligi. Ponieważ do tej własności drobnej było przywiązane prawo głosowania, zatem do list wyborczych udało się Lidze wprowadzić wielką liczbę swych stronników. Wydano nie mniej jak 250,000

funt. szt. na ten cel. Oprócz tego wydano w r. 1845-ym 59,333 funt. szt. na rozmaite inne środki agitacyi. Rozdano 2,000,000 broszur, 1,340,000 egzemplarzy pisma „Liga”, biura wysłały 300,000 listów, urządzono 200 meetingów. Mimo tego na sesyi wniosek natychmiastowego zniesienia przepadł większością 132 głosów. Rok 1845 był nieurodzajnym; obawa głodu zwiększa nacisk opinii; lord Russel, dowódzca whigów, okazuje się skłonnym do zniesienia cła zbożowego. Ministe-ryum Peela nie mogło się zgodzić ze swym przy-wódzcą, który już się na nie zgadzał i podało się do dymisyi. Gdy królowa powierzyła ponownie ster władzy Robertowi Peel i gdy otworzył on parlament w dniu 19 stycznia 1846 r., oznajmił, że cło postępowo będzie zmniejszane w ciągu trzech lat, a zniesione całkowicie w dniu 1 lutego 1849 r. Stoczyły się jeszcze ostatnie rozprawy w Izbie gmin, gdzie parlamentarne krasomówstwo zabłysło w całym blasku, i gdy torysi cisnęli na wielkiego ministra gradem obelg, Cobden i Bright, długoletni jego przeciwnicy, stanęli w jego obronie. R. Peel zalał się łzami. Bill, znoszący cło od zboża, przeszedł w dniu 16 maja 1846 większością 98 głosów i wkrótce potem stał się obowiązującym. Wolność wprowadzania zboża stała się od tej epoki prawem nie-naruszalnem narodu angielskiego. Liga przeciwko cłom zbożowym zatryumfowała. Oddawszy handlowi taką nieporównaną przysługę, rozwiązała się spokojnie. Z sum, znajdujących się w kasach jej i z narodowych subskrypcyj, ofiarowano członkom komitetu i jego prezydentowi wspaniałe dary. Imię Cobdena i Brighta otoczone jest wdzięczną pamięcią narodu. — Lit: A. Prentice: „History of the Anti-corn-law-league”. — M. E. Trepka: „Studya ekonomiczne”, Warszawa, 1867 roku.

szczonej szypułce, czterech ku dołowi odgiętych, jajowatych, całobrzeżnych, gładkich działkach kielicha, czterech nitkowatych pręcikach, z wyrostkami górnemi, o dwóch kulistych pylnikach, związanych grubym łącznikiem; dno kwiatowe czterodziałkowe, o działkach przemiennych z działkami kielicha. Kwia-tek ten dowodzić się zd?je, że wilczomleczowate (Eu-phorbiaceae )    zwrotnikowa

zamieszkiwały okolice bałtyckie w okresie oligoceno-wym.

ŚMM

Pi®

iP

2^ II

'1

K.J.

N. T.

li

Antietam (wym. e n -teietem), lewy, 75 km. długi dopływ rz. Potoma-ku w Stanach Zjednoczonych, biorący początek w Al-leganach Pensylwanii, a mający uście niedaleko Sharps-burga, w Stanie Maryland. Nad jej brzegami, między Kig-.,¹⁸⁸- Antide.m» Maximo Sharpsburgiem i Midleto-

wiczii Conventz z bursztynu    *    °    ,

w samiandyi —i kwiatek wiei nem? stoczoną została zwy-kości    —ny2 znaczme cięska bitwa unionistów pod

Mac Clellanem nad skon-federowanymi pod gen. Lee dnia 16 i 17 wrze-

And. S.

śnią 1862.

Antifice, ob. A kr ot ery.

Antigńa Jan Piotr Aleksander, malarz francuski (* 1817 w Orleanie —■j* 1878), kształcił się najprzód w Orleanie pod kierunkiem Salmon’a, a następnie w Paryżu, w pracowniach Norblina i Delaroche’a. A. należał do najpłodniejszych artystów nowoczesnych, ale właśnie ta nadzwyczajna łatwość w produkowaniu dzieł sztuki i ciągłe dostarczanie obrazów na wystawy, zarówno w Paryżu, jak na prowincyi, czasem naraz po kilkanaście, nie pozwalały mu skoncentrować sił i zdolności swoich do rzeczy bardziej obmyślanych i wystudyowanych sumienniej. A. uprawiał głównie malarstwo religijne i rodzajowe. W rzędzie obrazów tego ostatniego kierunku mieszczą się najlepsze jego utwory, a obfitują w nie przeważnie zea prowincyonalne francuskie. Arcydzieło A. „Pożar”, za które artysta otrzymał medal pierwszej klasy na wystawie 1850 —51 roku, do niedawna jeszcze znajdowało się w muzeum luksemburskiem. „Drzemka południowa”, „Taniec dzieci”, „Wnętrze chaty bretońskiej”, „Zielona fontanna”, należą do udatniejszych obrazów A-i, ale ze wszystkich najudatniejszemi może są: „Schodzenie' (1859) i „Źwierciadło leśne”, dwie wdzięczne idylle.    a s

Anticosti, wyspa w Ameryce angielskiej, u uś-cia rz. św. Wawrzyńca, 6150 km. □; do 600 m-ców, należy do prowincyi Newfundland. Na północy lesista i skalista, wykazuje wyniosłości ponad 200 m.,na południu przeciwnie niska i bagnista, wogóle zaś nieurodzajna, do kultury ziemi zupełnie niepodatna; klimat ma surowy, dzięki nietyle położeniu swemu (równoleżnik Krakowa), ile zimnemu prądowi (Labrador stroem) z cieśniny Davisa. Pod względem budowy geologicznej, wyspa A. nie należy bynajmniej do osadowych, jakby o tern z uwagi na jej położenie u uścia wielkiej rzeki sądzić można było, lecz składa się ze skał paleozoicznych, na równi z Sąsiedniemi skałami Labradoru i N. Brunszwiku. Ludność trudni się przeważnie myśliwstwem (niedźwiedzie, lisy, wydry) i rybołówstwem (łososie, foki); to ostatnie zgromadza letnią porą do 5000 ludzi ze stałego lądu. A. odkrył Cartier 1534 r. Stacya ratunkowa od 1810 r.    And s- Antignac Antoni (* 1772 w Paryżu—f 1823

Antidesma (paleont.). Pod nazwą A. Maxi- tamże), poeta francuski, znany w swoim czasie mowiczii, opisał paleontolog Conwentz kwiatek, jako autor piosnek (chansons), w których opie-znaleziony w bursztynie z Samiandyi, bliski, we- wał uciechy życia, wolnomularstwo („La lumière’ ) dług niego, Æ japonicum Sieb, z Japonii. Kwia- i—według okoliczności—Napoleona albo Ludwi-tck to męski, o długiej, przez wyschnięcie pomar- ka XVIII. Część jego piosnek, nie mających

mu-

Kneykl'MiMdya Powszechna ilustr. T 1U.

And S.

zresztą większej wartości, wyszła w Paryżu p. t. „Oeuvres” (1809).

Antigua, jedna z wysp Małych Antylskieh, pod 17° sz. pn. i 61° 45' zd. dł. Gr., 251. km.D; 34,828 mieszkańców. Brzegi wyspy skaliste, rafami koralowemi otoczone, stąd bardzo trudno dostępne—mimo to kilka niezłych przystani, jak English Harbour, St. John, Falmouth. Wnętrze sfałdowane pagórkami, do 400 m. wysokości do-chodzącemi, jest wogóle bardzo urodzajne. Klimat suchy i zdrowy, brak jednak źródeł i rzek właściwych sprawia, że ludność chwyta w cysternach deszczową wodę do picia. Średnia roczna temperatura 25.6 C. Ludność przeważnie składa się z murzynów (70°/o)> wyznaje religię anglikańską z własnym biskupem, a poczęści należy do sekty metodystów i braci morawskich, którzy mają tu swe misye. Rząd stanowi gubernator i senat z władzą wykonawczą, oraz rada 24 członków z władzą pracodawczą. Ziemia starannie uprawna, głównie przez ludność kolorową, wydaje trzcinę cukrową, najważniejszy produkt kraju, ob«k niej bawełnę, tytoń, indygo etc. W r. 1886 wywóz = 159,686 funtów st., przywóz = 131,628 f. st. Antig-uę odkrył Kolumb 1493 r. Anglicy zajęli ją 1632 r. i od r. 1674 stale kor lonizować ją poczęli.    And-S-

Antiiocapra, ob. Antylopy.

Antimo (Sant A.), miasto w Kampanii neapo-litańskiej, przy drodze żelaznej z Neapolu do Aversa, 8,600 mców; słynne winnice.

Antin. Baronia A. była jedną z najdawniejszych w hrabstwie Bigorre. Nazwisko Rajmunda Arnaud, barona d’A.,. znajduje się w aktach opactwa Simorre, pod datą r. 1060. R. 1711 Ludwik X1Y erygował baronię na księstwo-parow-stwo i nadał je Ludwikowi Antoniemu de Mon-tespan, jedynemu synowi margrabiego de Mon-tespan i pani de Montespan. Będąc z matki bratem przyrodnim księcia du Maine, hrabiego Tuluzy, i innych przyznanych bastardów królewskich, Ludwik Antoni wkradł się w łaski delfina i zajmował kolejno następujące urzędy: generała-po-rucznika (1702), gubernatora ziemi orleańskiej i generalnego dyrektpra budowli (1708), namiestnika Alzacyi, członka Rady regencyjnej i ministra stanu (1733). Pozostawił „Pamiętniki,” cytowane przez Lemontey’a, ale których nie odna-. leziono. (Leon Cadier w „Gr. Enc. Fr.”).

AntlOCO (Sant A.), starożytna Enosis, Plum-baria insula, wyspa, prawie łącząca się z południowo-wschodnim brzegiem Sardynii, z miastem t. im. (starożytne Sulci), liczącem do 4,000 m-ców i posiadającem dobry port, warzelnie soli, a do roku 1513 i biskupstwo. Należy do prow. Cagliari, powiatu Iglesias.    And- s.

Antioeci, ob. Antypody.

Antioquia. 1 ) stan rzeezypospolitej Kolumbijskiej czyli Nowogrenadzkiej w Ameryce południowej, graniczy na południe ze stanem Tolima, na wschód ze st. Santander, na północ ze st. Bolivar, na zachód ze st. Cauca, dzieli się na 6 departamentów: Centro, Norte, Sur, Oriente, Occi-dente, Sopetran; ma 57,800 km. □ powierzchni i 463,667 m-ców (1884). Środkiem stanu ciągnie się z południa na północ rozgałęzienie Andów Kolumbijskich, zwartym łańcuchem między rz. św. Magdaleny i jej dopływem Cauca, sięgając szczytami pojedyńczemi ponad 3,000 m. wysokości. Klimat wogóle zdrowy i pomimo podrównikowe-go położenia niezbyt gorący, dzięki obecności wysokich gór, ktôvych wierzchołki nierzadko pokrywają się śniegiem. Grunt urodzajny, zwłaszcza nad brzegami licznych rzek, sowicie zwilżających ziemię; pomimo to mieszkańcy trudnią się chętniej zyskownem górnictwem, dobywając złoto, srebro i węgiel kamienny. Pod tym względem jest to najpierwszy stan Kolumbii. Uprawa roli wydaje trzcinę cukrową, pi/ang, kakao, a w ostatnich czasach i kawę; znaczną część kraju pokrywają dziewicze lasy. Komunikacya, z powodu kroczącego środkiem pasma górskiego, wielce utrudniona między pojedyńczemi częściami stanu, z tego też względu obie rzeki: Cauca i św. Magdaleny, wielkie mają znaczenie. Całość terytoryum nie jest jeszcze dostatecznie poznaną, jakkolwiek najnowsze podróże Alfr. Hettnera 1882 r. znacznie się przyczyniły do rozszerzenia dotychczas posiadanych wiadomości. Stolicą stanu jest Medellin. — 2) Antioquia (Santa Fé d’A.), miasto w poprzednim stanie, na lewym brzegu rz. Cauca, w romantycznej dolinie górskiej, 535 m. nad p. m., 13,000 m-ców, siedlisko biskupa. Okolica obfituje w złoto.

Antipatłies Pall. Zwierzę jamochłonne (Coelenterata), z gromady korali (Anthoza), będące przedstawicielem rodziny Antipathidae, do rzędu korali wieloczułkowych (Zoan-tharia) zaliczonej. Antipathidae, zwane koralami rogowe mi, posiadają polipnik (koralowmę) rogowy, czarny, który tworzy oś całej masy zwierząt (kolonii) i składa się z warst współśrod-kowych; oś ta bywa mniej lub więcej rozgałęziona i pokryta miękką i cienką korą, zawierającą nieco tylko twardych igiełek krzemionkowych lub wapiennych. W korze siedzą zwierzęta (polipy), opatrzone 6-a ramionami, krótkiemi i nie wcią-gającemi się, które otaczają otwór ust. Z sześciu przegródek promienistych, wewnątrz ciała, tylko dwie, naprzeciw siebie położone, są rozwinięte, pozostałe zaś 4-y są zmarniałe A. posiada charaktery całej rodziny, zamieszkuje morza gorące w licznych gatunkach, z których 4 mieszkają w morzu Sródziemnem. Ważniejsze gatunki są następujące: A. larix Esp. Składa się z długiej osi głównej, na której wyrastają gałązki szczecinkowate, ułożone w 6 podłużnych szeregów równoległych. Ponieważ gałązki często odłamują się przy podstawie, dlatego też na osi pozostają niby eiernie. Oś główna i boczne (ko-ralowina) jest koloru czarno-brunatnego, kora zaś białego. Wysokość całej, kolonii dochodzi 30-40 cm. Mieszka w m. Sródziemnem i oc. Indyjskim. A. subpinnata El. et Sol. Posiada oś rozgałęzioną, pokrytą,gałązkami naprzemian-ległemi, mieszka w m. Sródziemnem. A. isidis

plocamos, posiada oś sękatą, na 1 metr wysoką, o średnicy 2—3 cm., rozgałęziającą się dopiero na pewnej wysokości, o powierzchni matowej i drobno brodawkowatej. Znajduje się w morzu Czerwonem. Z osiowej koralowiny (osi) różnych gatunków A., arabowie wyrabiają paciorki czarne, i wogóle oś ta nosi nazwę Korala Czarnego.

And. S.

A. S.

Antispastus, stopa wierszowa czterozgłosko-wa, złożona z jamba i trocheja (--u), np.

„i ty zginiesz”. Czasami stopa ta przedłuża się o jednę długą i wygląda tak: ^--—, a na

zywa się w metryce antispastus dochmius. K K

Antiporticus, przestrzeń pomiędzy frontową kolumnadą świątyni lub domu i wejściem do atryum (ob.).

Antiquario Jakob, duchowny włoski (* w Pe* ruzie—-j- 1512 w Medyolanie), słynny z uczono-ści. A. był sekretarzem Jana Galeazo Maryi Sforzo, popierał rozwój nauk i piśmiennictwa; pozostały po nim listy łacińskie, odznaczające się niezwykłą erudycyą. Porówn. Vermiglioli: „Memorie di Jacopo Antiquari,” (Padwa, 1813).

Antiquum jus oznacza starodawne rzymskie prawo w przeciwieństwie do nowszych rozporządzeń z czasów cesarstwa, mianowicie odnosi się do prawodawstwa XII tablic. U Justyniana zaś oznacza jus antiquum prawo z czasów klasycznych prawników—antiquiores. Antiqui prudentes nazywają także prawników, których orzeczenia (responsa) mieszczą się w zbiorze, zwanym Pandectae, czyli Digesta {juris conditores, anti-quae prudentiae cultores).

Atirrhinum, W y ż 1 i n (botan.). Rodzaj, będący typem plemienia Antirrhineae, w rodzinie Trędownikowatych (Scrophalariaceae). Posiada on kielich pięciodzielny, koronę maskową, o rurce u dołu garbatej, u góry rozdzielonej na dwie wargi, z których górna wzniesiona, dwuklapowa, dolna rozpostarta, trzy klapowa, o klapie środkowej mniejszej, sklepista, o sklepieniu szerokiem, zamykającem gardziel, pręcików 4, z których 2 dłuższe; pylniki dwukomórkowe. Owoc torebka, prawie jajowata, skośna, dwukomorowa, komora górna otwierająca się jedną dziurą, dolna—dwiema dziurami wielozębnemi. Rzadziej torebka bywa kulistą, z komorami, otwierającemi się jedną tylko szparą. Nasiona liczne, podługowate, z powierzchnią pomarszczoną. Wyżliny są ziołami rocznemi albo trwałemi. rzadko o łodydze u spodu drzewiastej, o liściacli całych, rzadziej klapowanych, u spodu łodygi przeciwległych, u góry zaś naprzemianległych. Kwiaty ich, dość często okazałe, wyrastają już pojedynczo z kątów liści, już zebrane w wierzchnotki w kątach przykwiatków, któremi się kończą łodygi. Rodzaj Antirrhinum u Linne’go był dość rozległy, gdyż on zaliczał do niego i Lnianki (Linariae), stanowiące obecnie rodzaj osobny. Na teraz obejmuje on wszystkiego około 15 gatunków, podzielonych na trzy sekcye: Orontium, Antirrhinastrum, Asari-na. Żyją one w strefie umiarkowanej Europy, Ameryki północnej i Afryki północnej. Najlepiej znany jest A. majus L., nazywany zwykle „Lwią paszczą”. Pochodzi on z suchych i kamienistych miejscowości okolic śródziemno-morskich, skąd przez kulturę rozszedł się po całej środkowej Europie, dostał się do Indyj wschodnich i umiarkowanej strefy obudwu Ameryk. Roślina ta była niegdyś używaną w medycynie do gojenia ran i jako środek ściągający, obecnie zaś hoduje się w ogrodach jako roślina ozdobna, gruntowa, dla pięknych i bardzo urozmaiconych, co do barw, swych kwiatów. Istnieją liczne odmiany Lwiej paszczy, między któremi nadewszystko odznaczają się odmiany: wielkokwiatowa i karłowa. Ta ostatnia jest tylko na jednę stopę wysoka i używa się zwykle na obwódki lub klomby kwiatowe.

Antirrhion. Odnoga, wdzierająca się głęboko w ląd południowej części półwyspu Bałkańskiego i tworząca półwysep Morei, zwęża się pośrodku swej długości i dzieli się tym sposobem na dwie części: zachodnią, czyli zatokę Patraską, i wschodnią, wewnętrzną, która nosi nazwę Lepanckiej y. Korynckiej; samo zaś zwężenie zowie się cieśniną Lepantu. Na obu przeciwległych, skalistych i wyniosłych punktach owego zwężenia, wznoszą się silne warownie; z tych południowa Morea, północna zaś A., lub inaczej Rumelias; są te twierdze nowożytne, broniące wstępu na wody odnogi Korynckiej i dla pewnej analogii z silnemi fortecami cieśniny Dardanelskiej, które bronią wstępu na m. Marmara, otrzymały nazwę „małych Dardanellów”.    And. s.

Antisana, jeden z wulkanów, otaczających wyżynę Quito, w Andach rzeczyjlbspolitej Równikowej (Ecuador), leży w bliskości równika i na południowej jego stronie, w łańcuchu wschodnim; ma 5746 m. wysokości i sięga tym sposobem poza linię śnieżną. Ostatni wybuch nastąpił w 1728 r., wszakże wielokrotnie uważano później gęste obłoki dymu, wydobywające się z kraterów. Na wysokości 3782 m. znajduje się dom. zwany Tambo, stynny z pobytu Humboldta; jest to jedno z najwyżej położonych mieszkań ludzkich w Ameryce południowej.

Antiscii, ob. Przeciwcienni.

Antistia gens (pierwotnie An test i a,) stara rodzina plebejuszowska w Rzymie, która wydała kilku mężów wybitniejszych, znanych w literaturze i w życiu politycznem. Najsławniejszym z nich jest Antistius Labeo (ob. Labe o).

Antitypia (z grec, anti-typtein—uderzać), nazwa używana przez niektórych filozofów, dla oznaczenia jednej z własności służących do określenia materyi: wyraża ona oporność i nieprzenikliwość, czyli masę, słowem to, przez co ciała za zbliżeniem zderzają się jedno z drugiem, stawiają sobie opór, i na jednem miejscu jednocześnie znajdować się nie mogą. Jeden z pierwszych uznał tę własność Gassendi i tą ją nazwą grecką określił, a razem z nazwą przyiął ją Leibnitz, z do-

K K.

w r. 1578.

A. Sz.

And. S.

tlaniem innej jeszcze własności, to jest siły, przeciw Dekartowi, który w materyi widział tylko rozciągłość.

Antium (dziś Anzio), m. portowe w Latium, pierwotna stolica Wolsków, nad m. Tyrreńskiem, o 40 kim. na płdz. od Rzymu. W niem to przebywał Koryolan, obrażony na Rzymian, nim wyruszył z Wolskami przeciw tłzymowi. Zdobył je w r. 468 przed Chr. Qu. Capitolinus, a przody jego okrętów (rostra) zdjęto i zaniesiono do Rzymu dla ozdobienia trybuny mówców. Istniały tam trzy świątynie: Eskulapa, Fortuny i Neptuna, w ruinach to ostatniej odkryto ów sławny posąg, znany pod nazwą Apollona Belwederskiego. Dzisiejszy port Anzio leży tuż przy przylądku t. i. o 30 kil. na płd. od Velletri; pod tym portem Wenecyanie pobili Genueńczyków na morzu

K. K

Antivari, włoska nazwa portu Bar, na albań-skiem wybrzeżu, przez traktat berliński w 1878 r. nadanego Gzarnogórzu (ob. Bar).

Inne wyrazy zaczynające się w języku greckim od a ni i, znajdują się pod anty.

Antofagasta. l)Terytoryum na północy rze-czypospolitej Chileńskiej w południowej Ameryce, do 4 kwietnia 1884 r. należało do Boliwii; graniczy na wschód z Andami, na południe z prow. Atacama, na zachód z Oceanem Wielkim, na północ z prow. Tarapaca, 158000 km. □; 21,213 mców. Powierzchnia kraju wogóle górzysta, większych strumieni pozbawiona, klimat nadmiernie suchy, stąd grunt nieurodzajny, i dlatego do ko-lonizacyi wcale się nie nadaje. Z drugiej strony jednak prowincya ta obfituje w skarby mineralne, zwłaszcza w okolicy Caracoles, i ta właśnie okoliczność objaśnia wzrastającą imigracyę; bogate kopalnie saletry, miedzi, srebra, jodu, boraksu etc. przynoszą znaczne korzyści. One też były przyczyną długiej walki między Chile a Boliwią, gdy bowiem druga nie odnowiła chileńczykom umowy, dozwalającej im eksploatować kopalnie A-y, rzeczpospolita chileńska wypowiedziała wojnę i przeprowadziwszy ją zwycięsko, przyłączyła całe terytoryum sporne do swych posiadłości. 2) Departament A., część poprzedniego terytoryum, liczy 17,928 m-ców na 50,125 km. □. 3) Miasto A., stolica obu poprzednich, port nad oceanem wielkim, słabo zabezpieczony i nie bardzo dostępny, ważny atoli ze względu na wywóz skarbów mineralnych z terytoryum A-y; kolej żelazna do Caracoles, 7946 m-ców. Miasto, założone dopiero w 1870 r., rozwija się szybko, czego dowodem wywóz miejscowych produktów, który w r. 1886 dosięgną! już 16 milionów marek.    And- s-

Antofillit (miner.). Minerał ten, znaleziony pierwotnie w okolicach Kongsbergu w Norwegii, uznany przez Wernera za gatunek samoistny, następnie uważany za odmianę jedynie amfibolu, oznaczony przez Descloizeaux na podstawie badań optycznych jako rombowy, a nie jednoskośno-osiowy, jak amfibole, uważa się obecnie znowu

za gatunek oddzielny. Występuje w szeroko prętowych, promienistych skupieniach, z płaszczyznami podłużnie narzynanemi. Łupliwość makrodia-gonalna zupełna, słupowa i brachydiagonalna mniej wyraźna. C. wł. 3.187—3.225; Tw. 5.5. Barwy brunatno-goździkowej do żółtawo-szarej. Płaszczyzny łupliwości o silnym blasku perłowym do szklistego. Przeświecający. 'Liczne rozbiory okazały, że jest on mieszaniną krzemianu magnezu (przeważnie) z krzemianem tlenku żelaza: nMgSi0₃-fFeSiOa, w którym n = 2, 3, a nawet 7. Zwykle zawiera jeszcze od 1.5—2.5% wody. Pod dmuchawką bardzo trudno topliwy, kwasy na niego nie działają. Znajduje się w Kjernerud pod Kongsbergiem i Modurnem w Norwegii; na wyspie szkockiej Mainland tworzy pokład dwu-stopowy obok serpentynu; w Fiskenäs w Gren-landyi i Boden mais w Bawaryi. A. rombowy w grupie minerałów amfibolowych zajmuje miejsce odpowiednie bronzytowi i hyperstenowi w grupie minerałów angitowych.    K- J-

Antogast, osada kąpielowa w w. ks. Badeń-skiem, w okręgu Offenburskim, obwodzie Oberkirch, w dorzeczu Renchu (pr.awy dopływ Renu), 484 m. nad p. m., na południowym stoku góry Kniebis, należącej do systematu Czarnego lasu. Osada leży w malowniczej dolinie, zasłoniętej od północy i wschodu,—źródła mineralne: alkaliczne szczawy żelaziste, do picia i kąpieli, pomocne są w chorobach nerwowych i niedokrewności.

Antoine Paweł Gabryel (*1679—f 1743), jezuita, teolog i pisarz religijny francuski z Lotaryngii, oprócz kilku dzieł popularnych: „Lectures chrétiennes sur les grandes vérités de la foi” (Nancy, 1731); „Méditations pour tous les jours de l’année“ (Nancy, 1737) i t. d., ogłosił po łacinie: „Theologia moralis” (Nancy, 1726, 3 t.). bardzo wziętą w całej Europie i dziś jeszcze używaną za podręcznik w kolegium Propagandy w Rzymie; i „Theologia universa speculativa et dogmativa” (Nancy, 1735, 7 tomów).

Antoine Jakób Dyonizy, znany i ceniony architekt francuski (* w Paryżu 6 sierpnia 1733 — ■f tamże 24 sierpnia 1801). Pierwszą sławę zyskał przez projekt i budowę mennicy w Paryżu, która na zlecenie Lavardie, ministra finansów za Ludwika XV, zbudowaną została. Po spaleniu Pałacu sprawiedliwości w Paryżu, A. czynny przyjmował udział w odbudowaniu jego. Oprócz licznych gmachów prywatnych, które projektował w rodzinnem swem mieście, A., jako zdolny i ceniony architekt, poszukiwany był za granicą kraju, budował też i projektował gmachy w Madrycie Londynie i Bernie.    E- D-

Antokol, przedmieście m. Wilna, którego nazwę wyprowadzają od litewskich wyrazów : „ant-te-kalna”, co znaczy: na tej górze. Ciągnie się ono nad brzegami Wilii, na rozległości 2 wiorst, nad gościńcem, prowadzącym przez Niemenczyn do Swięcian, do miejsca, gdzie niegdyś wznosił się pałac letni książąt litewskich, „Wierszupka” zwany, naprzeciw miasteczka Trynopola położony. Od tego przedmieścia otrzymała swe nazwisko

s s.

Zresztą porównaj artykuły : „Wybór“, „Wypisy“.

żydowska rodzina, z której pochodzi sławny rzeźbiarz Antokolski (ob.).    A- Sz-

Antokolski Marek (* 1843), rzeźbiarz pochodzenia żydowskiego, urodził się w Wilnie na Antokolu. W latach dziecinnych objawiając pociąg do nauki, a nadewszystko chcąc poświęcić się rzeźbiarstwu, uciekł od rodziców, i po pięciu latach ciężkiej pracy, często o głodzie, przyjęty był do akademii sztuk pięknych w Petersburgu. W r, 1864 otrzymał na wystawie petersburskiej medal srebrny za pierwszą swą pracę: „Żyda krawca”, wyrzeźbionego z drzewa, a wkrótce potem zwrócił na siebie ogólną uwagę kilku innemi pracami rzeź-biarskiemi, wyobrażającemi zawsze typy żydowskie. Po krótkim pobycie w Berlinie, wykonał w r. 1871 posąg Iwana Groźnego, pierwszą większych rozmiarów rzeźbę z marmuru, a wnet potem kolosalny posąg Chrystusa przed sądem ludu. W kilku następnych latach wyszedł cały szereg prac jego dłuta, mniej lub więcej udatnych. W r. 1878 mianowany był członkiem korespondentem paryskiej Akademii sztuk pięknych. W r. 1880 urządził wystawę wszystkich rzeźb swoich w gmacbu Akademii petersburskiej, której jest obecnie profesorem. Utwory jego cechuje bezwzględny realizm, wielka charakterystyka i energia rysów, żywotność i głęboka analiza psychiczna.

Antolaże, ob. Koronki.

Antolinez José, malarz historyczny hiszpański (* 1639 w Sewilli — f 1676 w Madrycie). Pierwiastkowo malował pejzaże, ożywione postaciami ludzkiemi, w rodzaju Iriarte’a. W Madrycie A. doskonalił się jeszcze w pracowni Pr. Ri-zi’ego, czyniąc znakomite postępy. Obrazy A.-za odznaczają się świetnym kolorytem, przypominającym szkołę wenecką, stąd i epitet „titianesco”, jakim koloryt jego mianują. Obraz jego „Magdalena w ekstazie”, w muzeum madryckiem, daje najlepsze wyobrażenie o świetności barw, jaką A. ©brązom swoim nadawać umiał.

Antolinez y Sar ab i a Francisco, malarz historyczny, (*1644 w Sewilli '[-1700 w Madrycie), synowiec poprzedniego. Zdolny, ale bez wytrwałości, próbował różnych fachów, a doznawszy wszędzie zawodów, wrócił znowu do porzuconego pierwotnie malarstwa. Największą wartość artystyczną posiadają jego miniatury portretowe, olejno malowane.

Antolini Giovani (* 1760 — -j- 1841), architekt włoski i profesor budownictwa w Medyola-nie. Kształcił się przeważnie w Rzymie na wzorach sztuki starożytnej, gdzie obrany był członkiem akademii rzymskiej,,della Pace“. W latach późniejszych napisał dziełko o zasadach architektonicznych p. t: „Elementi di architettura“ (Me-dyolan, 1813 r.). Główną zaletą tej pracy są cenne wielce wskazówki, dotyczące odnowienia niektórych pamiątek sztuki starożytnej.

Antologia (wyraz złożony z dwu greckich an-tlios — kwiat i lego — zbieram, znaczy zatem „zbiór kwiatów” i po łacinie tłumaczonym bywa przez flor i legi urn), oznacza wybór krótkich, zazwyczaj lirycznych lub gnomicznych wierszy, odznaczających się jakiemiśniepospolitemi zalotami Najpierwej antologie układać zaczęto z utworów lirycznych i epigramatycznych greckich, których autorowie byli nieznani lub też niewiele po sobie zostawili. Pierwszą taką antologię p. t. „Stefanos” (t. j. wieniec) ułożył Meleager w II wieku przed Chrystusem, drugą pod takimże napisem Filip z Tesaloniki poci koniec w. I naszej ery. Nazwy: „Antbologion” użył pierwszy podobno Dyogenianus z Heraldei, żyjący w II wieku po Chr. Później pisarze bizantyjscy zwiększali coraz bardziej takie zbiory; najobszerniejszy jest Konstantyna Kefalasa z X wieku, najwięcej rozpowszechniony—Planudesa z XIV stulecia; w nowszych czasach Jacobsa 1794 — 1814 (drugie wyd. 1813 —1817), a wreszcie Dübnera (1864—72 w Paryżu u Didofa, 2 tomy, trzeci ma wyjść). Na podobieństwo greckich, układano w czasach nowszych we wszystkich językach odpowiednie zbiory poetów. Wśród słowiańskich najważniejsze: „Anthologie jihoslovanska”, wyd. V. Krziżek, „Anthologie z literatury czeske”, wyd. Józef. Jireczek. Z wydawnictw tego rodzaju, dokonanych u nas, wymienić najprzód należy „Antologię grecką,” zebraną i objaśnioną dla uczniów gimna-zyum wołyńskiego, przez prof, Michała Jurkowskiego” (Wilno, 1815, str. 360), następnie „Neue polnische Anthologie oder Auswahl verschiede^ ner Bruchstücke, Prosa und Gedichte enthaltend, zum Gebrauche der Schulen” (Głogów i Leszno, 1831); dalej Adama Pieńkiewicza: „Wybór poe-zyj z pisarzów polskich” (7 tomów, Wilno, 1835 — 36), „Skarbczyk poezyi polskiej“ (12 tomów, Petersburg, 1853--57); „Klejnoty poezyi polskiej“ wybrane przez Adama Wiślickiego (2 oddziały, Warszawa, 1857—59, drugie wyd. 1872); „Kwiaty rodzinne“ ułożone przez N. Zmichowską (Warszawa, 1882); Wł. B. „Antologia polska“ (Lwów, 1884); „Antologia poetów obcych (t. 1886); „Kobieta w poezyi polskiej“ (t. 1885); wreszcie przez Lessmana „Lira polska“ (1882—1887, tomików 8).

„Chrestomatya“,

P. Oh.

Antomarchi Franciszek (1780 — 1838), lekarz Napoleona I na wyspie św. Heleny, korsy-kanin, kształcił się w Pizie; od 1812 r. prosektor w szpitalu Santa Maria we Florencyi; 1318 powołany (na prośbę matki Napoleona, za wstawieniem się kardynała Fesch’a — przyrodniego wuja cesarza) do leczenia Napoleona, którego zupełne pozyskał zaufanie i testamentem zapis 100 tysięcy franków. Po śmierci cesarza wstrzymał się A-i od podpisu protokółu śmierci, twierdząc, że zgon nastąpił wskutek endemicznej gorączki (a nie raka żołądka). W r. 1823 ogłosił poczytne dzieło: „Les derniers moments de Napoleon“, w którego drugkn tomie zamieścił: „Esquisse de la Flore de Sainte-Hélene“. W roku 1831 pełnił obowiązki naczelnika zakładów lek. w Warszawie, poczem wyjechał do Indyj wschodnich i umarł na wyspie Kuba.    “r- u

Antorrfboka, Antombuc, obszerna i bezpiecz-

nych zasadach angielskich; uwięziony z inicjatywy Robespierre’a, został wypuszczony na wolność dopiero po jego upadku (w czerwcu ;1794 r.). Wmieszany w sprawę spisku Baboeufa (1797) był A. oddany pod sąd, lecz dla braku dowodów uwolniony. Za Dyrektoryatu wydawał „Journal des hommes libres”, gdzie namiętnie napadał na nowe rządy, szczególnie zaś na gen. Bona-partego. Po zamachu 18 brumaire’a (1799) wydalony z Paryża przeniósł się A. najprzód do Włoch, potem osiadł w rodzinnem Arles. Z wiekiem wróciły mu przekonania legitymistyczne młodości; dał im wyraz niespodziany w piśmie „Le réveil d’un vieillard” (1814), witając z zapałem powracających Burbonów. Niemniej jednak 1817 r. odmówiono mu pogrzebu religijnego.

na zatoka, na północno-wschodnim brzegu Madagaskaru, w bliskości przylądka Amber (Massoam-pamuriki), kończącego północny cypel tej wyspy, wraz z przyległym krajem odstąpiona Francy i w 1863 r. przez króla Madagaskaru, Radamę II.

Olbrzymie lasy, jakie otaczają zatokę, dostarczają wybornego materyału do budowy okrętów.

Nad zatoką leży osada t. im., wejście do niej z oceanu Indyjskiego prowadzi przez cieśninę Diego Suarez v. British Sound.    And s-

Anton Karol Gottlieb (* 1751 -f 1818), historyk niemiecki, rodem z górnych Łużyc, po ukończeniu studyów prawnych w Lipsku, osiadł jako adwokat w Zgorzelcu (Görlitz) i oddawał się z zamiłowaniem, badaniu dziejów, obyczajów i języka serbów łużyckich. Niektóre drobniejsze prace swoje w tej materyi drukował w „Lausitzer Magazin”, organie górno-łużyckie-go towarzystwa naukowego, którego był założycielem. Większą jego pracą są „Erste Linien eines Versuches über der alten Slaven Ursprung, Sitten, Gebräuche, Meinungen und Kenntnisse” (Lipsk, 1783—89, 3 t.).

Antona-Traversi Kamil (*1857 w Medyola-nie), współczesny historyk literatury włoski, od r. 1889 profesor uniwersytetu rzymskiego, ogłosił wiele drobniejszych prac historyczno-literackich o Bokacyuszu (Boccaccio), Hugonie Foscolo,

Leopardim i t. d. Większe jego studya są:

„I genitori di G. Leopardi” (Recanati, 1887);

„Documenti e notizie interno alia famiglia Leopardi” (Florencya, 1888); „II Cotisalvo di G.

Leopardi” (Turyn, 1888); „Spigolature classiche Leopardiane” (Parma, 1889) i inne. Oprócz tego napisał kilka sztuk dramatycznych.

Antonelle Piotr Antoni, markiz d’ (* 1747 —■f 26 listopada 1817 r.), pochodził ze szlachetnej rodziny prowansalskiej, zamieszkałej w Arles; za młodu oddawał się studyom matematycznym, potem służył w armii królewskiej, lecz już 1782 r. otrzymał na własne żądanie dymisyę w stopniu kapitana. Przejął się prądami wolno-myślnemi wieku; po wybuchu rewolucyi ogłosił radykalne pismo pod tyt. „Catéchisme du tiers état” (1789); sam zrzekł się tytułu i znacznego majątku. Od 1790 r. piastował urząd mera w Arles, w 1792 r. zasiadał w Zgromadzeniu Prawodaw-czem, w sierpniu tegoż roku wysłany był do armii Lafayette’a w imieniu nowego rządu republikańskiego; aresztowany w Mezieres z rozkazu Lafayette’a, dotrzymującego wiary Ludwikowi XVI, i sprowadzony do obozu pod Sedanem, okazał A. energię i wyniosłość, która niemało przyczyniła się do utrzymania armii w posłuszeństwie dla Zgromadzenia Prawodawczego. W październiku 1793 należał A. do składu przysięgłych przy Trybunale rewolucyjnym w sprawie oskarżonych o zdradę stanu żyrondystów, i jakkolwiek radykalny w przekonaniach, okazał przecie opór pewien przeciw procedurze katowskiej prokuratora Fouquier-Tinville’a. Za przykładem Desmonlins’a domagał się A. złagodzenia tero-ryzmu, urządzenia sądu przysięgłych na liberal-

Antonelli Giacomo (* 2 kwietnia 1806 — •f 6 listop. 1876), kardynał i mąż stanu, urodzony we wsi Sonnino na pograniczu neapolitańskiem, z ojca pastucha; z młodu już okazywał skłonności do nauk, udał się do Rzymu, gdzie w uniwersytecie Della Sapienza świetnie odbył studya teologiczno-prawne i pozyskał stopień doktora praw. Polecony przez przełożonych papieżowi Grzegorzowi XVI, został A., po otrzymaniu święceń kapłańskich i odbyciu praktyki w Kamerze apostolskiej, mianowany 1830 r. członkiem kon-gregacyi Buon Govern o, asesorem przy Sądzie Państwowym, był też wysyłany na rewizye dele-gackie do legacyj w Viterbo, Orvieto, Maceraty, i wszędzie okazywał niezwykłą energię, zdolności i zręczność. Umiał sobie wkrótce zaskarbić zaufanie papieża, do którego otoczenia był przypuszczony; 1841 r. mianowany jest podsekretarzem stanu w zarządzie spraw wewn., 1844 zastępcą podskarbiego w za- ządzie finansów apostolskich, 1845 podskarbim na miejsce ustępującego Tor-ti’ego. Na tern ostatniem stanowisku w krótkim czasie przyprowadził do porządku zaniedbane pod nieudolnym kierunkiem kardynała Torti’ego finanse. Za rządów Piusa IX (1846) wpływ A ego wzmógł się niezmiernie. Nowy papież, łagodnego usposobienia i ożywiony najlepszemi zamiarami, przechylał się zrazu ku rosnącym wciąż prądom liberalnym, zarazem i patryotycznym, i A., który za Grzegorza XVI surowo przestrzegał nietykalności status quo w polityce wewnętrznej i zagranicznej, obecnie przerzucił się na kierownika w drażliwych sprawach zjednoczenia Włoch i reform liberalnych. Uczynił z Piusa IX ubóstwianego przez naród papieża, sam natomiast stał się jego pierwszym doradcą w państwie Kościelnem i rządcą wszechwładnym. Już 11 czerwca 1847 r. otrzymał A. kapelusz kardynalski oraz dyakonię Sant’Agata alla Suburra, a jednocześnie w nowoutworzone) radzie ministrów (consulta) objął tekę ministra finansów (15 czerwca), którą zresztą już 2 sierpnia ustępuje Monsignorowi Morichini’emu, sam zaś powołany zostaje na prezesa Konsulty. Rozruchy styczniowe w Neapolu i Florencyi spowodowały ustąpienie chwilowe A-ego, lecz po wybuchu rewo lucyi lutowej we Francyi, w chwili niezwykłego naprężenia umysłów, znowu powraca do steru (w pierwszych dniach marca 1848). Pod prezy-dencyą A-ego uchwaliła Konsulta, w nowym składzie liberalnym 6 ministrów świeckich i trzech tylko duchownych, za przykładem konstytucyi styczniowej ncapolitańskiej i lutowych: sardyń-skiej i toskańskiej, wymuszoną przez groźną postawę ludu rzymskiego, ustawę konstytucyjną (14 marca 1848), wprowadzającą element świecki do Rady Państwa, gwardyę narodową, dwie Izby z głosem doradczym. Gdy tymczasem w skutek powstania w Medyolanie i Wenecyi wybuchła wojna sardyńsko-austryacka i na pomoc sardyńczy-kom nadciągnęły wojska toskańskie i neapolitań-skie, Av ciągle ustępując gorącym życzeniom narodu, wysłał armię papieską w sile 10,000 ludzi do Lombardyi, jakoby dla wzięcia udziału w walce z Austryą. Z tern wszystkiem, przewidując możliwe komplikacye, ustąpił już 3 maja nowemu gabinetowi Mamiani’ego, zachowując sobie wpływowe stanowisko prefekta pałaców apo-sto’skich. Nareszcie porażka sardyńczyków pod Custozzą (25 lipca) zdawała się A-emu rozwiązy wać ręce; bez wahania skłonił Piusa IX do wydania odezwy, potępiającej wojnę z Austryą; według oświadczeń A-ego, wojska papieskie wysłane były jedynie dla strzeżenia neutralności zbrojnej. Niespodziany zwrot wywołał wybuch nienawiści ludowej; nowe ministeryum Rossi’ego okazało się nieporadnem; lud, podburzony przez wrogich A-u mazzinistów, we wszystkiem widział rękę kardynała. Po zamordowaniu Rossi’ego (15 list.), skłonił A. przerażonego papieża do ucieczki do Gaëty, dokąd mu towarzyszył w charakterze sekretarza stanu (24 list. 1848) i skąd odezwą z 27 listop. ogłosił nieważność czynności rządu rewolucyjnego. Nietrudno było A-emu, wobec oczywistego niebezpieczeństwa dogodzenia żywiołom rewolucyjnym, przekonać papieża o konieczności powrotu do polityki konserwatywnej. Po stłumieniu powstania i zajęciu stolicy przez francuzów (w lip-cu 1849), powrócił A. do Rzymu, bezzwłocznie (w kwietniu 1850) rozpoczął dzieło konsekwentnej i nieubłaganej reakcyi, nie bacząc na wygotowane przez siebie samego niedawne edykta z wrześ. 1849, dane z Gaëty, w których zapowiedziane były amnestya i reformy administracyjno-sądowe. Pius IX, dotknięty do żywego przebytemi przejściami, zupełnie usunął się od spraw świeckich, pozostawiając rządy A-emu; ten zaś, objąwszy na nowo prezydencyę w Radzie Państwa, skupił zarazem, na mocy prawa z 11 wrześ. 1850 r., wszystkie niemal władze naczelne w piastowanym przez siebie urzędzie sekretarza stanu. Wszechwładny kardynał, bez lęku, ale też bez skrupułu, tępił wrogów Kościoła i własnych, burząc zaczątki reform, jakie sam podjął przed niewielu laty. 12 maja 1855 szczęśliwie uniknął zamachu, wykonanego na jego osobę, przez niejakiego Antonio de Felice; z drugiej strony poczynał się wytwarzać antagonizm zaciekły między A-m, a stronnictwem, jezuitów. Na kongresie paryzkim (1856)

Cavour, przedstawiając zgromadzonym mocarstwom stan opłakany Włoch, szczególnie napadał na gospodarkę A-ego w państwie kościelnem. Od 1859 r. znaczenie polityczne A-ego widocznie chyli się ku upadkowi; prezydencyę w Radzie obejmuje kardynał di Pietro; utrata najpiękniejszych legacyj papieskich (Romagna, Umbria i in.), ogłoszenie królestwa włoskiego, dokonywają się pomimo bezsilnych protestów A-ego; rozruchy w samym Rzymie (latem 1860), pod wpływem wyprawy ncapolitańskiej Garibaldiego, silnie zachwiały stanowisko kardynała. Powoli wycofał się A. z polityki wewnętrznej, zostawiając sobie tylko kierunek dyplomacyi papieskiej. Gdy dołączony do encykliki z d. 8 grudnia 1864 r. Syllabus „Complectens praccipuo?“, gdzie wytknięte były w liczbie 84 błędy nauki i polityki nowożytnej, wywołał silne niezadowolenie w Europie (zakazany we Francyi, nieuznany we Włoszech i Austryi), A. w odezwie do rządów zagranicznych umiał zręcznie złagodzić i osłabić doniosłość tej bulli. Podobnież potrafił załagodzić spór z Austryą z powodu potępienia przez papieża (2d czerw. 1868) dokonanych tam zmian konstytucyj -nych, oraz obronić (w odezwie z d. 10 czerwca 1870) postanowienia koncylium watykańskiego, w którem zresztą, pokłócony z najbliższem otoczeniem papieża, sam nie brał udziału, będąc z natury mężem stanu raczej, niż teologiem. Latem 1870 r., wobec oczekiwanego ustąpienia wojsk francuzkich z Rzymu, zwrócił się A. do Prus z prośbą o pomoc przeciw grożącemu najściu włochów, lecz bezskutecznie; po zajęciu Rzymu przez Wiktora Emanuela, wystosował do mocarstw również platoniczną odezwę protestującą. A., tak surowy w sprawach wewnętrznych, gdy miał siłę za sobą, trzymał się w stosunkach zagranicznych stale polityki ugodowej; stąd stanął w sprzeczności ze zwrotem wojowniczym w polityce papieskiej, datującym od koncylium 1869 r.; "ównież w walce kulturalnej z niemcami cesarkiemi nie brał czynnego udziału, pozbawiony pod koniec wszelkiego wpływu na papieża. Po śmierci A-ego otworzył się spadek milionowy, którego pochodzenie zupełnie pozostało nie wyjaśnione; gdy zaś A. nic nie zapisał Kościołowi i cały jego majątek przeszedł na trzech synowców, rozwiały się ostatnie złudzenia co do jego charakteru. 1877 r. hrabina Lambertini, podając się za córkę naturalną A-ego, wystąpiła przed trybunał rzymski z pretensyą do spadku; proces skandaliczny ostatecznie rozstrzygnięty został 1879 r. przez sąd kasacyjny na niekorzyść powódki, bez żadnej wszakże rehabilitacyi dla pamięci kardynała.

Antonello da Messina, malarz włoski z XV w., ze szkoły weneckiej. Podług Vasa-ri’ego, A. studyował malarstwo w Rzymie, poczem uprawiał dalej swą sztukę w Sycylii, gdy jednak, podczas chwilowego pobytu w Neapolu, ujrzał jeden z obrazów Jana van Eyck’a, będący własnością króla Alfonsa, tak się obrazem tym zachwycił, iż udał się natychmiast do Holandyi i zapisał się w poczet uczniów mistrza Jana. Po

s. s.

śmierci tego ostatniego,*A. powrócić miał na czas pewien do Messyny, a następnie przeniósł się do Wenecyi, gdzie osiadł ostatecznie. Tyle tylko wiadomości przechowało się o nim. Daty obrazów przezeń wykonanych prostują i wyjaśniają niektóre z nich. I tak zdaje się, że nie Van Eyck, ale Roger van der Weyden był jego nauczycielem w Holandyi; pierwszy z obrazów jego olejnych, datowany«h, pochodzi z r. 1465 („Chrystus błogosławiący” w londyńskiej „Galeryi narodowej”), data obrazu ołtarzowego, wykonanego w Messynie („Madonna ze św. Grzegorzem i św. Benedyktem” w Pinakotece miejskiej), wskazuje na pobyt jego w Sycylii 1473 r., daty innych obrazów, a zwłaszcza portretów, wykonanych w Wenecyi, wskazują na pobyt jego w tern mieście od 1474 do 1478 r. A. uchodzi powszechnie za pierwszego, który we Włoszech do obrazów używał farb olejnych, i rzeczywiście sposób ten malowania przyswoił sobie A. od artystów holenderskich, których manierą przejął się znacznie. Najsilniej Wpływ szkoły flamandzkiej na A-a uwydatnił się na małym obrazie jego, przedstawiającym „Chrystusa na krzyżu pośród dwóch ukrzyżowanych łotrów”, znajdującym się w Galeryi w Antwerpii. Wprawdzie pejzażowe tło tego obrazu i figury na nim mają charakter kraju i typów włoskich, sposób jednak traktowania przedmiotu wogóle, a w szczególności drobiazgowe wykończenie szczegółów i jasność barw, noszą wyraźny ślad współczesnych mu obrazów szkoły flamandzkiej. Inne z zachowanych dotąd obrazów religijnych A-a, wskazują wyraźnie kierunek realistyczny, który artystę tego cechował, („Złożenie do grobu” w Wiedniu, „Chrystus” w Akademii weneckiej, „Męczeństwo św. Sebastyana” w Muzeum berlińskiem, „św. Sebas-tyan” w Galeryi drezdeńskiej (N. 52), po wyczerpującym studyum Woltmanna, znowu za dzieło A-a powszechnie uznany). Najwybitniej jednak talent tego artysty uwydatnił się w kierunku malarstwa portretowego. To też A. słynął długi czas w Wenecyi, jako dzielny portrecista, a wydoskonalona nowa technika jego jednała mu wielbicieli i naśladowców. Nowy sposób używania farb imponował we*ecyanom, lubującym się przedewszystkiem w kolorystyce; zdaje się jednak, że A. nie czynił sekretu ze swego sposobu używania farb olejnych, gclyż wkrótce obaj bracia Bellini (ob.) techniką tą owładnęli, a przez nich malarstwo olejne rozprzestrzeniło się na całą szkołę wenecką. Włochy stosunkowo najmniej jednak posiadają utworów A-a i to nie najlepsze z nich. I tak miasto rodzinne tego artysty, Messyna, ma tylko jeden autentyczny obraz jego („Madonna ze św. Grzegorzem”), o którym już wspomnieliśmy. Pewną liczbę dobrych obrazów pędzla A-a posiadają: Wenecya (Akademia, pałac Giovanelli), Berga-ma (Galerya), Medyolan (portret będący własnością margrab. Trivulzi), Pawia (Stabilimento Malaspina), Florencya (pałac Corsini) i Genua (2 portrety: jeden należący do margrab. Spinola,

drugi do p. Molfino). Ostatni jest prawdopodobnie własnym portretem artysty. Wszystkie z wymienionych portretów odznaczają się wyrazistością postaci, wybornem ich modelowaniem, oraz świetnością kolorytu; na większości z nich widać przytem umiejętne stosowanie światłocienia. To też nic dziwnego, że A. znaczny wpływ wywarł na malarstwo włoskie w XV w., a w szczególności zjawienie się jego w Wenecyi stanowi ważną chwilę w rozwoju szkoły weneckiej. Ze wszystkich zachowanych dotąd portretów pęzla A-a najpiękniejszemi są: portret mężczyzny w birecie, pochodzący z r. 1475, obecnie w Luwrze paryskim przechowany, oraz małych rozmiarów popiersie młodego człowieka na tle pejzażu, znajdujące się w Galeryi berlińskiej, a pochodzące z roku 1478 (nie zaś z r. 1445, jak sądzono do niedawna, przed wyjaśnieniem Cro-we’go i Cavalcaselle’go). O ile pierwszy z nich (arcydzieło A-a) zadziwia siłą wyrazu i z całą prawdą uchwyconym typem pełnego energii mężczyzny, o tyle drugi znakomicie oddaje najdelikatniejsze odcienia gry fizyonomii. Oba te portrety cechuje wyborna technika i harmonia tonów. Porów. J. Burckhart: „Der Cicerone”, II Theil., (Lipsk, 1879, str. 593). — A. Woltmann i K. Woermann: „Geschichte der Malerei”, (Tom II, Lipsk, 1882, str. 283-6).

Antoni (święty), Wielkim zwany, patryarcha zakonników (* 251 r. w Komanie, niedaleko He-raklei, w wyższym Egipcie — -j* 17 stycznia 356 r.). Od dzieciństwa umiłował życie pustelnicze, do owego czasu prawie nieznane. Mając 20 lat wieku, osierocony przez rodziców, usłyszawszy w kościele przytoczone słowa Chrystusa: „Jeśli chcesz być doskonałym, idź, sprzedaj, co masz i daj ubogim, a będziesz miał skarb w Niebie; a przyjdź, pójdź za mną”, wziął tę radę dosłownie, wykonał ją, udał się na pustynię i wiódł tam życie pobożne, zajmując się modlitwą i pracą ręczną. Doświadczał wielkich pokus cielesnych i duchowych, lecz je zwalczył zwycięsko modlitwą i umartwieniem, poczem zapuścił się w głąb pustyni, gdzie 20 lat przepędził w jaskini, zdumiewając swych przyjaciół i wszystkich, co się często zgromadzali około niego, swojem życiem, spokojem umysłu i cudami. R. 311, podczas prześladowania chrześcian przez Maksymina, udał się do Aleksandryi i tam śmiało wyznał swą wiarę, a po uciszeniu się burzy powrócił na pustynię i prowadził dalej żywot, jak przedtem, na górze Kolzim, nazwanej potem górą ś. Antoniego. Tam-to miewał widzenia, w których przewidział dalsze losy kościoła i klęski, jakie mu zadać miał aryanizm. Filozofowie pogańscy przychodzili go słuchać, a wzniosła jego prostota zmuszała ich do milczenia. Przeciwko zarzutom uczonych, przesiąkłych marzeniami Grecyi, stawiał naukę prostą i silną, opartą na prawdziwym stosunku rozumu z wiarą, słowa z duchem, duszy z Bogiem, przez Chrystusa i w Chrystusie. Sława jego tak się rozeszła, że w r. 337, Konstantyn Wielki i synowie jego, Konstancyusz

it Konstans, pisali do niego, prosząc o modlitwy. Żył lat 105. R. 561 odkryto jego ciało i przeniesiono do Aleksandryi, skąd, po zawojowaniu Egiptu przez saracenów, sprowadzono je do Konstantynopola, a w końcu XI wieku do dyecezyi wienneńskiej weFrancyi, i umieszczono w kościele przeorstwa Motte-Saint-Didier, gdzie później zakon św. A-go główną miał siedzibę. R. 1491 relikwie św. A-go ostatecznie przeniesione zostały do Arles, do parafialnego kościoła św. Juliana. („Encyklopedya Kościelna”).

Antoni Padewski (święty), (*1159r. w Lizbonie —

13 czerwca 1231 r. w Padwie). Miał imię Ferdynand, a imię Antoni otrzymał w zakonie św. Franciszka, Padewskim zaś został przezwany od miasta Padwy, gdzie znajdują się jego relikwie. Kształcony troskliwie przez cno-tliwyoh i bogatych rodziców, w piętnastym roku życia wstąpił do zgromadzenia Kanoników regularnych św. Augustyna pod Lizboną; lecz ponieważ tam liczne odwiedziny krewnych przerywały mu skupienie ducha, za pozwoleniem przełożonych udał się do samotniejszego klasztoru w Ko-imbrze, gdzie, zajmując się naukami, z niemniej-szą gorliwością oddawał się modlitwie, rozmyślaniu i czytaniu ksiąg świętych. Na widok relikwij pięciu misyonarzy św. Franciszka, sprowadzonych przed ośmiu laty do Koimbry przez infanta portugalskiego, don Pedra, doznał A. tak silnego wrażenia, iż zapragnął zostać zakonnikiem św. Franciszka, aby wstąpić w ślady owych misyonarzy — i nic nie zdołało go odwieść od tego zamiaru: został franciszkaninem 122.1 r. i niezwłocznie do Afryki odpłynął, aby opowiadać ewangelię maurom; wkrótce jednak choroba zmusiła go, aby powrócił do Hiszpanii, ale wiatry przeciwne zaniosły okręt, którym płynął, do Mesy-ny. Tam się dowiedziawszy, że ś. Franciszek odbywał wówczas kapitułę generalną w Assyźu, udał się do tego miasta. Rozmowy z tym wielkim mężem natchnęły A-go zamiarem pozostania we Włoszech, lecz że miał powierzchowność niepozorną, a troskliwie ukrywał swe przymioty duchowe, nigdzie go więc przyjąć nie chciano. Dopiero gwardyan Gracyan posłał go do małego klasztoru pod Bolonią. Tam A., skromny jak zawsze, wiodąc żywot surowy, po dawnemu ukrywał swą naukę i swe dary nadprzyrodzone; aż raz, gdy się spotkali z dominikanami z Forli i gwardyan mu polecił mieć mowę bez przygotowania, zdumieli się słuchacze jego wymową, pełną namaszczenia i siły. S. Franciszek z As-syżu, dowiedziawszy się o tem, wysłał go do Vercelli na teologię, której on później został nuuczycielem w temże mieście, a potem w Bolonii, w Tuluzie, w Montpellier i w Padwie, przy-czem umiał zawsze znaleźć kilka godzin codziennie na nauczanie ludu, a wkrótce już wyłącznie zajął się pieczą dusz. Z powodu licznie gromadzących się dokoła niego tłumów we Włoszech, we Francyi, w Hiszpanii, często musiał miewać kazania na otwartem polu. Był również niezmordowanym i bardzo cenionym spowiednikiem.

Wielką, wyświadczył przysługę franciszkanom, śmiało wystąpiwszy przeciwko świeckiemu duchowi, jaki chciał zaprowadzić w tyra zakonie drugi jego jenerał, Eliasz. Złożywszy za zezwoleniem papieża sprawowany przez siebie urząd prowin-cyała Romanii, A. udał się do Padwy, gdzie miewał kazania podczas wielkiego postu. To było ostatnią pracą jego apostolskiego żywota; umarł, licząc zaledwie 32 lata życia. Grzegorz IX kanonizował go r. 1232. We trzydzieści lat po zgonie A-go zbudowano w Padwie na jego cześć wspaniały kościoł, gdzie złożono jego reli kwie. („Encyklopedya Kościelna”).

Antoni, metropolita ruski halicki, za panowania króla Ludwika węgierskiego. Kiedy Ukraina wcieloną została w skład Litwy, a przez to metropolita kijowski stracił zwierzchnictwo nad Rusią Czerwoną, przyłączoną do Polski, król Kazimierz W., zająwszy się urządzeniem stosunków kościelnych nowej prowincyi, kreował osobnego dla Halicza metropolitę ruskiego. Antoni z biskupa przemyskiego, za zezwoleniem patryarchy konstantynopolitańskiego Phiłoteusa, został metropolitą halickim w r. 1371, miał pod swym zarządem biskupstwa ruskie: chełmskie, turowskie, włodzimierskie i przemyskie. Stanowisko to zajmował krótko, albowiem w r. 1376, występuje jako metropolita halicki Cypry an Serb. (Bartoszewicz: w „Enc. Org.” I. 957).

Antoni, arcybiskup łaciński halicki. Król Ludwik węgierski wyjednał u papieża Grzegorza XI założenie arcybiskupstwa halickiego (1375), pod którego zwierzchnictwem znajdowały się biskupstwa: chełmskie, przemyskie i włodzimierskie. Niektórzy pisarze istnienie arcybiskupstwa halickiego znajdują już za czasów Kazimierza W-o, podają nawet imiona arcybiskupów: Długosz—Jakóba, Niesiecki—Krystyna z Ostrowa; historycznym jednak jest dopiero Antoni, który miał sześciu po sobie następców. Za Władysława Jagiełły katedra metropolitalna łacińska przeniesiona została z Halicza do Lwowa.

Antoni Panormita, (ob. Beccadelli Antoni).

Antoni de Bourbon (* 22 kwietnia 1518— •j* w Andelys 17 listopada 1562) król Nawarry, był synem Karola de Bourbon księcia Vendôme i Franciszki d'Alençon; r. 1548 zaślubił w Moulins Joannę d’Albret, córkę króla Nawarry, Henryka II, która mu wniosła w posagu koronę na-warską i baronię Bearnu. Z małżeństwa tego urodził się r. 1553 Henryk IV. A., jako kałwi-nista, odsuwany był przez długi czas od spraw państwowych i był skompromitowany w spisku Amboise. Otrzymawszy r. 1561 namiestnictwo królestwa, przeszedł na wiarę katolicką i dowodził armią oblegającą Rouen, pod którego mura-mi został śmiertelnie raniony.

Antoni Klemens Teodor (* 27 grudnia 1755—-j* 6 czerwca 1836), król saski od 1827 r. Od pierwszej już młodości okazywał upodobanie do ciszy życia prywatnego; ze szczególnym zapałem oddawał się muzyce, nosił się nawet z zą<-

45

EDcjUopedr* Powizcchna lluitr. T. DI.

miarem poświęcenia się stanowi duchownemu.

R. 1781 wstąpił w związki małżeńskie z Maryą Karoliną sardyńską, a po jej rychłym zgonie (1782), pojął księżniczkę toskańską, Maryę Teresę, córkę Leopolda II i z nią w 40detniem pożyciu miał czworo dzieci, które wszystkie w młodym wieku pomarły. Z ustroni wiejskiej w Weserstein, gdzie pędził lata, wygnała go wojna 1809 r., kiedy przed austryakami uciekać musiał do Frankfurtu n. M. Długi czas przepędził we Włoszech; w Rzymie zbliżył się do papieża.

Po śmierei brata, zgasłego bezpotomnie, Fryderyka Augusta (ob.), ks. A., starzec naówczas 72-letni, powołany do tronu (5 maja 1827), objął władzę z zamiarami najlepszemi—zrzekł się np. miliona tal. opłat lennych, jakie kraj winien był płacić przy zmianie panującego, lecz natomiast budził niedowierzanie ludu, dając posłuch klery-kałom, potajemnie wspierając jezuitów, gdy zarazem ministeryum Einsiedla, któremu powierzył rządy, rozwijało zaciekłą reakcyę administracyjną w duchu kongresowym. Burze 1830 r. przekonały króla A-ego, że nie dorósł do wymagań chwili;

30 września 1830 r. ogłosił synowca swego, Fryderyka Augusta (ob.) następcą tronu i przypuścił do rządów; jednocześnie ministeryum Einsiedla podało się do dymisyi; na czele nowego liberalnego gabinetu postawiony Lindenau. Przez ostatnie lata życia zupełnie usunął się A. od spraw publicznych.

Antoni Ulryk (* 28 sierpnia 1714—f 1774), młodszy syn księcia Ferdynanda Alberta brun-éwicko-wolffenbütteiskiego, wysłany 1733 r., z porady dworu wiedeńskiego, przez rodziców do Petersburga, łaskawie by! przyjęty przez cesarzowę Annę Joannównę, wprowadzony na dwór, mianowany pułkownikiem wojsk ruskich. Cesarzowa, zaniepokojona stosunkiem dwuznacznym, jaki zawiązał się między jej siostrzenicą, Anną Leopoldo wną (ob.), a gładkim hr. Lynarem, posłem saskim w Petersburgu, szczerze pragnęła wydać ją za młodego księcia A-ego. Upór księżniczki Anny długo stawał na przeszkodzie związkowi, który dopiero po wydaleniu z Petersburga Ly-nara doszedł do skutku 14 lipca 1739 r. Z tego małżeństwa urodził się 23 sierpnia 1740 r. syn Iwan Antonowicz (ob.), którego umierająca cesarzowa zdążyła jeszcze ogłosić następcą tronu, mianując na czas jego małoletności rejentem nie ojca, lecz ulubieńca swego, Birona. Nieszczęśliwe pożycie niedobranej pary wielkoksiążęcej pogorszyło się jeszcze pod wpływem lekceważącego postępowania Birona, które zwłaszcza księciu A-emu dawało się we znaki; to zmusiło go pod koniec zrzec się wszystkich posiadanych przez siebie stopni i tytułów wojskowych ruskich. Ks. Anna, całkiem owładnięta przez ambitną Julię Meng-den, acz sama niezbyt pochopna do czynu, pogardzała mężem, zupełnie już wszelkiej inicyaty-wy pozbawionym. W układach potajemnych ks.

Anny z gen. Miinnichem, mających na celu obalenie Birona, ks. A. żadnego nie miał udziału.

Çrdy w nocy z 18 na 19 listopada 1740 r., prze-

zDaczonej na zamach, przyszedł Miinich po Annę, ks. A., ze snu zbudzony, o niczem nie chcąc słyszeć, znowu spać się położył. To też po udanym zamachu sama tylko Anna ogłoszoną została rejentką, ks. A. zupełnie od spraw państwowych usunięty. Niesnaski rodzinne wzrosły jeszcze po upadku Münnicha; ambitny Osterman trzymał stronę księcia, lecz nie był zdolen wyrwać go z apatyi wrodzonej. Wreszcie zamach grudniowy 1741 r. (w nocy z 5 na 6) zamknął krótkie rządy brunświckie i cesarzowę Elżbietę (ob.) wyniósł na tron ruski. Po rozmaitych przejściach osadzony został ks. A. w 1744 r. w klasztorze Chołmogorskim gub. archangielskiej, razem z żoną i drobnemi dziećmi—zbliżyło go bowiem do Anny wspólne nieszczęście i na tułac-twie urodziło się im troje dzieci. Tu, 18 marca 1746 r. zmarła Anna z gorączki porodowej. W r. 1763 ofiarowała cesarzowa Katarzyna II wolność ks. A-emu; wysłany był do Chołmogorów Bibikow, który miał go wywieźć do Niemiec, lecz ks. A. odmówił, nie chcąc rozstać się z dziećmi. Powtórzono tę propozycyę w r. 1764, po zgonie nagłym Iwana Antonowicza, trzymanego w twierdzy Szlis-selburskiej —lecz również bez skutku. Po śmierei ks. A-ego w 1774 r. czworo pozostałych jege dzieci: córki Katarzyna i Elżbieta i synowie Piotr i Aleksy, internowane były w klasztorze Chołmogorskim jeszcze do 1780 r.. kiedy dopiero daleką drogą przez Archangielsk i Norwegię wywieziono je do Jutlandyi i tu oddano pod opiekę dalekich i spokojnych krewnych. Ob. „3anacKH EuÓHKOBa“, IIpujiojK. V.—BpuKHept: .Jorhhb Ah-tohobhub h ero poACTBeHHHKH” (1878), „Pyccnaa CTapuHa”, XXV str. 505 i nast. BpuKHept: „IfapcTB. EKaTepuHH II” (1885), I. 185 — 189 (podano tu rzadkie portrety ks. A-ego, Anny i wszystkich dzieci).    A-

Antoni z Napachania, jeden z najpierwszych u nas w XVI wieku znawców greczyzny, filozof i teolog, syn sołtysa ze wsi Napachanie pod Poznaniem, urodził się w końcu XV st., zmarł 1562. Zawód jego profesorski może być uważany za typowy dla XVI w. Już od r. 1519 wykładał w akademii krakowskiej, jako „extraneus simpliciter” książkę napisaną przez Włocha, Leonarda Aretina (Bruni) w XV-em stuleciu: „In-troductorium philosophiae moralis”. Zostawszy w 1522 „extraneus de facultate”, czytał i objaśniał różne pisma Arystotelesa, jakoto: o duszy, o fizyce, a przytem dał się poznać jako gramatyk, wydając 1523 głośne dzieło Donata „Barbarismus“ oraz rozprawę Hiszpana Antoniego z Le-brixy (Nebrissensis) o liczebnikach i niektórych innych kwestyach gramatycznych, i jako humanista wykładając „Listy Cycerona”, „Eneidę” Wergilego i pisma Waleryusza Maksyma. Kiedy w 1526 został kolegą mniejszym, niebawem, bo w następnym roku, uczył gramatyki greckiej i wykładał „Iliadę“. Dostawszy się wreszcie r. 1528 na posadę kolegi większego, oddał się całkowicie, jak to u nas pospolicie w XVI wieku bywało, Arystotelesowi i do roku

1539, zarówno logiczne, jak etyczne i fizyczne „de senatus sententia”—za zgodą senatu, co słu-dzieła jego komentował w swoich wykładach, źy za dowód, że w 72 r. przed Chr. trybunowie Niewiadomo kiedy, przeszedł na wydział teologi- nie mogli przeprowadzać swoich wniosków ina-czny, najlepiej w akademii uposażony; spotykamy czej, jak po uprzedniem otrzymaniu aprobaty se-go już jako doktora teologii w r. 1553, kiedy zo- natu (senatusconsultum). 2. Lex A. (Lucii) de stał rektorem akademii. Następnie otrzymał po- magistratibus, 45 przed Chr. Na mocy tego prawa, sadę kapelana na dworze Zygmunta Augusta, wniesionego za inicyatywą Cezara przez trybuna a prócz tego był dziekanem kolegiaty św. Flo- Lucyusza Antoniusza, porządek mianowania urzę-ryana i zasłynął wymową kaznodziejską. "Wystę- dników w państwie został w ten sposób ustano-pował silnie przeciw nowinkom religijnym, zaró- wiony, że Cezar zastrzegł sobie prawo mianowa-wno żywem słowem, jak i za pośrednictwem pism, nia obydwóch konsulów i połowy innych urzędni-z których znane są dziś dwa: „Loci communes” ków, pozostawiając drugą połowę miejsc do obsa-i „Enchiridion, to jest książki ręczne o nauce dzenia drogą wyborów w zgromadzeniu narodo-chrześciańskiej, czego się chrześciański człowiek wem, jak było za czasów republikańskich. 3. L. dzierżeć ma czasu niniejszej różności wiary”. A. (Lucii) agraria, 44 r. przed Chr. Prawo to (Kraków, u dziedziców Marka Szaffenbergera, postanawia podzielić między weteranów i nieza-r. 1558, kart 151). Polskie dzieło dedykował możnych obywateli tak grunta, mające powstać Stanisławowi grabi na Tęezynie, wojewodzie krak., z wykonania planu Cezara osuszenia błot pon-używając w przemowie wyrażenia: „Wasza Jasna tyńskich, jak i wogóle całego zapasu tak zwa-Wielmożność”.    P-Ch nego „ ager publicus”, nieprawnie będącego

Antoni z Kobylina, kaznodzieja z zakonu bernardynów w W lełkopolsce, żył w drugiej połowie XVII stulecia; jest autorem trzech pane-giryków pogrzebowych, w których ciekawe .są . niektóre szczegóły genealogiczne: „Kościół z ołtarzem cegiełek trzech wieży... na przeniesienie popiołów Zygmunta Grudzińskiego, Piotra Grudzińskiego i Andrzeja Karola Grudzińskich” (Leszno. 1659); „Chorągiew Siniutowska, przy pogrzebowym akcie Anny Opaleńskiej rozwiniona” < Poznań, 1673); „Łódź Piotra Adama hr. z Bni-na Opaleńskiego, podkomorzego poznańskiego” (Poznań, 1682).

Antoni od Niepokalanego Poczęcia, ob. Marz ęcki Antoni.

Antoni J. Dr. ob. Rolle Józef Antoni.

Antonia, planetoida 272, odkryta 1888 przez Oharlois w Nicei.

Antoniades Ant ou i J., współczesny poeta , nowogrecki, profesor jęz. greckiego w Pireus, ■oprócz wielu tragedyj („Filip Macedoński”, „Pau-zaniasz”, „Agis”, „Przekleństwo matki” i t. d.) i kilku komedyj („Latacz obuwia”, „Niewierna” i inne), napisał poematy: „Matka janczara,” „Ambroży Medyolański” (Ateny, 1878) i kilka innych. Nadto opracował „Historyę powszechną” w 4 tomach i „Historyę Grecyi.”

Antoniae leges. Jest to cały szereg praw, ode-grywających pewną rolę w rzymskiej historyi, a nazwranych tak od imienia wnioskodawców. 1. Lex Antonia (Cornelia Fundania) de Ther-mensibus, 72 przed Chr. Prawo to, nadające mieszkańcom miasta Thermessos w Pizydyi godność 5 prawa wolnych sprzymierzeńców rzymskiego naro-, du (liberi sociique P. R.), nie ważne samo przez się, ma pewne znaczenie w nauce, jako dowód ograniczenia przez Sullę tego przywileju trybunów ludowych, na mocy którego mogli oni przeprowadzać bezpośrednio swoje wnioski w zgromadzeniach ludowych (jus cum plebe agendi) i nadawać im moc prawa obowiązującego. W dosłownem brzmieniu tego plebiscytu, przechowanego w istniejącym po dziś dzień napisie, znajdują się wyrazy:

w posiadaniu osób prywatnych w chwili wydania prawa. 4. L. A. (Marti tnbuni) de proscriptorum Uberis, 49 przed Chr. Przywraca dzieciom pro-skryhowanych obywateli (ob.) prawa i godność obywatelską. 5. L. A. ut quintus dies liidorum Romanerum Caesari tribueretur w 44 r. postanawia, żeby igrzyska cyrkowe trwały odtąd nie cztery, tylko pięć dni, przyczem piąty dzień ma być poświęcony Cezarowi, ku szczególnemu jego uczczeniu. 6. L. A. de mense Quintili w tymże roku postanawia, że miesiąc Quintilis (siódmy w roku, a dawniej piąty, gdyż rok rozpoczynano od 1 marca), ma się nazywać Julius na cześć Juliusza Cezara. 7. Po śmierci Cezara L. A. de dictatura in perpetuum tollenda w r. 44 zagraża pozbawieniem wszelkich praw ludzkich (consecra-tio capitis) i konfiskatą majętności każdemu, kto-by postawił wniosek mianowania dyktatora lub sam przyjął tę godność. Prawe to było przyjęte ze szczególnym entuzyazmem przez ludność Rzymu. 8. L. A. juditiaria w r. 44 dodaje do dwóch uekuryj sędziów (ob.), składających się z senatorów i rycerzy, trzecią z centuryouów (ob.) i żołnierzy. Jest to usiłowanie zdemokratyzowania stanu sędziów w Rzymie. 9. L. A. de provocatio-ne w r. 49 pozwala osobom oskarżonym o gwałt (de vi) i o przestępstwa polityczne (de majestate) apelować od wyroku stałych sądów (quaestiones perpetuae) do zgromadzenia narodowego. Prawo to miało na celu zapewnienie bezkarności osobom, cieszącym się popularnością w narodzie, a skłonnym do gwałtów i zdrady, więc przede-wszystkiem samemu Antoniuszowi i jego faworytom. 10. L. A. de provinciarum permutatione w r. 43, na mocy którego A. otrzymał, zamiast

D. Brutusa, Galię, do której oddawna dążył, jako do prowincyi najdogodniejszej dla utrzymania wojska i zagrażania ztamtąd Rzymowi. 11. L. A. de actis Caesaris confirmandis, na mocy którego wszystkie czynności urzędowe Cezara zostały uznane za ważne. 12. L. A. de Pontifice ma-ximo creando w r. 44, któfem Markowi Lepido-wi (ob.) została nadaną opróżniona przez śmierć

Cezara godność najwyższego kapłana. 13. L. A. i (1671), najcelniejszy jego poemat, opiewający de Coloniis m agros deducendis stanowi dopeł- wielkość i potęgę Holandyi, i wogóle jeden z cel-nienie prawa, wydanego w tej mierze przez Ce- niejszyok poematów opisowych w literaturze ho-zara (ob. Leges Juliae).    T- s- lenderskiej. Drobniejsze liryczne utwory A-a

Antonianie, sekta antynomistyczna w Szwaj- odznaczają się także wysokim nastrojem poetyc-caryi, której założycielem był niejaki Unternäber kim i patryotycznym.

(* 1759—f 1824), człowiek prosty, trudniący się Antoniego krzyż, czyli krzyż egipski, ma w młodości kupiectwem i stolarstwem. Zamiesz- kształt koła, na którem spoczywa T; krzyż ten kawszy w miasteczku Amsolding, począł głosić jest godłem św. Antoniego pustelnika. Według swoją naukę, mającą na celu „udoskonalenie niektórych wykładaczy był on berłem, tak zwa-chrześciaństwa”. Propaganda ta zwróciła na sie- nem reclinatorium, na ktorem pustelnicy się bie uwagę rządu szwajcarskiego, który nowego wspierali, gdy stojąc długo się modlili. Teraz apostoła zamknął w więzieniu w Lucernie i trzy- używaią go szpitalnicy św. Antoniego, czyli mał go tam aż do śmierci. Resztki zwolenników Antonici (ob.).

tej nauki, głoszącej wspólność wszelkiej własno-    Antoniego ogień, ob. Róża (choroba),

ści, nieuznającej żadnego rządu i władzy i uwa-    Antoniennhütte, osada fabryczna na Szląsku

żającej miłość wolną i swobodne obcowanie oboj- pruskim, w rejencyi opolskiej, powiecie katowic-ga płci, jako koronę miłości cbrześciańskiej, kim, zwana po polsku butą Antoniny, 5116 m-ców, przetrwały, pomimo prześladowania, do 1840 roku, jest własnością br. Henkla v. Donnersmark, po-przeważnie w kantonach: Bern, Aar i Zurich, siada piec wielki, walcownię żelaza, dwie buty (Ottuv „Slovnik naucny”).    cynkowe, fabrykę bieli cynkowej, fabryki cegły

Antonici, albo Antoniści, jest to nazwa za- ogniotrwałej, kopalnie węgla. Odległą jest A. konników św. Antoniego, który najpierw założył o 4 km. od stacyi kolei żelaznej górnoszląskiej klasztor w Fajum nad Nilem, składający się Morgenroth, z którą łączy się za pomocą kolei zrazu tylko z pewnej liczby celek, czyli domków konnej; katolicka parafia tutejsza należy do de-rozproszonych, zwanych 1 a u r a. Później asce- kanatu bytomskiego.    And- s-

tyzm cbrześciański obrał główne swe siedlisko    Antoniewicz, herb polski. Na

w Afrodytopolis, w środkowym Egipcie; asceci    tarczy w polu srebrnem gałąź

żyli albo rozproszeni po jaskiniach, albo się    z zielonemi listkami i trzema czer-

wspólnie zgromadzali pod kierunkiem św. Anto-    '    wonemi różami. W koronie szla-

niego, który aż do końca życia dawał im swe    -I®©*    cbeckiej nad hełmem otwartym

rady, nauki i zachęty, ale nie ustanowił dla nich    takaż gałązka, jak na tarczy.

reguły szczegółowej. Niektóre wprawdzie kia- r-----__Herb ten, wraz z nobilitacyą

sztory maronitów, koptów, jakobitów i armeńczy-    j i przydomkiem „Bołoz“, nadany

ków chełpią się z posiadania reguły autentycznej    W, I został w Galicyi d. 23 września

św. A-go, ale ta ich reguła jest św. Bazylego.—    | 1789 r. przez cesarza Józefa H

Anton it ami nazywają się także szpitalnicy św.    ormianom, Jakóbowi i ks. Domi-

Antoniego, zatwierdzeni przez papieża Urbana II    i ii nikowi Antoniewiczom. Herbem

1096 r. i zorganizowani przez Bonifacego VIII    ___J tym pieczętują się: Bołoz-Anto-

(1308) w odrębny zakon, pod regułą kanoników    "v'~    niewicze. („Poczet szl. kr. Gal.

regularnych św. Augustyna. Wzięli oni swój po- Herb Antoniewicz * Lodom.” I. S. ,Borkowski, pag. czątek z okazyi choroby, nazwanej „ogniem św. er 1 nie 1CZ' 553; Barącz: „Żyw. sł. Orm.” Antoniego”. Szlachcic francuski, nazwiskiem Gas-    11—28.    w. k. z.

ton, przypisując wyzdrowienie swojego syna po- Antoniewicz Bołoz Karol, (* 1807—f 1852), średnictwu św. Antoniego, przy którego reli- pełen poświęcenia kapłan z zakonu jezuitów, wy-kwiach, w Motte-Saint-Didier, modlił się o nie mowny kaznodzieja mianowicie wobec warstw lu-żarliwie, założył szpital przy tym kościele i pierw- dowych, urodził się z zamożnej rodziny ormiań-szy ze swoim synem pielęgnował w nim chorych, skiej na Pokuciu. Osierocony przez ojca zosta-(„Encyklopedya Kościelna”).    wał pod wpływem matki, a w szkołach pod

Antonides Jan (* 1647 w Goes—*j* 1684 wpływem germanizacyjnego kierunku, w Galicyi w Rotterdamie), wybitny poeta holenderski ze natenczas panującego. Poczuwszy w sobie zdol-szkoły Vondela i wielce przez niego ceniony, po ności poetyckie, obok wierszy polskich, pisywał ukończeniu studyów lekarskich w Utrechcie, i niemieckie. I tak obok wiązki „Sonetów” wy-został urzędnikiem admiralicyi w Rotterdamie, drukowanych 1828 we Lwowie i poematu opiso-A. jeszcze w szkołach pisywał wiersze łacińskie, wego „Bielany”, wydał w r. 1829 w Wiedniu: ale pod wpływem Vondela przerzucił się do „Der Ausflug in die Karpathen”, w 1831 „Stan-uprawy poezyi narodowej i stał się jednym z gor- zen eines nordischen Aschenmannes“, w 1834 liwszych obrońców jej samoistności przeciw wci- „Wandertöne am Pruthfall bei Dora im Kar-skającemu się do literatury smakowi francuskie- pathischen Gebirge“. Ożeniwszy się w 24 roku mu. Ważniejsze jego utwory są: „Of overrom- życia z Zofią Nikorowiczówną, osiadł w dziedzi-pelt Sina” (Zdobyte Chiny), dramat, napisany cznym majątku Skwarzawy, w pow. żółkiewskim, w r. 1666; „Bellone aan Bant”, wiersz z okazyi Dotykała go w życiu rodzinnem jedna klęska po zawarcia pokoju w Breda (1667); „Ystroom” drugiej; stracił po kolei pięcioro dzieci, a w koń-

str. 113).

cu i uwielbianą żonę. Poszukał wtedy ukojenia r. 1839 w zgromadzeniu jezuitów i niebawem talentem i zacnością charakteru zasłynął. W czasie rzezi galicyjskiej 1846 r. kazaniami swemi przyczynił się niemało do uśmierzenia wzburzonych namiętności ludu; odbywał misye, na które po kilkanaście tysięcy ludu się zbiegało. Gdy w r. 1848 jezuici w Galicyi zostali zniesieni, A. na wezwanie biskupa wrocławskiego, a potem i poznańskiego, zwrócił się z misyjnemi kazaniami na Szląsk i do W. Księstwa Poznańskiego, gdzie, wywdzięczając się za jego prace, ofiarowano jemu i towarzyszom zakonnym klasztor w Obrze. Wkrótce po objęciu tej siedziby, umarł w listopadzie 1852 r. na grasującą wtedy zarazę. W zakonie A. nie przestał pisać wierszy, oczywiście w duchu religijnym; odznaczały się one prostotą i potoczystością, lubo wyższych zalet poetyckich nie posiadały. Zebrane razem, wyszły jego „Poezye“, poprzedzone krótką wiadomością o życiu i pismach autora, pióra M. Steczkowskiej, w Krakowie 1861 r. (str. 317). Ważniejsze od tych wierszowanych miały znaczenie prace jego treści religijno-ludowej. Był on niestrudzonym w ostatnich latach życia moralizatorem, rzadko się zwracając do klas wyżej wykształconych („Listy z zakonu“ 1849, „Listy w duchu Bożym do przyjaciół“ 1850, „Spowiedź katolicka wobec filozofii przeciwkatolickiej“, Lwów 1849), a najczęściej do warstw nieoświeconych, wydając mnóstwo książek nabożnych, opisów misyj, kazań, powiastek i opowiadań. Niepodobna tu uwzględnić całej bibliografii pism jego; ciekawi znajdą ją w dziele Estreichera (tom I, str. 32—35, tom VI, str. 16, 17); poprzestać trzeba na wskazówkach ogólniejszych. Zbiory kazań są głównie te: „Nauki i mowy przygodne“ (Kraków, 18f 1, cztery wydania), „Wybór kazań i mów przygodnych“ (Warsz. 1853), „Kazania i nauki dotąd niedru-kowane“ (Kraków 1864). Z pism dla ludu i dzieci zasługują szczególniej na uwydatnienie: „Sw. Izydor oracz“ (Leszno, 1849), „Czytania świąteczne dla ludu naszego” (2 oddziały 1850, 1851, sześć wydań, najnowsze w Krakowie r. 1876), „Szczere życzenia dla ludu wiejskiego“ (1848), „Żywoty świętych polskich“ (wyszedł tylko jeden—św. Ku-negundy, 1849, cztery wydania). „Obrazki z życia ludu wiejskiego dla szkółek wiejskich“ (Lwów 1850), „Żłobek, kolenda dla dzieci“ (Poznań, 1857). Przemowy i opowiadania A-a celowały jasnością, przystępnością wykładu, oraz serdecznością tonu; niekiedy znać w nich było i pewien stopień piękna artystycznego w sposobie grupowania zdarzeń i dowodzeń. Język nie zawsze jest w nich poprawny. Prócz powyższych największe rozpowszechnienie miała maleńka książęczka p. t.: „Droga krzyżowa”, która kilkakrotnie była przedrukowywana i przełożona na język niemiecki. O A-u wiele pisano, jak na to jego pożyteczna działalność zasługiwała; najszczegółowszą jest praca ks. Jgn. Polkowskiego: „Wspomnienie o życiu i pismach K. B. A-a“ (Warszawa, 1861,

P. Ch.

Antoniewicz Bołoz Mikołaj (pseudonim: Mikołaj z Pokucia, * 1801 —f 1885). Pędził żywot ziemianina, a przy sposobności, i poety. Tworzył po większej części okolicznościowo pod wpływem chwili, idąc pod względem literac-kim zazwyczaj za wzorami niemieckiemi. Pierwszą jego pracą poetycką były „Rymy zbrojne“ (Warszawa, 1831); po kilkunastu latach milczenia, odezwał się dopiero w r. 1843, pisząc wiersze, które znajdowały oddźwięk, a podłożone pod muzykę, były śpiewane i, nieraz w druku ponawiane; do nich należą: „Śpiewy z przedstawienia teatralnego“, „Wielki piątek i Wielkanoc“, „Do wszystkich“ (druk. we Lwowie). Od tego czasu dość żywy brał udział w ówczesnym ruchu literackim we Lwowie, pisując do „Nowin“, gdzie między innemi pomieścił fragment baśni p. t. „Jan Kazimierz“. Osobno ogłosił poemat dramatyczny w 5-u oddziałach p. t. „Anna Oświecimówna“ (Lipsk, 1856, drugie wyd. Lwów, 1873 z ilustra-cyami Grottgera), „Dwa obrazy“ (Paryż, 1862), „Hasło i odzew na polach Elizejskich“ (Stanisławów, 1876), „Do J. I. Kraszewskiego“ (Krak. 1879), „Sześć toastów“ (Krak, 1883).

Antoniewicz Bołoz Jan, spółczesny badacz estetyczny. Odbywszy studya uniwersyteckie w Krakowie, pojechał do Monachium, gdzie pod dzielnym kierunkiem znanego estetyka i krytyka, Bernaysa, wydoskonalił się w dziejach i teoryi sztuki. Bystre spostrzeżenia, śmiałe hipotezy odznaczają wszystkie jego prace, którym zarzucić można pod względem kom-pozycyi pewną chaotyczność, pod względem języka, niepoprawność, a pod względem wewnętrznym brak czasem stopniowego i spójnego udowodnienia przypuszczeń. Rozprawy jego dotychczasowe są: „O średniowiecznych źródłach do rzeźb, znajdujących się na szkatule z kości słoniowej w skarbcu katedry na Wawelu” (Kraków, 1885, w „Pamiętniku” Akademii); „Zur Geschichte des Humanismus und der Renaissance in Polen“ („Allg. Ztg.“, 1886); „Die deutsche Walthersage und die polnische Sage von Walther u. Helgunde, von 0. Knoop“ (w „Zeitschrift für deutsches Alterthum“, 1888); obszerna, 180 stron licząca, przedmowa krytyczna do wydania pism E. Schlegla: „Johann Elias Śchlegels aesthetische und dramaturgische Schriften” (Heilbronn, 1887); „Ostatni Z. Krasińskiego” (Lwów, 1889); „Z nieznanych utworów Z. Krasińskiego” (Lwów, 1890), oraz referat o tych, ogłoszonych przez siebie, utworach francuskich, oraz o kilku innych dłuższych, przypisywanych przez siebie Krasińskiemu, przedstawiony na 2-m zjeździe historyków polskich i drukowany w „Pamiętniku” tego zjazdu (Lwów, 1890). Pisuje, )rócz tego, recenzye do „Kwartalnika historycznego”. Jest docentem przy katedrze historyi sztuki w uniwersytecie monachijskim.    P- Ch‘

Antonin (Antoninus), imię cesarzów rzymskich. Pod nazwą ogólną Antoninów obejmują niekiedy historycy szereg cesarzów rzymskich, których okres panowania stanowi epokę szczęśli-

wości państwa rzymskiego w ciągu drugiego wieku po Chr., począwszy od cesarza Nerwy aż do Kommoda włącznie, czyli od 96 do 192 roku. W szczególności zaś nazwa Antoninów odnosi się do dwóch cesarzów Antonina Piusa i Marka Aureliusza Antonina, z których pierwszy był względem drugiego ojcem przybranym i zarazem teściem.

\\v

\A

M?:

Antonin Pius, którego przodkowie pochodzili z południowej Galii, z miasta Nemausus, z dzisiejszego Nimes (* w mieście Lanuvium w Lacyum 19 września 86 r. po Chr.—*j- 7 marca 161 r. w Lorium w Etruryi), nosił następujące nazwisko: Titus Aurelius Fulvius Boionius Arrius Antoninus. Wcześnie dostąpił wysokiego dostojeństwa konsula w 34 roku życia, następnie był mianowany prokonsulem Azyi. Adoptowany będąc przez cesarza Adryana, odznaczony tytułem cezara, przybrał nazwisko Tytusa Eliusza

h »I¹

pjgi

#MlV

Ï:

ii

Fig. 190. Antoninus Pius. Biust w Muzeum Neapolitanskiem.

Adryana Antonina. Po śmierci Adryana cesarza w r. 138, obwołany cesarzem, objął rządy państwa. W tym samym już roku spotykamy się z przydomkiem Piusa, pod którym powszechnie jest znanym cesarz Antonin. Podobno zawdzięcza go swojej gorliwości, z jaką w obec senatu bronił czcigodnej pamięci swego przybranego ojca, zmarłego cesarza Adryana. Okoliczność ta jednak nie jest dokładnie wyjaśnioną. Dwudzie-stotrzyletnie jego rządy (138—161) stanowią dalsze pasmo epoki szczęśliwości państwa rzymskiego, ugruntowanej przez poprzednika Adryana i tak zwanego majestatu pokoju rzymskiego (ma-jestas pads romanae) czyli złotego wieku, głębokiej ciszy i pokoju niezamąconego wojnami. Paradoks francuskiego pisarza, jakoby narody szczęśliwe nie miały historyi, dałby się poniekąd zastosować do losów państwa rzymskiego pod rządami Antonina. Ze źródeł tamtoczesnych płyną bardzo skąpe wiadomości zarówno co do osoby samego władcy, jak i co do zarządzanego przezeń imperyum. Orężne walki, które oddawna ustały, nie wznawiają się prawie zupełnie i za czasów Antonina, który jest gorliwym zwolennikiem pokoju. W dojrzałym wieku, bo mając lat 52 swojego życia, objąwszy rządy państwa, z natury swej spokojny, łagodny, dobry i miękki, nie czuje on w sobie sił i zapału do wielkich, głośnych czynów, poprzestaje więc na utrzymaniu w dawnym stanie tego, co po swym poprzedniku w spadku otrzymał. Kiedy Adryan cały prawie czas swego panowania poświęcił zwiedzaniu pro-wincyj rozległego państwa i osobistemu, bezpośredniemu zaznajamianiu się z ich potrzebami, to Antonin, przebywając stale w Bzymie, raz tylko Italię opuścił. Kie wiele dbał o to, co się w innych podwładnych krajach działo, głównie mając na uwadze, aby nie stosowano zbytniej surowości przy ściąganiu podatków. Był oszczędnym szafarzem grosza zarówno publicznego, jak i swojego. Zostawił po sobie skarb zasobny, choć ulgi w podatkach zaprowadził i chętnie wspierał miasta, dotknięte klęskami. Hojnym był przy wznoszeniu wspawiałych budowli. Szedł torem poprzedników, którzy, czyniąc zadość swej ambi-oyi, czynili dobrze ludności uboższej, spragnionej zarobku. Oszczędności osobiste pozwoliły mu pamiętać o instytucyach dobroczynnych, które zasilał swojemi środkami. Ku uczczeniu pamięci swej żony, założył stowarzyszenie „Puellae Fau-stinianae”, które opiekowało się sierotami. Unikając zatargów i waśni, umiłował cichą sprawiedliwość. Arzywdy nigdy nikomu nie wyrządził. Z charakteru łagodny i miękki, ustępował chętnie, nie unosząc się uczuciem fałszywej miłości własnej. W skromnej swej działalności prawodawczej zostawił ślady tego samego ducha łagodności i ludzkości. Wydał kilka konstytucyj czyli rozporządzeń, które miały na celu ułatwić adop-cyę, uporządkować opiekę, ograniczyć władzę nad niewolnikami, złagodzić surowe względem nich postępowanie. Jakkolwiek unikał wojen z zasady i często mawiał, że woli ocalić jednego obywatela, jak pozbawić życia tysiąca nieprzyjaciół, jednakże w kilku wypadkach wojska rzymskie były zniewolone jąć się oręża dla odpornej walki przeciwko ludom nad Dunajem, w Panonii, w Judei i w Egipcie. W Brytanii nawet odniesiono pewne korzyści, posunąwszy nieco dalej ku północy granice rzymskie po za obronnym wałem Adryana. Władcy odległych hołdowniczych i nie-hołdowniczych krajów, ujęci sławTą cnót Antonina, jego sprawiedliwością i pojednawczym duchem, poddawali zatargi swoje pod jego sąd polubowny. Iiozgłos ten sięgał tak daleko, że z Bak-tryi i z Indyj przybywały poselstwa z wyrażeniem uległości rzymskiemu władcy. Tą samą łagodnością tchnie jego postępowanie względem chrześcian, których za rządów jego nie prześladowano. Edykt zaś, o którym wspomina Euzebiusz, jakoby wydany na korzyść chrześcian, nie zdaje się być wiarogodnym. Antonin, ożeniony z Faustyną, nie zostawił po sobie męskich dziedziców, tylko przez córkę swą, także Faustynę,

Ant.” Leipzig, 1868).

'

starał się utrwalić związek dziedziczny na tronie imperatorów. Za naleganiem Adryana, przez którego był przysposobionym, przyjął za synów M.

Eliusza 'Verusa i M. Anniusza Aureliusza. Aureliusz byt synowcem Faustyny, za niego też córkę swą Faustynę wydał, bo on właściwie łączył z tytułem cezara godność współrządcy. Jakoż po śmierci Antonina objął rządy państwa Aureliusz. Antonin Pius zmarł w 75 roku życia, opłakiwany przez rzymian, jako bóstwo opiekuńcze cesarstwa. Współczesny pisarz Pauzaniasz chciał żeby Antonina nazwać ojcem ludzkości (rcar/jp avO-pwTroDV VIII cap. 45). Zob., prócz dzieł ogólnych do historyi ces. rzymskiego, rozprawę: Bos-sarta i Miillera „Zur (beschichte des Kaisers

A. P.

Antonin Marek Aureliusz, przysposobiony przez poprzedniego cesarza Antonina Piusa (* w Rzymie 26 kwiet. 121 r.—■*{* 180 r. po Chr.)

Dziad jego, rodem z Hiszpanii, był przez Wes-pazyana przyjęty w poczet obywateli rzymskich i po dwakroć piastował godność konsula oraz prefekta miasta. Przed przysposobieniem nosił imię A*uniusza Verusa, kiedy zaś dostąpił zaszczytu, że przez Antonina Piusa był przyjęty za syna, przybrał nazwisko Marka Aureliusza Anniusza Antonina. W dwunastym roku życia oddał się z zapałem studyom filozoficznym i łączył z gorliwością do zaciekań naukowych zamiłowanie życia surowego, pełnego abnegacyi. Kiedy w 18-ym roku życia powołany został do boku cesarza Antonina jako współrządca, nie przenie-wierzył się filozofii, owszem oddawał się i nadal zgłębianiu jej zasad i nawet sam, ująwszy ster rządu, poświęcał się gorliwie badaniom naukowym.

Zaczął piastować godność cesarską po zgonie Antonina Piusa w 161 r., mając przy boku swoim przybranego brata, a wspólnika dostojeństwa i rządów, w osobie L. Verusa. Przy tym podziale władzy A. M. A. zachował jednak pierwszeństwo i wyższość, tak, iż współcześni, pomimo dwoistości władzy, jego tylko uważali za właściwego cesarza. Ale zawsze, jako osobliwą okoliczność, która po raz pierwszy wyraźniej występuje w dziejach imperyum rzymskiego, uważać należy to rozszczepienie władzy, bo kiedy L. Verus umarł, w 169 roku, A. M. A. powołał natychmiast, jako wspólnika rządów, syna swego, lubo jeszcze nieletniego, L. Aureliusza Kommoda. W osobie A. M.

A-a zasiadł na tronie cezarów filozof, wyznawca stoicyzmu. Nigdy szkoła stoików gorliwszego nad niego nie miała zwolennika. U współczesnych cesarz też nosił miano filozofa, ta bowiem strona umysłu górowała nad całym charakterem męża, dzierżącego w swych ręku ster światowładnych rządów. Był też istotnie A. M. A. przedewszyst-kiem filozofem, a obok tego na drugiem dopiero miejscu cesarzem. Z natury swej dobry, zacny, poczciwy i łagodny, przedstawiał obraz doktryne-ra, który gwoli utopiom filozoficznym, stawiał na dalszym planie interes państwa. Dogadzając swym skłonnościom umysłowym, otaczał się uczonymi, obcował najchętniej z retorami i filozofami i go-

dność konsulowską, którą rozporządzał, niebawem po objęciu władzy ofiarował swemu mistrzowi filozofii, Juniuszowi Rustykowi. Przejęty zasadami nauki stoickiej, nie smakował w życiu obozo-wem, ani pragnął uganiać się za sławą zdobywcy, Do krwawych czyuów nie był wcale pochopnym. I gdyby nie był wyzwanym, pewnieby nie zamącił spokoju w państwie, jaki od lat już wielu za dwóch poprzedników panował. Ale znaglony koniecznością obrony granic imperyum swego, odpierał orężnie napady licznych nieprzyjaciół. Dziewiętnaście lat rządów jego (1(M—180) wypełnia też wrzawa wojenna. Wziął w spadku po swym ojcu przybranym uśpione w pokoju państwo, z uśpionem w energii wojskiem. Rozluźnione na granicach straże rzymskie, w bezczynności znie-wieściałe czaty, uzucbwaliły wreszcie do napadów różne ludy, zarówno w Azyi, jak i w Europie. Zwaliła się więc na barki cesarza-filozofa wielka burza wojenna. Na dalekiej północy, w Brytanii, Piktowie uderzyli na wał ochronny. Między legionami, które przeznaczone były do obrony, wszczął się pożar buntu. Zaczęła się ruchawka pośród ludów germańskich nad brzegami Renu. Wzdłuż całego Dunaju aż do jego ujścia, zapanował niepokój. Na szczęście, udało się wkrótce M szędzie stłumić bunty i uśmierzyć rozruchy. Tylko na Wschodzie nie dało się opanować ognia, który wybuchnął wielkim płomieniem. Powodem do wojny, która kilka lat się ciągnęła (162— 166), stały się groźne dla rzymskiego imperyum uroszczenia władzców partyjskich, panujących nad Eufratem i Tygrem w Mezopotamii i dążących do zagarnięcia Armenii, która sięgała brzegów morza Kaspijskiego. Wologezes III, energiczny i dzielny, zjednoczywszy władzę w swem państwie, orężnie wkroczył do Armenii i zadawszy legionom, co przybyły na obronę, cios dotkliwy, w kraju tym władzę swą ugruntował. Zapaliła się więc wojna, która w rocznikach rzymskich urzędowych nosi miano: „Bellum Armeniacum et Parthicum”, czyli wojny najprzód armeńskiej, a następnie par-tyjskiej. Ogarnęła ona obszerną widownię: Sy-ryę, Kapadocyę, Armenię, Mezopotamię, Babylo-nię i Medyę. Naczelnym wodzem mianowany był współrządca cesarski, L. Verus, cesarz zaś filozof pozostał w Rzymie, przy swych zajęciach i dociekaniach naukowych. Szczegóły tej wojny są zbyt mało znane, iżby z nich można było ułożyć obraz całkowity. Wiadomo tylko między in-nemi, że w latach 163—64 głównym bohaterem po stronie Rzymian był waleczny wódz Awi-dyusz Kassyusz, za którego sprawą zdobyto kilka miast nad dolnym Eufratem: Niceforyum, Dausarę i ważny punkt obronny Nisibisę. W Mezopotamii i w Transtygrycyi utrwalono znów panowanie rzymskie; Partom zadano dotkliwe klęski. Owocem przewagi rzymskiego oręża było przywrócenie bezpośredniej władzy, o ile się zdaje, w północnej części Mezopotamii. Za Tygrem zaś zaprowadzono tylko zwierzchnictwo pośrednie nad lennemi władcami. Wojna skończyła się w 166 r. W tym samym roku obaj cesarze od-

nonii, roznosząc spustoszenie i stawiając zwycięsko czoło rzymskim legatom. Niektóre śmielsze oddziały zapuszczały swe zagony aż do Ihryi. Osaczono miasto Akwileję. Przestrach ogarnął ludność Italii. Cesarz postanowił zająć się osobiście organizacyą obrony. Wzmocniono zamki nad Dunajem, powiększono liczbę posterunków. Uzbrojono silniej warowne miasta, jak: Windobonę (Wiedeń), Carnuntum i in. Nie wiodło się jednak zrazu rzymskiemu orężowi; straszna zaraza, przyniesiona ze wschodu, dziesiątkowała legiony; dopiero około 172 r. nastąpił zwrot pomyślniejszy. Cesarz przybrał przydomek Germanicus. Widownia wojny niebawem się rozszerzyła ku wschodowi. W 175 r. A. M. A. występuje jako zwycięzca z przydomkiem Sar-maticus. Zdaje się, że wtedy na chwilę nastąpiła przerwa. Pokój zawarto z kwadami i mar-komanami. Pozwolono im tuż nad Dunajem w niewielkiej odległości od rzeki, zająć stałe siedliska. Jak ciężka była ta walka i ile kosztowała wysiłków rzymian, świadczy o tern okoliczność, że ja-zygowie przy zawarciu pokoju wydali rzymianom 100,000 jeńców, których poprzednio zabrali. Niebawem jednak rozpoczęła się nowa ruchaw-ka. Cesarz ponownie wrócił do obozu, wystąpił orężnie, ale wojny nie stłumił, kiedy go śmierć nagle zaskoczyła w Win-dobonie, czyli w dzisiejszym Wiedniu. Ciężka sprawa załatwienia stosunków z pogranicznemi ludami germańskiemi spang. 191. Antonin Marek Aureliusz. Posag wyobraS-i^cy M-a A-a na kontu na plaću TCapitolińskim w Rzymie. dła na Syna Cesarskie-

byli świetny w Rzymie tryumf. L. Verus zdobył sobie przydomek Armeniacus, Parthicus Maximus i Medicus, brat zaś jego M. A., filozof, poprzestał na dwóch pierwszych przydomkach. Osłabienie ważnej obronnej linii nad Dunajem, przez odwołanie legionów do Azyi podczas wojny z partami, dało hasło pogranicznym ludom germańskim do walnego na kresy rzymskie źle strzeżone natarcia. Ruchawka, która się rozpoczęła w 167 roku, ogarnęła całą masę szczepów germańskich i sarmackich nad Dunajem. Nad imperyum rzym-

H!

lË^ÉÊÊlks

®fg

WĘ&

JM

•'W,

ML    J§k

i P®#

i tai

ii

w)

m

8äsSi§l.

mWê

li

mm

(Hill

wm

wmr''

=.-T.

rrl

tti^ ...............——____

mm

mi

go, L. Aur. Komin oda

skiem zawisła groźna burza. Gwałtowny prąd (ob. Kommodu s). W zarządzie domowym wojenny tern był niebezpieczniejszy, że miał na wewnętrznym pozostały ślady także osobistych celu nie chwilową zdobycz w zagonach łupież- upodobań cesarza filozofa. Jego dobroć, mięk-czych, ale wywalczenie trwałych siedlisk na tery- kość, sprowadziły zrazu w sprawach skarbowych toryum rzymskiem. W tej ruchawce, zwróconej rozrzutne szafowanie pieniędzmi, robiono ulgi ku południowi, wzięły udział różnych nazw ludy; w wybieraniu podatków a później umarzano za-kwadowie, noryskowie, hermundurowie, wandalo- ległości ze szkodą skarbu, który nie mógł powie i jazygowie, prócz markomanów, od których dolać wydatkom wojennym. Upodlono wskutek wojna otrzymała nazwę markomańskiej, lubo tego monetę, oddano w zastaw klejnoty koron-w urzędowym stylu rzymskim nosiła imię: Bellum ne. W zarządzie sprawiedliwości większa spo-Germanicum Sarmaticum”. W koalicyę związane strzegą się dbałość. Zasadom ludzkości sta-ludy germańskie przedarły się przez nadbrzeżne rano się dać szersze zastosowanie. Opiekę nad wały obronne nad Dunajem, wtargnęły do Pa- nieletniemi utrwalono na mocniejszych podsta-

A Sz.

T. S.

nach, poruczając ją oddzielnemu wysokiemu urzędnikowi, który się zwał „praetor tutelarius”. Otoczono niewolników większą pieczołowitością w stosunku do ich władców czyli panów. Wprowadzono różne zmiany, zmierzające ku uporządkowaniu zasad testamentowych oraz spadkobrania. Zabroniono surowo samowoli, czyli tak zw. vis publica w stosunku wierzyciela do dłużnika. Wreszcie po raz pierwszy wprowadzono w Rzymie, oraz w prowincyach, akta stanu cywilnego, do których winny były być wpisywane dzieci nowonarodzone, nie później jak w ciągu trzydziestu dni po ich przyjściu na świat. Nie mniej dbałości spostrzegać się daje w rozporządzeniach policyjnych A. M. A-a o przestrzeganiu moralności publicznej. A. M. A. zostawił po sobie dzieło filozoficzne, napisane po grecku i noszące tytuł: IIpôç extkov albo Etę eaotov, czyli po łacinie: De s&ipso seu de vita sua t. j. „O sobie samym czyli oswemżyciu”. Dzieło składa się z 12-u ksiąg, albo rozdziałów, i zawiera w sobie szereg rozmaitych uwag, zdań i aforyzmów, przesiąkniętych zasadami stoicyzmu. W niektórych poglądach, zwłaszcza etycznych albo moralnych, A. M. A. zbliża się wielce do pojęć chrześciańskich. Dzieło jego przełożone jest na wiele języków europejskich. Pięknie i głęboko o niern rozprawia E. Renan: „Marc Aurèle et la fin du monde antique”, Par. 1882. Zob. także Watson: „Life of A. M. A.”, New-York, 1884. E. Zeller: „Vorträge u. Abhandlungen”, Leipzig, 1865. Wdzięczny senat i lud rzymski, w uznaniu zasług A a M-a A-a, uczcił go wspaniałym, do dziś dnia zachowanym, pomnikiem na wzgórzu Kapitolu. Jest to pomnik z bron-zu, wyobrażajtący cesarza na koniu, na piedestale, na którym mieści się odpowiedni napis z dedy-kacyą.    A- r-

Antonin z Przemyśla (* 1 Stycznia 1619 r.). Dominikanin, S. T. D., odznaczał się jako kaznodzieja niepospolity, wyborny muzyk i śpiewak, a doskonałością życia zakonnego, uprzejmym i łagodnym swym charakterem, zjednywał sobie serca duchowieństwa i rycerstwa polskiego. Za jego wpływem Jazłowieccy, uporczywi różnowiercy, pojednali się z kościołem katolickim, a Sebastyan Petrycy szczycił się jego przyjaźnią. Sprawując urząd przeora po róźnyęh klasztorach, najgorliwszych starań dokładał, aby podnieść sławę swego zakonu i utworzył odrębną od Polski prowincyę dominikańską na Rusi, której dwa razy był pro-wincyałem. Pozostała po nim przełożona z włoskiego książka ascetyczna: „Różaniec, pospolicie: Różany wianek N. M. P. Matki Bożej z ksiąg Ludwika z Granady,“ (Kraków, 1583 r.) i oryginalna: „Sprawa dobra o zakonnej prowincyi Jacka świętego“, (Lwów, 1599). — Ks. Sadek Barącz w_ „Encyklopedyi” Orgelbranda.

Antonin, zamek wspaniały książąt Radziwiłłów przy osadzie Przygodzice, na drodze żel. Poznańsko-Kluczborski ej, o 130 kim, odPoznaniai 16 od Ostrowa przez Antoniego księcia Radziwiłła w 1833 r. według planu bud. Schinkla wzniesiony. Obok pałacu stanęła kaplica, z grobami założycieli ks.

Kacyklopadya PowizechD» liuitr T m

Antoniego i jego żony, z domu panującego Ludwiki, a także ks. Elizy Radziwiłłówny, przedmiotu młodzieńczego uczucia późniejszego cesarza Wilhelma I-go.

Antonini itineraria. Są to przewodniki dla podróżujących po starożytnem państwie rzyrn-skiem. i) I. provinciarum A. Aug. zawiera wykaz dróg wojennych rzymskich z podaniem głównych stacyj i odległości między niemi. W tej postaci, w której doszedł rąk naszych w najlepszych rękopismach, I. A. pochodzi z IV wieku po Chr. W samej rzeczy jednak sięga on czasów o wiele odleglejszych. Należy przypuszczać, że dzieło to było trzymane przez rząd długi czas w ukryciu, jako przeznaczone wyłącznie dla celów wojennych; dopiero za panowania Antonina Piusa lub Antonina Karakalli zostało ono prawdopodobnie oddane na użytek publiczny i przez to połączone » imieniem jednego z tych cesarzów. 2) Imp. Ant. Aug. I. mariti-mum dopełnia poprzednie w ten sposob, że podaje wskazówki, niezbędne dla podróżujących morzem. Dzieli się na trzy części: pierwsza traktuje o oddaleniach nadmorskich miast i stacyj; druga podaje wiadomości o portach i przystaniach; trzecia opisuje wyspy, należące do państwa rzymskiego. I. m. pochodzi także w dzisiejszej swojej postaci z IV wieku po Chr., ale powstało za czasów Karakalli. Trzecie itinera-rium, przypisywane także Antoninowi i traktujące o drogach, prowadzących z Rzymu do Galii, jest bezwarunkowo późniejszego pochodzenia i nic nie ma wspólnego z cesarzami Antoninami. Najlepsze wydanie: G. Parthev et M. Pinder. Berlin, 1888 r.

Antonini vallum. Jest to wał, czyli raczej mur, zbudowany około 140 r. po Chr. przez rzymian w Brytanii, dla ochrony rzymskiej części tego kraju od rozbójniczych napadów ze strony wojowniczych piktów i szkotów, którzy, usadowieni w górach szkockich, zachowali swoją niepodległość. Zaczęty przez Agrykolę jeszcze za Adryana, dokończony za Antonina Piusa, ciągnął się mur ten na przestrzeni 60 kil. od dzisiejszej miejscowości Carriden nad rzeką Forth do Douglass Point nad Clyde. Był to mur wysoki, z kamieni ułożony, opatrzony głębokiemi rowami i wieżami strażniczemi; szczątki jego dziś jeszcze dają się widzieć w wielu miejscach.    T-s-

Antoninów kolumny. Są to dwie kolumny, wystawione w Rzymie na cześć cesarzów: Antonina Piusa i Marka Aureliusza. Pierwsza z nich, postawiona po śmierci A. Piusa, przez przybranych synów M. Aureliusza i L. Verusa, na tak zwa-nem forum Antonini (Piazza Colonna), została znaleziona, czyli raczej wykopana w 1705 r., na dawnem polu Marsowem, ale, jako bardzo uszkodzoną, pocięto ją na sztuki, dla zużytkowania ma-teryału na wznoszone podówczas w Rzymie obeliski. Jedna część tej kolumny, z czerwonego granitu, objętości około 65 metrów, znajduje się obecnie w dziedzińcu gmachu parlamentu włoskiego w Rzymie. Daleko więcej zasło

4B

Dr. Ł,

A. Sz.

guje na uwagę piedestał tejże kolumny, z białego marmuru, z przedstawioną na nim apoteozą A. Piusa, znajdujący się obecnie w ogrodzie watykańskim. Druga kolumna, poświęcona przez senat rzymski cesarzowi Markowi Aureliuszowi, który się nazywał urzędowo po ojcu Antoninem, przechowała się po dziś dzień i stanowi jeden z najwspanialszych pomników klasycznej starożytności. Stoi ona na dzisiejszym Piazza Colon-na, jest porządku doryckiego i składa się z 28 nagromadzonych jedna nad drugą potężnych brył marmurowych. Objętość kolumny wynosi 13.5 m., wysokość 29.5 m. Na zewnętrznej stronie kolumny przedstawione są w płaskorzeźbie walki i zwycięstwa M. Aureliusza nad markomanami; wewnątrz schodki kręcone, oświetlone 56 okienkami i prowadzące po 206 stopniach na platformę u wierzchu kolumny. Dziś znajduje się na platformie, zamiast dawnego posągu cesarza, posąg, przedstawiający św. Pawła Apostoła. Dzisiejszy piedestał kolumny pochodzi także z czasów późniejszych, gdy starożytny znajduje się na 7 m. głębokości w ziemi.    T s-

Antoninus Florentinus (święty); właściwie Antoni, dla małego wzrostu A. zwany (* 1389 we Florencyi — -j* 1459 tamże), w młodości studyo-wał prawo kanoniczne, później (1405) wstąpił do zakonu dominikanów, był przeorem w kilku klasztorach, wreszcie w r. 1445 został arcybiskupem we Florencyi. Papież Adryan VI w r. 1523 zaliczył go w poczet świętych za liczne przysługi chrześciańskiego miłosierdzia, świadczone mieszkańcom Florencyi podczas klęsk, jakie ją nawiedzały. A. zasłynął dziełem „Summa theologica* (Norymberga 1417 —79, 4 t. fol. i wielokrotnie później), w którem zostawił obfity materyał do nauki moralności i kazuistyki chrześciańskiej, zebrany z pism ojców Kościoła, scholastyków i ka-nonistów, oraz uchwał soborów kościelnych. Oprócz tego napisał wiele pomniejszych dzieł teologicznych i homiletycznych, oraz „Summa historica-lis” przegląd dziejów od stworzenia świata do r. 1459 (Norymb. 1484, 3 t. i wielokrotnie później). Wszystkie jego pisma wyszły p. t. „Opera omnia,: we Florencyi 1741 (8 tom. fol.).

Antoninus Jan, lekarz polski XVI wieku, kształcił się w Akademii krakowskiej i w Pad-vie, gdzie pozyskał stopień doktora medycyny. Po szczęśliwem wyleczeniu z ciężkiej choroby Piotra Tomickiego, został nadwornym lekarzem króla Zygmunta I; był w zażyłych stosunkach z Erazmem Roterdamczykiem, Janem Lande’m, poetą Klemensem Janickiem, który sławił A-a wierszami. Z prac jego pozostało: „Consilium animalium Joannis Dubravii”, Crac. 1521; „De tuenda bona valetudine ad p. Tomicium” 1545; przekład „Książki o zachowaniu zdrowia człowieczego od zarazy morowego powietrza D-ra A-a Sznebergiera”, z łacińskiego 1569.

Antoniny, wieś gub. Wołyńs., z pięknym pałacem i ogrodem, w odległości 4 mil (30 km.) od powiatowego m. Zasławia, od którego jedna gałąź książąt Ostrogskich książętami Zasławskimi

pisać się zaczęła. Dawna ta osada, znana była pod nazwą Ch o łódki; wraz z całem księstwem przeszła z początku w posiadanie ks. Lubomirskich, a następnie przez zamążpójście Maryi Anny za ks. Pawła Karola, ogromną Sangusz-kowską fortunę pomnożyła. Obecnie, jako ognisko zarządu kilkudziesięciu wzorowo zagospodarowanych folwarków, stanowi własność hr. Maryi z ks. Sanguszków Alfredowej Potockiej, której udało się zabezpieczyć posiadłość na rzecz młodszego syna Józefa. Zmiana pierwotnej nazwy na obecną łączy się ze wspomnieniami o Malczewskich, z których Ignacy, dziad poety, przez ożenienie się z Antoniną Duninówną, siostrą księżnej Barbary Sanguszkowej, Chołodki w długoletnią dzierżawę otrzymał i przemianowanie ich od imienia żony uzyskał. Dzierżawa ta przeszła w spadku na generała, ojca poety, i zostawała w jego posiadaniu do r. 1795, t. j. dwa lata jeszcze po urodzeniu się autora „Maryi“, którego imię chrzestne mogło być w pewnym związku z imieniem babki. Oprócz zasługującego na widzenie pałacu, ogród tutejszy, za prz) kładem Zofijówki, był sławiony w rymach (opis A. przez I. Głowackiego, Pe-tersb. 1822), a katalog jego osobliwości roślinnych, dwukrotnie przez miejscowego ogrodnika Ziemkowskiego wydany w Warszawie (1853 i 1856). W A-chjest zarząd gminny, urząd policyjny (cTaHi>) i sąd pokoju; kaplica katolicka jest filią parafii Kulczyny. („Słów. geogr. str. 42).

Antonio, z dodatkiem Sant’, lub bez, nazwa wielu miast, rzek, wysp, gór, przylądków w krajach przez ludność romańską osiadłych. Z tych ważniejsze: 1) Sant’ A. di Trebbia, miasto w departamencie włoskim Piacenza na Trehbią i w bliskości jej uścia do rzeki Po; 3110 m-ców; pamiętne zwycięstwem rosyan i austryaków nad francuzami w 1799 r. 2) Sant’ A. (Antao), największa i najdalej od lądu afrykańskiego położona wyspa w grupie wysp przylądka Zielonego, (17° sz. pn., 25° dł. zd. Gr.), odznacza się zdrowym klimatem, urodzajnością gruntu, obfitością opadów atmosferycznych; dostarcza wybornej kawy, cukru, wina, ryżu, etc.; posiada źródła mineralne, kopałnie ołowiu i cyny; na 720 km. □ liczy przeszło 20,000 m-ców; powierzchnia wogó-le górzysta, wznosi się w najwyższym punkcie, tj. wulkanie wygasłym Caldeiro do 2250 m. nad p. m. Głownem miastem wyspy jest S. A. 3) S. A. (Sao Antao), najważniejsza osada na portugalskiej wyspie książęcej (do Principe) w odnodze Gwinejskiej; uprawa kawy i kakao. 4) S. A. di Tijuco, miasto w prowincyi brazylijskiej Minas GeraeSjOb.Diamantina. 5)Sant'A.deBexar, nad rz. t. im., stara osada hiszpańska w stanie Texas w Stanach Zjednoczonych Am. północnej; posiada arsenał, prowadzi obszerny handel bydłem i liczy do 27,000 m-ców. 6) Port A., port warowny na północno-wschodnim brzegu wyspy Jamajki. 7) Sant’ A. de Ab ad, miasto na wyspie Kubie, w pobliżu Hawany, z którą łączy je kolej żelazna; 6,000 m-ców. 8) Sant’ Antonio, rzeka w Stanie Texas, 380 km. długa,

L. W. S.

i»

wpadająca do zatoki Meksykańskiej; u jej uścia piaszczyste odsepiska odgraniczają nadbrzeżne laguny od morza; brzegi rzeki, zwłaszcza w dolnym jej biegu, są urodzajne, ale niezdrowe. And< s-

Antonio Alberti (di Alberto). Tego imienia i nazwiska było dwóch malarzy w Ferrarze, jeden w końcu XIV w., drugi w pierwszej połowie XV w. Ten ostatni bardziej jest znanym, bo też utwory jego należą do lepszych z pośród dzieł szkoły umbryjskiej. Wiele z fresków A-a zaginęło; głównie pracował on dla kościołów w Urbino, Città di Castello, Bolonii i Ferrarze. W pierwszem z tych miast znajduje się dotąd w kościele San-Bernadino obraz jego, z 1439 r., wielkich rozmiarów, podzielony na części, przedstawiający Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus i z jedenastu postaciami świętych. W bolońskiem San-Petronio, w kaplicy „Bologmni”, freski, przez długi czas przypisywane artyście Buffalmacco, jego są pęzla. W oryginalny sposób przedstawiają one „Raj” i „Piekło”, którego szczegóły są ilustracyą piekła dantejskiego. Miasto rodzinne tego artysty, Ferrara, posiada jego pęzla fresk (1433), zdobiący kościoł S. Antonio in Polesine; ale najważniejsze prace jego, które zawierał pałac uniwersytecki, uległy wszystkie zniszczeniu.    s-s-

Antonio Veneziano, malarz, ob. Veneziano Antonio.

Antonio da Murano, malarz, ob. Mura no Antonio da.

Antoniusz Marek, mówca rzymski, dziad tryumwira, żył w latach Rzymu 610—667 (przed Chr. 144—87). Jako stronnik Sulli, padł otiarą proskrypcyi Maryusza: ścięto go, a głowę wystawiono na mównicy. Cycero, który w wieku młodzieńczym sam słyszał Antoniusza, a zachwycony jego krasomówstwem, postanowił poświęcić się temuż zawodowi, powiada, że A. może być porównany z ateńskim Hyperydesem. Uprawiał przeważnie krasomówstwo sądowe. Utrzymywał, że trzy są punkta wyjścia dla każdej mowy: czy coś stało się lub nie, czy było słusznem lub niesłusznem, czy było dobrem lub złem. Chociaż posiadał wykształcenie, unikał jednak w swych mowach wszelkiej erudycyi, zwłaszcza greckiej, mniemając, że tym sposobem bardziej podobać się będzie ludowi. Mów swoich nie spisywał i nie ogłaszał, dlatego (jak powiadał), aby mógł zawsze wyprzeć się tego, co kiedykolwiek niestosownie powiedział. Napisał jednak podręcznik kraso-mówstwa „De ratione dicendi”, obecnie zaginiony. Szczególną wagę przywiązywał do tonu mowy, oraz gestów, które mają wyrażać nie słowa pojedyncze, lecz niejako całe myśli. Źródła:

M. T. Cicero: „Brutus sive de Claris oratoribus”; „Disputationes Tusculanae”. Opracowania: Bern-hardy: „Grundriss derrömischen Litteratur.”Munk: „Geschichte der römischen Litteratur”.

Antoniusz Marek (* 83—f 31 r. przed Chr.), odegrał pierwszorzędną rolę w dziejach upada jącej rzeczypospolitej rzymskiej. Jego imię związane jest ściśle z losami Cezara, Lepida i Okta-wiusza czyli Augusta. Ukazawszy się na widowni politycznej jeszcze za życia Cezara i będąc przez kilka lat posłusznem w jego rękach narzędziem, dopiero po zamordowaniu wielkiego dyktatora stał się A. panem światowładnego Rzymu i odtąd przez lat kilkanaście wywierał na jego losy wpływ przemożny. A. pochodził ze starego rodu patrycyuszów rzymskich. Dziadem jego był sławny krasomówca Antoniusz, ojciec wysokie piastował w rzeczypospolitej dostojeństwa, matka Julia łączyła go związkami krwi z Cezarem. Od lat najmłodszych cechowały A-a lekkość obok śmiałości, skłonność do ruchliwego życia obok zamiłowania do wojskowości. Z brakiem gruntowniejszego wykształcenia łączył jednak dar pięknego słowa, celował nietylko niezwykłą w latach młodych odwagą, walecznością, ale w uzdolnieniu i wyćwiczeniu wojskowem prześcignął wielu współczesnych wojowników. Jako dowódzca jazdy, zjednał sobie powszechną sławę.

Hk): s : n

pNyjl

sppi

sa.

'%

..v

UM

Fier- 192. Marek Antoniuiz (biust w muzeum watvkaiiskiem Braccio Huevo A. 96).

W młodym wieku, ścigany przez wierzycieli, opuścił Rzym, udając się do Aten dla wydoskonalenia się w krasomówstwie. Tu, po niejakim czasie, spotkawszy się z rządcą Syryi, Gabiniu-szem, uległ jego namowom i objął dowództwo nad jazdą w wyprawie wojennej przeciw zbuntowanemu wtedy w Judei Arystobulowi. A. ziścił najzupełniej pokładane w nim przez Gabiniusza nadzieje. Pomyślny skutek uwieńczył jego do Palestyny wyprawę. Niebawem nowe dla waleczności A a otwarło się pole, kiedy, wygnany przez niechętnych sobie z Egiptu, król Ptolemeusz, udał się osobiście do Gabiniusza, żądając pomocy rzymskiej. Rządca Syryi dla zbyt ciężkiej przeprawy przez piaszczyste kraje byłby niewątpliwie odmówił swego zbrojnego w Egipcie poparcia, gdyby nie zapał niepowstrzymany wojowniczy A-a, przed którym ustępowały wszelkie trudności. Jakoż, wysłany w ramienia Gabiniusza, dokazał cudu waleczności. Ptolemeusz tron odzyskał, A. zaś zjednał sobie sławę śmiałego i bie-

głego wodza. Nie małą dlań pomocą w zwy- ku towarzyszowi Cezara, będą skierowane noże cięstwach była miłość w wojsku, jaką sobre po- spiskowców. Miał lepsze o republikanach poję-trafił zaskarbić swoją przystępnością, pcstępo- cie, aniżeli na to zasługiwali. Obawy jego się waniem ludzkiem i poufałem, swoją hojnością nie ziściły; chciano go. oszczędzić, żeby go sobie względem żołnierzy. Porzuciwszy wschodnie kra- zjednać. Zapał spiskowców rychło ostygnął je, wrócił do Rzymu i tu niebawem w <>bec roz- wobec obojętności tłumu ulicznego. Rzucone dwojenia, jakie się objawiać zaczęło mifydzy Pom- przez nich hasło wolności nigdzie głośnego nie pejuszem i Cezarem, stanął po strmie przy- wydawało echa. Przeciwnie, między licznemi we-szłego dyktatora. Jego zwolennikom w Rzymie teranami z wojsk Cezara zaczęła się rozżarzać zawdzięczał też rychłe wyniesienie się w 53 r. głownia zemsty. Dodawało to otuchy A-wi. Cyna godność kwestora, poczem sam dąży do Gallii, ceron daremnie w niewielkiem gronie senatorów aby swe usługi wojskowe ofiarować Cezarowi, domagał się usunięcia konsula. Brak było mię-Bawi u niego aż do 50 r. Wraca do Rzymu dzy nimi stanowczości; z tego skorzystał A,, po-i tu otrzymuje godność trybuna ludowego, a wresz- rozumiał się niebawem z M. Em. Lepidem, któ-cie augura. Kiedy w senacie namiętnie rozpra- ry w pobliżu Rzymu stał z licznym oddziałem wiano nad wnioskiem, czy Pompejuszowi, czy wojska, przygotowanego do wymarszu do Galii.

. Cezarowi odebrać dowództwo i zmusić jednego Już więc nazajutrz A., mając pod bokiem odda-lub drugiego do rozpuszczenia wojska, A radą nego sobie dowódcę, wystąpił z jasnym progra-swoją ściągnął na siebie niechęć senatu, skutkiem matem, którego hasłem było: zemsta za Cezara której widział się zniewolonym Rzym opuścić na mordercach. Niemałą usługę wyświadczyła i szukać opieki w obozie Cezara (49 r.). Dało mu Kalpurnia, żona zabitego dyktatora, oddawszy to powód do znanej wojny domowej. Cezar wy- mu niebacznie, w pierwszym popłochu, cały bo-stąpił do walki przeciwko senatowi, którego spra- gaty skarb Cezara, oraz po nim pozostałe akta wy bronił Pompejusz. A., z polecenia Cezara, wkra- piśmienne; prócz tego A. kazał wydać sobie czającego z wojskiem do Italii, objął naczelne wszystkie zasoby skarbu publicznego. Wojsko nad jazdą zbrojną dowództwo na półwyspie ape- i pieniądze dały mu odtąd mocną podstawę do nińskim, poczem, z niemałem życia swego nara- stanowczego działania. Na dzień 17 marca zwożeniem, przeprawiwszy się na okrętach do Epiru, łał A. posiedzenie senatu. Tam się przy goto-połączył się z wojskiem Cezara, który ścigał wywało ze strony republikanów urzędowe potę-Pompejusza. W bitwie farsalskiej w 48 r. do- j pienie działań i pamięci Cezara (damnatio me-wodził A. lewem skrzydłem i przyłożył się nie- moriae) oraz unieważnienie wszelkich jego rozpo-mało do zwycięstwa Po powrocie, jako dowód- rządzeń. Stronnicy spiskowców zamierzali tą ca jazdy, sprawował w Italii z polecenia Cezara, drogą uprawomocnić ich czyn gwałtu polityczne-który się udał do Hiszpanii, rządy namiestnicze. go. Zręcznością swoją potrafił A. unicestwić za-Postępowaniem swojem lekkomyślnem i płochem mysły swych wrogów. Obecność siły zbrojnej, życiem ściągnął na siebie nieukontentowanie Ce- kilka manifestacyj orężnych na ulicy, rzuciły po-zara. Ugłaskał jednak gniew swojego władcy, strach na umysły senatorów⁷. Zaniechano potę-pomiarkował się w swych nałogach i, żeby tern- pienia pamięci Cezara, owszem postanowiono do-bardziej utwierdził go w lepszem o sobie mnie- pełnić uroczystości pogrzebowych nad zwłokami maniu, pojął w małżeństwo Eulwię, wdowę po    dyktatora    i otworzyć    jego testament.    Wyna-

Klodyuszu, który, będąc trybunem, sławnym się gradzając to usposobienie pojednawcze, A. obie-uczynił gwałtownościami i wygnaniem Cycerona, cał zaniechać dochodzenia sądowego w sprawie Nareszcie A. stanął u szczytu dostojeństw, kiedy zabójstwa Cezara: Skorzystał zaś ze sposobno-w 44 r. objął godność drugiego konsula rzeczy- ści, aby przy pogrzebie podnieść zasługi wielkie-pospolitej obok dyktatora Cezara. Oddany cał- go dyktatora. Kiedy na forum przyniesiono kow/cie wielkiemu władcy Rzymu, czynił u ludu zwłoki zabitego, tak gorąco przemówił, że lud, daremne zabiegi, aby Cezarowi tytuł króla ofia- wzruszony politowaniem, rzucił się na domy za-roorać. Stało się to hasłem powstania. Zwoleń-    bójców i    byliby oni    życie postradali,    gdyby

niey dawnego porządku i dawnej wolności rze-    z Rzymu    nie uszli. A.    pozostał w mieście    wszech-

czypospolitej, tak zwani republikanie, uczyniwszy    władnym    panem. W    imieniu zmarłego    Cezara

spisek, zamordowali Cezara 15 marca 44 roku. zaczął wydawać rozporządzenia, wynosił na wszel-Pierwszym po Cezarze najwyższym dostojnikiem kie godności swoich zwolenników. Dopomagała w rzeczypospolitej był właśnie A. Na niego też mu w wielu razach, chciwa władzy a zwłaszcza Spadł cały ciężar pokierowania losami Rzymu, pieniędzy, żona jego, Fulwia. Senat był zniewo-nurtowanego zabiegami spiskowców. Jałowość lony poruczyć A-wi tępienie republikanów, któ-morderstwa politycznego, dokonanego na oso- rzy w północnej Italii gromadzić się poczęli. Już bie dyktatora, uwydatniła się w bezczynności A. zwoływał legiony rzymskie, aby zgnębić orę-zupełnej spiskowców. Bezradni, nie wiedzieli, co żem swych przeciwników, kiedy się spostrzegł, począć. Ich nieudolność znagliła A-a wyjść na- że wojsko nie jemu, ale komu innemu sprzyja, reszcie z biernej swej roli. A-, na pierwszą Tym niebezpiecznym dla niego współzawodnikiem wieść o zamordowaniu Cezara, sam opuścił gmach stał się młody wnuk po siostrze Cezara, 19-letni, kuryi, gdzie skonał Cezar, i szukał ratunku Oktawiusz, wyznaczony, jako spadkobierca, w testa-w ucieczce, przypuszczając, że i ku niemu, jako mencie wielkiego dyktatora. Właśnie na wieść

o śmierci dziada wrócił był do Bzymu z Grecyi, kiem życiu, podobny tryb żywota zaczął prowa-T gdzie, według woli Cezara, na naukach przeby- dzić i w Azyi, w mieście zwanem Tarsus, w Cy-wał. Zażądał wydania sobie skarbów dziada, iicyi. Monarchowie, którzy się do niego garnęli, ! Po jego stronie stanął Cyceron i zjednał mu i na wzór domowników napełniali przedpokoje względy senatu. Przestraszony tern A., sam pier- i przysionki jego, tłum podły wielbicieli, który wszy krok czyniąc, wszedł z Oktawiuszem w ugo- go otaczał, wszystko to razem tak rozżarzyło dę i przyjaźń jego sobie zjednał. Niedługo je- do rozkoszy chęci jego, iż im granic nie kładąc, dnak trwała: oddaliwszy się obadwaj z Bzymu, wysilał się na wieloiakie zbytki i w nich szukali w Italii dla siebie wsparcia, zaciągając trawił na igrzyskach, biesiadach i ucztach. Po-żołnierzy zewsząd i skłaniając ku sobie względy mnożyła je i przewyższyła jeszcze przybywająca do rozmaitych miast i osad, które odwiedzali. A. niego królowa Egiptu, Kleopatra (ob.). Pobyt daremnie oblegał Mutynę (Modenę), gdzie się jej w mieście Tarsus był szeregiem nieskończo-zamknęli republikanie. W Bzymie rosła nie- nym uczt, wśród przepychu i zbytków, ledwo do chęć przeciwko niemu, którą zręcznie podżegał wiary podobnych. Piękna a zalotna królowa tak swemi mowami (filipikami) Cyceron. Senat na- potrafiła oczarować A., że wymogła na nim, iż po-wet upoważnił Oktawiusza, który przybrał nazwę rzuciwszy przedsięwziętą wyprawę przeciwko par-Jul. Cez. Oktawiana, do orężnego ścigania A-a, tom, udał się za nią do Aleksandryi i tam w jej ogłoszonego nieprzyjacielem kraju. Poniósłszy towarzystwie znów czas trawił na biesiadach porażkę, A. schronił się do Lepida, który, jako i ucztach. Jakby ze snu głębokiego zbudzony prokonsul, zarządzał Galią Narbońską. Senat wiadomościami z Bzymu o wzrastającej przeciw-uwodził się nadzieją, że, zdławiwszy, A-a, zdławi ko sobie niechęci z powodu nieporozumień żo-także i Oktawiana. Ale młody, przezorny i da- ny jego Fulwii z Oktawianem, porzucił na-leko widzący wnuk Cezara, posiadał życzliwość gle Egipt, udał się do Oktawiana, odnowił da-wojska, zjednanego sutemi podarkami. Żołnie- wne z nim sprzymierzenie, i pojął w małżeństwo rze obwołali go Imperatorem, Oktawian jawnie siostrę jego, Oktawię, po zaszłej w tym czasie wystąpił, jako mściciel Cezara. Nie mając mo- śmierci żony swej, Fulwii. W r. 40 obaj tryum-źności skutecznego rozprawienia się z A-em, który, wirowie nowy uczynili pomiędzy sobą podział: wzmógłszy się wojskiem Lepida, przebył Alpy A. wschód otrzymał, Oktawian zachód, Lepido-i wszedł w kraje Italii na czele siedmnastu le- wi dostała się Afryka. Ale Lepida, jako słabe-gij, podał mu rękę do zgody i zawarł z nim, go i bez wpływu, usunięto potem w 36 r. zupeł-oraz z Lepidem, niedaleko miasta Bolonii, zwią- nie ze związku. Z Brunduzyum, gdzie odnowio-zek, znany pod nazwą drugiego tryumwiratu no ów pozorny tryuwirat, udał się A. do Aten, (43 r.). Władcy podzielili między siebie zacho- gdy tymczasem legat jego, Wentydiusz, walkę dnie kraje rozległej rzeczypospolitej. Lepid miał prowadził z partami. W 3b r. jeszcze raz obaj pozostać jako konsul w Bzymie, A. zaś i Okta- tryumwirowie spotkali się w Tarencie dla załago-wian wzięli na siebie obowiązek zgniecenia re- dzenia wzajemnych nieporozumień. W Bzymie publikanów, którzy na wschodzie, pod wodzą Bru- i została żona Oktawia, A. zaś powrócił do Azyi. tusa i Kasyusza, panowanie swe ugruntowali. Po ' Tam, sprowadziwszy do siebie zaniedbaną przez powrocie do Bzymu wznowili krwawe proskrypcye czas niejaki Kleopatrę, poddał się zupełnie pod sullańskie. Powtórzyły się straszne sceny mor- jej władzę i według jej woli i kaprysów rozda-dów i łupiestw, na których wspomnienie oburza wał domownikom i przyjaciołom jej całe kraje się serce każdego uczciwego człowieka. Ofiarą i królestwa. Niezadowolenie wzrastało w Bzy-zemsty padł wtedy krasomówca Cyceron, które- mie. Podniecał je zręcznie Oktawian, dotknięty go głowę i prawą rękę wystawiono na widok boleśnie porzuceniem przez A-a żony Oktawii, publiczny, na tej samej paównjcy, skąd spadały swej siostry. Wojna między współzawodnikami piorunujące słowa przeciwko A-wi. Po tej krwa- stała się nieuniknioną, A. został wyzuty z go-wej rzezi udali się obaj tryumwirowie na wschód, dności konsula i z namiestnictwa. Wojnę wypo-aby zgnębić republikanów. .W stoczonej bitwie wiedziano królowej Egiptu, Kleopatrze. Obaj w pobliżu miasteczka w Macedonii, zwanego Fil- przeciwnicy gotowali się do śmiertelnej walki, lipi, w 42 r., Kasyusz poniósł śmiertelną klęskę A. ściągał zbrojną siłę z całego wschodu, Okta-i, wobec rozpaczliwego położenia, dowódca repu- wian z zachodu. A. posiadał znakomitą flotę blikański śmierć sobie zadał. To samo uczynił i znaczne skarby, górował więc nad przeciwni-Brutus w drugiej potyczcę, w której doznał nie- kiem Oktawianem, jednak ostatecznie poniósł powodzenia. W pierwszemu drugiem krwawem ciężką klęskę w owej zawołanej walce pod Ak-starciu mężnie i walecznie nacierał A. osobiście cyum (ob.), 31 r., za którą los Bzymu poszedł, na czele swoich legionów., Oktawiusz wrócił do a Oktawian, zwany później Augustem, trwałe Italii, A., jako główny sprawca zwycięstwa,, wschód osiągnął jedynowładztwo. Za uciekającą na okrę-przy sobie zatrzymał. Przez Grecyą, wstąpiwszy tach Kleopatrą podążył A., oddawszy wojsko do Aten, udał się A. do Azyi. W Atenach swoje na łup losu. W Egipcie, u boku królowej, przebywając, wielce się tam łaskawie obchodził pocieszał się pośród zabaw po stracie władzy z obywatelami i, nie nakładając na, nich tak, jak i panowania, ale nadciągający do Aleksandryi na inne kraje, uciążliwych podatków, czas trawił na współzawodnik, Oktawian, zamącił błogi spokój próżnowaniu i zabawach. Zasmakowawszy w ta- dwojga małżonków. A. odzyskał na chwilę da

cz as

wną stanowczość, wystąpił zaczepnie, później sposób, że się staje natychmiast widocznem, o kim trzymał się odpornie, aż wreszcie, wyrzekłszy się jest mowa, lub też całego zwrotu, opisującego osobę wszelkiej nadziei ocalenia, na wieść, zresztą fał- w sposób nie pozostawiający żadnego powątpie-szywą, o zgonie Kleopatry, mieczem się prze- wania co do jej tożsamości. Tak mówimy np. nie-bił (30 roku). Jeszcze żyjącego zaniesiono do raz „król chłopków“, zamiast Kazimierz Wielki; Kleopatry i tam, u niej, A., dowiedziawszy się zwycięzca z pod Austerlicu, zamiast Napoleon, o jej podstępnej zdradzie, skoro sama roznieść Efekt retoryczny zasadza się w tym wypadku na kazała wieść o swojej śmierci, życia dokonał. — użyciu tak zwanego pars pro toto (części za

li. Schiller: „Gesch. d. röm. Kaiserzeit”, Gotha miast całości), t. j. jak tutaj, na podstawieniu na 1883, Tom 1.    A p- miejsce wyrazu, oznaczającego całość osoby, wy-

T. S

Antoniusz Muza, głośny lekarz-wyzwoleniec razu, uwydatniającego pewną jej właściwość lub rzymski w początku I wieku ery naszej; imię pewny wypadek z jej życia, którym ta osoba swoje rozgłosił An. M. naprzód opracowaniem zawdzięcza swoją sławę. Na umysł słuchacza lub popularnem dzieł treści farmakologicznej, poda- czytelnika wywiera A. wpływ nie podrażniający, jąc w nich nowe środki lecznicze i nowe kombi- jak większość figur retorycznych, ale łagodzący, nacye lekarstw, lubo, jak twierdzi Dyoskorydes, ułatwiający, zwracając uwagę bezpośrednio na ten (gdyż pisma An. M. zaginęły), bez pożytku nau- punkt wybitny w danej osobistości, o który wła-kowego. Najbardziej jednak rozpowszechniony śnie idzie mówiącemu lub piszącemu. Stosownie w średnich wiekach traktat „De herba Vetonica”, do tego A. wtedy tylko jest na miejscu, kiedy przypisywano błędnie M., jak wykazał J. C. G. A- treść mowy zostaje w związku z tą właściwością ckermann: „De Ant. Muza, medico et libris qui danej osoby, którą w miejsce jej imienia pod-illi adscribuntur” 1786). Największą sławą okrył stawiamy. Tak na miejscu będzie A. w zdaniu: się An. M. rozpowszechnieniem użycia zimnej zwycięzca z pod Austerlicu został pobity pod wody w celach terapeutycznych i szczęśliwem z po- Waterloo; ale nie na miejscu byłoby w zdaniu: mocą jej wyleczeniem cesarza Augusta z upar- zwycięzca z pod Austerlicu poszedł spać, lub tych cierpień reumatycznych (inni mówią z cho- zmienił bieliznę, chyba że szłoby w tym wypad-roby wątroby, co mniej prawdopodobne). Pomyśl- ku o efekt satyryczny, zasadzający się na zesta-na ta kuracya sprowadziła ważne dla stanu le- wieniu kontrastów. Mniej właściwie zaliczają da karskiego następstwa, albowiem cesarz, oceniając A. zjawisko odwrotne do poprzedniego, t. j. po-pożyteczność sztuki lekarskiej, wydał w r. 10 po stawienie imienia własnego na miejsce pospolite-Nar. Ghr. prawo, zwalniające lekarzy od podat- go, np.: Krezus zamiast bogacz, Wandale zamiast ków i ciężarów na rzecz państwa („Lex immuni- barbarzyńcy. Jest to zwykłe podstawienie pojęcia tatis), samego zaś Muzę wynagrodził przywilejem szczegółowego na miejsce rodzajowego i pod noszenia pierścienia złotego (signum nobilitatis), względem retorycznym ma takie samo znaczenie, drogiemi podarunkami i wystawieniem jego posą- jak zwykłe objaśnienie rzeczy za pomocą przy-gu (za życia) w świątyni obok Eskulapa (dotąd kładów. Wyrazy: „to Krezus“ są tylko skróceniem w Watykanie przechowywanego); o tych łaskach zdania: ten człowiek jest tak bogaty (jest takim świadczą: Pliniusz, Dio Cassius (LUI, 30), Sueto- bogaczem), jak (jakim był) Krezus. Takie skró-nius (Aug. 59) i inni. Odtąd, aż do naszych cza- cenie ma swoje znaczenie ożywiające, jak wszyst-sów, zachował pierścień symboliczne znaczenie kie skrócenia, nie zaciemniające sensu ogólnego, wysokiej godności, z którego powodu nakłada ale to znaczenie pochodzi z innego źródła, niż dziekan (w niektórych uniwersytetach jeszcze te- prawdziwy efekt antonomastyczny. raz) pierścień świeżo promowanemu doktorowi! Antońopol, przez skrócenie Antopol, po ło-( zwyczaj w szkole salerneńskiej wprowadzony).! tewsku Ontonopols, wieś na Inflantach, w po-Muza był nadto lekarzem Horacego (Epist. wiecie Rzeżyckim, stacya dr. żel. Warszawsko-I, 15).    Dr-Petersburskiej, o 61 w. od Dynaburga oddalona.

własność znanego inżyniera Stanisława Kierbedzia, a na uczczenie jubileuszu pięćdziesięcioletniej jego pracy, dozwolono A. przemianować „Kierbedź“. 2) Antonopol w Borysowskim powiecie, gub. Mińskiej, na drodze między temi dwoma miastami, nad dopływem Berezyny, rzeką Hajną, w pobliżu starożytnego miasteczka Łoboj-ska, słynie z wzorowo prowadzonej gospodarki, jako posiadłość hr. Tyszkiewiczów, 12,000 mórg

A. Sz.

Antoniusz deßosellis zArezzo (j- 1466, Wraz z sąsiednią wioską, Zamościem, stanowi w Padwie), włoski prawoznawca, zwany Monar-tita juris. Dzieło jego: „Tractatus de potestate imperatoris ac papae, et an apud papam sit po-testas utriusque gladii, et de materia concilio-rum: qui apellatur monarchia” (Wenecya, 1483 r.), jako przeciwne papieżowi, było na indeksie ksiąg zakazanych. Obok tego, A. był autorem jeszcze kilku traktatów z zakresu prawa cywilnego i kanonicznego. („Ottuv Slovnik naucny”).

wynosząca.

Antonowicz Michał, (* we Lwowie w początkach XVIII w.), ksiądz obrządku ormiańskiego i nauczyciel w kolegium teatyńskiem w Warszawie, wychowywał dzieci Mich. Bielińskiego, w-dy chełmińskiego; za protekcyą ich stryja, Franciszka Bielińskiego, marszałka w. kor., otrzymał

Antoniusz Godfryd, ob. Gotfryd

ści,

Antonomazya (grec, anti = zamiast, onoma=. imię). Jest to figura retoryczna, zaliczająca się do grupy figur metonimicznych (ob.) i polegająca na tern, że zamiast imienia własnego znanej, lub przynajmniej wiadomej mówiącemu osobisto-używa się imienia pospolitego, dobranego w ten

żydów. Posiada dwie cerkwie prawosławne, z których jedna należała do dawnego klasztoru bazylianów; prócz tego bóżnicę i pięć domów modlitwy; 42 sklepy i 9 domów zajezdnych. Z fabrycznego przemysłu zasługuje na uwagę sześć olejarni.    A-Sl-

probostwo w Osieku. Żył w przyjaźni z Janockim; tłómaczył klasyków łacińskich i ogłosił: l) „Auli Persii Flacci Satyrae sex” (dwie edycye), Lublin, 1751 •— 1752. Są to szczegółowe objaśnienia starożytnicze, przeznaczone dla tych, co sami bez nauczyciela studyowaćby chcieli autora. — 2) „Marka Waleryusza Marcyali-sa Widowisków rzymskich xiążka”, Warszawa,

K Wid.

1759.

K. J,

Antosydervt (miner.). Nazwę tę nadał Hausmann minerałowi z miejscowości Antonio Pereira, w prowincyi brazylijskiej Minas Geraes, wy-Antonowicz Juliusz, bazylianin, żyjący w dru- stępującemu w postaci cienkowłóknistych skupień, giej połowie XVIII stulecia, jest autorem pierw- ze słabym jedwabistym blaskiem, ochrowo-żółtej szego podręcznika polskiego do nauki języka an- lub żółtawo - brunatnej barwy, o c. wł. 3; tw. 6.5, gielskiego, p. t. „Gramatyka dla polaków, uczą- rozkładalnemu przez kwasy. Według rozbioru cych się angielskiego języka“ (Warszawa, 1788). Schnedermana zawiera on 60.3 krzemionki, 35.0 Antonowicz Włodzimierz, profesor uniwer- tlenniku żelaza i 3.6 wody. H. Fischer wszakże sytetu św. Włodzimierza w Kijowie. Urodził się przekonał się, że A. jest tylko mieszaniną miki 1834 r. w gub. Kijowskiej, kształcił się w gim- maguezyowej z fibrolitem. nazyum odeskiem, potem na wydziale medycz- Antosz Jan (* 1860 w Pradze), współczesny nym w Kijowie, a po krótkiej praktyce lekar- nowelista czeski, od 1878 drukuje swoje nowele skiej wstąpił w tymże uniwersytecie »a wydział w różnych czasopismach. W r. 1884 wydał ich filologiczno-historyczny, który ukończył w r. 1860. zbiór p. t. „Skizzy a Studie novellistické”.

Od 1862—-1865 był nauczycielem historyi ruskiej Antowie, plemię słowiańskie, zamieszkujące w kijowskim korpusie kadetów. Będąc jeszcze przestrzenie nad morzem Czarnem, pomiędzy studentem, A. zajmował się gorliwie etnografią Dnieprem a Dniestrem. Zkądby nazwa ich po-i dziejami ukraińskiemi i przedsiębrał wiele wy- wstała? nie masz nic pewnego, lubo Szafarzył: cieczek naukowych. Roku 1862 umieścił w cza- pierwiastki Autów w słowiańskiej widzi mowie, sopiśmie petersburskiem „OcHOBa” artykuł p. t. tworząc dowolne o pochodzeniu ich wywody, któ-*Moa HCiiOBt,Hb”, w którym wyłożył swe poglą- rych tu nie przywodzimy, albowiem nie przedsta-dy na stosunki między szlachtą polską a ludem wiają one wartości, zgodnej ze spółczesnemi lin-małoruskim na Ukrainie i wyjaśnił, dlaczego się gwistyki zdobyczami. Po raz pierwszy wspomina odwrócił od narodowości polskiej, a przylgnął do o nich Jornandes, czyli Jordanis, około r. 552. małoruskiej. Od 1863 był głównym redaktorem, Mówi on, iż A. siedliska mają nad morzem Czar-a później członkiem rzeczywistym komisyi archeo- nem i niczem się nie różnią od innych plemion graficznej i pracował w głównem archiwum ki- pobratymczych, które raz nazwą słowian, to zno-jowskiem. W r. 1870 został docentem, a 1878— wu sławi an i wenetów, obdarza. Prokop cezarejski profesorem historyi ruskiej w uniwersytecie kijów- około VI w. utrzymuje, jakoby przodkowie sło-skim. Ważniejsze prace A-a są następujące: wian i A-w, znani byli pod imieniem Sporów „Hscjih^OBanie o K03aqecTBt”, 1863; „O npouc- (sporaten), gdyż, nie mając stałego siedliska, ży-xoatAenin mjMxeTCKuxu po^oBn bu K)ro3ana,HHon wot koczowniczy wiedli. Dobrowsky, a za nim Pocciu”, 1867; „Ilocjik^nia BpeMeHa K03auecTBa Szafarzyk, upatrzyli sobie serbów w imieniu spo-Ha npaBoß CTopoHh ^Hfcnpa”, 1868; „M3CJi'fela,OBa- rów, co za twierdzenie naiwne uważać należy. Hie o ropo^axu bu ioro3ana^HOfi Pocciu”, 1869; Tenże Prokop pisze, że nie językiem, ani obycza-„Uscjihji.OBaHie o KpeciuHnaxu”, 1870; „Oóuymu jami, lecz wyniosłą wielce postawą nad innymi h cocTOHHin npuBOCJiaBHOH uepKBH cu nojJOBHHH górują słowiany. Cesarz Maurycy (582 — 602) XVII æ⁰ KOHua XVm CTOJrfcTm”, 1871; „Macnh- chwali ich męstwo i fortele wojenne. Umieją oni jjOBame o rafi^aMauecTBli”, 1876; „Ouepuu hcto- bowiem długo przebywać w wodzie, przyłożywszy pin BeirHK. KHaatecTBa JIuTOBCitaro”, 1877—1878; w tym celu do ust rurę trzcinową, której poło-„KieBU, ero cyAtóa h 3HaueHie bu XV u XVI wa, stercząc nad powierzchnią, zwodzi niebaczne-CTOJi. ”, 1882 i wiele innych monografij i roz- go wroga. Walczyli oni z gotami, zwłaszcza praw, umieszczanych po rozmaitych czasopismach, z królem Hermanarykiem (332—375 r.), po któ-lub w „Archiwum południowo-zachodniej Rosyi”. rego śmierci, hunnowie ujarzmili gotów. Wtedy W r. 1885 wydał pierwszy zbiór powyższych pism W inithar, ich książę (chuning), chcąc odzyskać swoich pod tytułem ogólnym: „MoHorpasdu no swą niepodległość, gwoli wzmocnieniu potęgi, ude-ucTopiu 3anaxHoił u K)ro3ana.a,HOH Pocciu”; oprócz rzył na A-w, lecz doznał porażki. Niezrażony tego, wespół z Samczewskim, ogłosił „JPkTOiinct tern wszakże, walecznie sobie w bojach poczynał BejiKUKa”, a z M. Dragomanowem: „Mcropuue- i niebawem utracone odzyskał wawrzyny. Sam ckm nbcHM Maaopyccitaro uapo^a”, Kijów, 1875. wódz A-w, Booz (Box), synowie i przedniejsi z lu-Obecnie jest redaktorem gazety „KicBCKoe Cjio* du, wzięci do niewoli, śmierć okrutną na krzyżu bo”. („Ottuv Slovnik naucny”).    ponieśli (Jornandes, cap. 48). Mściwa atoli Ne-

Antopol, m-ko w pow. kobryńskim, gub. gro- mezys niedługo na się czekać dała, gdyż wypra-dzieńskiej, o 30 wiorst na wschód od powiatowe- wiła na gotów króla huńskiego Balambara. Nad go miasta odległe, liczy 3,000 z górą m-ców, rzeką Erac, gotowie na głowę pobici, Winithar przeważnie trudniących się drebnym handlem— zaś poległ odstrzały, puszczonej ręką Balambara.

Berlin

And S.

Antraigues de Launay, hrabia d’, Emanuel Henryk Ludwik Aleksander (* w Villeneuve-de-Berg, dep. Ardèche, około r. 1755— f 1812), polityk i publicysta francuski, siostrzeniec de Saint-PriesPa, jednego z ostatnich Antracyt (miner.). Minerał bezkształtny, pra- ministrów Ludwika XVI. Za nauczyciela miał wdopodobnie roślinnego pochodzenia, bo, po od- I księdza Maury. Początkowo A. oddał się służbie powiedniem przygotowaniu, można w nim pod wojskowej i był chwilowo kapitanem w pułku

Royal-Piemont-Cavalerie, ale wnet porzucił ten zawód i puścił się w długie podróże, a za powrotem do Paryża zawiązał ścisłe stosunki ze światem naukowym i artystycznym; między inne-mi zjednał sobie szczególne względy Jana Jakó-ba Rousseau, który podarował mu obraz Eustachego Le Sueur, pochodzący od księcia Conti, nadto powierzył mu w rękopiśmie objaśnienia do swojego „Contrat social”, które A. miał pó-

CH

nr o

ze o

Zdaje się, źe A. ujarzmieni zostali przez Justyniana (527 — 565 r.), gdyż wspierają bizantynów przeciwko awarom, pustoszącym ziemie cesarskie pod przewodem Apsicha. Jeszcze zmarły w roku 799 Paweł Warnefried, zwany Pawłem Dyako-nem, nazywa kraj A-w: „Anthaib’b W następnych już wiekach głucho o nich. Źródła: „De Getarum sive Gothorum orig. et reb. gestis,” (Muratori Scriptores rer. ital. I, „Romana et Ge-tica, recensuit Theodorus Mommsen”, (Monumenta Germaniae historioa, tom I, cz. I); Procopii Caesariensis „De bello Gothico libri IV”. Mauricii Strategicon I—XI); Paulus Warnefried vel Diaconus „De gestis Longobardorum libri” (Muratori script rer. ital. I); Dobrowsky „Ueber den Ursprung d. Namens Czech” i Pelzel, „Gesch. v. Boehmen” 1784—1817; tudzież Szafarzyk „Slo-wanskie staroźitnosti, oddil. dejepisny”. J- F- °* Antracen. Powyżej 270°C wrąca część smoły z węgla kamiennego nosi nazwę oleju antracenowego i po oziębieniu wydziela stałą masę A-u surowego, z której, za pomocą dość kłopotliwego oczyszczania, można otrzymać A. czysty. W fabrykach zadawalniają się zwykle produktem, zawierającym około 50% A. i ten już bywa używany do przygotowania barwników A-ch, a mianowicie alizaryny (ob.). Czysty A. ma skład Cu H₁₀, stanowi blaszki krystaliczne, bezbarwne, z bardzo piękną fluorescencyą niebieską, posiada punkt topliwości 213°C, p. wrzenia powyżej 360°C, rozpuszcza się łatwo w benzolu, a daleko trudniej w innych rozpuszczalnikach. Może być otrzymany syntetycznie wieloma sposobami, z których sposób, polegający na działaniu chlorku glinu na mieszaninę benzolu z czterobromoeta-nem zasługuje na szczególną uwagę, jako określający budowę A. Budowa ta jest przedstawiona za pomocą schematu.

I-i

CH

X xc-

Zn.

mikroskopem dopatrzeć śladów tkanki roślinnej. Występuje w postaci zbitej lub wkropionej, rzadziej w postaciach prętowatych, jako powłoka lub nalot ziemisty. Odłam muszlowy kruchy. C. wł. 1.4—1.7; Tw. 2—2.5. Barwy czarnej aksamitnej do żelazistej; rysa ciemno-szara. Skład chemiczny: węgiel w ilości zwykle wyższej nad 90%, z niewielkim dodatkiem tlenu i wodoru, oraz śladami azotu, a nadto z domieszką krzemionki, glinki i tlenniku żelaza; jest on materyą roślinną, która utraciła całkowicie prawie swój tlen i wodor. Płonie słabym płomieniem przy silnym tylko ciągu powietrza, lub goreje bez płomienia, nie wydzielając dymu, ani woni i nie zlewając się wcale. W kolbce wydziela nieco wody, ale żadnego olejku lotnego; potaż gryzący nie działa na niego. W formacyach paleozoicznych tworzy gniazda, kłęby i pokłady, głównie w stanach Rhode Island i Pensylwanii w Ameryce północnej; w Niemczech: w Schönfeld, Wurzbach, Li-schwitz; w Alpach francuskich i piemonckichj w Rosyi w skrzydle wschodniem zagłębia Donieckiego, a słynny tu antracyt gruszewski, zawiera do 94% węgla, najwięcej ze znanych antracytów. Prof. Jnostrancew opisał w 1880 r., pod nazwą szungitu, nową krańcową odmianę węgla bezkształtnego, znalezioną w jedynej dotąd miejscowości na północno-zachodnim brzegu jeziora Onegi, w okolicach wsi Szungi, w powiecie po-wienieckim, gubernii ołoneckiej. Odmiana ta, czarnej ba\wy, z silnym dyamentowo-metalicznym blaskiem, jest cięższą i twardszą od antracytu (c. wł. 1.98; tw. 3.5—4), sucha zawiera do 98% węgla, po 0.5% wodoru i azotu, oraz 1% popiołu. Wody w rodzimym stanie zawiera do 7,5%- Spala się całkowicie tylko w strumieniu tlenu. Elektryczność przeprowadza 750 razy lepiej od antracytu, a tylko cztery razy gorzej od grafitu.. W czystym stanie tworzy cienką ławicę (6.5 centym.), ale w ilości od 5—76% przenika tamtejsze łupki gliniane, należące do formacyi huroń-skiej.

Antraigues, stolica kantonu tegoż imienia, we francuskim departamencie Ardèche, okręgu Privas, w miejscu, gdzie dwa strumienie Bise i Mas łączą się z rz. Yolane, stąd nazwa łacińska: inter Agwas=międzyrzecze. Miasto leży nader malowniczo na skale bazaltowej; liczy 1,386 mców; było niegdyś rezydencyą możnych panów na A., którzy w XVI w. głośni byli we Francyi z samowoli i gwałtów. Z ich zamku pozostała tylko czworokątna wieża, służąca dziś za dzwonnicę kościoła św. Rocha. W okolicy, obfitującej w utwory wulkaniczne, znajdują się liczne źródła mineralne.

K. J.

K. K.

żniej zniszczyć. Â. •wystąpił także na dworze, ale bez powodzenia, poczem stanął na czele eksploa-tacyi kopalni swoich w Prades i Niegles i w swym czasie poparł pierwsze próby aerostatyczne braci Montgolfier. R. 1788 wydał pierwsze swoje dzieła: „Mémoires sur les Etats généraux” i „Mémoire pour le peuple français”, co mu zjednało obiór na deputowanego w okręgu Yilleneuve-de-Berg d. 4 kwietnia 1789. Niebawem jednak A. wyparł się trzeciego stanu, z którym chwilowo trzymał i, złożywszy z zastrzeżeniami przysięgę konstytucyjną, wyemigrował z kraju do Szwajea-ryi z kochanką swoją, głośną śpiewaczką, pawią Saint-Huberty, którą wkrótce zaślubił (1790). W Szwajcaryi ogłosił drukiem mnóstwo gwałtownych broszur, np. „Potwory niszczą wszystko” (Des monstres ravagent tout), „Precz ze zgodą” (Point d’accommodement) i t. p. Bywał agentem gabinetów kilku mocarstw, skoalizowanych przeciwko rewolucyi; otrzymał nawet urząd dyplomatycznego „attaché” rosyjskiej legaoyi przy rze-czypospolitej weneckiej. W tem-to mieście, w chwili, gdy się szykował do ucieczki, zatrzymały go wojska francuskie. Odstawiony do Medyolanu, osadzony tam został w więzieniu, lecz zdołał uciec przez Austryę do Drezna, skąd znów wypędziły go miejscowe władze za gwałtowny pam-llet, wymierzony przeciwko Napoleonowi I. Z Saksonii udał się A. do Londynu i tam wydał gabinetowi St. James, za pieniądze, tajne paragrafy traktatu tylżyckiego. Ostatnie dni życia A. spędził w pięknej willi w Barnes-Terrace pod Londynem. D. 22 lipca 1812 r., w chwili gdy wsiadał wraz z żoną do powozu, zasztyletował ich oboje służący, włoch, Lorenzo, który zaraz po dokonanem zabójstwie odebrał sobie również życie wystrzałem z pistoletu. Dramat ten nie został nigdy wyświetlonym, a zbyt późno przeprowadzone śledztwo przez koronera stwierdziło tylko fakt, że Lorenzo w chwili zamachu był zupełnie zdrów na umyśle. W kilka dni po wypadku Bertrand de Moleville pisał do hrabiego La Châtre, domownika hrabiego Prowancyi, że w papierach zmarłego znajdowały się dokumenty, „od przeczytania których włosy by na głowie powstały.” Do powyższej kategoryi musiały zapewne należeć listy młodego księcia Chartres, które za Ludwika-Filipa skandalicznie drukiem ogłosił syn nieboszczyka, Piotr- Ąntoni-Emanuel-Juliusz. Ten ostatni (* 1792 r. pod Medyolanem), ożeniony z angielką, miss Fitz-Gerald, z którą się następnie rozwiódł, otrzymał za liestauracyi dość wysoką indemnizacyę i jeszcze za Napoleona III pobierał stałą pensyę z prywatnej szkatuły cesarza; umarł bezpotomnie w Dijon r. 1864. Que-rard, opierając się na mylnych danych, utrzymywał, że prawdziwem n-azwiskiem A. było Au daine 1; w tym wypadku wziął za istotne nazwisko anagram de Launay, którym A. podpisywał niektóre swoje broszury. Edmond de Goncourt: „La Saint-Huberty, d’après sa correspondence et ses papiers de famille”; Paris, 1880, in 16-o; nouv. ed. augm., 1885, in 18.—-H. Yaschalde: „De

EncyUlopedya rowszeclma ilustr. T. HL

Launay, comte d’Antraigues, écrivain et agent politique, sa vie, ses oeuvres”; Paris, 1882, in 8, 70 p.—Etienne Charavay: „Inventaire de la collection d’autographes de Benjamin Fillon;” Maurice Tourneux w ,,Gr. Enc. Fr.”

Antrakomancya (z grec. antrax=węgiel, man-feya~wróżba), u starożytnych wróżenie przyszłości z żarzących się węgli.

Antrakonit (miner.). Nazwę tę noszą odmiany spatu wapiennego, nieprzezroczyste, zabarwione na czarno od domieszki węgla.

Antrakoza (gr. anthraks— węgiel), cheroba płuc, wywołana nagromadzeniem się w nich pyłu węglowego, zwana u nas Pylicą węglową (ob.).

Antraks, choroba zaraźliwa zwierząt, tyle co karbunkuł (łac. carbo—węgiel), po polsku W ą-glik (ob.), lub Zaraza śledzionowa (ob.).

Antrakt (fr. entre = między, acte), wyrażenie teatralne na oznaczenie przerwy między jednym aktem przedstawianej sztuki a drugim, podczas której spada zasłona (ob. Akt). Pod tym tytułem w r. 1876 do 30 marca 1878 wychodziło w Warszawie eodzienne czasopismo, założone przez Jana Mieczkowskiego, fotografa, którem kierowali, naprzód Wacław Holewiński, następnie Aleks. Niewiarowski. Na jego miejsce, za sprawą Feliksa Fryzego, powstał bezpośrednio „Kuryer Poranny.”

Antresole, pomieszczenia, budowane po nad sklepami, a przeznaczone na skład materyałów dla nich; wysokość antresol niższą jest od innych piętr domowych, ztąd też i okna zwykle mniejsze mają rozmiary. A. często zamieniane bywają na pomieszkania prywatne, a czasami umyślnie w tym celu są budowane.

Antrim. 1). Hrabstwo w północno-wschodniej Irlandyi, w prowincyi Ulster, podzielone na 9 ba-ronij, liczy 423,170 mców na 2,884 km.D. Część kraju nadbrzeżna, zwrócona ku Szkocyi, jest górzysta (do 600 m. wysokości), ku wnętrzu zaś, t. j. ku jezioru Neagh, które leży w obrębie hrabstwa, lekko pagórkowata, miejscami nawet płaska. Na wybrzeżu północnem słynna „tama olbrzymów” (giants causeway), bazaltowy utwór natury, ciągnący się w morze na długość 250 m. przy 90 m. szerokości. Grunt, w ogóle urodzajny, sprzyja uprawie zboża, kartofli, a przedewszyst-kiem lnu, który stanowi podstawę przemysłowej działalności prow. Ulster; obok tego hodowla bydła rogatego, rybołówstwo, kopalnie żelaza i wę gla kamiennego. Ludność szybko wzrasta, co stanowi rażący kontrast z pozostałą częścią Irlandyi. Najważniejszą rzeką hrabstwa jest Bann, będący odpływem rybnego jez. Neagh. Stolica Belfast, połączona z temże jeziorem za pomocą kanału. 2). Miasto A. nad jez. Neagh i nad zatoką tegoż A.; 1,800 mców.    And* s-

Ańtro, ob. Puzzuoli.

Antropofagi, ob. Ludożercy.

Antropogenia (z greckiego, nauka o rodowodzie człowieka). Usiłowano zebrać w jednę całość wszystko, co się ty~zy początków człowieka, a zatem jego drzewo rodowodowe, kształty daie-

47

kich praprzodków, prasiedziby, w któryek ród ludzki powstał i z których rozszerzył się dalej, pierwotne wędrówki i t. d. Haeckel, w pracy swojej, której nadał tytuł Antropogenii, włączył jeszcze rodzaj embryonoalny człowieka, który, zdaniem jego, jest tylko skróconem odtwarzaniem form organicznych, przez które świat organiczny przechodził, zanim wydał istotę ludzką. Lecz an-tropogenia, jako oddzielna nauka, nie zdobyła prawa obywatelstwa i jej zagadnienia włączono w różne działy antropologii.    L- K-

Antropognozya, (z greckiego: anthropos—czlo-wiek i gnosis = znajomość) znaczy poznanie anatomiczne ciała ludzkiego.

Antropografia (anthropos = człowiek, grapho— piszę), znaczy opisanie powierzchowne i anatomiczne ciała ludzkiego.

Antropolatrya (Oddawanie czci boskiej ludziom). Jest to zwyczaj powszechny, naturalny, że człowiek te potęgi, które za panów losu swego uważa, tych bogów, których upatruje w objawach sił przyrody, wyobraża sobie w ludzkiej postaci. Przeciwnie, dosyć rzadko się zdarza, ażeby ludzi żywych nie już czczono, jak bogi, lecz nawet, żeby im przyznawano moc boską. Pola więc człowieka ubóstwionego w ogólności jest całkiem bierną. Ludy starożytne Ameryki północnej, jak świadczą rzeźby na świątyniach ich miast, dziś leżących w zwaliskach, czcili pewnych mikro cefalów, których na ołtarzach stawiali; w innych krajach dotknięci na umyśle uważani byli za opanowanych przez jakiegoś ducha wyższego, który mógł ludziom szkodzić lub dopomagać; gdzieindziej znów bywali czczeni ludzie, odznaczający się bądź charakterem nadzwyczajnym, bądź też rzeczywistą wyższością. Jest to tylko zastosowanie antropomorfizmu, rozszerzenie zasady tych religij, któro nadają postać ludzką większej części swych bogów kosmogonicznych. Potrzebaż przypominać, że prorocy i filozofowie, dziś nawet jeszcze, śród narodów ucywilizowanych religijną cześć odbierają? Polinezyjczycy ubóstwiali zmarłych swych wodzów, oraz inne osoby znakomite. Jeden z wodzów plemienia Somosomo mówił pewnemu podróżnikowi: „Jeśli umrzesz przede mną, to wezmę cię sobie za boga”. Hawajczycy uważali Cooka za boga, i gdy ten żeglarz umarł, oddawali cześć jego szczątkom, co rok odbywając uroczystą z niemi pro-cesyę. Przygoda współczesnego żeglarza ruskiego, Mikłuchy-Makłaja, jest jeszcze bardziej pouczającą. W ylądowawszy na pewnem, niezbada-nem do owego czasu, pobrzeźu ISIowej Gwinei, bez towarzyszy i zupełnie prawie bezbronny, dla wzbudzenia zaufania w krajowcach, w których życie chciał zbliska wejrzeć, został wkrótce przez nich uznany za jakiegoś boga żywego, niewiadomego pochodzenia. Jakkolwiek był mu wstrętnym ten przesąd, musiał go jednak podtrzymywać, żeby zabezpieczyć swą nietykalność. Zczasem wszakże jego czciciele wątpić zaczęli o boskości jego natury i, poddać ją próbie postanowiwszy, oznajmili mu, że wypu-szxzą nań strzały. Tu już naprawdę śzło o życie. Mikłucho wyszedł przeciw papuańczykom z dumną pewnością siebie i oświadczył, że nic złego zrobić mu nie zdołają, poczem, udając oburzenie za ich nieufność, odsłonił swe piersi przed nimi. To go ocaliło. Papuańczycy bowiem powiedzieli snadź sobie, że jeśli biały nie jest bogiem, to, zabiwszy go, nic nie zyskają na tej próbie, a jeżeli nim jest istotnie, to wiele stracą, rozgniewawszy go przez daremne nasta-wanie na jego życie. Odstąpili więc od swojego zamiaru i Mikłucho-Makłaj żył odtąd w bezpieczeństwie najzupełniejszem śród swoich dzikich, mając tak absolutną władzę nad nimi, iż zdołał nawet wpłynąć na polepszenie ich bytu; byli też mocno zasmuceni, gdy ich opuścił. (Zaborowski: „Grand Encyclopédie”).

Antropologia (z greckiego: wiedza o człowieku). Wyraz sam posiadał do ostatnich czasów znaczenie bardzo nieustalone. W przeszłem stuleciu i w pierwszej połowie obecnego podciągano pod tę nazwę zawartość psychologiczną (np. u Kanta), to znowu mieszano antropologię z teologią, z ogółem nauk medycznych, lub tylko z jedną frenologią. JMiekiedy utożsamiano ją z archeologią, Tylor zaś użył tego wyrazu, jako tytułu dla swojego zarysu dziejów techniki i kultury ludzkiej. Dopiero w ostatnich 2—3 dziesięcioleciach utrwalono ostatecznie tę treść, którą należy rozumieć pod antropologią. „Wyraz antropologia oznacza poprostu historyę człowieka, podobnie jak mammologia — ssaków, a entomologia—owadów... Antropologia bada człowieka w sposób monograficzny, jak to czym przyrodnik względem jakiegokolwiek zwierzęcia. Obejmuje ona opis zewnętrzny istoty ludzkiej, porównawcze zbadanie organów i czynności, rozbiór przekształceń, którym typ zasadniczy uległ, wreszcie poszukiwania nad popędami i obyczajami; antropolog bowiem, zajmując się rozmaitemi grupami ludzkiemi, nie może poprzestać wyłącznie naturze fizycznej człowieka, lecz musi jednako uwzględnić stronę umysłową i moralną” (Qua-trefages). „Antropologię można przyrównać do kynologii, czyli wiedzy o psie, lub do kippologii, albo wiedzy o koniu... Jest to gałąź historyi naturalnej, która zajmuje się człowiekiem i rasami ludzkiemi” (Topinard). Zresztą w antropologii, tak pojętej, wyróżniono: ogólną, która zajmuje się stroni], metodologiczną i techniczną pomiarów i poszukiwań; zoologiczną, która rozpatruje stanowisko człowieka w świecie organicznym, zwłaszcza zaś wśród ssaków; i wreszcie s p e c y a 1 n ą (rasową), która bada różnice, istniejące pomiędzy oddzielnemi grupami ludzkiemi. Historyę rozwoju antropologii można znaleźć u Quatrefages’a („Rapport sur les progrès de l’anthropologie en France”, 1867), lecz prze-dewszystkiem u Topinarda („Elements d’anthropologie générale”, 1885). Naturalnie, kto chce szperać w oddalonej przeszłości, może szukać rodowodów antropologii aż w klasycznej Heladzie, u Hipokratesa, Arystotelesa (który po raz pierw-

szy użył wyrazu antropologia), wreszcie, z czasów pa formen at lmf vud skalens ben Stamme”, rzymskich, u Galenusa. Ale, wraz z upadkiem 1857) wzbudza interes nietylko wśród antropolo-kultury starożytnej i średniowiecznym zastojem, gów, ale oddziaływa mocno i na nauki historyczne giną te słabe zaczątki antropologii i dopiero i archeologię. Lecz dzieła Mortona: „Grania XVI ukazują się nowe, poważniejsze pró- americana”, 1839, i „Crania aegyptiaca”, 1844, by. Rozwój anatomii i fizyologii ludzldej, złą- posiadają głębsze, lubo mniej efektowne, znacze-czony ściśle z nazwiskiem Andrzeja Yesaliusza nie w dziejach rozwoju antropologii. Wymienić* (1514--1565), odkrycie drogi do Indyj przedgan- no tutaj i opisano systematycznie czaszki tubyl-gesowych i Ameryki i nastające podróże, prace ców amerykańskich i staroegipcyan. To daje po-artystów nad budową ciała ludzkiego i propor* budkę do podobnych opisów w Europie. Uka-cyami jego u różnych ras, postęp zoologii—wszyst- żują się: „Orania britannica” Thurnama i Davi-ko to są czynniki, wpływające silnie na rozwój sa, 1856, „Crania seiecta” Baera, 1859, „Crania antropologii w dzisiejszem słowa znaczeniu. Ku helvetica” Hisa i Riitimeyera, 1866, „Crania środkowi w. XVIII zyskuje też ona coraz wię- Germaniae meridionalis” Eckera, 1865, aż do cej gruntu pod nogami. Linneusz, Buffon (1707 znakomitych „Crania ethuica” Hamy’ego i Quatre-—1788), Blumenbach (1753—1840), opracowują fages’a, 1873—1882. Naturalnie, już samo wyli-zagadnienia antropologii zoologicznej; w dalszym czenie każe dorozumiewaó się odpowiedniego rozciągu ten dział nauki rozwija się zwolna pod woju techniki pomiarowej. Wreszcie antropologia wpływem prac Lamarka, Geoffroya i in., aż do rozwija się ostatecznie wśród walki interesów Darwina. Prace d’Aubentona (1764) nad porów- partyjno-społecznych w Stanach Zjednoczonych, położeniem otworu potylicowego, Blu- z powodu zbliżającego się zniesienia niewolni-menbacha (1775) nad kształtami czaszki, jeśli etwa. Zarówno rzecznicy swobody ekonomicznej spoglądać na nią z góry, Campera (1791) zaś, je- murzynów, jak i przeciwnicy, sięgnęli po dowody śli ją rozpatrywać z boku, dają początek ścisłym do nauki antropologicznej, roznamiętnienie zaś pomiarom i powołują do życia kranioiogię. Z roz- ogarnęło nietylko amerykańskie koła uczone, lecz rostem stosunków handlowo-wymiennych na glo- i europejskie. Powstają prace pierwszorzędnej bie ziemskim, powiększa się znajomość różnych wartości naukowej, jakkolwiek oddychające całą grup ludzkich i w 1799 roku powstaje w Pa- namiętnością dnia; zwłaszcza należy wspomnieć ryżu „Société des observateurs de l’homme”, któ- tutaj o amerykańskiej szkole polyfyletystów. Dzie-re wydaje pierwszy systematyczny podręcznik ła Knoxa: „The Races of Man” (Londyn, 1850), naukowy do użytku podróżników. W pierwszych prace zbiorowe pod redakcyą Gliddona i Notta: dziesiątkach lat obecnego stulecia wszczyna się „Types of Mankind” (Filadelfia, 1854) i „Indi-spór pomiędzy monogenistami (Prichard, Law- genous races of the earth” (Filadelfia, 1868), są rence, Lacepède) a polygenistami (Virey, Bory najważniejszemi płodami tego mocno polemiczne-de Saint-Vincent, A. Desmoulins), czy rasy ludz- go kierunku. Pytania o zdolnościach aklimatyza-kie są prostemi odmianami, lub też gatunkami, cyjnych i umysłowych rasy, o płodności we wzajem-i czy odpowiednio ród ludzki ukazał się w je- nem międzyrasowem krzyżowaniu, o jednopocho-dnym lub też w kilku niezależnych od siebie dności lub wielopochodności rodu ludzkiego i in., „punktach stworzenia”. Obie jednak doktryny wywoływały żywe a gorące spory i w dalszym stały na gruncie niezmienności gatunków: pierw* ciągu oddziałały na neutralne koła naukowe sta-sza, prawomyślna, broniła stanowiska biblijnego, rego świata. O tern dać może jakie-takie poję-druga uchodziła za wolnomyślną. Spór sam to- cie ten fakt, że kiedy Broca rozpoczął czytanie czył się spokojnie i nie wzbudzał żadnego wdęk- swojej rozprawy o hybrydyzmie w paryskiem to-szego zainteresowania poza obrębem kół uczo- warzystwie biologicznem, przewodniczący po kil-nych. Monogenizm cieszył się większem uzna- ku posiedzeniach wyraził niepokój, aby rozstrzą-niem. Znalazł on silne poparcie w epokowej sanie tego rodzaju zagadnień nie wywołało dla

w w.

nawozem

pracy

physical History of Mankind” (III wyd., 1836), która zachowała wartość jeszcze do dnia dzisiejszego, a która stanowiła swego czasu erę w rozwoju nauki antropologicznej. Powstają towarzystwa etnologiczne: w Londynie 1838 i w Paryżu 1839. Wreszcie ukazują się badania Retzmsa w Europie 1857 i Mortona w Ameryce, a z niemi antropologia wkracza na drogę systematycznych, ścisłych pomiarów. Znamieniu, wprowadzonemu do nauki przez Blumenbacha, t. zw. normie prostopadłej (formie czaszki, jeśli spoglądać na nią z góry), uczeni ci nadają postać matematyczną i stwarzają, tak ważne w dzisiejszej kraniologii, pojęcia krótkogłowości i podłużno-głowości (ob.). Praca Retziusa („Blick per eth-nologens härvarende Standpunkt med afssende

I. C. Pricharda: „Researches into the instytucyi jakichś niemiłych zatargów z władzami. Z tego powodu Broca, z kilku innymi (ogółem 19 ludzi), wystąpili ze wspomnianego towarzystwa i założyli własne sławne paryskie towarzystwo antropologiczne, 1859 r. Jest to jednocześnie chwila pojawienia się darwinizmu. Oba prądy, amerykański i darwimstyczny, zwolna zlewają się i wywołują wielkie zainteresowanie się kwestyami antropologicznemi. Powstają liczne towarzystwa antropologiczne: londyńskie 1863, new-yorkskie 1865, manchesterskie 1866, florenckie 1868, berlińskie 1869, wiedeńskie 1870, sztokholmskie 1874, waszyngtońskie 1879, oddział przy moskiewskiem towarzystwie miłośników przyrodoznawstwa, brukselskie 1882, bombajskie 1886, petersburskie 1889 i in. Ukazują się. czasopisma, specyalnie poświęcone antropologii i po-

„The araeri-

na-

wza-

znamion

krewnym gałęziom wiedzy. We Francyi np., prócz buletynów i memoarów towarzystw antropologicznych: paryskiego, lyońskiego, i z Bordeaux, wychodziły w 1889: „Revue d’Anthropologie”, „Matériaux pour l’histoire de l’homme”, „Revue ethnographique” (w 1890 wszystkie trzy czasopisma połączono w jedno „Anthropologie’ ), ,,1’Homme”. Do najważniejszych czasopism antropologicznych należą: „Revue d'anthropologie” od 1872, „Archiv für Anthropologie” od 1865, „Mittheilungen der anthr. Gesellschaft in Wien“* od 1870, berliński „Zeitschrift für Ethnologie etc.” od 1866, „Archivio per l’Antropologia e la Etnologia” od 1871, „Journal of the Anthr. Institute of Great Britain” od 1871 can Anthropologist” od 1888. W roku 1867 odbył się w Paryżu pierwszy międzynarodowy zjazd antropologów i archeologów przedhistorycznych; w 1889, w tern samem mieście, dziesiąty już z kolei. W Paryżu r. 1876 powstała specyal-na szkoła antropologiczna, gdzie wykładają nie-tylko antropologię, lecz także nauki pomocnicze; nadto istnieją katedry antropologiczne w Paryżu przy Muzeum historyi naturalnej, w Lyonie i Montpellier. W Niemczech rok rocznie odbywają się nader liczne kongresy ogólno-niemiec-kiego towarzystwa badaczy antropologii, etnologu i przedhistoryi, które liczy do 2,000 członków, lecz katedry antropologiczne istnieją tylko w Monachium (od 1886) i w Lipsku (1888). Najwięcej katedr mają Włochy, gdzie studya antropologiczne należą do modnych. W Rosyi ogniskiem ich jest Moskwa, z prof. Bogdanowem; u nas Akademia umiejętności w Krakowie wydaje „Zbiór wiadomości do antropologii krajowej”, a nad antropologią pracował głównie dr. Ignacy Koper-nicki. W północnej Ameryce: Instytucya Smith-sońska, Muzeum wojenno-medyczne, Biuro etnologiczne i Muzeum Peabody są ogniskami tego ruchu; w południowej Ameryce krzątają się najenergiczniej w Rio-Janeiro. Ostatmemi czasy słyszeć daje o sobie Japonia.—Jednem z najgłówniejszych zadań antropologii nowoczesnej jest zbadanie typów rasowych (ob. Rasy ludzkie), zarówno pod względem fizycznym (anatomicznym i fizyologicznym), jak i duchowym. Dla dopięcia tego celu, nauka musiała zerwać z dawnem postępowaniem, które w większości wypadków ograniczało się do podania barwy skóry, wyglądu włosów, kształtów nosa, na podstawie zwykłego wrażenia. To otwierało bowiem w najwyższym stopniu pole dowolności subjektywnej. Dawny tryb badania zastąpiono metodami przedmiotowemu Pierwsze próby w tym kierunku leżą jeszcze do przeszłego stulecia (d’Aubenton, Blumenbach, Camper), ale dopiero prace Retziu-sa i Mortona utrwalają sposób przedmiotowy badania. Przed laty 30-tu zapanował on stanowczo, przyczem imię Pawła Broca wiąże się ściśle z wyrobieniem metod ścisłego badania. Zresztą, używane w antropologii metody różnią się jeranie od siebie, stosownie do sfery badanych zjawisk antropologicznych. W zakresie

osteologicznych nauka jest w możności przeprowadzania bardzo ścisłych pomiarów, gdyż trwałość i stałość kształtów pozwalają na to wr zu-p Jności. Przy badaniach nad barwą włosów i oczu można równie usunąć dowolność i podawać cechy według stosownie ułożonej przedmiotowej skali barw. Części miękkie pozwalają jedynie na opis. Tymczasem zdolności w zakresie wymawiania dźwięków i niektóre objawy fizyolo-giczne umożliwiają stosowanie metod doświadczalnych; inne dałyby się badać za pośrednictwem odpowiednio prowadzonej statystyki i t. d. Lecz antropologia jest nauką świeżą i z tego powodu daleką jeszcze od wytkniętego zadania: wszechstronnego skreślenia i zbadania typów rasowych. Jej młodzieńczość widać już chociażby z nieproporcyonalnego rozrostu różnych jej działów, jednako przecież równoprawnych. \V niektórych sferach, np. w psychologii rasowej, nie wychylono się dotychczas poza najpospolitsze ogólniki; ułożono zaledwie kwestyonaryusze, pozostawiające zresztą dużo do życzenia. Niewiele więcej zrobiono w zakresie fizyologii rasowej. Po dzień dzisiejszy trzeba poprzestać na gołosłownych twierdzeniach, iż puls uderza częściej u jednych, wolniej u drugich grup rasowych, że jedne są więcej wrażliwe na ból, inne—mniej. Daleko więcej rozwinęła się już patologia rasowa, dzięki wymaganiom i wskazówkom prądu kolonizacyjnego; doszło do tego, że w paryskiej szkole antropologicznej posiada ona własną katedrę „geografii medycznej” (Bordier: „La Géographie medicale”, 1884; Orgéas: „Pathologie des races humaines”, 1886). Względem zdolności do wymawiania różnych dźwięków, zaledwie zdobyto przeświadczenie, że są one odmienne u odmiennych grup rodu ludzkiego i zawisły od budowy organów wymawiania. Jedynie porównawczo-ra-sowa anatomia może poszczycić się liczniejszemi zdobyczami. Lecz i w tym razie opracowanie przedmiotu jest bardzo nierównomierne. Katalog zbiorów Muzeum historyi naturalnej w Paryżu uzmysławia dobrze to rozmieszczenie study ów porównawczo-anatomicznych. Znajdowało się tutaj w r. 1867 do 1500 czaszek, 64 czaszki ze skórą (mumij), 344 rysunki czaszek, 93 całkowite szkielety, 56 miednic i 147 preparatów części miękkich — skład bardzo zrozumiały wobec trudności technicznych dostania części miękkich do Europy z dalekich krajów. To też antropologię anatomiczną sprowadzono prawie zupełnie do porównawczej osteologii, tę zaś zatopiono w kraniologii (porównawczo-rasowej anatomii czaszki, ob.) i poniekąd pelwimetryi (porównawczo-rasowej anatomii miednicy, ob.). Dzisiaj kraniologia jest niemal jedyną obficiej opracowaną dziedziną antropologii. W swych poszukiwaniach wychodzi ona z tego faktu, że różne cechy czaszki, dla tego samego typu rasowego, wahają się w ściśle określonych granicach: różna objętność, kąty, linie, stosunki liczbowe po między liniami, przedstawiają dla każdej rasy wielkość mniej więcej określoną. Wszystko spro-

muzeum zastosowało odmienne metody miernicze, tak, iż wydany z wielkim kosztem materyał nie ma żadnego znaczenia, niepodobna go bowiem z sobą porównywać. Dzięki temu, zmarnotrawiono mnóstwo zebranego materyału i pracy. A jednak, mimo tych szkód, stosuje się w nauce dotychczas jeszcze trzy odrębne systemy pomiarów: francuski Pawła Broca, najbardziej upowszechniony, używają go bowiem uczeni romańscy i słowiańscy, angielski Flowera i t. z. „umowy frankfurckiej” (Virchowa). Już ta jedna okoliczność świadczyłaby o względnie małym rozwoju nauki. Jeżeli metody badania są dopiero utrwalane, rzecz to naturalna, źe i samo zbadanie typów rasowych znajduje się jeszcze na ruskim szczeblu. W każdym jednak razie nowoczesna antropologia zajęła już stanowisko nader odrębne od dawnych poglądów. Przedstawione np. na tablicy naszej typy ludzkie, według Blu-menbacha, są arcneologicznyin zabytkiem po ubiegłych klasyfikacyach,    odrzuconym już przez

wadza się zatem do wynalezienia cech czaszkowych, najlepiej charakteryzujących oddzielne typy ludzkie, i do przedsiębrania odpowiednich pomiarów. Rzecz ta jednak, tak prosta w teoryi, przedstawiała w praktyce niezmierne trudności, które poniekąd zostały już przezwyciężone, lecz przez jakieś dwa dziesiątki lat powstrzymywały silnie rozwój nauki. Mianowicie, zgóry niepodobna było przewidzieć, jakie znamiona odpowiedzą postawionemu wymaganiu. Wyborowi pierwszych pomiarów nie przyświecała zatem najmniejsza myśl filozoficzna, z wyjątkiem tylko niektórych (np. objętności jamy czaszkowej). Badacz znajdował się na łasce przypadku. Wychodzono np. często z idei rzekomo logicznej i uskuteczniano pomiary, które, zdawało się, winny dostarczyć dobrych znamion różnicowo-raso-wych, aż wreszcie spostrzegano, iż nie doprowadzają one do niczego. Tymczasem nieobiecujący pomiar stawał się jak najdonioślejszym. Każdy przeto miał prawo i obowiązek wynajdować nowe pomiary. Zjawiło się też ich mnóstwo.

obecną wiedzę. Zamiast    ras: kaukaskiej, mon-

Juź Topinard w 1882 roku narzeka na ob- golskiej, malajskiej i t. d., jak w przytoczonym fifcość prób tego rodzaju i wskazuje na dwie roz- wzorze Blumenbacha, wyprowadzono na wido-prawy: jedną, która zawarła 193, drugą, która wnię naukową pojęcia ściślejsze i więcej zróżnicz-doszła do 200 odmiennych pomiarów na czaszce, kowane: typów rasowo-antropologicznych, t. j. ta-Obecnie kraniologia wyszła z tego stanu począt- kich, gdzie pewne, dostatecznie odmienne cechy* kowego, ustaliła ważniejsze pomiary, np. stosu- przechodzą stałe z pokolenia do pokolenia. W ten nek szerokości czaszki do długości i in., odrzu- sposób w zachodniej Europie spotkano trzy na-oiła inne,    nic    warte.    Z    owych    czasów    pozostała    der odrębne grupy rasowe:    podłużnogłowego blon-

tylko    bogata    a    bezużyteczna    spuścizna    w    po-    dyna, z jasnemi włosami    i błękitnemi oczami,

staci obfitego materyału pomiarowego, zapełnia- wysokiego wzrostu; krótkogłowca, z ciemnemi wło-jącego czasopisma antropologiczne i już zgóry sami i oczami, średniego wzrostu; i wreszcie po-przeznaczonego niekiedy na wyrzucenie. Daleko dłużnogłowego bruneta, jeszcze niższego wzrostu, wszakże gorszym spadkiem z owych czasów jest Wszystkie prace tegoczesnej antropologii dążą wła-inna okoliczność, mianowicie, źe rozwój kraniologii śnie do podobnego zanalizowania całej ludzkości, szedł w kilku niezależnych od siebie punktach, statystycznego wyliczenia typów wraz z geogra-W różnych pracowniach wprowadzano nietylko ficznem rozmieszczeniem, wyznaczenia zdolności odmienne pomiary, lecz i te same inaczej usku- w krzyżowaniu i aklimatyzacyi, wreszcie do ozna-teczniano. Starczy powiedzieć, iż dla określenia czenia wzajemnego pokrewieństwa i pomieszania tak ważnej cechy, jak szczękoskośność (progna- pomiędzy typami i skreślenia pierwotnych ognisk, tyzm, ob.), istnieje aż 14 zupełnie różnych me- gdzie one powstawały. Rzecz bowiem jest bar-tod mierzenia, dających każda zgoła odmienne dziej złożoną, niż myślano niegdyś. Typy np., wyniki. Nie dość tego. Mierzenie jakiejś ce- należące do tej samej rasy kaukaskiej Bluinen-chy daje różne liczby, które układa się w odpo- hacha, okazały się nader dalekiemi od siebie; wiednie szeregi. Otóż różni uczeni szeregom na- krótkogłowiec środkowej Europy jest może bliż-dawali jednę nazwę, ale każdy odmiennie je szym żółtych krótkogłowców azyatyckich, niż układał. Używano np. terminów podłużnogłowo- europejskich blondynów. W tern, jak dalece ści (ob. Dolichocefaliz m), średniogłowości przeprowadzono tę analizę, należy szukać skali (ob. Mezocefalizm), krótkogłowości (ob. Br a- do mierzenia postępów antropologii. Z tego po-chy cefali z m), lecz w rożnem znaczeniu. Wy- wodu wypada wspomnieć o dokonanych w tym niki tego uzmysłowi następujący przykład. Na kierunku pracach. Pierwszą wielką pobudkę da-112 zbadanych czaszek chińskich przypadłoby: ły Stany Zjednoczone podczas wojny domowej

podłużno- średuio- krótko-glowyeh

według Welckera 17,8%    46,4%    35,7%

25%    41,9%    33%

„ Broca    50%    16,9%    33%

Łatwo pojąć wynikający stąd zamęt i, co większa, szkody. Np. w 1817 poczęto wydawać „Die antropologischen Sammlungen”, zbiór pomiarów czaszek, znajdujących się w muzeach niemieckich. Lecz z wyjątkiem kilku cech, każde

Flowera

ra-

w roku 1863. Przeprowadzono wtedy pomiary wzrostu blisko P/2 mil. rekrutów i spostrzeżenia nad barwą oczu, włosów i skóry prawie /OO tys. osób, pochodzących z. najrozmaitszych grup etnicznych. Zdaje się, iż te prace dały silną podnietę praktyczną europejskiemu ruchowi antropologicznemu. Wzięto się 1 w naszej części świata do systematycznych badań nad wskazówkami, dostarczanemi przez pobory rekruckie. Ponieważ wzrost jest niekiedy doskonałą cechą

L. K

sową, odnośne poszukiwania (w związku z inne-mi) pozwoliły nakreślić ogólne rozmieszczenie grup rasowych we Włoszech i we Francyi. Lecz daleko ważniejszemi wynikami mogą poszczycić się spostrzeżenia w zakresie barwy oczu, włosów i skóry, dokonane w niektórych krajach na wielką skalę i z pełnomocnictwem urzędowem nad dziatwą szkolną. Niemcy dają temu początek w 1875, a odpowiednie spisy zawarły do 7 mil. spostrzeżeń. Za tym przykładem poszły następnie: Belgia w 1879 (600 tys. z górą spostrzeżeń), Szwajcarya w 1881 (przeszło 400 tys. spostrzeżeń) i Austrya w 1884 (2ł/₃ mil. spostrzeżeń). Do tego dodać należy badania tego samego rodzaju, prowadzone nad dorosłemi osobami, a dokonywane za pomocą usiłowań prywatnych. W ten sposób, dzięki Beddoe’mu w Anglii, a Topinar-dowi we Francyi, zgromadzono w każdym kraju po 100 tys. z górą spostrzeżeń. Nagromadzenie tego materyału dało możność skreślenia w ogólnym zarysie rozmieszczenia typów rasowo-antropologicznych w Europie środkowej. Atoli pod tą samą barwą śniadą może ukrywać się krótko-głowiec alpejski lub podłużnogłowy śródziemno-morzec; pod jasną—podłużnogłowy blondyn i jego mieszaniec z ciemnym krótkogłowcem, krótkogło-wiec jasny. A zatem powyższe spostrzeżenia wymagają jeszcze odpowiedniego uzupełnienia — studyów nad rozmieszczeniem innych cech. Antropologia wszakże daleką jest od dokonania tego. btarczy powiedzieć, że we Francyi, gdzie poszukiwaniami antropologicznemi zajmowano się bardzo gorliwie, przeprowadzono pomiary wyznacznika szerokości czaszkowej zaledwie na 628 czaszkach tegoczesnych (z wykluczeniem paryskich) i około 10,000 żyjących osób. Zdaje się, że do najbardziej uprzywilejowanych okolic pod względem zbadania należą: Tyrol i Alpy bawarskie. Nauka w obecnej chwili może nader szczegółowo wskazać rozmieszczenie geograficzne różnych typów w tych okolicach. Dr. Arbo podjął podobną pracę dla Skandynawii, dr. Balz dla Japonii, Colignon i Bertholendla Tunisu, Livi dla Włoch. Na tern kończą się wszystkie większe zdobycze antropologii. Poza wskazanym obszarem geograficznym przeprowadzone poszukiwania są tak małoliczne lub małosystematyczne, że trudno nadawać im większą wagę. Dla wykazania, jak mało posunięto się wogóle w znajomości przedmiotu, możnaby powołać się na szczupłość spostrzeżeń kraniologicznych, które należą wszakże do najliczniejszych. Passavant dla całej czarnej Afryki (około 120 milionów ludności) naliczył tylko 205 pomiarów, a Topinard dla Chin (około 400 mil. ludności) tylko 112 pomiarów czaszki it.d. W ten sposób antropologia w nowoczesnem znaczeniu jest nauką początkującą, która zaledwie skończyła z kwestyami metodologicznemi, t. j. narzędziami i środkami poszukiwań, i dopiero zabiera się do gromadzenia nieodzownego raa-teryału faktycznego. Usunięto na bok dawne pytania: prasiedziby ludzkiej, rozejścia się po globie ziemskim i t. d., i wzięto się przedewszyst-

kiem do zanalizowania różnych typów rasowych ludzkości. O poczynionych postępach i użytych środkach badania ob. artykuły: Etnografia, Etnologia, Kraniometrya, Paieonologia, Człowiek (pra-siedziby i migracye), Krzyżowanie. Monofyletyzm, Polyfyietyzm, Rasy ludzkie.—Podręczniki. Topi-narda: „L’Anthropologie” (Paryż, 1886, IV wyd.), jako początkowy, i tego samego autora: „Elements d’anthropologie générale” (Paryż, 1885), dla dalszych studyów—jest to najcenniejsza praca tego rodzaju. Instrukcye do samodzielnych pomiarów i poszukiwań: Broca „Instructions générales pour les recherches anthropologiques” (wyd. II, Paryż, 1879); Schmidt: „Anthropologische Methoden” (Lipsk, 1888). Jako prace, zapoznające z ogólnemi zagadnieniami antropologii i poszukiwaniami w zakresie ras: Hovel acque-Her-vé: „Précis d’anthropologie”, Paris, 1887 (rzecz względnie słaba); Quatrefages: „L’Espèce humaine”, lecz przedewszystkiem „Introduction à l’étude des races humaines”, Paryż, 1889, oparta na materyale, zebranym przez francuzów; Ranke: „Der Mensch”, Lipsk, 1887 (uwzględnia jedynie poszukiwania niemieckie); Morselli: „Lezioni d’au-tbropologia”, 1889—1890. Wreszcie istnieje ency-ldopedya antropologiczna: „Dictionaire des sciences anthropologiques”, Paryż, 1884.

Antropologia W historyi przyjmuje, że w zakresie czasów historycznych rasy ludzkie nie uległy żadnym głębszym zmianom, naturalnie, jeśli odsunąć wpływy, wynikaiące z krzyżowania. Tak np. wzajemny stosunek czaszek różnego kształtu, jaki spotykamy u ludności dawnej Pompei, pozostał takim samym do dnia dzisiejszego wśród miejscowego włościaństwa; rysy faraonów staroegipskich odnaleźć można wśród ludności obecnego Egiptu, W dalszym ciągu, lubo już z niejakiemi ograniczeniami, przyjmuje się, że cechy charakteru okazują u każdej rasy dość znaczny stopień trwałości. Właśnie na tej teoretycznej podstawie stałości charakteru rasowego usiłowano kilkakrotnie zbudować cały system hi-storyozoficzny, swego rodzaju „chemię społeczną". Wodór H i tlen O zachowują się w czystej postaci w szczególny a właściwy sobie sposób, lecz każde to ciało posiada różne własności, odmienne w dalszym ciągu od tych, które posiadać będzie ciało chemiczne, pochodzące z ich połączenia: woda H₂0. Słowem, właściwości fizyczne ciała zmieniają się z zależności od składu chemicznego. Otóż, czem w chemii są pierwiastki, tern w dziejach byłyby żywioły rasowe i zachowywałyby się w podobny sposób. Rasy dla etnologii są tern samem, czem pierwiastki w chemii. „ Wszystkie ciała chemiczne, przy określonych okolicznościach, ulegają rozkładowi. Odbywa się to w ten sposób, iż jakiś pierwiastek wydziela się pod wpływem ciepła z poprzedniego połączenia. 1 historya też uczy, że ciała etniczne złożone z rozmaitych pierwiastków rasowych, podlegają podobnemu rozprzężeniu. A rozkład organizmu narodowego, wskutek usunięcia się jakiegoś pierwiastku rasowego, uwidocznia się zwykle za po-

mocą zmian w organizacyi społeczno-politycznej”, szego znaczenia. W istocie bowiem rzeczy, opar-(Penka). Jako zobrazowanie powyższego poglądu, te na naukowych metodach poszukiwania w tym można przytoczyć powody upadku feodalizmu, po- kierunku rozpoczynają się niezależnie od siebie dawane przez rzeczników antropologicznej histo- w kilku miejscach i bez żadnego związku z po-ryozofii. Stosunki feodalne powstały niby wsku- glądami frenologów. Zwykle tyczyły się one emo-tek najazdu podłużnogłowych blondynów, rasy cyonalnej i moralnej natury zbrodniarza. Erę energicznej i przedsiębiorczej, na biernych, a spo- w tych poszukiwaniach stanowi ukazanie 3ię pra-kojnych krótkogłowców. Blondyni tą swoją awan- cy Cezara Lombrosa ,,1’Uomo delinquente”. Uczo-turniczością nadają ów koloryt romantyczny i poe- ny ten wziął się do zbadania fizycznej i fizyolo-tycki wiekom średnim, pchając bierne masy krót- gicznej (patologicznej) natury zbrodniarza i w pra-kogłowców, jako narzędzie swoich celów, do wy- cy swojej usiłuje dowieść, że wśród zbrodniarzy praw krzyżowych, bezustannych wojen, prótestan- istnieje szczególny typ: „zbrodniarza urodzonego,” tyzmu religijnego. Lecz w tych walkach giną oni który przedstawia, częściej niż „człowiek uczciwy,” powoli, lub łączą się z krótkogłowcami i wprowa- szczególne właściwości, a raczej zboczenia ana-dzają do warstwy szlacheckiej odpowiednie a obce tomiczne, fizyologiczne i patologiczne. Zresztą ej początkowo pierwiastki rasowe. W miarę te- w każdem wydaniu swojego dzieła, a jest ich kii -go też szlachta traci właściwości duchowe, nie- ka, Lombroso zmieniał w pewnych granicach zbędne dla podtrzymania ustroju feodalnegc, aż swoje poglądy. Od czasu pojawienia się wspoin-wreszcie ten ostatni upada. .Rozkład feodaliz- nianej pracy, antropologia kryminalna rozwija mu, to wynik ilościowego zmniejszenia w społe- się szybko i posiada dzisiaj nader obfity zasób czeństwie pewnych żywiołów antropologicznych, faktów. We Włoszech, pod wpływem Lombrosa, Wyrazem tych poglądów są prace Gobineau: który wykłada medycynę na fakultecie prawnym „Histoire d’Ottar Jarl”, „Histoire des Perses”, w Turynie, stała się ona modnem zajęciem i po-„Essai sur l’inégalité des races humaines”; Elli- siada całe szeregi pracowników. Z liczby prac sa: „Irish ethnology socially and politically con- pierwsze miejsce należy się tutaj dziełu A. Mar-sidered”, 1852, Lapougea rozprawy w „Revue ro „I caratteri dei delinquent!” 1887, oraz pe-d’anthropologie”, 1887 — 1889, Penka „Origines ryodycznemu wydawnictwu „Archivio di psichia-Ariacae”, 1883, Tubino „Recherches d’antropo- tria, scienze penali e antropologia cnminale”. logie sociale” (w „Revue d’anthropologie,” 1877). Także we Francyi zajmują się gorliwie poszuki-Zwłaszcza Lapouge usiłował z tego punktu oprą- waniami w zakresie antropologii kryminalnej; cować dzieje Francyi, poczynając od Cezara. Po wychodzi tu nawet specyalne czasopismo, wyda-za powyższemi próbami historyozoficznemi, poszu- wane przez Lacassagne’a „Archives d’anthropo-kiwania antropologiczne mogą się stać ważnym logie criminelle”. Dalej idą Rosya i Niemcy, środkiem pomocniczym do rozwiązania tego ro- Dzieje ruchu, ob. wspomniane dzieło Marro, dzaju pytań, jak rodowód różnych warstw i czę- a nadto broszurę Marro i Lombroso „Degli uiści składowych narodu, w rodzaju sławnego spo- timi studi di Antr. criminale” 1886; Lombrosa ru w Akademii krakowskiej o pochodzeniu szła- „Anthr. criminelle et ses recents progrès” 1890. chty polskiej. Najwybitniejszą pracą, streszczają- Antropologia kryminalna posiada własne zjazdy cą wskazówki metodologiczne w tym kierunku, jest międzynarodowe. Pierwszy odbył się w Rzymie stara rozprawa Wiliama Edwardsa: „Sur les ca- 1886, drugi w Paryżu 1.889. Satz: „Actes du ractères physiologiques des races humaines consi- I et du II Congrès international d’anthropologie derées dans leurs rapports avec l'histoire” 1829, criminelle”. Na podstawie studyów antropologi-napisana z powodu prób Thierry’ego, aby w fak- cznych nad zbrodniarzem powstała wśród krymi-tach antropologicznych znaleźć klucz do przeszło- nalistów nowa szkoła prawa karnego, domagają-ści Anglii. Co może dać w tym razie antropolo- ca się stosownych reform w procedurze i kodek-gia, ob. prace Pawła Broca („Mémoires d'anthro- sie karnym. Szczegóły, jej dotyczące, obacz w ar-pologie”) nad etnogenią obecnej Francyi. Tutaj tykule następnym.

też należałyby zagadnienia o stosunku społeczeń- Antropologiczna szkoła prawa karnego. Nale-stwa a rasy i wogóle o składzie rasowym i roz- ży odróżnić dwojakie znaczenie tego terminu: maitości rasowej narodu. Hovelacque: „Races, obszerniejsze i ściślejsze. W rozumieniu obszer-langues, nationalités”, prace Koilmana w „Archiv nem służy on w nauce prawa karnego za na-fiir Anthropologie”, t. XIV, i mowy jego na XI zwę dla systemu poglądów, którym przewodniczy iXIV zjeżdzie antropologów niemieckich w „Cor- myśl, że przestępstwa badać trzeba nie jako po-respondenzblatt” antropologicznem.    L- K- jęcia abstrakcyjne, lecz jako wypadki konkretne,

na

Antropologia kryminalna. Nazwę tę nadano które, podobnie jak wszystkie inne szkodliwe specyalnym poszukiwaniom antropologicznym nad przejawy naszego życia (choroby, klęski ekono-zbrodniarzami, jako przedstawiającymi wśród lu miczne), znajdują swoję przyczynę w pewnych dności szczególny typ fizyczny i duchowy. Nie- wadliwościach, cechujących naturę już to odno-którzy szukają rodowodu tych badań w dawnej śnych osobników, już też odnośnych społeczeństw, frenologii i fizyognomice. Być może, iż znajduje się W tern rozumieniu szkoła antropologiczna pra-jakaś łączność historyczna pomiędzy frenologami wa karnego nazywa się także pozytywną a dzisiejszymi badaczami w zakresie antropolo- i opiera swoje badania nad przestępnością gii kryminalnej, lecz jest ona bez żadnego głęb- podstawie tak biologii, jak socjologii kryminal

nej. Za pomoeą pierwszej z tych nauk stara się nalnej, i jest przeciwstawieniem szkoły socyolo-ona poznać pociąg do przestępstw ze względu na gicznej, t. j. systemu badań, skierowanych ku jego przyezyny indywidualne i dochodzi do prze- wyśledzeniu i wyjaśnieniu przyczyn społecznych konania, że w bardzo licznych wypadkach jest pociągu do przestępstw. Tak pojęta, szkoła anon wytworem koniecznym natury osób, które go tropologiczna należy raczej do medycyny, niż do doznają. Osoby te, według wyznawców tej szko- nauki prawa. To też zawdzięcza ona swoje poły, odznaczają się nawet pewnym odrębnym ustro- wstanie lekarzom i wśród nich najznakomitszych jem fizycznym, który wyciska swoje piętno nie- posiada wyznawców (Lombroso, Lacassagne, tylko na budowie ich siała (niskie i zmarszczone Krafft-Ebing, »ander, Kräpelin, Benedikt). Cha-czoło, gęste brwi, szczęki grube i wystające etc.), rakter ściśle prawniczy posiada tylko szkoła anale także na ich organizacyi pod względem pa- tropologiczno-kryminalna, w jej obszernem rozu-^ologicznym (skłonność do chorób serca, epilep- mieniu. Powstała ona dopiero w najnowszych iyi, daltonizmu etc.), fizyologicznym (nieczułość czasach, bo w r. 1880. Założył ją Henryk Ferna ból fizyczny, zwinność rąk) i psychologicznym ri, profesor prawa karnego w Syenie. Pisma (próżność, zamiłowanie do trunków, nieczułość jego zawierają pierwsze sformułowanie systema-moralna, nieprzezorność). — Za pomocą drugiej tyczne głównych zasad tej szkoły. Z pism tych z wyżej wymienionych nauk, t. j. socyologii kry- najważniejsze są następujące: „Limiti fra diritto minalnej, szkoła ta bada pociąg do przestępstw penale ed antropologia criminale” (Granice mię-ze względu na jego przyczyny społeczne. Te dzy pra'wem karnem i antropologią kryminalną), ostatnie zaś widzi ona z jednej strony w pewnej 1880, w wydawanen) przez Lombrosa: „Archivio wadliwej organizacyi życia zbiorowego, polegają- di psichiatria criminale”; „I nuovi onzzonti del cej na złych urządzeniach religijnych, prawnych, diritto e della procedura penale” (Nowe widno-ekonomicznych, edukacyjnych, policyjnych i sądo- kręgi prawa i procesu karnego), 1-szewyd. 1882, wych; z drugiej strony — w skłonnościach prze- 2-gie wyd. 1884; „La scuola positiva di diritto stępnych, będących u niektórych osób wytworem criminale” (Szkoła pozytywna prawa karnego), naturalnym ich pożądań płciowych, interesów za- 1883, na język polski przełożył Korenfeld (1885). wolowych, lub wogóle wymagań ich stanowiska W ogóle szkoła antropologiczna liczy najwięcej społecznego. Widzimy więc, że w obszernem ro- wyznawców we Włoszech, a w ich rzędzie naj-zumieniu szkoła antropologiczna prawa karnego wybitniejsze stanowisko zajmuje Garofalo („Cn-oznacza biologiczno-socyo 1 ogiczny, czyli, minologia”, 1885). Z tego powodu zowie się ona krócej mówiąc, pozytywny kierunek w bada- także szkołą włoską prawa karnego. Gorli-niu przestępstw. W przeciwstawieniu do niej wych zwolenników, przynajmniej co do kardynal-nazywamy szkołą klasyczną prawa karnego nych swoich postulatów (np. co do żądania, aby dziś jeszcze panujący powszechnie system bada- system środków represyjnych opierał się na kłania przestępstw z punktu widzenia filozoficzno- syfikacyi nie przestępstw, lecz przestępców), zna-prawniczego, t. j. w charakterze pojęć abstrak- lazła ona także w innych krajach Europy (Gar-cyjnych, które w myśli naszej muszą zawsze po- rand, Tarde, Leveillé we Francyi, Prins w Bel-siadać takie same znamiona istotne (pierwiastek gii, Liszt w Niemczech, Lammasch w Austryi, czynu zewnętrznego, pierwiastek działania bez- Lilienthal w Szwajcaryi, van Hamel w Nider-prawnego, pierwiastek działania, zagrożonego landach, Drill w Rosyi). Główne dogmaty tej karą przez prawodawcę przed jego popełnieniem, szkoły uznaje także istniejące od r. 1889 „To-i wreszcie pierwiastek działania zawinionego) warzystwo międzynarodowe prawa karnego”, do i wytwarzać jednakowe skutki prawne (kara i wy- którego założenia dali inicyatywę: Liszt (Mar* nagrodzenie szkody). W swojem zastosowaniu burg), van Hamel (Amsterdam) i Prins (Bru-praktycznem, szkoła antropologiczna tern się od ksella). Szkoła ta, jak już zaznaczyliśmy wyżej, szkoły klasycznej różni, że podczas, gdy ta ostat- opiera się na dwóch podstawach, a mianowicie nia system środków represyjnych, pod względem na materyałach, dostarczanych przez biologię tak jakościowym, jak ilościowym, każe stosować i socyologię kryminalną. W każdej zatem z tych do rodzaju i ciężkości odnośnych przestępstw, to dwóch nauk szukać należy jej punktu wyjścia, tamta domaga się, aby państwo porzuciło ową wal- Badania biologiczne nad przestępnością są po-kę z przestępstwami i wprowadziło na jej miej- chodzenia dawniejszego. Z początku prowadzo-sce działalność, skierowaną specyalnie przeciwko no je wyłącznie ze stanowiska psychologicznego, przestępcom. Nie rodzaj zatem, ani ciężkość Opisywano najgłośniejsze sprawy karne i na pod-popełnionej zbrodni, ma, według szkoły antro- stawie aktów sądowych starano się odtworzyć pologicznej, rozstrzygać o sposobie ukarania jej sprężyny psychologiczne rozbieranych zbrodni, sprawcy, lecz charakter tego ostatniego, stopień, Tu należą takie dzieła, jak: Pitaval: „Causes w jakim należy uważać jego usposobienie za nie- célèbres et intéressantes avec les jugements qui bezpieczne dla porządku prawnego społeczeń- les ont décidées” (22 tomy, 1734—1743, wydane stwa. Powiedzieliśmy, że szkoła antropologiczna po niemiecku w całości w r. 1846, a w wyciągu, prawa karnego posiada jeszcze inne, ciaśniejsze opracowanym przez Blume’go w r. 1885); Feuer-znaczenie. W tern ostatniem rozumieniu obej- bach: „Aktenmässige Darstellung merkwürdiger muje ona tylko system badań nad przestępno- Verbrechen”, 1828; Pfister: „Merkwürdige Cri-śdą, opartych na wskazówkach biologii krymi- minalfälle”, 1814—1820 (5 tomów). Najnowszą

Krz.

r#z-

publikacyą tego rodzaju jest wychodzące od r.

1885, czasopismo niemieckie „Tribunal”, pod re-dakcyą Belmonte’go. Następnie zabrano się do bardziej systematycznego wykładu spostrzeżeń, uczynionych w przedmiocie pojedynczych spraw karnych. Kierunek ten wydał cały szereg traktatów naukowych, rozbierających naturę przestępców ze stanowiska biologicznego. Autorowie jednak tych dzieł, po większej części profesorowie medycyny sądowej, zwracają w nich uwagę już nie tyle na organizacyę psychologiczną, ile na ustrój anatomiczny przestępców. Najznakomitsze stanowisko zajmują w ich rzędzie: Friedreich,

Griesinger, Kraff't-Ebing, Benedikt ^„Anatomische Studien an Verbrechergehirnen”, 1879),

Sander i Richter (dwaj ostatni wydali: „Die Beziehungen zwischen Geisterstörung und Verbrechen”, 1886) w Niemczech; Morel, Legrand du Saule, Despine, Lacassagne we Francyi; Mands-ley w Anglii; Lombroso („L’uomo delinquente”, i 871—1876, Wiktach Instytutu Lombardzkiego,

4-te, o wiele obszerniejsze wydanie, r. 1886) i Mar-ro („I caratteri dei delinquent]”, 1887) we Włoszech; Mierzejewski w Rosyi. Psychologię przestępców uwzględnia specyalnie Kraus („Die Psychologie des Verbrechens”, 1884); ich patologię zaś wysuwają na pierwszy plan: Schilling („Die Zurechnungsfähigkeit oder Verbrechen und Seelenstörung vor Gericht”, 1886); Sander, Richter i Lombroso (ob. cyt. wyżej dzieła tych autorów).

Kierunek biologiczny w badaniu przestępności po nada także swoje czasopisma. Takiemi są: we W łoszech „Archivio die psichiatria ed antropologia criminale” (red. Lombroso, wychodzi od r.

1880): we Francyi „Archives de J’anthropologie criminelle” (red. Lacassagne i Garrand, od r.

1886); w Rossyi „BtCTHuirn ncuxiaTpiu h HepB-Hou naTojiorm” (red. Mierzejewski). Co się tyczy badań socyologicznych nad przestępnością, tworzących, jak powiedzieliśmy, drugą podstawę szkoły antropologicznej prawa karnego, to już słynny Romagnosi w dziele swojem: „Genesi del diritto penale” (1791, po niem. wydał Luden w r. 1833), posunął je bardzo wysoko. Na nowe tory wprowadził je właściwy założyciel statystyki moralnej, Quetelet, w pomnikowem swojem dziele: „Sur 1’homme et le développement de ses facultés ou essai de physique sociale”, 1835).

Odtąd badania te rozwijają się ręka w rękę ze statystyką moralną i tworzą główny przedmiot tej ostatniej, która, nawet z tego powodu, nosi także, lubo niewłaściwie, nazwę statystyki kryminalnej. Z dwóch wskazanych wyżej podstaw szkoły antropologicznej prawa karnego, z histo-ryą jej powstania wiążą się o wiele ściślej badania biologiczne nad przestępnością. .Jedno zwłaszcza dzieło z zakresu tych ostatnich posiada pod tym względem znaczenie pomnikowe. Jest niem mianowicie „L’uomo delinquente” d-ra Cezarego Lombroso. W książce tej, która po raz pierwszy ukazała się w Aktach Instytutu Lombardzkiego między rokiem 1871 a 1876, a której czwarte wydanie wyszło w Turynie w r. 1886

EoRjblopodya Powszechna ilustr. T. Ul.

(przełożył na niem. Frankel, 1887), dr. Lombro* so ezyni przedmiotem ścisłego badania cechy anatomiczne i j atologiczne, tudzież właściwości fizyologiczne i psychologiczne stosunkowo dosyć znacznej liczby zbrodniarzy, i na tej podstawie rysuje typ tak zwanego przestępcy z urodzenia. Dla historyi szkoły antropologicznej pr.=»wa karnego książka ta jest szczególnie ważna z tego powodu, że ona właściwie stała się dla Ferri’ego pobudką do jej założenia. Z uwagi na to, Lombroso uchodzi też powszechnie za twórcę tej szkoły. Poznaliśmy już najwybitniejszych wyznawców tej szkoły. Wspomnijmy teraz o jej przeciwnikach (Lucchini: „I semplicisti del diritto penale”, 1886; Colajanni: „Socialismo e so-ciologia criminale”, 1884). Zarzucają jej oni, że kwestyę wymiaru kary odrywa od wymagań sprawiedliwości i opiera wyłącznie na względach polityki prawnej. Zarzut ten idzie zadaleko, gdyż szkoła ta, przynajmniej w osobie swoich najpoważniejszych przedstawicieli, nie zrywa z zasadą suum cuique tribuere (oddaj każdemu, co mu się należy), lecz żąda tylko, aby ją państwo stosowało nie do przestępstw, lecz do przestępców, i starało się karać tych ostatnich w sposób, któryby najbardziej odpowiadał ich charakterowi kryminalnemu. Jeszcze mniej jest uzasadniony zarzut, jakoby szkoła antropologiczna miała osłabiać działalność represyjną państwa, utrzymując, że znaczna liczba przestępstw jest wytworem koniecznym pewnych przyczyn naturalnych. Zarzut ten upada, skoro zwrócimy uwagę na to, że, według tej szkoły, brak zdolności kryminalnej sprawcy, t. j. niemożność poczytania mu za winę spełnionego przestępstwa, nie stanowi bynajmniej dla państwa przeszkody do przedsięwzięcia przeciwko niemu pewnych środków, mających na celu uczynienie go nieszkodliwym na przyszłość. Bliższe szczegóły w przedmiocie szkoły antropologicznej zawiera rozprawa Krzymuskiego p. t. „Szkoła pozytywna prawa karnego we Włoszech”, Lwów, 1889 (także w „Gaz. sąd. warsz.”, 1888 i w „Przegl. sąd. lwowskim”, 1889). Edm-Antropomancya. W czasach, gdy jeszcze zabijano ludzi na obiatę bogom, A-ą nazywano u starożytnych greków i rzymian wróżenie z wnętrzności tych nieszczęśliwych ofiar; Heliogabal zaś, cesarz rzymski, umyślnie w tym celu kazał zabijać dzieci.

Antropometrya, jest to nauka, zajmująca się badaniem ciała ludzkiego przy pomocy działań matematycznych—pomiarów. Odpowiednio do badanej części ciała, dzieli się ona na k rani o metry ę—naukę o pomiarach głowy, osteometry|ę —naukę o pomiarach kości, pelwimetryę — naukę pomiarów miednicy i t. d. Pomiary antropologiczne różnych części ciała i szkieletu maitych ras ludzkich wydały różne rezultaty, które, służąc do oznaczenia różnic etnologicznych, służą tym sposobem do charakterystyki rodzaju ludzkiego. Przy badaniu ludzi, oprócz charakterów, które każdy z łatwością sprawdzić może, jako bijące w oczy, jak np. koloru skóry,

Dr. L. D.

Antropomorfici, sekta małego znaczenia w IV w., zwana także od swojego założyciela, Audyu-sza czyli Audeusza, audyanami, audeonami, albo odyauami. Głównym ich błędem był antropo-morfizm w dosłownem jego znaczeniu, to jest przyznawanie Bogu własności cielesnej i duchowej natury człowieka. Opierając się na tekstach Pisma św., w których się mówi figurycznie o o-czach, uszach i ręku Bogu, a szczególniej na tych słowach : „uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze”, twierdzili, że Bóg ma ciało i postać, podobną do człowieka. Zresztą uważali się Jza jedyuie prawdziwych chrześcian, brzydzili się Kościołem za to, że cierpi grzeszników w swem łonie, a Wielkanoc obchodzili razem z żydami. Prześladowanie chrześcian pod Atanarykiem r. 372 i ich również dotknęło, tak, iż tylko w niewielkiej liczbie pozostali w okolicach Chalcydy i Damaszku, a zniknęli zupełnie pod koniec V wieku. Byli też Antropomorfici pomiędzy niektórymi zakonnikami egipskimi, którzy przeciw Orygenesowi powstali. („Encyklopedya kościel.”).

pomorfizm (gr. antropos=^cztomek, i mor-/e=kształt). Jeszcze Arystoteles wyrzekł, źe nie-

kierunku zębów, formy włosów prostych lub wełnistych i t. d., chcąc głębiej przeniknąć szczegóły, ocenić charaktery bardziej subtelne, fizyono-mie, postawy, oznaczyć proporcyę (stosunek) niektórych części ciała—bez pomiarów antropologicznych, szczegóły te stać się muszą błędnemi. Tak np. niektórzy bardzo poważni podróżnicy opisali patagończyków jako ludzi olbrzymiego wzrostu; pomiary antropologiczne, zrobione następnie, wzrostu tego nie wykazały. Obserwa-cye, robione na żywych ludziach, są w ogóle dwóch rodzajów: jedne dotyczą zewnętrznego opisu osobnika, drugie dotyczą badania jego funkeyj. Pierwsze odnoszą się do charakterów morfologicznych, drugie do charakterów biologicznych. Pomiędzy charakterami morfologicznemi znajdują się takie, które mogą być oznaczone tylko przez pomiary, i te stanowią charaktery antropometryczne, mające to nieocenione pierwszeństwo przed innemi, że mogą być wyrażone przez liczby, a więc dające się użyć do porównań dokładnych, do zastosowania metody średnich liczb, która jest podstawą najbardziej pewną w antropologii. Najważniejszą częścią antropometryi są pomiary głowy (craniometria). W pomiarach tych najważniejsze są dwa: największa szerokość (diam. transversalis) i największa długość głowy (diam. anteroposterior). Stosunek tych dwóch średnic, wykazujący się pewną oznaczoną liczbą, nazywa się wskaźnikiem czaszko wy m (index cepha-

₇.    .    . ,,    ,    .    . . diam. trans. X lOO

licus), a ktorego tormułą jest: j-.----—

'    °    diam anter. poster.

Ze wskaźników tych cały rodzaj ludzki podzielony został na 3 wielkie grupy: na długogło-wych (dolichocephali), krótkogłowych (bra-chycephali) i p o średnio gł owych (mesaticepha-li). Wskazówki tych trzech grup rodzaju ludzkiego są: dla długogłowycb 75.00, dla pośredniogło-wych 77.78—bO.OO, dla krótkogłowych 83.34 («wyżej. Oprócz tego Broca dodał jeszcze dwie grupy ludzi: niezupełnie długogłowych (subdolichocepha-li), których wskaźnik czaszkowy =75.01—77.77, oraz niezupełnie krótkogłowych (subbrachycephali), których wskaźnik =80.01—83.33. Wszystkie te wskaźniki Broca, jako najodpowiedniejsze, są w nauce ogólnie przyjęte. W najnowszych czasach, a szczególniej we Włoszech i Francyi, powstała nauka antropologii kryminalnej, zasadzająca się na pomiarach antropologicznych i starająca się drogą tych pomiarów i statystyki kryminalnej wykazać związek, zachodzący pomiędzy skłonnością do zbrodni, brakiem wrodzonym moralnego poczucia, a oznakami zwyrodnienia fizycznego. Tak np. doktór Lombroso wykazał, że olbrzymia większość zbrodniarzy nosi na sobie piętno zwyrodnienia, wyrażające się zboczeniami w budowie czaszki, twarzy, uszu i t. d. Praktyczni francuzi zastosowali antropometryę do kontroli nad przestępcami, pamiętając o tern, że pomiary antropometryczne, dające pewien rysopis osobnika, są bez porównania dokładniejsze, aniżeli zwykły rysopis i fotografia. Pierwszą próbę na szeroką skalę zastosowania antropometryi w tym eelu zrobił Bertillon na 60,000 przestępców. Ilość tę podzielono na 3 klasy po 20,000 głów, stosownie do wyżej opisanych wskaźników co do długości, krótkości lub pośredniej głowy. U tych znów szerokość głowy bywa rozmaita; każde 20,000 znów podzielono na 3 grupy od 6— 7 tysięcy co do małej, średniej lub wielkiej szerokości głowy. Długość palca średniego, służąca za 3-cią miarę, jeszcze dokładniejszą, podzielono znów każdą grupę na 3 oddziały po 2,000 osobników, a długość lewej nogi znów na trzy działy po 600 osób. Tych 600 dzieli się na trzy części podług długości od wyrostka łokciowego do palca i otrzymamy znów grupy po 209 osób, a z wymiaru małego palca ręki trzy grupy po 70 osób; trzy grupy z tego podług wzrostu, a po 10 przez obserwacyę długości rąk rozpiętych. Tak więc, przy pomocy tych pomiarów, 60,000 przestępców zostało podzielonych na 7,161 grup po 8—10 sztuk każda, dających się szybko przejrzeć i sprawdzić, znalazłszy u badanego osobnika odpowiednie pomiary; fotografia dopełnia reszty. Antropo-metrya w ostatnich czasach znalazła swoje zastosowanie nietylko do badań recydywistów-przestęp-ców, ale robione spostrzeżenia nad prostytutkami doprowadzają badaczy do ciekawych pod tym względem rezultatów, które, jakkolwiek w obecnej chwili nie stanowią jeszcze ostatniego słowa w nauce, dają jednak możność skonstatowania u tych istot powstrzymanego rozwroju fizycznego i cechy zwyrodnień fizycznych, podobnie jak u zbrodniarzy. Najwięcej pod tym względem badań przeprowadzono w Petersburgu; u nas w Warszawie, prowadzone przez lekarzy służby lekarsko-policyjnej, badania te są w biegu, a w Paryżu dr. Paulina Tarnowska zwróciła uwagę myślicieli i ludzi nauki pracą swoją antropologiczną i antropometryczną nad prostytutkami stolicy świata.

Antro

nas na-

me

na

K. K

ma nic w umyśle, czegoby fantazya nie usiłowała wyobrazić; tembardziej też pojęcia bóstwa. Człowiek, naturalnie, bierze siebie za miarę porównania do wszystkiego: wszystko jest, według jego wzrostu, wielkie lub małe; według jego uczucia, piękne lub brzydkie; według jego rozumu, mądre lub głupie. Jeżeli wrodzona skłonność do obrazowania nakazała mu wyobrażać bóstwo, któremu moc i doskonałość wyższą przyznawał niż sobie, a poza sobą form doskonalszych od siebie nie postrzegał, nic dziwnego że własne kształty na toż bóstwo przenosił, starając się je tylko uszlachetniać, upiększać, urozmaicać, dla lepszego wyrażenia swej myśli symbolami bliżej określać: skąd postać ludzka często w wyobrażeniach bóstwa przekracza normę zwykłą (dwie lub więcej głów, wielość rąk lub nóg, oczu, połączenie kształtów ludzkich ze zwierzęcemi i t. p.). Ta zatem skłonność umysłu do wyobrażania bóstwa w postaci ludzkiej, nazywa się z grecka i technicznie A-m. Istniała ona we wszystkich znanych nam religiach pierwotnych, politeistycz-nych: w Indyach, Asyryi, Egipcie i Grecyi, w religiach słowiańskich i germańskich, z tą różnicą, że gdzie częściowo zakradał się fetyszyzm, wyobrażenia te przybierały postać zwierząt lub natury martwej. Największą i najwdzięczniejszą atoli przedstawia w tym kierunku rozmaitość mitologia grecka, która, nie doszedłszy w swej teo-zofii do pojęcia bytu absolutnego, ubóstwia wszystkie i najdrobuiejsze siły kosmiczne, władze umysłowe, porywy ducha, namiętności, i wszystkim też kształty ludzkie nadaje. Nie inaczej rzecz się ma i z monoteistycznem pojęciem Boga m He-breów. Wszak tam Bóg stworzył człowieka „na obraz i podobieństwo swoje”, co również, przy bliższym rozbiorze, oznacza porównanie postaci Boskiej z ludzką. Jeżeli zaś osoba Jehowy nie przybiera tam kształtów plastycznych, skutek to raczej ostrożności prawodawczej przeciw wprowadzeniu kultu bałwanów, niż wstręt antropomor-ficzny. Bóg tam ukazuje się to w krzaku gorejącym, to gdzieś zawsze zakryty, ale przemawia po ludzku i posiada właściwości ludzkie: miłosierdzia, gniewu, mściwości. Psalmista cieszy się: „Pan wysłuchał prośbę moją”; błaga: „Panie w zapalczywości twojej nie strofuj mnie, ani w gniewie twoim karz mnie” i t. p. To prowadza na dalsze upodobnianie bóstwa do człowieka, ważniejsze, dotyczące nietylko kształtów fizycznych, co głównie określa termin A., lecz obejmujące wszystkie właściwości ducha ludzkiego; a dla określenia takich podobieństw należałoby rozszerzyć znaczenie wyrazu A., jego składową końcówkę morfę odnieść do stanów moralnych. Częściej jednak filozofowie używają sprawionego na ten cel terminu Antropopatyzm (z grec, pâthe—czucie). Jakoż, bogowie Grecyi, w uczuciach swych w niczem się od ludzi ' różnią, rozumują tak samo, bawią się, kłócą, in-trygują, nieraz stokroć niemoralniejsi od ludzi samych. Dopiero, kiedy i w rodzie ludzkim instynkt moralności szlachetnieje, odbija się on i

moralności bogów, a poeci, szczególniejsi opiekunowie bogów, i filozofowie, starają się legendy o nich oczyszczać ze wszystkich brzydkich szczegółów, czyli znowu ich po swojemu, wedle ducha czasu, antropomorfizują. Kiedy zaś filozofia grecka, jeszcze w VI wieku przed Chr., wzbija się do pojęcia bytu absolutnego, szkoła eleacka wypowiada, znoszące wszelki A., zdanie: „Byt (to samo co Bóg, Istność bezwarunkowa) jest tak wielkim, że o nim nic, coby jego było godnern, powiedzieć, ani go poznać, ani pojąć, ani nawet nazwać nie możemy”. Największego w tym względzie przewrotu dokonała religia chrześciańska, mianująca Boga duchem czystym, która pociągnęła za sobą i filozofię. Jakoż, o ile filozofia nie jest ma-teryalistyczną, jakiegobądź odcienia, ma ona sobie za zadanie dojść do przyczyny pierwotnej, do początku i racyi świata fizycznego, równie jak moralnego, jednem słowem, do Boga—będzie-li to filozofia idealistyczna, spirytualistyczna, czy panteistyczna. Daremnie Comte z honorami odprowadził Boga „do granic” filozofii, i za przedmiot jej wskazał nie przyczynę pierwszą, lecz przyczyny drugie: kwestyę on tylko oddalił, odłożył, ale jej nie usunął, i tylko trzpicty naukowe lub niedouczki mogą otrębywać wypełnienie wszystkich potrzeb ducha ludzkiego przez umiejętność samą. Nie, Bóg, usunięty z bibuły, pozostał w umysłach ogółu na gruncie objawienia, pozostał w sercach, o czem świadczą wszystkie religie, a razem z nim pozostało w umysłach pytanie: kto on?—tak samo jak stało, od Platona począwszy, do Hegla. Tylko niema tu już mowy o A-mie ścisłym, ale wychodzi ustawicznie na scenę Antropopatyzm. Rzeczywiście, każda filozofia idealistyczna, rozumując o Bogu, czyli chcąc wyrozumować rzecz zgoła niezrozumiałą, zmuszoną się widzi do tej alternatywy, że Boga przedstawić musi albo jako abstrakcyę, albo jako osobę. Jeżeli go przedstawi jako abstrakcyę, pod nazwą substancyi (Spinoza), monady (Leibnitz), idei (Hegel), abstrakcya do niczego nie zobowiązuje, jest niczem, co najwięcej entelechią, konceptem umysłu, zdolnym zadowol-nić artystycznie, lecz bez żadnych następstw moralnych, o czem dobrze wiedzą Kant i Fichte. Postulat moralny wymaga osoby: ci zatem filozofowie, którzy wprowadzają Boga osobistego, jak Dekart, Maine de Biran, sensualiści angielscy i francuscy, nietylko że wpadają w sprzeczności nie do rozwikłania, ale go w całej istocie antropomorfizują, rozumie się, moralnie, przyznając mu też same przymioty, które upatrują w istocie ludzkiej, tylko w zakresie nieskończonym, nieskończenie doskonałym, bezwarunkowym—bytu, potęgi mądrości, dobra i piękna. Jest to zatem A., na który w świecie doczesnym niema wyrazu, ale który za treść ludzką nie wykracza.

Ańtroponomia, nauka o prawidłach ukształ-cenia i istnienia ludzkiego, równie pod względem umysłowym, jak fizycznym, poniekąd histo-rya naturalna człowieka.

Antropopatyzm, ob. Antropomorfizm.

L. K.

1886.

And. S.

<D O

pro-

Anthropepithecns (z grec., człowieko-mał-pa). Zj ukazaniem się darwinizmu, zjawiło się pytanie, jak wyglądał bezpośredni przodek człowieka, stojący na niższym od niego szczeblu rozwoju fizycznego i umysłowego, a nazwany w duchu poglądów, głoszonych przez niektórych darwinistów, „człowieko-małpcą”. Haeckel, Vogt, Ho-velacque i in. starają się wyznaczyć rysy i cechy fizyczne tego bypotetyczuego stworzenia. Zresztą nazwy „ Anthropopithecus” użył w ściślej szem znaczeniu Mortillet. Krzemienie, znalezione w pokładach trzeciorzędowych we Fran-cyi (w Thenay i w okolicach Antillaqu) a także w Portugalii, zdaniem niektórych paleontologów, przedstawiają niby ślady celowego opracowania. Usiłowano je przypisać człowiekowi, lecz zauważono, że są zbyt małych rozmiarów, jak na rękę ludzką. Wtedy właśnie Mortillet wyprowadził Anthropopithecusa, jako obrabiacza wspomnianych krzemieni, i nawet, na podstawie rozmiarów narzędzia, odróżnił trzy gatunki tego przed-człowieka: dwa francuskie: „A- Bourgeoisie i „A. Rumesii”, jeden portugalski: „A. Ribeirii”. (Mortillet: „L'homme préhistorique”).

Antropotecłlńika. w ostatniem dziesięcioleciu podniesiono w nauce antropologicznej sprawę celowej hodowli rodu ludzkiego. Hodowca bydła rasowego wybiera troskliwie najlepsze osobniki i krzyżuje je między sobą, usuwając gorsze; postępowanie to, według niektórych antropologów, winno służyć za wzór do naśladowania dla rodu ludzkiego, z tą tylko różnicą, że temu wiadomemu doborowi ma przewodniczyć nie wola jakiegoś hodowcy, lecz i wewnętrzne moralne poczucie obowiązku względem dalszych pokoleń. Plany są rozwijane zwłaszcza co do doboru umysłowego. W społeczeństwie istnieją jednostki o naj-rozmaitszem uzdolnieniu: tępe, to znowu nader zdolne. Wobec dziedziczenia tych cech, każdy związek małżeński zdolnego z niezdolnym jest jedynie pewnem marnotrawstwem uzbieranego kapitału umysłowego. Zdolni winni łączyć się ze zdolnymi, nieudolni zaś nie wchodzić w związki małżeńskie. Takiemi są zasady rozpatrywanego prądu. W Stanach Zjednoczonych istnieją nawet towarzystwa w celu szerzenia tej idei. W Europie antropotechnika znalazła gorliwego obrońcę w Gal-tonie, który żąda dla rodzin „eugenistycznych” (t. j. dobrze urodzonych pod względem umysłowym) aż synekur państwowych. Ułożył on nawet szczególne kroniki rodzinno-antropologiczne, jako źródło dla wyśledzenia dzielności fizycznej i umysłowej członków rodziny, na wzór ksiąg dla rasowego bydła. Patrz jego: „Record, of family Faculties” i „Life History album”. Świadoma hodowla rodu ludzkiego znalazła namiętnych obrońców w Lapougeu: „Hérédité dans la science politique” (Revue d’anthr., 1888) i w bezimiennym autorze broszury „Aristokratie des Geistes”,

l. K.

Antropow Aleksy (* 1716—f 1795), akademik Akademii cesarskiej sztuk pięknych, główny malarz św. Synodu, przy którym był przedostatnim rewizorem malowania obrazów świętych, uczeń Andrzeja Mątwiejewa (Kobylina), nauczyciel znakomitego Lewickiego. Począwszy od 15 roku życia, już A. kształcił się w swoim kun-szeie pod kierunkiem różnych malarzy, w r. zaś 1739 został przyjęty na ucznia do kancelaryi budownictwa. W 1752 posłany był do Kijowa, gdzie podówczas restaurowano, podług planu hrabiego Rastrelli, cerkiew św. Andrzeja apostoła, i sam, bez niczyjej pomocy, wykonał obrazy do ikono statu, oraz malowidła ścienne i kopułowe. Pracę tę ukończył ,we cztery lata (1752—1756), a następnie udał się do Moskwy, gdzie w ciągu jednego miesiąca wykonał dwa plafony w pałacu Gołowina, zajmowanym wtedy przez Cesarzową, i ustalił przez to ostatecznie swą sławę. Malował obok tego portrety, w których naśladował manierę Rotarego. Wielki mu rozgłos zjednał portret księcia gruzińskiego, Ter-muza, przybyłego podtenczas do Petersburga, i skutkiem tego cała arystokracya petersburska zwracała się do niego z zamówieniami. Stawszy się głośnym, został zaproszony przez Szuwałowa do Moskwy na służbę w uniwersytecie, przy któ rym projektowano założyć Akademię sztuk pięknych; lecz gdy to nie przyszło do skutku, Szu-wałow polecił A-a Synodowi, który włożył na niego obowiązek czuwania nad kopistami obrazów świętych. W czasie koronacyi Imperatorowej Katarzyny, A. był wezwany do Petersburga, gdzie pomagał Janowi Develli’emu malować epizody z tej uroczystości. Wtedy też zrobił portret Imperatorowej w całej postaci, w białej sukni z regaliami, w koronie i purpurze. Oryginał przechowuje się dotąd w Synodzie, w którym A. do końca życia kształcił uczniów, malował obrazy na podarunki dla Imperatorowej i portrety, („błownik Encyklopedyczny” Andrejewskiego).

Antrymolit (miner.). Nazwę tę nadał Thomson pewnej odmianie mezolitu z miejscowości Bangane, w hrabstwie Antrim (Irlandya). Występuje ona w postaci bardzo kruchych, promieni-sto-włóknistych skupień, złożonych z delikatnych igiełko waty ch i włosko watych kryształków białych, przezroczystych lub przeświecających. O. wł. 2.09; Tw. 3.5—4. Według rozbiorów Heddlego, jest to mezolit (krzemian glinki alkaniczny), zawierający 10-11% wapna, 4—5% sody i 12 — 14% wody. Pod dmuchawką stapia się bez wzburzenia w białą emalię; kwas solny go rozkłada z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. K-J-

Antuco. 1) wulkan czynny na granicy rzeczy-pospolitej chileńskiej i Argentyny (37° 30' sz. pd.); 2745 m. wysokości. 2) Przełęcz na południowym stoku powyższej góry, wiodąca z Chile do Argentyny, trudno dostępna i mało uczęszczana; 2100 m. 3) miasto w Chile, w prow. Arau-ca, w pięknej dolinie rz. Łaje.

Antwerpia (fr. Anvers, niem. i hiszp. Amber es), miasto w Belgii, wincyi tegoż imienia, nad Skaldą (Escaut, Schelde), pierwszorzędny port handlowy i zarazem najwarowniejszy punkt w całem państwie, 214,702

mców. Nazwa pochodzi z holenderskiego Aent’

lenderski Chassé cofnął się wówczas do cytadeli, i za pierwszem usiłowaniem ataku, zbombardował całą dzielnicę św. Andrzeja. Ostatecznie, gdy Ho-landya, wbrew postanowieniom konferencyi londyńskiej, nie chciała belgom wydać cytadeli, zjawiły się wojska francuskie pod miastem w liczbie około 50,000 i zająwszy jeden z fortów, zniewoliły gen. Chassé do kapitulacyi. Zburzenie cytadeli nastąpiło w d. 17 sierpnia 1874 r., w obecności króla Leopolda II, natomiast, po niejakim oporze ze strony miasta, postanowiono założyć dokoła szereg fortyfikacyj nowych, których budowa w tymże roku rozpoczętą została. Ostatnie wypadki w ciągu bieżącego stulecia oddziaływały pomyślnie na ponowny wzrost A-ii: na początku bieżącego wieku liczy miasto 60,090 mieszkańców, liczba ich w r. 1830 podnosi się do 75,000, z chwilą zniesienia ceł na Skaldzie w r. 1863 wzrasta do 115,000, obecnie zaś, jeśli doliczyć przedmieścia Borgerhout, Berghem i Deur-ne, dosięga 250,000 i przewyższa tym sposobem Antwerpię z XVI w. Dla ułatwienia wzrostu miasta i jego pomyślności zrobiono bardzo wiele:

Werf=Am Werf (=u przystani) i wspominaną jest najprzód w VII w., miasto jednak rozwijało się szybko, skoro w r. 835 używało już sławy ważnego targowiska, gdy je zniszczyli normando-wie. W XI w. A. staje się rezydencyą książąt Niższej Lotaryngii i ta okoliczność przyczynia się znacznie do jej wzrostu; właściwy rozkwit miasta datuje się wszakże dopiero od XVI w., t. j. od chwili, gdy Hanza przeniosła tu swoje magazyny z Brügge i gdy w ślad za niemi pociągnęli wszyscy kupcy cudzoziemcsy. Liczyła wówczas A. do 200,000 mców, 2,500 okrętów stało na kotwicy, dziennie przybywało ich około stu i tyleż odpływało. Według opinii kupców weneckich, A. za Karola V była pierwszem miastem handio-wem w całej Europie, a jednocześnie i najpię-kniejszem w całem chrześciaństwie; stąd nie bez słuszności urosło przysłowie: „Świat jest pierścieniem, a A. najkosztowniejszym w nim brylantem.”

Wkrótce jednak religijne walki przyprawiły miasto o szybki upadek; książę Alba wzmacnia poprzednie mury forteczne, wystawione przez Pac-

wniono swobodne rozszerzenie się miasta we wszystkie strony, aż do linij daleko odsuniętych fortów; udogodniono port, powiększono znacznie zbudowane przez Napoleona I doki, ułatwiono ładowanie i wyładowywanie towarów, pobudowano wzdłuż portu linie kolei żelaznej i t. p. Z drugiej strony, Skalda, choć tu o mil dwanaście od swego ujścia odległa, dostępną jest dla największych statków morskich; jej dziesięciometrową głębokość powiększają jeszcze przypływy morskie, sięgające w górę Antwerpii i ułatwiające przybycie statkom. Dzięki tym okolicznościom, handel A-ii wzwógł się tak dalece, że gdy w r. 1860 liczba okrętów przychodzących i odchodzących wynosiła tylko 4,721, z ładunkiem 1,043,244 tonn, to w r. 1885 wzrosła do 8,385 okrętów, z ładunkiem 6,756,635 tonn, przyczem w ostatnim roku wartość towarów przywiezionych wyniosła przeszło miliard, a wywiezionych 400 mil. franków. Własnych statków posiadała A, w 1887 r. 57, o 81,200 tonnach objętości. Miasto zbudowane jest wyłącznie na prawym brzegu Skaldy, w kształcie półkola; rzeka, przeszło 600 m. szeroka, płynie przed niem ku północy i zawraca następnie na zachód, oblewając przeciwległy fort Tète de Flandre; jedenaście kanałów, nakrytych 50 mostami, przecina miasto, którego najstarsza część leży nad rzeką, gdy tymczasem nowe dzielnice, z ulicami szerokiemi i pod względem wspaniałości nie ustępującemi dawnym, rozsiadły się zewnątrz dokoła. Z osobliwości miasta god są ze wszech miar zaznaczenia: plac Zielony z pomnikiem Rubensa; katedra P. Maryi, jedna z najpiękniejszych świątyń Europy, zbudowana 1422 —1518, ze słynnemi obrazami Rubensa „Zdjęcie z Krzyża” i „Podniesienie św. Krzyża”, z wieżą 120 m. wysoką, zawierającą 99 dzwonów; kościoł św. Jakóba, w którym spoczywają zwłoki Rubensa; gmach giełdy, jednej z naj-

ciotti’ego i buduje nową cytadelę dla panowania | skasowano dawne wały i mury i przez to zape-nad A-ią(1568—1572). W dniu 4 listopada 1576 r. zacięty bój na ulicach miasta między wojskami niemieckiemi i stanów holenderskich z jednej strony, a hiszpańskiemi z drugiej; zwycięstwo ostatnich zakończyło się spaleniem 600 domów, rzezią 10,000 mieszkańców (furya hiszpańska) i złupieniem bogatego miasta. W dniu 1 sierp nia następnego roku, mieszkańcy ponownie zajmują cytadelę i burzą forty, zagrażające miastu.

Lecz już 1584 r. oblega A-ię książę Aleksander Farnese i zdobywa ją, pomimo rozpaczliwej obrony, prowadzonej pod wodzą Filipa Van Marnix, w dniu 17 sierpnia 1585 r. Wszyscy protestanci opuścić A-ię są zmuszeni. Skutkiem ciągłych nieporządków było stopniowe wyludnianie miasta: w r.

1568 naliczono w A-ii tylko 125,000, w 1584 85,000, a w 1589 r. 59,000 mieszkańców. Ostateczny cios świetności A. i jej handlowi zadało odstąpienie ujścia Skaldy Niderlandom, w skutku traktatu Westfalskiego 1648 r. A. doświadczała losu wojny i w ciągu XVIII stulecia; podczas wojny o sukcesyę austryacką, zdobywa cytadelę Maurycy Saski 1746 r.; wojska rzeczypospolitej francuskiej zajmują miasto w 1792 r.; austryacy odbierają je w 1793 r., wreszcie jenerał Piche-gru zdobywa je ponownie d. 5 listopada 1794 r. i przyłącza do Francyi. Odtąd rozpoczyna się odrodzenie A-ii, albowiem uście Skaldy zostaje dla niej otworzonem w 1795, a fakt ten pociągnął za sobą szybki wzrost obrotów handlowych.

ne

Dekretem cesarskim z d. 21 lipca 1803 r. naka- na zano uczynić z A-ii port wojenny i fortyfikacye jej umocnić. Na początku lutego 1814 r., bombardują miasto połączone wojska angielskie i pruskie pod wodzą Grahama, skutkiem czego komen- w r. dant francuski, Carnot, poddać je musiał w d. 5 tegoż miesiąca i roku. Odtąd znajduje się A. oraz w posiadaniu Holandyi aż do r. 1830, gdy bel-gowie powstali przeciwko rządowi. Generał ho

starszych w Europie, odbudowany w latach 1869 —1872 na miejscu spalonej w 1858, według wzorów pierwotnej giełdy, wzniesionej w 1531; dawne magazyny Hanzy (dom Osterlingów); piękny ratusz, arsenał i t. d. Przemysł w stanie kwitną-

Skalda, która na terytoryum prowincyi przyjmuje z prawej strony Kapel z Nethą, Dylą i Senną. Ludność zajmuje się rolnictwem, ogrodownic-twem, hodowlą bydła rogatego i koni, przede-wszystkiem zaś handlem i przemysłem (wyrób ko^ ronek, kapeluszy, oraz tkanin bawełnianych i wełnianych). Prowincya A. dzieli się na trzy okręgi (arrondissements): t. j. Antwerpię, Mecheln (Ma-lines) i Turnhout. Porównaj: Le Poitevin: „Histoire physique, politique et monumentale de la ville d’Anvers” (1847); Gens: „Histoire de la ville d’Anvers” (1861). Gérard: „Anvers à travers les âges” (1887). Penck w „Länderkunde

And. S.

kwaśny siarczan sodu

wa

cym: fabryki koronek, tkanin bawełnianych, sukna, obić papierowych, materyj jedwabnych, nici, kapeluszy, biżuteryj; browary, cukrownie, rafi-nerye siarki, szlifiernie drogich kamieni, budowa okrętów i t. p. A. jest nadto węzłem kolei żelazny cli i ogniskiem komunikacyi wodnej, z którego stale rozchodzą się okręty do wszystkich części świata i do wszystkich ważniejszych portów Europy. Dla interesów handlu i przemysłu istnieją cztery banki, słynna szkoła wyższa handlowa z bogatem muzeum handlowem, dwa kanały łączące miasto z rz. Mozą (Maas), szkoła przygotowująca marynarzy i t. p. Wiele instytucyj dobroczynnych i naukowych, jako to: królewskie Ateneum, instytut głuchoniemych i ociemniałych, szkoła chirurgiczna, szkoły wyższe i średnie, ogród botaniczny, słynny ogród zoologiczny, zajmujący 11 hektarów powierzchni. Rezydencya biskupa i gubernatora prowincyi; sztab główny I-go korpusu armii. W historyi sztuki w ogóle, a malarstwa w szczególności, zajmuje A. wybitne miejsce, jako siedlisko szkoły flamandzkiej. Tu się urodzili obaj Teniersowie, Van Dyck, Seghers, Crayer, Bril; tu pracował Kubens, Quentyn Mes-sys, Terburg; tu wreszcie założoną została w XV w. Akademia św. Łukasza, która wydała najsławniejszych mistrzów szkoły flamandzkiej i która w r. 1510 przemianowaną została na akademię rzeźby i malarstwa (reorganizacya 1885 r.). Galery a obrazów zawiera wiele cennych płócien, zwłaszcza Rubensa, Vossa, Jordaensa, Qu. Mes-sysa i innych. Prócz wspomnianego posągu Rubensa, wzniosła A. pomnik Van Dyckowi w 1856 r. i poecie Conscience w 1883 r.

Prowincya Antwerpia graniczy na północ z Holandyą, na wschód z prowincyą Limburg, na południe z Brabancyą, na zachód ze wschodnią Flandryą. Leży ona całkowicie na prawym brzegu Skaldy, i na 2,830 km. □ liczy 652,061 mieszkańców, t. j. 227 na 1 km. □ (Kr. Polskie tylko 70). Ludność, prawie wyłącznie katolicka, składa się przeważnie z flamandów, wyższe jednak stany chętnie posługują się językiem francuskim. Powierzchnia kraju w ogóle płaska i nizinna, nigdzie jednak nie leży niżej poziomu morza; wogóle mało urodzajna. Północno-wschodnią część zajmują piasczyste i bagniste obszary, zwane Campiue, które ciągną się przez prow. Lim-burską aż do Mozy. W miejscach ze spodem przepuszczalnym powstają suche przestrzenie z lotnym piaskiem i przy sprzyjających warunkach nadają się na pastwiska, gdzie zaś spód jest nieprzepuszczalny, tam tworzą się trzęsawiska, prawie zupełnie do kultury niezdatne. Stąd widok całej okolicy nużący, jednostajny, przypomina geesty Holandyi i północnych Niemiec, stąd też zaledwie połowa prowincyi pod uprawę roli zajętą być może. Główną rzeką jest pograniczna von Europa” (1889).

Anty (łac. antae), kolumny prostokątne, tworzące frontowe zakończenie bocznych ścian starożytnych świątyń. A., z szeregiem kolumn okrągłych, znajdujących się w jednej liuii, tworzyły frontową część przedsionka. Bazy i kapitele A. należały zwykle do porządku doryckiego.

Antybachiczny wiersz, ob. Bachiczny wiersz,

Anty chlor. Tern nazwiskiem oznaczają w przemyśle tkackim wszelkie przetwory, używane do zobojętnienia szkodliwego działania chloru na bielone nim włókna. Są to zazwyczaj mało utlo-nione związki siarkowe: chlor, we włóknach za-wanty, łączy się z wodorem wody na chlorowodór, wydzielony zaś tlen przyłącza się do związku siarkowego. Działanie chloru na wodę, w nieobecności wspomnianych związków siarki, odbywałoby się, ale bardzo powolnie i wymagałoby światła słonecznego. Najdawniej używanym A-m jest podsiarczan sodu, Na₂S₂0₃, którego działanie można objaśnić za pomocą równania:

Na₂S₂0₃+5H₂0+4C1₂= 8HC1+2HNaS0₄

chlorowodór

Obecnie częściej bywa używany kwaśny siarkon sodu: HNaS0₃, którego działanie przedstawia się przez: HNaSO, + H₂0 + Cl₂ 2HC1 -f- HNaSOr W obu wypadkach tworzy się kwaśny siarczan sodu i chlorowodór, ciała, które bardzo łatwo zostają usunięte z tkaniny, gdyż, jako łatwo rozpuszczalne w wodzie, mogą być doskonale wy-płókane.    Zn‘

Antychrezis, (antichresis, dosł. używanie w zamian za co). Jest to w prawie rzymskiem osobna umowa, dodawana do kontraktu zastawnego (pigus), na mocy której dłużnik nadaje wierzycielowi prawa eiągnięcia zysków z zastawionej u niego rzeczy, zamiast pobierania pieniędzmi procentu od wypożyczonego kapitału. Umowa zastawna nie. nadaje sama przez się wierzycielowi prawo używania zastawionej rzeczy lub ciągnięcia z niej jakichbądź zysków na swoją korzyść. Postępując w ten sposób bez zgody właściciela, popełnia się, według pojęć pra-rzymskiego, kradzież użytku (furtum usus). Jeśli się jednak korzysta z zastawu za zgodą właściciela, to prawo nakazuje obliczać zysk, z tego źródła pochodzący, na pieniądze, i odliczać otrzymaną sumę od należących się wierzy-

cielowi odsetków, a ewentualnie pozostałą resztę prorokowanem przez Daniela, a wspomniany w 2 zaliczać na rzecz stopniowego umarzania kapita- liście do Tessal. (II, 3) „syn zatracenia” jest lu. (L. 5, 9, 2J; D. 36, 4). Umowa więc an- prawdopodobnie, w myśli autora, którymś cesa-tychretyczna (pactum anticbreticum) modyfikuje rzem rzymskim. Dopiero w Objawieniu, pisa-to ogólne prawo o tyle, że na jej podstawie nem r. 68 po Chr., za czasów Galby (ob. Ö h-wierzyciel zrzeka się odsetków, a zatrzymuje dla jawienie św. Jana), postać A-ta ukazuje się siebie cały zysk z zastawu, nie potrzebując skła* jasno zarysowana. Bestyą apokaliptyczną jest dać żadnych rachunków. W tern znaczeniu jest niewątpliwie Neron, prześladowca Żydów i Chrze-więc A. poniekąd umową losową (pactum ścian, Antychryst w dosłownem znaczeniu. W lis-aleatorium), gdyż zyski z rzeczy, polegające tach św. Jana A-mi zwani są już nie zewnętrz-najczęściej na dochodzie z gruntów, winnic i ogro- ni, lecz wewnętrzni wrogowie Chrześcian, od-dów, nie przedstawiają tak pewnego i stałego szczepieńcy, fałszywi, nie wierzący w bóstwo dochodu, jak pewna suma procentowa. Ze wzglę- Chrystusa, nauczyciele; toż i w 2-im liście Piotra du na tę losowość, prawo zamyka oczy na (II, .15). Wiara w przyjście A-ta przeszła z pism możność obejścia za pomocą A-y przepisów, N. Zakonu we wszystkie późniejsze księgi proro-skierowanych przeciw lichwie (L. 17; C. 4, 32). cze. Przepowiednie sybilii chrześciańskiej utoż-A. należy do tak zwanych umów dodatkowych samiają A-ta z Neronem i powtarzają podanie, (pacta adjecta), bo nie może istnieć sama przez że cesarz ten uciekł za Eufrat, wróci na czele się, tylko musi opierać się o istniejącą już urno- Partów do Rzymu i strasznie ludzkość ciemiężyć wę zastawną. A. nieznaną była w najstarszem będzie. Wiarę tę łączono początkowo z nadzie-prawie rzymskiem. Jak sama nazwa wskazuje, ją prędkiego, a później za tysiąc lat oczekiwa-jest ona pochodzenia greckiego, a więc o wiele nego, powrotu Chrystusa. U Żydów po-Cbrystu-późniejszego od    podstawowych rzymskich insty-    sowych pojęciu    A-ta odpowiada Antymesyasż,

tucyj prawnych,    i dostała się do Rzymu    prawdo-    zwany Armillusem, olbrzym rudowłosy, zrodzić

podobnie jednocześnie z hypoteką. A. tacita (mil-    się    mający w    Rzymie;    zwalczyć go ma ostatecz-

eząca). Tak się nazywa postanowienie pr. rz. (L 8,    nie    tchnieniem swojem    drugi Mesyasz, potomek

D. 20, 2), na mocy którego wierzycielowi, mają- Dawidów. W apokryfie o „wniebowstąpieniu cemu w posiadaniu zastaw, wolno jest ciągnąć Izajasza”, napisanem podobno w III wieku po z niego zyski, nawet bez uprzedniego zawarcia Chr., szatan Belial występuje znowu w postaci z właścicielem umowy antychretycznej, jeśli za- Nerona. Zresztą podania o złośliwym przeciwni-staw jest dany dla zabezpieczenia sumy, wy    ku    i kusicielu dobrego    bóstwa rozszerzone były

pożyczonej bez procentu; zyski mogą być w tym    od    wieków w    Azyi. Tak np. w Indyach anta-

wypadku ciągnione tylko do wysokości prawnej gonista i kusiciel bogów, Mara lub Mr ty u, wy-stopy procentowej; nadwyżka powinna być zwra- stępuje w braminizmie i buddyzmie w roli bar-caną dłużnikowi    in natura, w gotówce,    lub też    dzo podobnej do    A-ta. (Patrz Oldenberg: „Bud-

strącaną z kapitału.

T s    dba” 1881, str.    od 55, 74, od 86, 107, od 117,

orze-

Roku

Antychryst, dosłownie przeciw-Chrystus (z grec- 195, 202, 264, 273, od 316, 426,431). Szczegól-kiego antichristos), przeciwnik nauki Jezusowej, nie widać to z porównania wierzeń indyjskich mający, według nauki Kościoła, ukazać się na ze staroperskiemi. (Patrz Seydel„ Das Evangelium ziemi przed powtórnem przyjściem Chrystusa, i t. d.”, 1882, str. od 156 a zwłaszcza od 160). Imiennie A. wspomniany jest w N. Zakonie tyl- W mahometaństwie znany jest również A., albo ko w dwóch pierwszych listach św, Jana (w pierw- raczej Antymesyasż; zwie się on tam Dadżdżal szym II, 18. IV, 3; i w drugim, w. 7). O in- (kłamca); ma być jednooki, z piętnem na czole, nych miejscach N. Testamentu domyślać się mo^ wybażonem głoskami „niewierny”; przyjdzie ze na, iż o nim mówią (np. 2 Tessal. II, od w. 3; wschodu na czele wojsk ogromnych; pobije go 1 Tymot. IV, 2; 2 Piotra, rozdz. II; Objaw, rozdz. Jezus pod Jaffą, poczem mahometaństwo połą-XIII, XVII, XIX i in.). Przepowiednie o por czy się z chrześciaństwem. W wiekach średnich tężnym a złośliwym przeciwniku Boga, mającym mniemanie ogółu dostrzegało nieraz A-ów, głów-wystąpić z nim do walki przed samem nadej- nie w odszczepieńcach. Papież Inocenty III ścieni Mesyasza, często się spotykają w St. Za- (1215) głosił, że Saraceni są A-em, a Mahomet konie. Ezechiel (w rozdz. XXXVIII i XXXIX) fałszywym prorokiem; Grzegorz IX (1234) na-przepowiada przyjście Goga z ziemi Magog, któ- zywał cesarza Fryderyka II bestyą apokaiiptycz-ry walczyć będzie z Panem. Później znowu ną. Później znowu Waldensowie, Hus i prote-w Antyocłiu Epifanesie upatrywano oczekiwanego stanci upatrywali A-ów w papieżach, a Luter na-przeciwnika Jehowy. Daniel wróżył przyjście pisał głośną filipikę „adversus execrabilem bul-lepszych czasów dla narodu wybranego, ale do- lam antichristi”; nawet do artykułów wiary, uło-piero po przebyciu strasznych prześladowań od żonych w Szmalkaldzie (1580), wciągnięto wrogów. Ża czasów Kaliguli (około r. 40 po czenie, iż „papież jest istnym A-em.”

Chr.) ciężkie było prześladowanie wiary żydowskiej, 1599 rozeszła się wieść po Europie zachodniej, więc o tym cesarzu myślano wówczas, że jest że A. urodził się w Babilonie i znalazła posłuch dawniej przepowiedzianym nieprzyjacielem Boga. u wielu, tak, iż np. Henryk IV francuski zmu-Za czasów św. Pawła mniemano, że państwo szony był, dla przerwania niepokojów, zakazać rzymskie jest czwartem i ostatniem mocarstwem, wszelkich wzmianek o A-cie. Takież same po-

głoski powtarzały się r. 1(123 i później. (Porów, poleje, ziemia zadrży, rodzaj ludzki wyginie, krew Jacob bibliophile (Lacroix) „Curiosités de This- ludzka zapali się płomieniem, anieli z szatanami toire des croyances” 1859 str. 29- 35). Aż do walczyć będą, wreszcie św. Michał zatrąbi na najnowszych czasów mistycy religijni raz po raz sąd ostateczny i t. d. (Kolberg „Krakowskie” domyślali się w osobistościach i wypadkach prze- III, 27). W Wielkopolsce jest podanie, że pod-jawów A-ta; r. 1805 pisano o Napoleonie I, że czas bitwy pod Warną A. wskrzeszał ciała po-jest nim, (mianowicie, ponieważ nazywa się „po ległych Turków, obracając ich twarze ku świa-żydowsku Abaddoncm, a po grecku Apollyonom” tłu księżyca (Kolberg „Poznańs.” VII, 4, z Ber-Objaw. IX, 11), a później wypadki r. 1848 obu- genrotha). Krótkie wzmianki o A-cie znajdują się dzały w pobożnych duszach oczekiwanie skończę- w Kolberga „Krak.” IV, 112. Tamże str. 165 nia świata i pojawienia się A-ta. W literaturze bajka opowiada, że „najstarszy dyabeł, czy An-świata po-Chrystusowego służył on za temat do cykryst, posłał młodego dyabła na ziemię na rozpraw mistyczno-teologicznych i poezyi. Z kil- próbę, aby robił ludziom psoty,” a na str. 229 ku słó»v, i to dość niewyraźnych, a z sobą nie- zła baba porównana jest do Jancykrysta. Pod zgodnych, N. Zakonu, wysnuwano coraz to nowe Małogoszczą lud mniema, że „gdyby kiedy któ-kombinacye i barwiono je własnemi dodatkami, ry z kogutów zniósł jaje, to z takiego jaja na-Pisarze kościelni pierwszych wieków po Chr. rodziłby się A.” („Zbiór wiad. do antrop.” VII, twierdzili, że A. wyjdzie z plemienia żydowskie- 111). Pieśni kantyczkowe o A-cie przeszły do ust go, z pokolenia Dan, że się zrodzi z ojca szata- ludu; oto np. urywek z pieśni, śpiewanej po po-na, że podbije świat cały i zapanuje nad Jero- grzebie, „na konsolacyi,” a zapisanej przez S. Ci-zolimą i t. d. Pojęcia autorów kościelnych do- szewskiego w Olkuskiem. Świat się zepsuł, zbli-kładnie streścił Malavenda w swern dziele dwu- ża się koniec jego: tomowem „De Antichristo” (Rzym 1604). Napo-    „Wkrótce Jancykryst wyjedzie,

czątku w. IX Hrabanus Maurus szczegółowo    Piec ognisty wozić będzie,

opisał A-ta, znaki przyjścia i osoby jego. W po-    Będzie się Bogiem mianował,

łowię tegoż wieku hiszpan Alvarus, w piśmie    Będzie cuda pokazował;

„Indiculus luminosus,” obszernie mówi o A-cie,    Pokazując swoje rany,

upatrując poprzednika jego w Mahomecie i gło-    Zwiedzie wierne chrześcijany.

sząc, że A. wkrótce się ukaże. W Niemczech    Skoro wyszło w czwartym roku,

ułożono około początku tegoż wieku poemat, zna-    Zesłał pan Bóg dwóch proroków,

ny pod nazwą Muspilli, napisany w języku    Aby błędnych utwierdzili,

staro-górno-niemieckim, opiewający losy duszy po    Jancykrysta pohańbili,

śmierci i upadek A-a. We Francyi, około poło-    Wtenczas się Jancykryst postrzeże,

wy X w., opat Adso z Toul napisał dziełko „Li-    Tych proroków ścinać każe;

bellus de Antichristo,” w którem szczegółowo    Pójdzie z nich krew ognista

i obszernie prawi o urodzeniu, życiu i sromotnej    Przez cały świat i rzęsista;

śmierci A-ta; pismo to bardzo było czytane    Ta krew góry, lasy spali,

w wiekach średnich (porów. Eberta „Allg. Ge    Pałace obali i t. d.”

oraz

schichte der Literatur des Mittelalters”, 1880, II, (Porów, odmiankę tej pieśni w Kolberga 306 i dal. 1887, III, od 106 i od 479. Grässe’go „Kieleckiem” t. II, Nr. 445 oraz „Zbiór wiad. „Lehro. einer Literärgeschichte.... des Mittelal- do antrop.” X, 244). Literatura o A-cie jest ters”, 1840, część II, dział I, str. 149—151). bardzo obfita; oto wybitniejsze monografie W dawniejszem piśmiennictwie naszem godzi się komentarze do Objawienia św. Jana i do listów zwrócić uwagę na mało znane pisma, używające św. Pawła, w których jest mowa o A-cie: arty-imienia A-ta za pretekst do wystąpień przeciw kuł „Antichrist” Geseniusa w Encyklopedyi Er-papieżowi; znajdzie je czytelnik u Jochera pod scha i Grubera. — Lücke „Versuch einer vollst. Nr. 2505, 2906, 4027, 4028. O ruskich legen- Einleitung in die Offenbarung des Johannes” dach o A-cie patrz Sumcowa „OuepKu ncTopiu wyd. 2-ie. — Bleek „Vorlesungen über die Apo-jOHîHO-pycKHxn anoKpusmqecKHXT. CKa3ami h irfc- calypse”.—Ewald „Commentarius in Apocalyp-ceH'b”, Kijów 1888, str. 141—143. W podaniach sin”.—Jowett „Epistles of 8t. Paul” t. [. — i pieśniach ludu polskiego imię A-a występuje Renan „L’Antéchrist”, wyd. 2-ie, 1873.—Ba ing czasami w postaci: Ancykryst, Jancykryst. Pod Gould „Curious Myths of the Middle-Ages” Krakowem opowiadano O. Kolbergowi, że „przed 1869, rozdział VIII o A-cie.    J K

pierwotnie

sądnym dniem narodzi się syn Lucypera, z siedm- Ańtycypacya (łac. capere ante = pojmować dziesięcioletniej Żydówki, będzie miał nazwę Jan- wprzód nim...). Wyrazem anticipcitio przetłómaczył tychrysta i przyjdzie na świat z zębami. Będzie Cycero („De nat. Deor.” 16), objaśniając dok-on jeździł w rozpalonym piecu i wciągał ludzi trynę stoicką, wyraz gre<

do siebie, każdemu, kto do niego przystanie, ro- użyty przez Epikura na oznaczenie jakiegoś pojęcia biąc czarny krzyżyk na czole. Ten krzyżyk instynktowego, które pozwala nam poznać coś czarny nie zmyje się wodą, lecz będzie chodził wprzód, nim tego doświadczymy zmysłowo, czyli jeden święty z nieba, co te krzyże ścierać będzie daje nam uprzednią świadomość rzeczy, np.: olejem świętym, na przekorę Jantychrystowi.” dziecię nowonarodzone chwyta ustami pierś mat-Lucyper uzbroi piekło przeciw Bogu, krew się ki, wprzód, nim się dotykiem i smakiem przeko-

na, że tam znajdzie zaspokojenie głodu; człowiek dojrzały zatrzyma się przed przepaścią, pewnym będąc, że zsunięcie się w nią byłoby nie-bezpiecznem. choćby sam nigdy tego nie doświadczył, ani nawet świadkiem doświadczenia nie był. U epikurejczyków zatem, prolepsis jest to rodzaj, odcień instynktu, może nawet sam instynkt, choć ze szczątków oryginalnych nie możemy się nape-wno dowiedzieć, jak oni tę władzę organizmu definiowali. IStoicy znowu rozciągnęli znaczenie tego wyrazu do podstawowych pojęć umysłu, czyli apriorycznych (ob. a priori). W filozofii nowoczesnej, wyraz ten ukazuje się jako A. u Kanta, który w najdrobniejszych szczegółach i szczególikach, niby w retorcie, umysł ludzki rozbierał i każdemu szczególikowi osobną nazwę nadawał („Kryt. czyst. roz.”). Jego też A. percepcyi („Anticipation der Wahrnemung”) powraca niemal ło znaczenia epikurejskiego. Odtąd wyraz ten nie’ukazuje się wcale i używa się raczej w mowie popularnej, na oznaczenie czegoś, co się czyni przed terminem koniecznym, anticipando— z góry.

Dr. J. B

K. K

Antycypacya, czyli pobranie przed terminem, zachodzi już to w finansach państwa, już w handlu. W pierwszym wypadku A. ma miejsce, gdy państwo, dla pokrycia nadzwyczajnych potrzeb, ściąga zwyczajne dochody i podatki, które później dopiero się należą, przed terminem. “W dzisiejszych czasach, rzadko zdarzający się wypadek taki, zastępowany jest zwykle przez zaciągnięcie nowych pożyczek państwowych. A. w handlu jest zapłatą długu, albo towaru, przed umówionym terminem. W pierwszym razie odbierający pozwala zazwyczaj strącić sobie procent za czas przyspieszony. A. zapłaty za towary odbywa się zwykle przez wystawienie wekslu płatnego przez odbierającego towar, co zwłaszcza w handlu komisowym zazwyczaj ma miejsce.

Antycyra, Antikyra, starogreckie miasto w Focydzie, nad zatoką Aspra JSpitia, będącą częścią odnogi Lepanckiej v. Korynckiej, posiadała na pobliskiej ska.le słynną świątynię Dya-ny, z posągiem tej bogini dłuta Praksytelesa. Okoliczne wzgórza wydawały wiele ciemiernika (Hel-ieboros), którego korzenie miały jakoby skutecznie działać w cierpieniach umysłowych, stąd A. była w starożytności miejscem leczniczem, stąd i żartobliwe przysłowie o ludziach niespełna rozumu, którym mawiano: „Jedź do A-y.” Rzymianie zdobyli miasto w 198 r. przed Ohr. Dziś na tern miejscu licha wioska Desphina.    Ani- s-

Aûtydot (grec., anti~przeciwko, <fôtf<nm=poda-wać), tak nazywają się w ogólności środki czyli odtrutki, zalecane dla stłumienia, zniszczenia działania trucizn w celu przywrócenia zdrowia osobom zatrutym. Działanie środków tych opiera się głównie na chemicznych własnościach jednych ciał, posiadająoych siłę zobojętniania ciał drugich (trucizn) za pośrednictwem wytwarzania związków dla zdrowia nieszkodliwych (ob. Trucizna).

Antydotaryum, książka obejmująca spis, przegląd wszelakich odtrutek wraz z truciznami, prze-

ciwko którym owe środki zalecane być mają; niekiedy A. znaczyło także naukę o truciznach i sposobach postępowania w wypadkach zatru-cia=Toksykologia.

Antydykomaryanici, t. j. przeciwnicy Maryi. Pierwszymi przeciwnikami nienaruszonego panieństwa N. P-y byli ebionici, utrzymujący, że Jezus Chr. był prawdziwym synem Józefa i Maryi; wcześnie też pojawili się inni przeciwnicy Maryi, nieco różni od ebionitów, którzy z jednej strony przyznawali nadprzyrodzone narodzenie się Jezusa, z drugiej, opierając się na wyrażeniu ewangelii „bracia Jezusa”, dowodzili, że po urodzeniu się Jezusa, Marya i Józef żyli z sobą po małżeńsku. Pomiędzy Aryanami pojawiają się nowi przeciwnicy Panny Maryi, mianowicie: Eu-doksyusz i Eunomiosz. Pod koniec w. IV liczba ich zwiększa się jeszcze, mianowicie była ich cała sekta w Arabii, gdzie powstała także wręcz jej przeciwna sektajvollyrydyanôw, składających Maryi cześć boską i czyniących ofiary z małych placuszków, zwanych po grecku Kollyris. Sekta ta, jak się zdaje, była złożona z samych kobiet zabobonnych. („Encyklopedya kościelna”).

Antydyskratyczne środki (grec, anti, dys=złe, niewłaściwe, lcrasis— zmieszanie); ponieważ, wedle najdawniejszych pojęć lekarskich, przez całą hi-storyę medycyny utrzymujących się (chociaż rozmaicie tłómaczonych ), każda choroba, zwłaszcza ciężka i długotrwała, polega na niewłaściwej zmianie składu krwi (skażenie, Dyskrazya), soków wogóle i następczych zmianach tkanek, więc lekarstwa, mające służyć do usunięcia owego skażenia, czyli przywrócenia prawidłowego składu krwi i soków, nazywają środkami antydyskra-tycznemi, przeciwskażennemi (ob. Dyskrazya, Choroby krwi).

Antyepileptyczne środki, zalecane przeciwko chorobie epileptycznej.

Antyfanes (Antiphanes), syn Stefana, ur. o-koło r. 405 przed Chr. na wyspie (Rodos, lub w mieście Smyrnie, albo też w Kios w Bitynii. Około r. 382 przybył do Aten i odznaczył się tam jako bardzo płodny komedyopisarz, miał bowiem napisać 260, według innego źródła, nawet 365 komedyj, za które go jednakże tylko trzynaście razy uwieńczono. Skutkiem nieszczęśliwego dla Ateńczyków przebiegu wojny peloponeskiej, zaszła właśnie w ko-medyi attyckiej pod, względem treści i formy radykalna zmiana. Świetne czasy rozwoju ateńskiej demokracyi, mianowicie za czasów Perykle-sa, sprzyjały nadzwyczaj pomyślnie bujnemu rozkwitowi starszej komedyi attyckiej, która, zdobywając i dla siebie nieograniczoną wolność słowa, bezwzględnie wyszydzała i wyśmiewała błędy polityczne, dyplomatyczne, oraz wady osobiste najwyższych urzędników i naczelnych wodzów rze czypospolitej. W czasach, kiedy nie było jeszcze pism publicznych, ani broszur politycznych, sprawowała komedya ważne obowiązki nieprzebłaga-nego cenzora i była jak najwierniejszem zwierciadłem opinii publicznej. Klęska Aten w wcjnie peloponeskiej zmusiła komedyopisarzy do nagłego

EucyVlooedv» Powtteebn» Mmitr.T. TIT.

zwrotu w innym kierunku. Skoro surowem rozpo- i komedyi A-sa pozostały tylko drobne okruchy, rządzeniem zakazano im nasamprzód wszelkich | zawierające głównie opisy biesiad, oraz udatne napaści na archontów i innych urzędników pań- zdania, w których przebija trafny dowcip i wielki stwa, jako i na wszelkie instytucye publiczne, talent dramatyczny. Fragmenta Antyfanesa ze-8kierowali młodzi komedyopisarze pociski dow- brał najlepiej Aug. Meineke w dziele: „Historia cipu przeciw poetom, muzykom i ich dziełom, critica comicorum graecorum”, t. 3, str. 304 — wyśmiewali nowsze teorye filozoficzne, drwili 339, Berlin, 1843; z łacińskiem tłómaczeniem i przedrzeźniali przeróżne baśnie mitologiczne, ogłosił je Bothe w wydaniu Didota, w Paryżu Nowy ten kierunek, polegający na subtelnych r. 1855.    s- D

iyfebryna, niedawno wprowadzony w uży-dek lekarski, zastępujący w pewnych ra-

Antyflogistvczna metoda (grec, anti—przeciw, flogistikos—palący, piekący); tak nazywają w medycynie postępowanie lecznicze, w pewne zasady ujęte, zmierzające do zwalczenia sprawy zapalnej w ustroju, a przynajmniej uchylenia dokuczliwych jej przypadłości. Z uwagi jednak na to, że istota czyli natura zapalenia przez różnych lekarzy, w różnych czasach, rozmaicie pojmowaną była, niemniej, że liczne środki lecznicze zbliżone lub jednakowe w organizmie wywołują skutki, zrozumieć łatwo, że metoda przeciwzapalna przedstawia się w ciągu historyi medycyny także rozmaicie. I tak: Hipokrates pokonywał zapalenie puszczeniem krwi, Chrysipus podwiązaniem kończyny, Themison dyetą, Stoli lekami czyszczącemi, Brown makowcem (opium), Broussais pijawkami, Rasori emetykiem, chirurdzy zimną wodą i t. p. Bardzo zwłaszcza różnorodne pod tym względem panowały poglądy w czasach średniowiecznych, dopóki znakomity Sydenham (XVII w.) nie zwrócił lekarzy do nauki Hipokrata, jako najgłówniejszą zasadą postępowania przeciwzapalnego jest: ujęcie krwi, co znowu w pierwszych dziesiątkach lat bieżącego stulecia Broussais (pijawkami), Bouillaud (dewizą: saignées coup sur coup), sprowadzili w formie doktryny do ostateczności; przeciwko temu nadużyciu powstali z pożytkiem dla nauki i chorych: Louis, Dietl i Wunderlich. Dziś więc nikt już postępowania przeciwzapalnego nie przeprowadza metodycznie i ślepo, lecz stosuje się do natury choroby, wieku i osobistych warunków chorego, oględnie i ostrożnie. Do rzędu środków an ty Logistycznych zaliczają się: upust krwi, bańki, pijawki, skaryfikacye, zimna woda, skromna dyeta; z lekarstw: naparstnica, sole czyszczące, emetyk, saletra, kwasy i w. i. (ob. Zapalenie).    Dr- Ł‘

Antyfon, (* W attyckiem Ramnos, około r. 480 przed Chr.), pierwszy, po Peryklesie, krasomówca ateński, a zarazem mąż stanu, w długim bowiem zatargu Aten z Laeedomonią, wojną peloponeską zwanym, przyjmował żywy udział,

estetycznych i filozoficznych wywodach, nie wy- Ant wołał jednak u publiczności ateńskiej tyle uzna- cie śro nia i wdzięczności, ile dawniejsze przejrzyste, po- zach chininę, jest acetanilidem (ob. anili-lityczne aluzye i parodye. Drugim walnym po- na) 0₆ II₅. NH (C₂H₃0). Otrzymuje się przez wodem zupełnego przewrotu w dotychczasowym dłuższe ogrzewanie do wrzenia równych ilości nastroju komedyi atyckiej pod względem formy, aniliny i kwasu octowego i stanowi ciało krysta-była ruina majątkowa obywatelstwa ateńskiego, liczne, bez zapachu, białe, z punktem topliwości skutkiem nieszczęśliwej wojny peloponeskiej. Za 112°C i punktem wrzenia 295°C; trudno rozpusz-pomyślniejszych czasów rzeczypospolitej było, jak cza się w wodzie zimnej, łatwiej we wrzącej, wiadomo, honorowym obowiązkiem zamożnych obficie w alkoholu, eterze i t. d. Jest jednocze-ateńczyków chóry, występujące w tragedyi i ko- śnie środkiem przeciwgnilnym.    Zn-

medyi, własnym kosztem strojnie przybrać, wyuczyć odpowiednich śpiewów i tańców, opłacać ich utrzymanie przez cały czas. Na samo przedstawienie publiczne winien był obywatel, któremu zaszczyt takiej choregii przypadł w udziale, na swój koszt członkom chóru nawet złote wieńce sprawić. Na tak zbytkowne wydatki nie starczyło teraz pieniędzy; dlatego pieśni chórowe, mianowicie t. z. parabazy, w których członkowie chóru, w imieniu poety, to poważnem, to dowcipnem słowem, do publiczności przemawiali, przybierać poczęły coraz skromniejsze rozmiary, aż wreszcie zupełnie ucichły. Brak więc pieśni chórowych i wynikająca stąd prostota w metrycznych formach komedyi, oto dalsze główne znamię komedyi średniej attyckiej. Jak w tragedyi, tak podobnie i w komedyi, zawładnął teraz niemal zupełnie trymetr jambowy, w główniejszych tylko ustępach zastępuje go trochaiczny tetra-metr, w lirycznych zaś miejscach używali komedyopisarze dymetrów lub dłuższych systemów ana-pestowych. Średnia komedya atycka poczyna się takim sposobem od r. 400 i trwa aż do r. 336, t. j. do wstąpienia na tron Aleksandra Wielkiego; pokrewna jej duchem nowsza komedya atycka sięga od czasów Aleksandra aż do r. 250 przed Chr. Prawie całą epokę średniej komedyi wypełnia życie i działalność komedyopisarza Antyfanesa, który w dziejach sceny ówczesnej wybitną odgrywa rolę. Wielkiemu i bardzo wykształconemu królowi macedońskiemu dzieła A ntyfanesa, z powodów nam nieznanych, nie przypadły do smaku.

Daleko większego miru zażywał Antyfanes w czasach aleksandryjskich uczonych, którzy go, razem z Aleksysem, za najcelniejszego reprezentanta średniej komedyi atyckiej uznali i do kanonu komedyopisarskiej owej epoki zaliczyli.

Spółczesnego Antyfanesowi i bardzo cenionego poetę, Anaksandrydesa, zaszczytu takiego godnym nie uznano. Umarł Antyfanes około r. 330 przed Chr. Dramatyczny talent poety przeszedł na jego potomków. Z komedyj Antyfanesa znanych nam jest około 150 z tytułu. Z dwustu niemal

już to jako wódz, już też jako agitator, urzęd- możności jawnego udziału w życiu politycznem. nik i poseł. Tucydydes, stanowiący prawie jedyne i sławy, jaką ono za sobą pociąga, wynagradzał źródło wiadomości o tym człowieku, tak go to sobie A., jako doradca, twórca projektów określa (V-III, 68):—„A. w zacności nie ustępu- i wypracowań retorycznych na rzecz innych osób, wał żadnemu spółczesnemu ateńczykowi; celował tak, że jego postronna pomoc w rozprawach poli-w myśleniu i wyrażaniu myśli. Głośna surowość tycznych i sądowych, jako konsultanta, była nad-przyczyniła się do podania go w podejrzenie zwyczaj poszukiwaną, cenioną i grubo wynagra-u ludu; ale ktokolwiek miał sprawę, czy to przed dzaną. Takiego właśnie człowieka potrzeba było sądem, czy przed zgromadzeniem ludu, temu po- Peisandrowi w obecnych okolicznościach, tembar-parcie A-a więcej znaczyło, niż wszystkie rady.” dziej, że A., nienawidzący demokracyi za to, że Trudno o większą pochwałę, ale jest to sąd przy- go dotąd trzymała w cieniu, gotów był z zapa-jaciela osobistego. Inaczej na A-na zapatrywali łem użyć swych zdolności dla jej obalenia. Po się nieprzyjaciele, osobiści i polityczni. Nie zna- wyjeździe Peisandra, A. nie czynił żadnych demy* wszystkich szczegółów jego życia; podamy monstracyj przeciw istniejącym dotąd władzom, te. które wydobyć można z tegoż samego Tucy- pozwalał funkcyonować senatowi, rozprawiać na dydesa, które jednak mogłyby sąd jego nie o ta- zebraniach ludowych; dał tylko instrukcyę stron-lencie, lecz o charakterze A-na, nieco zmodyfiko- nikom, kiedy i jak mieli mówić, kiedy i co mieli wać. W owym czasie, kiedy rządy w Atenach czynić. Najsilniejszym ich argumentem był opła-zostawały w ręku demokracyi a sprawy pod jej kany stan skarbu, a mimo to wTysokie pensye, kierunkiem stały bardzo źle pod wszystkiemi wypłacane senatorom, dikastom. eklezyastom i in-względami, pewna część obywateli, mianowicie nym. Eząd nie ma płacić nikomu, tylko wojsku, wysadzone z siodła stronnictwo arystokratyczne, broniącemu całości państwa. Praw obywatelskich za sprawą głównie Pejsandra, zmówiło się, ażeby nie ma prawa używać nikt, prócz ciała Pięciu demokracyę zwalić i zaprowadzić rząd oligar- Tysięcy, złożonego z ludzi zdolnych i gotowych chiczny, na czoło zaś spraw publicznych powołać służyć krajowi osobą i mieniem. Był to podstęp, z wygnania Alcybiadesa, jako najzdolniejszego Owo ciało pięciotysięczne nie istniało zgoła jako dyplomatę. Podstawą do starań o władzę miało coś realnego, pod nie chciał podszyć A. siebie być wykazanie nieudolności demokracyi, która do- i swoich stronników. Propozycya też znalazła zwoliła wzmocnić się Oparcie na lądzie i morzu, wielu przeciwników. Występowali .jeden po dru-straciła wielu sprzymierzeńców i wyczerpała skarb gim na zgromadzeniu mówcy, zbijający te za-do ostatka; Alcybiades, przebywający w Jonii miary nieprawe i niekonstytucyjne, sięgające a zostający w najlepszej komitywie z satrapą per- po prerogatywy obywatelskie; ale A. zamykał skim, Tissafernesem, który demokracyi ateńskiej im usta argumentami już niekrasomówczemi. nie cierpiał i przez to moralnego poparcia udzie- Poprostu, każdy taki oponent ginął z ręki skry-lał walczącej z nią Lacedemonie, teraz, gdy stron- tobójczej; zorganizowano szajkę młodzieży z róż-nictwo antydemokratyczne, z Alcybiadesem na nych stron Hellady (Hellenes neaniskoi), która czele, wystąpi dla jej ujarzmienia, gotów byłby podjęła się takiego rzemiosła, a wykonywała je przenieść swe względy na Ateny, a przedewszyst- na rozkaz przewódcy tak ściśle i nieubłaganie, kiem zasiliłby dostatecznie skarb; w przeciwnym że trwoga straszna padła na obóz przeciwny; razie, on zostanie przy Spareie, która, przy jego oponenci zamilkli, rzecznicy oligarchiczni zawsze pomocy, zgnębi wyczerpane i wynędzniałe Ateny, zyskiwali mimowolne przyzwolenie. Zapewne ta Takiemi-to argumentami oligarchiści, których du- to jest owa „surowość” A-na, o której wspomina szą był Peisandros, po silnej opozycyi zdobyli Tucydydes, i która miała go podać w podejrze-nareszcie w r. 412 uchwałę zgromadzenia ludo- nie u ludu. Demokraci nazwaliby to zapewne wego, upoważniającą ich do traktowania z Alcy- inaczej. Tak stały rzeczy aż do przybycia Pei-biadesem. — Udając się w tym celu, Peisandros, sandra, który wrócił z niczem: Alcybiades ukła-czuwanie nad sprawą na miejscu, ażeby nie zo- du nie przyjął; ale to postaci rzeczy nie zmieni-stała zwichniętą, powierzył Antyfouowi, z pomocą ło Pokazało się, że plany A-na zgoła były nie-Teramenesa. Mistrz wymowy, A., płatny za obro- zależne od poparcia perskiego: chodziło głównie ny i naukę krasomówstwa, specyalnie tą się agi- o postrach, o złamanie opozycyi, o zdobycie wła-tacyą zajął, zyskał zaufanie stowarzyszonych i na- dzy jakimbądź kosztem. Kiedy zatem okolicz-kreślił plan kampanii przeciw demokracyi. We- ności te dojrzały, wystąpił czynnie Peisander dla dług świadectwa Tucydydesa, był to w życiu pry- ujarzmienia opornych, a zniesienie konstutucyi, watnem człowiek szanowny, niedostępny datkom; zwanej Grafè Paranomon, nastąpiło jednomyśl-z drugiej zaś strony, w zakresie kombinacyi, sądu, nością, oczywiście, bo trwoga skrytobójstwa wszyst-argumentacyi i działalności, wysoce uzdolniony, kim przeciwnikom pozamykała usta. Zamach Zawód rzecznika z professyi, niepopularny wśród stanu dokonał się w zupełnej ciszy. Ze stron -demokracyi, nie pozwalał mu występować poli- uictwa rewolucyjnego wybrany nowy rząd oligar-tycznie na zgromadzeniach ludowych lub w dyka- chiczny, zwany Czterystu, wkroczył do gmachu steryonie, bo wyglądałoby to tak, jakby dziś na- senatu i wyrugował senatorów, którzy ustąpili do-przykład szermierz z profesyi stawał do poje- browolnie, wziąwszy należną zapłatę do końca dynku z prywatnym człowiekiem, mając nad nim roku; dzieło A-na uwieńczył skutek zupełny. Umiał zawodową wyższość. Pozbawiony tym sposobem ' on nadto wytłómaczyć ludowi, co mu historj cy

poczytują za niesłychaną zręczność, że to złamanie konstytucyi demokratycznej odbyło się konstytucyjnie, a co większa, w duchu obyczajów ateń-czyków, którzy w ogóle nie dobijali się swych praw socyalnych z bronią w ręku, ale je poddawali swobodnym rozprawom. Owóż i ta także zmiana konstytucyi, odbierająca sw< bodę pojedynczym, odbyła się przecież w skutek rozpraw w Agora, na pełnych zebraniach ludowych, i tamże przyjętą została. Tak, ale dzięki umiejętnie urządzonemu skrytobójstwu, które pierwszy raz w dziejach tak świetnej rzeczypospolitej zorganizował A.; o tym argumencie mówić nie było wolno, d akkolwiekbądź, zdaje się, że wbrew rzeczywistemu usposobieniu parlamentarnemu ateńczyków, ty lko znękanie ich owoczesne, na widok postępu broni peloponeskiej, nędzy wzrastającej i przyszłości zagrożonej, sprawiło, że ten oburzający zamach stanu, kierowany przez garstkę ludzi i garstkę sofiz-matów, przeszedł obojętnie i spokojnie, tak spokojnie, że stojący w Dekalei Agis spartański i zaglądający już w oczy Atenom, wierzyć zrazu nie chciał. Z tern wszystkiem, po ochłonięciu z pierwszego przestrachu, opozycya demokratyczna zaczęła wychylać głowę, poparta groźbą ze strony wyspy Samos, która przygotowywała się do zwalenia w Atenach obmierzłego sobie rządu oligarchów. Ażeby się zabezpieczyć, A., z pomocą na ten raz Frynichosa, cichaczem oddawał się w ręce Sparty, żądając od niej pomocy czynnej, orężnej. On-to na gruncie Aten, pod innym pozorem, budował cytadelę w Etyo-nei, która miała gwoli oligarchom przyjąć załogę spartańską. Domyślał się ich konszachtów poprzedni wspólnik A-na, Teramenes, ale jego wdanie się nie poskutkowało, i tylko jakaś nie-wytłómaczona opieszałość ze strony Sparty sprawiła, że w tej właśnie chwili nie zagarnęła ona władzy nad Atenami, bo A. gotów był do najdalszych ustępstw. Działanie jednak i wykręty rządu Czterystu pod jego kierunkiem tak ten rząd zohydziły, niezadowolenia po miastach tak groźnie wybuchały, wreszcie uczciwsza część członków samego rządu tak się zniechęciła do zdradliwego względem współziomków postępowania, że, po czteromiesięcznem funkeyowaniu i po nowej klęsce morskiej, poniesionej przez Ateńczyków pod Eretryą, rozzuchwalona opozycya złożyła ich z urzędu i demokracya napowrót wzięła górę. Jedni z Czterystu uciekli z kraju, niektórzy, jak Peisandros, schronili się do Dekalei, pod skrzydła Sparty; inni, a w liczbie ich A., pozostali w Atenach. Wtedy wystąpił Teramenes, jako oskarżyciel. Ponieważ sam należał do tej rewolucyi antydemokratycznej, wstrzymał się ostrożnie od potępienia jej w zasadzie, ale oskarżenie ściągnął wyłącznie do ostatnich konszachtów ze Spartą, mających widocznie na celu zaprzedanie jej Aten przez pewnych oligarchów, d!a utrzymania się przy władzy. Budowę twierdzy etyonejskiej dla załogi spartańskiej, poselstwo do Sparty w celu zawarcia jaknajprędzej hańbiącego pokoju, podał on za czyny zdradzieckie, odpowiedzialnymi czyniąc za nie A-a, Fry-nicha i jeszcze dziesięciu innych członków, których losy nas tu nie obchodzą. A. mógł był łatwo wynieść się na ten czas, równo z innymi, pozostał jednak i w skutek zaskarżenia osadzono go przedewszystkiem w więzieniu. Sąd nad tym człowiekiem, który bez sądu stracić kazał tylu rzeczników demokracyi, demokracya odbyła według słuszności i ścisłego regulaminu w sprawach o zdradę stanu. Obrony, jaką sam wytaczał, słuchano nietylko cierpliwie, ale z podziwem, o ile wnosić możemy z ogólnego i trwałego wrażenia, jakie wywarła. Tucydydes mówi o niej, jako o zjawisku niebywałem w świecie literackim; wbt-cny na posiedzeniu dykasteryunu poeta Agaton winszował A-wi wymowy świetnej i porywajip ej; mimo to dykasteryon, na mocy prawa ateńskiego o zdradzie kraju, która mu była zeznaniem świadków dowiedzioną, skazał Ą-a na wszystkie kary, prawem tern oznaczone. Oddano go w ręce urzędników, zwanych Jedynastoma, przeznaczonych do wymiaru sprawiedliwości, którzy nakazali mu wypić truciznę; majątek jego skonfiskowano, dom zrujnowano, a na ogoloconem miejscu wystawiono kolumnę z napisem: „Mieszkanie Antyfoua, zdrajcy”; nie pozwolono go pochować ani w A tyce, ani nigdzie, gdziekolwiek władza Aten sięgała; dzieci jego pozbawione zostały prawa obywatelstwa, a obywatel, któryby ich potomków adoptował, tracił również prerogatywy. Wyrok ten wyryto na kolumnie miedzianej, a z tej kolumny przepisany, dostał się do historyi. Tak skończył człowiek, o którym Tucydydes dał świadectwo najpochlebniejsze, ale objektywny i wiarogodny ten historyk, wydając sąd osobisty, czembądż, może w części i niechęcią do demokracyi powodowany, nie zamilcza, nie osłania faktów, takich jak skrytobójstwa i zdrada, lecz przedstawiając je nago, oddaje sądowi potomności. Daremnie więc niektórzy dzisiejsi badacze starożytności, na-przykład autor „Historyi lit. grec.” Pierron, polegając na kilku słowach Tucydydesa, gwałtownie rehabilitują A-na i podają go za ofiarę namiętności stronniczych. Tenże sam Tucydydes przedstawieniem faktów potępia go srodze. Był to może człowiek najczystszy w stosunkach prywatnych, ale przy największej względności dla środków gwałtownych w polityce, tłómaczących się ideą i dobrem dalszem, zabójstwo przypuścić można tylko, jako karę jawną i publiczną, za złamanie czegoś wiadomego powszechnie; nigdy zaś, w jakimbądź wieku i stanie etyki, ludzkość cokolwiek ucywilizowana, nie tolerowała podstępnego skrytobójstwa, które jest moralnie ohydne, politycznie niedorzeczne i bezskuteczne. Z takiego zarzutu, równie jak z konszachtów dla utrzymania władzy kosztem poniżenia rzeczypospolitej, A. nie wytłómaczylby się przed żadnym uczciwym sądem. Rzecz trudna do objaśnienia, że wbrew prawu ateńskiemu, po jego śmierci, z córką jego, pozbawioną praw obywatelskich, ożenił się jeden z Czterystu, Kalloischros, bodaj czy nie brat Krytyasza, a mimo to sam praw tych

za

K. K.

nie utracił; tłómaczą to pewnym stopniem pokrewieństwa, ale o takim wyjątku prawo nie wspominało. Ze strony literackiej,' A. ma rozgłos wielkiego krasomówcy, który pierwszy wymowę traktował jako sztukę i poddawał ją tern samem pod pewne prawa artystyczne; był on także w Atenach nietylko rzecznikiem sądowym, lecz i zawołanym nauczycielem przedmiotu. Kto zna jego życie, tern chętniej • biegnie do tych kilkunastu mów, jakie pod jego firmą przeszły do naszych czasów, i doznaje gwałtownego rozczarowania. Trzy z nich tylko dotyczą spraw realnych; jedna mianowicie, najmniej niedołężna, stanowi obronę pewnego Mityleńczyka, oskarżonego o zamordowanie w podróży jakiegoś Heroda. Cała sztuka tych mow polega na sztucznych i powierzchownych kombinacyach stylowych, na igraszkach słów, antytezach, zdradzających robotę; nigdzie zapału, myśli indywidualnych, kolorytu natchnieniowego. Dwanaście znowu przedstawiają się nie jako obrony rzeczywiste, ale jako ćwiczenia deklamacyjne, w formie tetralogii: są to elukubracye tak liche, że o nich na sery o nu'wić nie można. Trudno przypuścić, aby współcześni wieku Peryklesa, wykształceni na Homerze, Pindarze i Sofoklesie, według takich próbek głosili krasomówczą sławę A-na. Prędzej przypuścić się godzi, że po hańbiącym wyroku na A-na, obojętność ogółu zaprzepaściła jego dzieła prawdziwe, a późniejszym zbieraczom dostały się do rąk jakie wypracowania jego szkoły, na których nie poznali się krytycy aleksandryjscy. Mowy te wydał osobno Mätzner, w Berlinie, r. 1838. Znajdują się też w zbiorze Mullera i Eggera, w Paryżu, zeszyt 1 i 2 (z r. 184/ — 1858). Jako główne źródło do dziejów A-na służy ósma księga Tucydydesa, z której obszernie korzysta Grote w „Hist. Grec.”, tom jedenasty, rozdział drugi.    K- K

Antyfon. tragik grecki, o którym tyle wiadomo, że mieszkając na dworze Dyonizyusza starszego, władcy Syrakuz, śmiercią przypłacił to, iż pozwolił sobie zbyt niezależnie i ostro krytykować liche utwory dramatyczne władcy. K K-

Antyfona, z greek. an/i:=przeciw i fonê—głos, tyle wyraża, co głos przeciwny, przeeiwbrzmiący, a znaczy śpiew jednego chóru, odpowiadający drugiemu, vox reciproca. Ztąd niegdyś hymny i psalmy antyfonami się zwały; lecz w VI wieku stale przyjęły nazwę A-on te krótkie zdania, które się śpiewają przed psalmami, kantykami i po nich. („Encyklopedya kościelna”).

Antyfonarz. Księga, która pierwotnie zamykała w sobie tylko śpiewy chóralne podczas Mszy św., nazywała się Antiphonco mm, albo Antipho-nale, dlatego, że introït miał tytuł Antiphona ad introitum; od wielu jednak już wieków księga śpiewów mszalnych nazywa się Graduate, a ze śpiewami innych nabożeństw Antiphonarium. („Encyklopedya kościelna”).

Antyfraza (antiphrasis), figura retoryczna, zakrawająca na ironię, »lest to bowiem sposób wyrażenia, którego wartość i znaczenie moralne

brać trzeba odwrotnie, a znać w takim odwrocie umyślny, dla efektu, zamiar mówcy. iNaprzy kład: „Czemużbym nie miał ci być wdzięcznym przysługę, jaką mi wyświadczyłeś, pozbawiając mnie jedynego sposobu do życia!” Ze strachu grecy nazywali „Jędze” dobrodziejkami (Eume-nidy). My nieraz odzywamy się żartobliwie: „Kręcisz, oszukujesz, mój łaskawco”. Są to-wszystko antyfrazy.

Antygon Z Karysto, pisarz grecki z III w. przed Chr., ur. w Karysto na wyspie Eubei, współczesny Ptolomeuszowi II i III. Jest to autor „Żywotów” (bioi), stanowiących źródło do dziejów filozofii greckiej, mianowicie do życia pe-rypatetyka Lykona i stoika Zenona. Pod jego też imieniem pozostał zbiór opowiadań cudownych, zapożyczonych u dawniejszych pisarzy. Wydanie krytyczne Kellera w I-m tomie „Rerum naturalium seriptores graeci minores”, w Lipsku 1877. Znajduje się też w t. IV wydania Didota: „Frag. hist. Graec.”

Antygon (An tig ono s), nazwa trzech królów macedońskich z liczby następców (dyadochów) Aleksandra W. 1) Najznakomitszym z nich był A. z przezwiskiem Kyklops lub „jednooki”, (drugie oko wcześnie utracił w bitwie), (* 384— f 301 przed Chr.). Pochodził on z książęcej rodziny, osiadiej w prow. Elimiotydzie. W r. 334 udał się z Aleksandrem do Azyi, gdzie otrzymał namiestnictwo nad Frygią. Po śmierci Aleksandra (323) głównym zarządcą całego państwa i opiekunem rodziny królewskiej został Perdyk-kas: ten wprawdzie nietylko zatwierdził A-a na namiestnictwie Frygii, ale oddał mu także w zarząd Licyę i Pamfilię; z drugiej strony atoli włożył on na A-a trudny obowiązek zdobycia prowincyi Kappadocyi, która została przeznaczoną dla Euraenesa. A. rozkazu tego nie chciał usłuchać i, obawiając się wskutek tego złych następstw dla siebie, uciekł wraz z synem JDe-metryuszem do namiestnika Macedonii, Antypatra. Wtedy-to właśnie przeciwko Perdykkasowi stanęło przymierze, do którego należeli Antygon. Ptolemeusz, Antypater i Krateros (zięć i współ-rządca Antypatra). W wynikłej stąd walce Per-dykkas zginął (zamordowany w Egipcie 321 r.)f regentem zaś państwa został wkrótce potem Antypater. Ten, przy nowym podziale monarchii Aleksandra, zwrócił Autygonowi Frygię i polecił mu prowadzić dalej wojnę z Eumenesem, który nie chciał porzucić sprawy rodziny królewskiej. Walka ta trwała dosyć długo; A. poprze-ciągał znaczną część wojska Eumenesa na swoją stronę, odniósł nad nim zwycięstwo i zmusił go do zamknięcia się w górskiej twierdzy Nora, leżącej u stóp Tauru (w południowej Kappadocyi). Kiedy A. rozpoczął właśnie oblężenie tej twierdzy, nadeszła wiadomość o śmierci Antypatra (319), który, p »mijając własnego syna Kassandra, wyznaczył na następcę po sobie starego Po-lisperclionta; wywiązała się wskutek tego pomiędzy Kassandrem a Polisperchontem wojna, w której A., razem z Ptolemeuszem, pragnął wziąć

udziui. jako stronnik Kassandra. Ponieważ je- z .Roksany (również Aleksander); Lyzymaohos dnak był skrępowany pod Norą, więc rozpoczął miał władać Tracyą; Ptolemeusz miał panować z Eumenesem układy, pragnąc przeciągnąć go nad Egiptem i pogranicznemi miastami w Afry-także na swoją stronę. Eumenes jednak nie chciał ce i Arabii; wreszcie do A-a miała należeć cała za żadną cenę sprzeniewierzyć się rodzinie kró- Azya, Grecya zaś uzyskiwała samorząd (Diod. lewskiej, zwlekał więc naumyślnie z zawarciem Sic. XIX. 105). Skutki tego pokoju odbiły się pokoju do wiosny roku następnego, aż wreszcie, przedewszystkiem na losach pozostałych członków przysiągłszy obłudnie na wierność A-owi, dopiął rodziny Aleksandra W.; Kassander bowiem, pra-tego, że go z Nory wypuszczono (318). Tym gnąc zapewnić sobie na zawsze panowanie nad sposobem, naturalnie, A. nie pozbył się swego Macedonią, kazał potajemnie zgładzić młodocia-przeciwnika, który, zebrawszy teraz wojsko w Kap- nego Aleksandra i nakłonił obietnicami Polisper-padocyi i podbiwszy Penicyę, zwrócił się na chonta do postąpienia w podobnyż sposób z dm-Wschód i zjednał dla siebie tamtejszych satra- gim synem Aleksandra W., Heraklesem, zrodzo-pów. Z drugiej strony A., połączywszy się z Se- nym z Barsyny. Tym sposobem zabrakło teraz pra-leukiem i Pitonem, podążył także za Eumenesem; wowitych męskich spadkobierców tronu Aleksan-obaj przeciwnicy spotkali się w krainie Gabiene dra W.; przy życiu pozostała tylko jego siostra, i stoczyli pomiędzy sobą walną bitwę, ale sta- Kleopatra, wdowa po Aleksandrze, królu epir-nowczego zwycięstwa żaden z nich nie odniósł, skim, a następnie przez krótki czas małżonka Dopiero w ziemi Paretacenów (Paraitakene), do- Perdykkasa. I ta jednak stała się niedługo ofia-kąd się posunął następnie Eumenes i gdzie się rą współzawodnictwa pomiędzy dyadochami. Pto-udał za nim A., nastąpiła ostateczna rozprawa lemeusz już 310 roku rozpoczął na nowo działa-pomiędzy wodzami (pod miasteczkiem Gadamar- nia wojenne przeciwko A-wi, oskarżając go tą lub Gadamargąb Bitwa wprawdzie nie była o wzmocnienie załogi w niektórych miastach stanowczo rozstrzygnięta, ale A-owi udało się greckich; w rzeczywistości zaś obu przeciwnikom zabrać bagaże, żony i dzieci walczących po stro- chodziło o władzę zwierzchniczą nad całą monie Eumenesa żołnierzy; wskutek tego wojsko narobią Aleksandra. Właśnie w tej myśli ubie-Eumenesa, z tak zwanymi „argyraspidami” na gali się oni obaj o rękę Kleopatry, którą pod-czele (stara macedońska gwardya piesza, z tar- ówczas A. trzymał pod strażą w Sardach. Po-czarni obitemi srebrem), nietylko odmówiło po- nieważ zaś Kleopatra nienawidziła A-a i goto-słuszeństwa swojemu wodzowi, ale go poprostu wa była raczej ratować się ucieczką i wyjść za zdradziło i wydało w ręce A-a (316). Pojmanego Ptolemeusza, więc A., nie chcąc dopuścić, aże-Eumenesa A. kazał stracić i tym sposobem stał by jego współzawodnik przez takie małżeństwo się panem całej Azy i bliższej. Zwycięstwo pod stanął wyżej w oczach Macedończyków, kazał, Gadamartą stanowi punkt zwrotny w dziejach prawdopodobnie potajemnie, zgładzić Kleopatrę A-a: zaczyna on teraz dążyć do panowania nad i wyprawił jej następnie królewski pogrzeb, aby całą spuścizną po Aleksandrze W., czem znie- odwrócić od siebie podejrzenie, jakoby sam brał chęca i uzbraja przeciwko sobie innych dyado- jaki kol wiek udział w tej zbrodni, 308 roku (ob. chów. Niedawny jego sprzymierzeniec, Piton, gi- Kleopatra). Tymczasem Ptolemeusz, podbi-nie z woli samego A-a, podejrzewany o zdradę, wszy niektóre miasta nadmorskie w Azyi i oswo-Wkrótce potem A. zażądał cd Seleuka rachun- bodziwszy wyspę rindros, przeniósł się ze swo-ków z powierzonych sobie prowincyj (Babilonu, jem wojskiem do Grecyi i opanował Korynt czasowo i Suzyany); Seleukos jednak nie chciał i Sykion. A. ze swej strony wysłał do Grecyi uledz temu żądaniu i, zagrożony przez A-a, uciekł syna Demetryusza, który, owładnąwszy Pireu-do Ptolemeusza. Wywołało to przeciwko A-owi sem i Munichią, we wrześniu307 r. wszedł z tryum-koalicyę (315), do której należeli: Ptolemeusz, fern, jako oswobodziciel, do Aten; tak do nieda-Seleukos, Kassander, Lyzymachos i Asandros, wna łubiany i popularny Demetryusz Faleryj-powstała zaś stąd wojna trwała z jednoroczną ski, który z ramienia Kassandra sprawował przerwą 9 lat. W ciągu pierwszych czterech lat rządy w Atenach, musiał się teraz ratować szczęście przechylało się to na jedną, to na dru- ucieczką, ateńczycy zaś, odzyskawszy po kilkuna-gą stronę; A walczył dość pomyśluie w Eenicyi stu latach panowania macedońskiego nanowo (zdobycie Tyru po 15-miesięcznem oblężeniu) swobodę, nie posiadali się z radości: obsypali i w Azyi Mniejszej (przeciwko Asandrowi), ale oni A-a i jego syna zaszczytami, jakie dotych-syn jego Demetryusz (Poliorketes) poniósł w 312 czas dostawały się tylko bogom i największym r. ciężką klęskę od Ptolemeusza pod m. Gazą bohaterom narodowym- (Diod. Bic. XX, 46). Pod w Syryi i nie był w stanie przeszkodzić Seleuko- koniec tegoż roku Ptolemeusz, widząc powodze-wi w zdobyciu i powtórnem opanowaniu Babilo- nie swojego przeciwnika w Atenach, postanowił nu (era Seleucydów). Wreszcie, po licznych za- opuścić tymczasem Grecyę i udał się ze swoją flo-wziętych walkach i wyprawach wojennych, w któ- tą na zdobycie wyspy Cypru. A., dowiedziawszy rych brali' udział zarówno sami dyadochowie, jak się o tern, wysłał natychmiast do Demetryusza i ich dowódcy, w r. 311, pomiędzy A-em a jego rozkaz, ażeby i on przeprawił się ze swojem przeciwnikami stanął pokój, na mocy którego wojskiem na Cypr dla wojowania z Ptoleineu-Kassander miał zostać wodzem (strategos) w Eu- szem, sam bowiem A. zajęty był wówczas budo-.ropie, dopóki nie dorośnie syn Aleksandra W. waniem nowmgo miasta, Antygonii, nad Orontein,

Walka, na Cyprze szła Demetryuszowi bardzo pomyślnie: pobił on naprzód mniejszych wodzów Ptolemeusza, a następnie, po dość długiem oblężeniu, zdobył stolicę wyspy, Sal aminę, flotę zaś i wojsko Ptolemeusza zniszczył prawie zupełnie. Zwycięstwom tym A. przypisywał tak wielkie znaczenie, że na wiadomość o podbiciu Cypru włożył sobie na głowę dyadem i przyjął tytuł króla, obdarzając jednocześnie i syna takim samym tytułem (306). Za przykładem A-a poszli zaraz i pozostali dyadochowie, tak, iż odtąd, na miejsce monarchii Aleksandra W., występują pojedyncze samoistne królestwa. Walka swoją drogą trwała dalej. Oddawszy Demetryuszowi dowództwo nad flotą, A. z wojskiem lądowem wyruszył do Egiptu. Ptolemeusz jednak umiał się w swoim kraju tak zręcznie bronić, że A. nietylkp w tej wyprawie nic nie zyskał, ale zmuszony był nawet wrócić do Syryi z wielkiemi stratami. Następnie wysłał Demetryusza przeciwko bogatej wyspie Rodos, której mieszkańcy byli niemniej przywiązani do Ptolemeusza, jak ateńczycy do A-a i jego syna. Słynne oblężenie Rodosu, które trwało przez cały rok (ob. Demetryusz Poliorketes), zakończyło się pokojem, dosyć korzystnym dla A-a (304): Rodos miał być niezależnym, lecz pozbawionym załogi, mieszkańcy zmuszeni byli wydać Demetryuszowi stu zakładników i obowiązać się do udzielania posiłków A-owi, z wyjątkiem gdyby ten ostatni zechciał prowadzić wojnę z Ptolemeuszem (Diod. Sic. XX, 99). Tymczasem jednak A. zbliżał się do kresu swego życia i działalności. Po załatwieniu sprawy rodyjskiej, wysłał on znowu Demetryusza do Grecyi dla wojowania z Kassandrem i Polisperchontem. Występując i teraz jako oswobodziciel od jarzma macedońskiego, Demetryusz doznawał u Greków takiego ’powodzenia na każdym kroku, a wojska macedońskie poniosły tyle porażek, że Kassan-der czuł się zmuszonym prosić A-a o pokój (302). Omylony jednak w tej nadziei, namówił on Lyzy-macka, Ptolemeusza i Seleuka do wspólnej walki z A-em: była to ostatnia koalicya przeciwko władcy azyatyckiemu. Po kilku podrzędniejszych starciach w Grecyi i Azyi Mniejszej, nastąpiło wreszcie stanowcze spotkanie pomiędzy A-em a jego przeciwnikami pod miasteczkiem Ipsos, we Frygii; w rozegranej tutaj krwawej bitwie wojsko A-a zostało pobite, a on sam znalazł śmierć (301). Tak zakończył życie jeden z najdzielniejszych wodzów, którzy odziedziczyli monarchię Aleksandra W., człowiek chciwy władzy, lecz odznaczający się zarazem nieugiętym charakterem, niekiedy zaś wesoły i dowcipny. 2) A., drugi (* 318) król macedoński tegoż imienia od r. 275—240 przed Chr,, od blachy żelaznej, którą nosił na kolanie, przezwany Gonatas. Był on synem Demetryusza Poliorcety i jego małżonki Fili, córki Antypatra, wnukiem zaś A-a „jednookiego” (ob.). Kiedy Demetryusz, zostawszy królem Macedonii (294), zmuszony był prowadzić wojny z Grekami, A. brał udział w tych

wszystkich wyprawach i wielce się przyczynił do pokonania Beotów i zdobycia Teb. Po wypędzeniu ojca z Macedonii (287), trzymał on się jeszcze kilka lat w miastach peloponeskich, i tu go też zastała wiadomość o wzięciu Demetryusza do niewoli (286). A. wstawiał się do Seleuka za pojmanym ojcem, ale starania jego pozostały bez skutku: Demetryusz pozostał jeszcze trzy lata w niewoli, aż wreszcie umarł z przesytu (283). Wtedy A. sprowadził zwłoki ojca do Grecyi i pochował je z całym przepychem, sam zaś został obwołany królem Macedonii. Niedługo jednak cieszył się panowaniem. Już w 281 roku napadł na niego Seleukos, który wprawdzie, na samym prawie wstępie do Macedonii, został zamordowany przez Ptolemeusza „piorunnego” (Keraunos, r. 280), morderca jednak zwrócił się teraz z wojskiem Seleuka przeciwko samemu A-owi, pokonał go i wypędził z Macedonii. Po śmierci Ptolemeusza, A. w roku 276 powrócił do swojego państwa, srodze wówczas spustoszonego przez Gallów. Przy nowym napadzie tych barbarzyńców, A. odniósł nad nimi stanowcze zwycięstwo, wkrótce jednak potem (273) został napadnięty przez Pyrrusa (ob.) i znowu wypędzony z Macedonii. Podczas wyprawy Pyrrusa do Peloponezu A. zdołał znowu na krótki czas zawładnąó swojem państwem. I to atoli trwało niedługo, wkrótce bowiem po śmierci Pyrrusa (272), syn tego ostatniego, Aleksander, uderzył na Macedonię i zmusił A-a do ucieczki. Dopiero po kilku latach A. pokusił się o ostateczne zdobycie swojego królestwa; z pomocą swojego syna, Derne« tryusza, zdołał on teraz nietylko odzyskać panowanie nad Macedonią, ale podbił nawet na pewien czas Epir. Doznawszy tylu zmian losu, A. cieszył się jeszcze potem swoim tronem przeszło 20 lat. W ostatnim okresie swego życia brał czynny udział w walkach związku Achajskie-go (ob.), jego wyprawy jednak do Grecyi pozostały bez skutku. Na dworze jego żył poeta Aratos (ob.).    3) A., z przydomkiem Dozon

(t. j. „przyrzekający, lecz nie dotrzymujący obietnic,” jak objaśnia Plutarch, Aem. Paul. 8), zwany także Epitropos (opiekun), (* 293), krć Macedonii od 229—i* 220 przed Chr., syn De-metryusza, władcy Cyreny, a wnuk Demetryusza Poliorcety (ob. Antygonidowie). Po śmierci Demetryusza U (230) został opiekunem jego syna, Filipa III (ob. Antygonidowie), ożenił się z pozostałą po nim wdową i objął panowanie nad Macedonią, którą rządził roztropnie w ciągu 9 lat. Pierwszym jego czynem po objęciu rządów było poskromnienie Dar-danów (w dzisiejszej Serbii) i Tessalczyków, którzy pragnęli się oderwać od związku z Macedonią, a następnie uśmierzenie rokoszu samych macedończyków, niechcących uznać go za króla (Justin. XXV, 3). Dla wodza achajskiego związku (ob.), Arata, był on z początku wrogo usposobiony i starał się oczernić go przed Ptolemeuszem Filadelfem. Kiedy jednak wynikła walka pomiędzy królem spartańskim, Kleomenesem III,

(ob.) a związkiem achajskim i kiedy Aratos wezwał go na pomoc przeciwko Spareie, wtedy A., nietylko pojednał się z samym Aratem, ale wkroczył z wojskiem do Grecyi i rozpoczął walkę z Kleomenesem. Po zdobyciu Tegei, Orchome- Antygoryt (miner.). Minerał z grupy serpen-nu i Mantynei, odniósł on wreszcie nad Kleome* tynowych, występujący w nardzo cienkich, prze-nesem wielkie zwycięstwo pod Sellazyą (222), zroczystych lub przeświecających blaszkach ciem-a następnie zdobył samą Spartę, z której rniesz- no-zielonych w odbitem, a jasno-zielonych w prze-kańcami obszedł sie łaskawie, ale reformy Kleo- puszczanem świetle. Rozbiory wykazują w nim: menesa poznosił. Po powrocie do Macedonii, od- 40.83 krzemionki, 36.26 magnezyi, 5.84 tlenku parł jeszcze napad llliryjczyków, wkrótce je- żelaza, 3.20 glinki i 12.36 wody, co dowodzi, że ■dnak potem zmarł na suchoty (Plut. Cleom. 30). M Ro- składem swoim bardzo się zbliża do serpentynu, Antygona, imię kilku głośnych kobiet grec- a l>vć może, iż jest tylko łupkową odmianą szla-kich. 1) Najgłośniejszą jest A., córka króla te- chętnego żeiazistego serpentynu. Znajduje się bańskiego Edypa, fatalnym zbiegiem wypadków, w dolinie Antigorso w Piemoncie i pod Sterzin-zrodzona z matki jego Jokasty, wraz z sio- giem w Tyrolu. Wieiu mineralogów zalicza go strą Ismeną, oraz braćmi Eteoklesem i Po- do serpentynu, linikiem. O wypadkach tych wspomina już Ho- Antygrafa (an ti grap hé). W prawie cywil-mer, później stają się ODe tematem dla dwóch nem ateńskiem oznacza A. wszelkiego rodzaju wielkich tragików, Eschylosa i Sofoklesa. I »zieje j rzeciwskargę, wnoszoną przez oskarżonego prze-jej łączą się z całą historyą rodu Labdakidów. ci w skarżącemu z podniesieniem wszystkich swo-W tragedyack, zwłaszcza u Sofoklesa, przedsta- ich pretensyj, w celu zrównoważenia jednego pro-wia się jako nieporównanie piękny, a zara- cesu drugim, lub osiągnięcia kompensaćyi (ob.). zem prosty i silny typ miłości i poświę- Daleko większe znaczenie i zastosowanie A-fa ma cenią dla idei rodziny. Sztuka plastyczna lubi ją w prawie karnem ateńskiem, jako środek służący przedstawiać jako młode, szczególnej czystości do obrony oskarżonemu. Obywatel, oskarżony przez dziewczę, prowadzące ojca, ślepego tułacza, po innego w sprawie, pociągającej za sobą karę kry-drodze wygnania, biorąc zapewne wzór i natchnie- minalną, mógł wystąpić ze swojej strony przeciw nie z cudnej sceny sofoklesowej w „Edypie w Ko- oskarżycielowi z A-ą, t. j. również ze sprawą na-lonie”, otwierającej tragedyę. 2) A., córka Eury- tury karnej, w celu wykazania przed sądem, że tyona, żona Peleja. W mężu jej zakochała się oskarżyciel wcześniej już popełnił jedno z takich znajoma jej, Astydameja, żona Akasta, która, przestępstw, które pociągają za sobą tak zwianą chcąc ją przez zazdrość podrażnić, wmówiła w nią, atimię (utratę czci obywatelskiej), a więc nie ma że oddalony Pelej zakochał się w córce tegoż prawa występować przeciw nikomu w charakterze Akasta, Steropie. Biedna A. tak to wzięła do oskarżyciela. Wywiązywał się ztąd nowy proces, serca, że się z rozpaczy powiesiła. 3) A., cór- którego zadaniem było udowodnienie zadanej ka Laomedona, siostra Pryama, chlubiła się ze przeciwnikowi atimii. Tego rodzaju obrona była swych pięknych i bujnych włosów, porównywając możliwą w starożytności, dzięki zupełnemu bra-się pod tym względem z Herą, za co przez tę kowi urzędów prokuratorskich, których zadaniem boginię przemieniona została w węża. Tak gorz- byłoby czuwanie nad całością praw i pociąganie ko ubolewała nad tą przemianą, że bogowie z li- przestępców do odpowiedzialności. Prawo i obo-tości zamienili ją w żabę.    K- K- wiązek zaskarżania przestępców przysługiwały

Antygonie. Uroczystość na cześć Antygona Dozona, u greków w Macedonii, ustanowiona przez związek Achejski, który mu zawdzięczał zwycięstwo.

K. J

Antygona, planetoida 129, odkryta przez Pe- każdemu pełnoprawnemu obywatelowi. Klasycznym tersa w r. 1873; drogę dokoła słońca kończy w cią- przykładem A-y jest znany powszechnie proces gu 4.88 lat.    o atimię, wytoczóny przez słynnego mówcę ateń-

Antygonidowie, tak nazywamy potomków męz- skiego Aischinosa przeciw Tymarchowi, który żalach Antygona .Jednookiego (ob.), którzy pano- skarżył Aischinosa o złożenie rachunków i spra* wali z różnemi przerwami nad Macedonią od r. wozdania z posłowania jego do Macedonii. T. s. 275 aż do bitwy pod Pydną (168), po której Antyk (z łacińskiego antiquus) oznacza dosło-ostatni władca z tej rodziny, Perseusz, dostał się wnie rzecz starą, dawną, specyalnie zaś dzieło wraz ze swoim synem, Aleksandrem, do mewToli sztuki dawnej, starożytnej. Ponieważ sztuka rzymskiej i w niej życie zakończył. Rodowód u dawnych, to właściwie sztuka greków i rzy-Antygonidów podług Droysena (Geschichte des mian, głównie zaś sztuka plastyczna, która zwłasz-Hellenismus) przedstawia następująca tabliczka: cza u greków doszła do stopnia rozwoju, dotąd

nieprześcigniętego, więc też i pod na Antigonos^Kyklops czyli „Jednooki" (f 301)    *    ZWą rozumieją w zakresie sztuk

Demetrios Poliorketes (f 283), Filippos (f 306)    pięknych owe niedościgłe pierwowzory

^ Antig°nos ,Gonata9 (t 240), Korrabos, Demetnoaz Cyreny (f 228),    Filo    WQgóle rzecz nietJylko dawną, z epoki

Demetrios II (f230), Halkioneua Antigonos Dozon (f 221), Echekrates    kultury grecko-rzymskiej, ale zarazem

^ApamäT^Filippos III (f 179)    rzecz k 1 a s y c z n i e p i ę k n ą i s t y 1 o-

^-- wą. Dlatego tez studyowame sztuki

Perseus (f 166)    podług A-ów wchodzi w zakres umie

Alesaudroa

jętnego kształcenia artystów, którzy na

tych wzorach najwyższego rozkwitu sztuki plastycz-j niezadowolonych i pokrzywdzonych autorów. Myśl nej starożytnej, a zwłaszcza greckiej, wprawiają się ta w niemieckiej literaturze była urzeczywistnio-do idealnego zapatrywania się na piękno, a tem ną, leez niedługiem cieszyła się trwaniem, gdyż samem ułatwiają sobie wyrobienie w następstwie najwięcej się ujawniły w antykrytyka«k małost-własnego poglądu na piękno w naturze. Ryso- kowe pretensye. Zresztą ob. Krytyka, wanie podług antyków stanowi też część nieod- Antykwa (Antiqua). Antykwą zowie się zowną programu kształcenia się w akademiach w drukarstwie pospolicie używany gatunek, czyli i szkołach sztuk pięknych. Od czasu odrodzę- krój czcionek, alfabetu łacińskiego, stosowany nia się sztuk i nauk, z zapałem oddano się stu- dziś w druku przez wszystkie niemal narody ucy-dyowaniu pozostałych zabytków świata klasycz- wilizowane, z wyłączeniem niemców, Szwedów nego. Najwięksi mistrzowie z owej epoki z fa- i duńczyków, którzy posługują się przeważnie natycznem niemal uwielbieniem wprawiali swe pismem na pół gotyokiem, czyli frakturą. A-ę na-dłuto i ołówek, kopiując owe klasyczne pierwo- zywają francuzi Romain, anglicy Roman. Po-* wzory kształtów, układu i wyrazu figur ludzkich, wstanie tego kroju pisma drukarskiego przypisu-Odtąd też powstawać zaczęły owe bogate zbitry ją strasbui skiej spółce drukarzy Sweynhaym Antyków, które zwłaszcza we Włoszech stanowią i Pannartz, pod ich tłoczniami bowiem odbito nieocenione skarby sztuki. Kraje, których nie w r. 1405 dzieło p. t. ,.Lucius Coelius Lancta-stać było na oryginalne antyki, usiłowały przy- tus Firmianus, etc.” pismem pół-gotyckiem, po-najmniej mieć ^ch modele, odlane z gipsu. Dziś dobnem nieco do dzisiejszej antykwy. Krój ten wszystkie niemal muzea *po większych miastach uszlachetnił jednak dopiero w r. 1495 wenecki posiadają takie zbiory, przynajmniej modelowa- drukarz Aldus Manutius, który wykonał kilka ne, arcydzieł sztuki klasycznej; gabinet z takiemi wielkości tego gatunku i wydał odbite antykwą modelami jest też nieodzowną częścią składową dzieło „Bembus de Aetna”. W tym samym cza-każdej szkoły sztuk pięknych. Razem ze złącze- sie, co Sweynhaym, drukował także antykwą Miniem znaczenia starożytności z klasycyzmem i sty- kołaj Jenson w Norymberdze. Od czasu, kiedy l#wością pod nazwą Antyku, termin ten zaczę- w niemieckiem drukarstwie naśladownictwo pisma to stosować do wszelkich dzieł sztuki, noszących rękopiśmiennego, t. zw. zakonnego, przetwarzało ślady stylu, a nawet w popularnem znaczeniu się na frakturę, odbijali drukarze niemieccy an-termin A. używanym bywa, choć niewłaściwie, tykwą całe dzieła lub ustępy w językach romań-wogóle do oznaczenia zabytku starożytnego, bez skich. W ostatnich czasach i w samych Niem-względu na jego wartość i charakter.    czech podniosło się wiele głosów za zupełnem

P. Ch

Podobne znaczenie jak termin A. ma i wy- wyrugowaniem fraktury na rzecz antykwy, pierw-rażenie antylcalie, z^włoskiego anticaglie (po nie- sza jednak, jako niemieckie pismo narodowe, miecku Anticaglieri). Nie oznacza ono jednakże utrzymała się dotychczas, aczkolwiek przeważnie znanych rzeźb i płaskorzeźb klasycznych staro- tylko w czasopismach. Antykwy odróżniamy trzy źytnych, jak A-ki, ale wszelkiego rodzaju dro- odcienia: 1) szczuplejszą, t. j. smuklejszą, o kre-bniejsze przedmioty ze świata starożytnego, jak skach grubszych, nazywamy antykwą francuską; ozdoby, galanterye, sprzęty domowe oraz broń. 2) szerszą, okrąglejszą, o delikatniejszych kontu-Nazwa antykalii także rozszerzoną z czasem zo- rach, dziś nader rozpowszechnioną, zowiemy an-stała i obecnie oznacza ona nietylko wymienione tykwą angielską, wreszcie trzeci gatunek, zbliżo-przedmioty greckiego i rzymskiego pochodzenia, ny krojem do dawnych druków flamandzkich, zo-dotąd przechowane, ale wogóle drobne zabytki wiemy mediaeval antykwą, lub elzewirem, od ho-starożytne różnych narodów.    s-s- lenderskich drukarzów i wydawców braci Elze-

Ańtykonstytucyoniści. Tak nazywano w wieku vir (ob.). Jako przeciwstawienie do antykwy, ma-XVM Jansenistów (ob.), dlatego, że odrzucali my kursywę (ob.), pismo pochyłe, używane w tekście konstytucyę papieską Unigenitus.    * dla odróżnienia wyrazu lub zdania. w-J*Skrz-

Antykonwulsyoniści, tak nazywano tych z po- Antykwaryusz, (od łacińskiego wyrazu anti-między Jansenistów (ob.), którzy przyganiali nie- quarius), dosłownie oanacza starożytuika, to jest dorzecznośeiom swoich współbraci i mniemanym badacza lub miłośnika starożytności, i w tem ich cudom na grobie ks. Rousse’a w Reims i dya- znaczeniu wyraz ten równoznacznym jest z wyra-kona Paris’a na cmentarzu św. Michała w Paryżu. * zem archeolog (ob.). U rzymian antiquarius Antykrytyka (z grec.,„sąd przeciwny, odmień- oznaczał uczonego, który z zamiłowania przeszło-ny) oznacza zazwyczaj odpowiedź autora na kry- ści chętnie w mowie i piśmie używał wyrażeń tykę nieprzychylną dzieła, czy artykułu, prze- i form przestarzałych, to jest archaizmów (ob.), zeń ogłoszonego. Najczęściej odpowiedź taka W epoce odrodzenia nauk i sztuk, antykwaryu-ma na celu odparcie zarzutów osobistych, rza- szami nazywano uczonych, poświęcających się dziej zasadniczych. W czasach najnowszych, kie- specyalnie badaniu starożytności „Antiquitates” dy wytworzone koterye literackie nie dopuszcza- świata klasycznego, a zwłaszcza zabytków dzieł ły często pokrzywdzonym pisarzom, nie należącym sztuki. Podczas gdy do dziś dnia niektóre na-do nich, zabierać głosu w czasopismach, przez te rody, jak np. włosi (antiquario), francuzi (anti-koterye wydawanych, celem odparcia niesłusznych quaire) i anglicy (antiquarian), pod wyrazem A. zarzutów, powstała myśl ogłaszania osobnego rozumieją, w dawnem znaczeniu, badaczy staro-czasopisma, jako wyłącznego organu dla takich żytności, to jest wogóle archeologów, u nas, na

r.o

V.n<!TkloD8dV» Towtiechna iltutr. r. III.

s. «

rze

wzór niemców, termin ten specjalnie zasLasowanym został do handlarzy starożytuośoi wszelkiego rodzaju, a szczególniej handlarzy książek dawnych lub nowszych, ale już używanych. Handlarzami tymi przeważnie byli i są żydzi. Często też zdarzało się, że i większe firmy księgarskie u nas, po zbankrutowaniu lub zwinięciu interesu swego, zakładały potem handel antykwarski, głównie dla wyprzedania reszty materyału, już przestarzałego, (jak np Sztebler w Warszawie w latach 1850—66. Wogóle u nas handel antykwarski, ani ogólny, ani specyalny co do ksią-żck, nie rozwinął się w odrębną gałąź praemy-słowo-naukową, umiejętnie prowadzoną, jak np. za granicą. Dotąd przeważnie antykwarnie nasze są małemi sklepikami, zakładanemi przez handlarzy żydów, często niemniejących nawet przeczytać tytułów dzieł, któremi handlują. Dopiero ostatniemi czasy założone zostały w Warszawie dwie antykwarnie przez ludzi wykształconych, znających się na tym przedmiocie (Giejsztor i Wilanowski), którzy wydają katalogi rzeczy rzadkich a wartościowych, znajdujących się wr ich zbiorach. Za granicą przemysł antykwarski, książkowy, datuje się od XVII w., chociaż dopiero w drugiej połowie X VIII-go wieku rozwinął się na większą skalę. Obecnie handel antykwarski uor-ganizowany jest jako specyalna gałąź handlu księgarskiego i posiada wiele dawnych firm, szczególniej w Niemczech, a znanych na cały świat. Firmy te trudnią się także skupowaniem całych bibliotek, najczęściej po zmarłych uczonych, i wy-przedawaniem ich następnie drogą licytacyi, uskutecznianej za pomocą ofert piśmiennych w danym terminie. Zasadą przemysłu księgarskiego an-tykwarskiego jest płacenie gotówką, a ceny zniżone, podawane są w katalogach, przez firmy odnośne ogłaszanych, obok cen księgarskich nakładowych. Niektóre z antykwami przemysł swój specyalizują do pewnych gałęzi wiedzy lub literatury, a katologi ich, dzięki rzadkim drukom w nich zawartym, mają niekiedy nawet szersze znaczenie w ogólnej bibliografii. Handel antykwarski książkowy, szczególniej w Niemczech rozwinięty, prócz nabywania dzieł rzadkich lub nowszych używanych i sprzedawania ich, trudni się przytem i „sortowaniem” oraz „kompletowaniem” dzieł i bibliotek. Istnieją w tym celu organy oddzielne, pomieszczające oferty obustronne lub ogłaszające dzieła poszukiwane. Najwięcej rozpowszechnionym takim organem w Niemczech jest „Antiquarischer Verkehr”, wrydawany w Wej-marze przez Weissbacha. We Francyi znane są wydawnictwa tego rodzaju jak np.: „Le Ghasseur bibliographe. Revue bibliographique etc.”, „L’Intermédiaire des chercheurs et curieux” i inne. Pierwsze z nich wychodzi od roku 1862, drugie od 1864 roku. Prócz książek i starych druków⁷, przedmiotem handlu antykwarski ego są także dodatkowo i specyalnie sztychy, drzeworyty, szkice i rysunki, atlasy, mapy, plany miast, podobizny znakomitych ludzi, a naw⁷et odlewy gipsowe ze znakomitszych dzieł sztuki, po mu

zeach przechowywanych. Specyalny handel autografami najczęściej stanowi także dział ogólnego handlu antykwarskiego; dział ten szczególniej rozwiniętym jest we Francyi, a Paryż posiada oddzielny organ, przedmiotowi temu poświęcony. (Ob. artykuł: Autografy).

Anty-Liban, ob. Liban.

Antylle, Antylskie wyspy. Archipelag wysp środkowo-auierykańskich między 10° i 23° 15' sz. pn. oraz między 59° 25' i 85° dł. zd. Gr. Składają się one z Wielkich i Małych Antyl-skich, co do wielkości zajmują na kuli ziemskiej czwarte miejsce po areliipelagu Arktycznym, Zundzkim i Japońskim, i wraz z leźącemi na północ wyspami Bahamskiemi, noszą nazwę Indyj zachodnich. Do Wielkich A-ów należą: Kuba, Jamajka, Haïti i Portorico, oraz mnóstwo drobnych wysp nadbrzeżnych, jak np. Isla de Pinos i Islas de Co maguey przy Kubie, Tortuga, Sao-na i De la Gonave przy Haïti, Grand Cayman i Little Cayman na zachód od Jamajki i t. p. Mają one kierunek wschodnio-zachodni, gdy tymczasem Male A-le ciągną się łukowato z północy na południe, od wyspy Portorico do uścia rz. Orinoco i dalej wzdłuż brzegów Ameryki połudn. i składają się z grupy wysp Dziewiczych (Virgin Is!:), leżących na wschód od Portorico, oraz z właściwych Małych Antyllów, między któremi Barbados jest najbardziej na wschód wysuniętą, a Trynidad, Gwadelupa, Martynika, Dominika i S. Łucyi największe. Małe Antylskie u pewnej części geografów noszą także nazwę wysp „nad wiatrem,” w przeciwstawieniu do wysp, leżących u brzegów Wenezueli (Curaçao, etc.), zwanych wyspami „pod wiatrem”—angielscy jednak i francuscy geografowie nazwę wysp „pod wiatrem” nadają tylko północnej części Małych A-lów aż do wyspy Dominiki włącznie, do południowej zaś stosują nazwę „nad wiatrem” (ang. „Leeward” i „ Windward Islands,” franc. „ Iles du vent” i „sous le vent,” hjszp, „islas Jiarlo viento” i „so viento”). Takie rozróżnianie wysp warunkuje się położeniem, jakie każda z rich zajmuje względem pas-satu; jedne z nich bowiem i to północne, wystawione są przez rok cały na działanie wschodniego lub północno-wschodniego passatu, są więc „pod wiatrem” lub „w wietrze”, inne zaś podczas przesuwania się passatu dostają się na czas pewien w strefę ciszy (kalmy), mają zatem wiatry zmienne i dla tego nazywają się „nad” lub „za wiatrem.” W całości rozważane, wyspy Au-tylskie zamykają od wschodu Amerykańskie mo-Śródziemne, które z kolei przez wyspę Kubę i dwa ku sobie wybiegające półwyspy: Yucatan i Florydę, rozdzielone zostało na dwie części: północną, czyli odnogę Meksykańską i południową, cz. morze Karybskie. Ich położenie geograficzne jest nader korzystne: między lądami obu Ameryk stanowią one rodzaj pomostu, dla Europy zaś środkową stacyę, która z otwarciem kanału Panamskiego lub innego, pozyska ogromne znaczenie dla okrętów udających się do Azyi wschodniej. Wszystkie bez wyjątku są górzyste

najwyższe jednak szczyty nie dochodzą 3,000 m.; ’ ropejczyków, do których należą hiszpanie, fran-ohszerniejsze niziny i, co za tem idzie, systematy euzi, anglicy i holendrzy; liczba ich łączuie z kreo-rzeczne, znajdują się tylko na większych wyspach, ; lami wynosi okrągło 1V₂ mil., b) z negrów i mu-Kubie i Haiti. Pod względem budowy geologicz- latów, których liczą blisko 3% mil., wreszcie nej, jądro Wielkich Ant. stanowią utwory kry- c) z azyatyckich przybyszów: chińczyków i ku-staliczne, pokryte wapieniem jurajskim i piasków- lisów, przeszło 100,000 głów. Ci ostatni spro-cem i otoczone na wybrzeżach morskich skałami wadzeni zostali w nowszych czasach dla zapeł-koralowemi; skały wybuchowe nowsze znajdują nienia luki, jaka powstała w siłach roboczych się tylko na Kubie oraz na Małych Antylskich, skutkiem ogólnej (prócz hiszpańskich posiadłości) na których ciągnie się szereg wulkanów (10 czyn- emancypacyi murzynów. Pierwotni mieszkańcy, nych) aż do Caracas w Wenezueli. Wszystkie których tu podczas odkrycia Ameryki zastali wyspy, jako leżące w strefie międzyzwrotnikowej, hiszpanie, znikli już zupełnie z powierzchni zie-mają klimat gorący, miarkowany jednak bliską mi, lub, przepędzani z wyspy na wyspę, przenie-obecnością morza; zdrowszych okolic szukać na- śli się na ląd stały Ameryki płd. Do nich należy w miejscowościach górzystych większych leżeli syboncjowie i alajowie na wielkich Antyl-wysp, nadbrzeżne bowiem niziny są źródłom wie- lach, plemiona łagodue, uprzejme i dobroduszne, lu chorób, jak żółta febra, gorączka powrotna, zamęczone przez hiszpanów ciężką pracą w po-malarya i t. p. Opady atmosferyczne są nader lu, gdy tymczasem karybowie i arawakowie na obfite; średnia ilość wody spadłej z deszczem małych Ant. należeli do strasznych ludożerców wynosi 1,300 mm., jednakże na północno wscho- i niebezpiecznych sąsiadów, i dlatego właśnie pod dnim krańcu Jamajki ilość ta dosięga 3 m. Pla- koniec zeszłego stulecia ostatecznie z wysp usu-gą wysp są częste trzęsienia ziemi i straszliwe nięci zostali. Pod względem politycznym dzielą orkany (tornados), które zwłaszcza w czasie od się Antylle na państwa niezależne i kolonie eu-sierpnia do października ze szczególniejszą wy- ropejskie. Pierwsze znajdują się na wyspie Ha'i-stępują siłą. Bogactwo główne zawiera się pra- ti w postaci dwóch rzeczypospolityeh murzyń-wie wyłącznie w uprawie roli. Nadzwyczajna uro- skich: Haïti i San Domingo, obejmujących razem dzajność gruntu, w połączeniu z odpowiednim za- z przyległemi wysepkami 77,254 km. □ i 1,100,000 pasem wilgoci i ciepła, sprawiła, że pierwotni od- m-ców. Drugie zaś, t. j. kolonie europejczyków, krywcy tych wysp, nie znalazłszy na nich ani składają się: 1) z kolonii angielskich, rozdzielo-złota, ani srebra, skierowali dość wcześnie swą nych na gubernatorstwa, których przedstawiciele uwagę na kulturę ziemi i w krótkim stosunkowo zarządzają podległemi sobie krajami prawie z nieo-przeciągu czasu zaprowadzili plantacye rozmai- graniczoną władzą, pomimo, że ją dzielić muszą tych roślin, które znakomicie się przyjęły i szyb- z parlamentem. Parlament stanowi rada (coun* ko zaaklimatyzowały. Dziś produkcya trzciny cu- cii), wyznaczona przez koronę, i Izba niższa (As-krowej dosięga 20 mil. cent., kawy iy₂ mil. cnt., sembly), wybrana przez ludność z pomiędzy bia-tytoniu, kakao, indygo, bawełny i t. p., w mniej- łych. Ważniejsze wyspy angielskie są: Jamajka, szej, lecz zawsze dość znacznej ilości. Rybołówstwo Grand Cayman, Little Cayman, część Dziewiczych, i hodowla zwierząt domowych stoją na niskim Anegada, Anguilla, Barbuda, św. Krzysztofa, stopniu, pomimo że ryb, żółwi i raków jest wiel- Nevis, Antigua, Montserrat, Dominika, Iw. Łuka obfitość, i pomimo, że wiele miejscowości na- cyi, św. Wincentego, Grenada, Barbadoes i Try-daje się wielce na pastwiska. Z tego też powo- nidad—ogółem 19,964 km. □, 1,200,000 m-ców. du niemałoważnym jest dowóz ryb z wysp New- 2) z kolonii hiszpańskich, rozdzielonych na dwa funaland, a mięsa suszonego (carne seca) z Ar- jeneralne kapitaństwa: Habana, do której nale-gentyny i Urugwaju. Z ciał kopalnych znajdu- źy Kuba z przyległościami, i Portorico, 128,148 je się: żelazo, miedź, ołów, cynk, nieco złota km. □ i 2,300,000 m-ców. 3) z kolonii francu-i srebra, wszystko to jednak prawie nie jest wy- skich, które wyłącznie na małych Ant. znajdują zyskiwanem, zresztą wyspy, zwłaszcza większe, się, jakoto: Gwadelupa, Martynika, Marie Ganię są jeszcze pod względem mineralnym należy- lante, Desirade, św. Bartłomieja, św. Marcina cie zbadane. Przemysł bardzo słabo rozwinięty, (część), razem 2858 km. □, 420,000 m-ców. natomiast ruch handlowy jest silnie ożywiony 4) z kolonii holenderskich: św. Eustachego, Cu-i wzrasta z każdym rokiem. Wartość towarów raęao, Aruba, Bonaire; 1130 km. □, 45,000 przywiezionych dosięga 140 mil. marek, wywie- m-ców. 5) z kolonii duńskich, zajmujących część zionych 150 mil.; do pierwszych należą tkaniny, wysp Dziewiczych (St. John, św. Tomasza i św. wyroby metalowe, galanteryjne, szklane, wino, Krzyża), razem 359 km. □, 35.000 m-ców. Na-etc., do drugich artykuły miejscowej produkcyi. zwa Antyllów niepewnego jest pochodzenia, je-Rozległość wysp Antylskich wynosi 229,713 km. dni wywodzą ją od zagadkowej wyspy Antilia, □ , z ludnością dochodzącą do 5,100,000 głów— jakoby leżącej na Atlantyku, na zachód od Hisz-czyli blisko 23 głów na 1 km. □, wszakże ludność panii, inni zaś przypuszczają, że wyraz ^Antyl-ta nierównomiernie jest rozdzieloną, na małych le” tyle znaczy, co „wyspy przed lądem”=:Anti bowiem Ant. dosięga 180 głów (Martynika), a na- islas. Bądź co bądź, Kolumb ^ natknął^ się na wet wyjątkowo 400 (Barbadoes), gdy tymczasem na nie w pierwszej zaraz podróży i uważał je za niektórych wielkich bardzo jest rzadko rozsiedloną archipelag wschodnio-indyjski, t. j. za cel swej (Kuba 13, Haïti 14). Ludność ta składa się: a) z eu- wyprawy, gdy jednak później omyłkę dostrzeżono, nadano Antyllom, dla odróżnienia od Indyj wschodnich, nazwę Indyj zachodnich (łącznie z w. Bahamskiemi); Kuba odkrytą została 28 paźdz. 1492, Haïti 6 grudnia tegoż roku, Portorico i Gwadelupa i wiele z małych Antylskich w 1493 roku, Jamajka wreszcie podczas drugiej podróży Kolumba, 3 maja 1494 r. Na początku 16-go wieku wszystkie wyspy tego Archipelagu znane były europejczykom, konsekwentna jednak koloni zacya rozpoczęła się dopiero w XVII-ym wieku głównie przez Anglików, którzy w tym kierunku niemałe położyli zasługi. (Bliższe szczegóły ob. pod właśoiwemi wyrazami pojedynczych

wola (Struma) z podważaniem tętnic, z zaleceniem unikania nacięcia lub podwiązania tętnicy szyjnej (Chrofos), zawsze śmiertelnego, (1. c., cap. 17), wreszcie operacya zaćmy (katarakty) przez wydobycie zaćmionej soczewki, pierwszy raz przez A-saprzedsiębrane, jak świadczy Rhazes („Con-tinens” II c., 3 ed., Venet. 1506, f. 406, 416).

Antvlochos, jeden, według Homera, z najdzielniejszych bohaterów pod Troją, lubo wiekiem najmłodszy; sprawny w bitwie, szybki w biegu, za co wielce go polubił Achilles, i po Patrokle-sie miał go za najbliższego przyjaciela. Na konkursie pogrzebowego igrzyska po śmierci Patro-klesa, otrzymał A. drugą nagrodę, którą mu sam Achilles doręczył. Padł śmiertelnie ugodzony przez trojańczyka Memnona, gdy spieszył z pomocą ojcu, srodze uciśnionemu przez Parysa, za co otrzymał przezwisko Filopator (miłujący syn). Popioły jego złożono w grobie razem z popiołami Achillesa i Patroklesa. Nawet w pozaświecie jest on nieodstępnym towarzyszem Achillesa.

Antylogarytmy, nazwa nadana przez Keplera logarytmom dostaw. Nazywano też tak niekiedy dopełnienie logarytmu (ob. Logarytmy).

Antylogia (z grec, anti = przeciw i logos = słowo), używa się na oznaczenie sprzeczności w różnych dziełach jednego pisarza, lub w jednej i tej samej księdze.    *

Antylogomena, tak się nazywały pewne księgi Nowego testamentu, o których prawdziwości w IV w. po Chr. powątpiewano, gdy te, których autentyczność była stwierdzona, zwano „tlomologo-mena.”    *

Dr. Ł.

wysp).

And. S.

Antylskie morze, ob. Karybskie morze.

Antyllus, najznakomitszy niezaprzeczenie chirurg grecki w pierwszych wiekach ery naszej, który pomysłowością i zręcznością w operacyach zadziwiać musi nawet wobec genialnych chirurgów naszego stulecia. O stosunkach osobistych A sa, wiemy tylko, że żył zapewne w końcu Ill-go wieku; pozostałe urywki rękopiśmienne z dzieł jego zebrał dokładnie Lewy, ogłosił Landsberg w czasopiśmie „Janus II”; najpewniejsze wiadomości o zasługach i działalności A-sa podaje Ory-basius (IV w.), w zbiorze prac swoich, ogłoszonym przez Bussemakera i Daremberga: „Oeuvres d’Oribas” IV vol., 1851—1862 (tekst grecko-francuski). Z podania Orybaza dowiadujemy się,że An. opracował dzieło, obejmujące całą medycynę i chirurgię, z którego Orybaz podaje wyjątki bardzo dokładne dosłownie. Główną zasługę A-sa stanowi ścisły, krytycznie rozebrany opis choroby, zw. tętniakiem (Aneurysma) i podany przezeń spo- Antylopy (Antilopina). Zwierzęta ssące, do sób operowania: wyłuszczenia tętniaka, przy po- rzędu przeżuwających (Ruminantia), do ro-dwójnem z obu stron podwiązaniu jego, który dżiny pochworogich (Caricornia), należące, dotychczas jeszcze utrzymuje się pod jego nazwi- Antylopy odznaczają się budową ciała zgrabną, skiem. Z niezwykłą u starożytnych lekarzy szczegó- wysmukłą; nogi mają wysokie i cienkie, sierść łowością, przedstawia A. swoją metodę opera- krótką i gęstą, rogi najrozmaitszych kształtów, cyjną, rozróżnia dwa rodzaje tętniaków, do dziś nos nagi, lub porosły włosami. Jedne posiadają rozdzielane, (ob. Aneuryzm) i źródło powsta- zagłębienia pod oczami, czyli dołki łzo we, in-nia ich, podaje wskazania do podjęcia operacyi ne są ich pozbawione. Dawniej A-y łączono (Lin-i zaniechania jej, zapobiegania krwotokowi i t. p. neusz) w jeden tylko rodzaj Antilope L., dziś (Oribase XLV, c. 24, 1. c.). Wielce ciekawym znanych jest przeszło 100 gatunków tych pięk-jest fakt, że A., opisując wady przyrośnięcia ję- nych zwierząt, które podzielono na kilkanaście zyka, wyprowadza objaśnienie wytwarzania się rodzajów. Wszystkie A-y są to zwierzęta żywe, ła-głosek, co odnosi po szczególe do czynności wią- godne, ale bardzo ostrożne i bojaźliwe, — wdzię-zadeł języka, których zmiany sprowadzają zaj ąk- kiem swoich ruchów i wyrazem oczu zjednały liwość, twierdząc, że podcięcie nieprawidłowych sobie pochwały poetów Wschodu. Biegają i ska-wiązadeł usuwa rzeczoną wadę w wymawianiu ezą nadzwyczaj zręcznie i z wielką szybkością. (1. c. XLV, c. 16); nadmienić wypada, że lecze- Żyją albo parami, albo stadkami mniejszemi, aibo nie zająkliwości przez operacyę wprowadził w ro- wreszcie stadami wielkiemi, dochodzącemi do 1000 ku 1839 Dieffenbach. Szyszkowiny (kondylomy) głów. Przeważnie mieszkają na równinach, nie-A. wycina, zarzucając podwiązywanie ich; w je- które jednak przekładają wysokie góry, w któ-dnem zaś miejscu (1. c., cap. 7 ), mówi wyraźnie rych dochodzą do granicy śnieżnej. Pokarm ich o specyficznej chorobie (syfilitycznej) prącia, o czem składają różne trawy, zioła górskie, liście i pą-żaden autor starożytny nie wspomina. Zadziwia- czki krzaków i drzew. Kształtami ciała przypo-jąeym dowodem biegłości i odwagi operacyjnej minają różne zwierzęta, a r ianowicie: jedne są A-sa jest wykonywane przezeń wyłuszczenie całej z kształtów podobne do jeLnia, inne do wołu, kości, lub spróchniałej jej części na kości udo- kóz lub konia, w każdym razie jednak bardzo wej, łopatce, szczęce dolnej (1. c., cap. 11, 23); zgrabnych. Krótkie włosy, pokrywające ciało A-py, operacya plastyczna w wypadkach szczeliny {Co- niekiedy tylko wydłużają się na szyi, tworząc grzy-loboma) na powiece, uchu, nosie etG.; wycięcie ¹ wę, albo też pod szyją i brodą, tworząc podbró-

i

«

ü

❖

- W

*

Ska

*

O

K R

ß P *

»

-A- . '

r.

re

otWPHP

oLM

aa

$1

il.

[V;

W?3ttl%

-W»\

-•Ni

fâ

-7'i'Ä V- •

-,A

Fig. 193. Antylopa łoslowata czyli Kanna (Buselaphus oreas).

I »’

ht

—.«f-

ANTYLOPY.

püij|S

«gBgj

KI

(: ,

--7 --

:TL

ssfSS

w\

‘7

F.i

!VW.

■;

ICSL Łmm

g=j—-'—

?.

'Srzyi

T»

K

ÎT'.'J

Fig. 194. Antylopa Unu (Catoblepas Gnu).

WwĘi

PPff ^@£3

IT jjŁ , .

Œp'

mm \

f'Jjj

Ilia

BöK^L

■—'■ --

rff*

in-

l?=

U,

r. . •■

toi

ty

__________    sÿ&ïr'^-

TTUTrlif~*1 ^ wył**” <"• ^ yWS\ÀBS0&f*\:-■.    fi—.

^fr':*. -4A

Fig. 195. Antylopa Nilgau (Fortax pictus).

'Uu

Vv

\7

[Av

Al

mt

\«

si

IW/52

i,

'■

;■ j

i>

Ä;

N«

^4.7» 5ksj

rai

Jj

K'Vi

«à

'3

-A ^ cAri_r__

'/

ŚJ,¹

yj

ft

./i

re

'.Ä

ia

/->

in

fil

Am

ŁŻ

IT.

r.

■I-

JjL

■ZM

ii

\JWA

AJ

l£4L

■Ł

Sb

'i

Z/y

rjft

'fern

(>

-T

ai

r ]l/a!

El

;#s

l*ig. 196. Antylopa szabloroga (Oryx leucoryx).

Fig. 197. Antylopa prçgo'vana Tragelaphus scriptus).

Fig. 198. Gazella indyjska (btrepsiceros eervicapra).

~-z4

///

••

_C;

S§S

»w

v'

1#

pi-

SS*

?:

»1

ÈÈ8

<!■;

L(M

t&L M

HP

ir

sr

7/i

§gg

0.

Ps?

-&|î:

s>

li

i™

yA

EKjü

v#K'

8# * V

* z^&nr::

li

kV

1

sidi

mm

ÉËIA:

u«j

-ś^s:

//

>r

_£T‘i

r XiJ

. ::

r"V⁷'*

/-

_    ____ĆCtffc. V»* f*V>r

Fig. 199. Oazella afrykańska (Gazella dorcas).

Fig. 200. Antylopa Suhak (Colus tataricus).

if

py

sę-^sŚŁ y»

r<

Fig. 201. Antylopa „Sassa⁴* (Oreotragus saltatrix).

Fig. 202. Kozica (Capella rupicapra).

Encyklopedya Powszechna ilustr. T. Ili

i

;

*

2

>v

SToCr

i

Vi *

*

(X

V

H'

Ska

♦

i

o

%

••

■

dek. Rogi, stanowiące ważną, cechę przy odróżnianiu gatunków, w różny sposób są powyginane i posiadają często końce silnie zagięte ku przodowi lub ku tyłowi. W innych wypadkach mogą być rogi lirowato zgięte, albo spiralnie skręcone, a nawet zupełnie proste. Po większej części rogi są okrągłe, spotykają się jednak także kanciaste lub spłaszczone, a przytem powierzchnia ich jest gładka, poprzecznie pofałdowana, a często wyraźnie obrączkowata, szczególniej przy podstawie. A-y bywają różnej wielkości; największym gatunkiem jest A. łosiowata (Oreas canna Graf/., Buselctphus oreas) zwana wprost A. K ann a fig. 193, która wzrostem o wiele przewyższa jelenie, ma bowiem 3 metry długości, 2 metry wysokości (przy łopatkach) i waży 500 kilogramów; przeciwnie A. karłowata czyli malutka (Nano-tragus) dorasta zaledwie 26 cm. wysokości i 45 cm. długości (nie większa od dwumiesięcznego sarniątka). Obiedwie mieszkają w Afryoe. Jakkolwiek A-y łatwo dają się oswoić, jednak nie udało się dotąd żadnej zamienić na zwierzę domowe. Wszystkie te zwierzęta są użyteczne, w większym lub mniejszym stopniu, z powodu swego mięsa, skóry i rogów. A-y przeważnie zamieszkują pustynie Afryki, mmeÿ liezne są w Azyi, — w Europie zaś głównie mieszkają dwa gatunki • A., podobnie jak i w Ameryce północnej. A-y dzielą się na wiele rodzajów na podstawie liczby i kształtu rogów, obecności lub braku dołków łzowyck, porośnięciu lub nieporośnięciu nosa it. p. Ważniejsze rodzaje i gatunki wyliczamy poniżej: Tetracerus Leach, odznacza się od innych A. 4-a rogami, z których dwa wyrastają z przodu czoła, dwa zaś (większe) po za niemi i te odpowiadają rogom innych rodzajów; są obrączkowane przy podstawie, gładkie i spiczaste na końcu. Samica bez rogów, uszy duże, nos nagi, ogon krótki. T. quadricornis H. Sm. Szihara: z wierzchu ciemny, od spodu biały. Mieszka w Tybecie i Indyach Wschodnich. Antilocarpa Ow.: rogi ma rozgałęzione, o odnodze przedniej krótkiej, tylnej (górnej) znacznie dłuższej. Rogi te zmieniają się prawidłowo, co stanowi jedyny wyjątek u pochworogicb (Cavicornia). Rogi posiadają samce i samice; nos porosły włosami. Jedyny gatunek A. americana Ow., zwana Kabri, czyli A-ą widłorogą, jest pokryta sierścią koloru brunatno-czerwonego z wierzchu, po bokach i od spodu ciała białego. Nadto*posiada białe plamy po bokach głowy, pod szyją i na tyle ciała. Samice mniejsze i mają mniejsze rogi. Mieszka na równinach w Ameryce północnej, trzyma się stadami. Catoblepas Gray: rogi u samców i samic zwrócone ku przodowi, z końcami zagiętemi ku górze i ku tyłowiu. Posiada dołki łzowe, nos szeroki i nagi. Ogólną postacią przypomina konia. Na karku grzywa stojąca i podbródek porosły gęstemi włosami. Ogon porosły dim giemi włosami, jak u konia. C. gnu. Sund. Antylopa Gnu. fig. 194 jest koloru ciemno-brunatnego, posiada długie włosy na nosie, pod gardłem i na piersiach brunatne, ogon białawy. Zamieszkuje

Afrykę południową, aż do równika, trzyma się stadami dużemi i odbywa wędrówki. Remorhoe-dus Gray: posiada rożki krótkie, stożkowate, ku tyłowi zagięte; nos włosami porosły, dołków łzo-wych nie ma. Ogon krótki, z pędzelkowa! em zakończeniem. N. «forai Wagn., A. góral, zamieszkuje górzyste okolice niewielkiej części Azy i środkowej. Wielkością i kształtem przypomina kozę. Samiec i samica mają rogi. Ciało z wierzchu i z boków brunatno-czerwonawe, z ciemniejszym lub jaśniejszym odcieniem, od spodu jaśniejsza. Kaplocerus H. Sm.: posiada rogi małe, prosto stojące, na końcu ku tyłowi zagięte. Ciało pokryte długim, miękkim wełnistym włosem. Jest to A. wyłącznie amerykańska. JT. americanus Bloins. (Antilope lanigera H. Sm.) Koza skalna amerykańska, białego koloru, przypomina na pierwszy rzut oka naszą kozę domową. Mieszka w północnej części gór skalistych aź do 65° szer. północ. Rupicupra H. Sm. (Capella Kayes et Bias), odznacza się rogami małemi, do góry wzniesionemi, na końcu ku tyłowi haczykowato zgiętemi, które posiadają samce i samice; nos porosły włosami. P. rupieapra Sm. (Capella rupi-carpa): Kozica, zwana kozą skalną, Gemzą, lub Giejsą fig. 202, jest jedyną A-ą europejską, mieszka na wysokich górach, w Alpach, Pirenejach, Tatrach; znajduje się również na Kaukazie. Zbliża się kształtem i wielkością do kozy zwyczajnej, alè się wyróżnia rogami, a nadto ciało ma więcej krępe, nogi wyższe, racice długie, czworoboczne, z ostremi brzegami. W porze ciepłej jest cisawa, w zimowej czarna; podgardle, policzki i czoło ma zawsze białe, przez oczy ciemną pręg^. Długość ciała l,metr, wysokość 75 cm., długość ogona 8 em. Żyje stadkami, powyżej pasa leśnego czyli regli, w krainie turni czyli na pustych, skalistych szczytach, którym dodaje życia i uroku. Tutaj karmią się kozice latem skąpą roślinnością; ku zimie, gdy śnieg zasypie szczyty, schodzą niżej w hale, ku kosodrzewinie i limbie, a nawet ku reglom. Są bojaźliwe, bardzo ostrożne, widzą dobrze, a gdy się pasą, jedna z pomiędzy nich stoi na straży i, w razie niebezpieczeństwa, ostrzega resztę donośnem gwizdaniem, poczem wszystkie z niezrównaną szybkością uciekają. Zadziwiającą jest bystrość biegu kozicy, pewność i zręczność w przeskakiwaniu przepaści, wspinaniu się po stromych urwiskach skał i bieganiu po lodowcach lub śniegu, co jej ułatwiają ostre i wysokie brzegi racic. Myśliwi namiętnie polują na kozice, pomimo, że polowania są bardzo nużące i niebezpieczne. W Tatrach polowanie na kozice surowo zabronione. Mięso jej jest smaczne, a skóra na zamsz wyborna. Adda:x Raf.: ciało niezgrabne; rogi ma długie, okrągłe, pierścieniowate, lekko liro wato zgięte (u samców i samic). Włosy dłuższe na podstawie rogów, jakoteź pod gardłem; nos porosły włosami; ogon dość długi, na końcu kiściasty. A. nasomaculatus Gray.: Antylopa nubijska, zwana Mendes, ma ciało jasno-żółtawego koloru, głowa, szyja i grzywa brunatne, około oczu biała poprzeczna pręga. Mieszka w Afryce wschodniej, mianowicie zaś w południowej Nubii, trzyma się stadkami. Cohis Wag. (Saiga Gray.): odznacza się rogami krótkiemi, lirowato zgiętemi, w dolnej części obrączkowate-mi, gładkiemi, woskowo-białawemi, prześwieoają-cemi; rogi posiadają tylko samce. Głowa ciężka, niezgrabna, nos garbaty, nagi, z boków ścieśniony i wystający przed szczękę dolną, uszy krótkie, ogon również krótki. Jedyny gatunek C. tatari-cus Forst. {Antilope Saïga Wagn.) (fig. 200), Antylopa Suchak, zwana A-pą stepową lub A-pą sumakiem. W lecie szaro-żółtawego koloru z wierzchu, białego od spodu, w zimie jaśniejsza. Długość ciała 1.2 metra, wysokość 80 cm., długość ogona 10 cm. Gatunek stepowy, ogromnemi stadami żyjący, przed dwustu laty znajdował się na stepach ukraińskich, nawet z prawej strony Dniepru; ustępując coraz dalej na wschód, obecnie przebywa już tylko w stepach azyatyckich, za rz. Uralem, w Syberyi, aż do Ałtaju. Na pozór przedstawia budowę ciała mniej lekką, niż u innych gatunków, nie ustępuje wszakże żadnemu pod względem rączości biegu. Antilope Wagn. Antylopa właściwa: odznacza się postacią wysmukłą i zgrabną, rogami (które obiedwie płcie posiadają, albo tyiko samce) lirowatemi, obrącz-kowatemi; nos nagi. Do najważniejszych gatunków należą: A. dorcas Licht. (Gazella Dorcas): Gazel-la afrykańska (füg. 199), nadzwyczaj zgrabna, nogi ma cienkie, rożki okrągłe, prosto wzniesione i nieco na boki i ku tyłowi zwrócone, lirowa-te, czarne, o 11 — 12 obrączkach. Posiada dołki łzowe, uszy długie i ostro zakończone. Jest koloru czerwonawo-brunatnego, z różnemi odcieniami, od spodu biała, po bokach zaś ciała ciągnie się z każdej strony ciemna pręga; ogon dość długi, przy podstawie ciemno-brunatny, na końcu czarny. Ciało długie na 1.3 metra, wysokie 60 cm. Mieszka na stepach i pustyniach w północno-wschodniej Afryce, gdzie trzyma się stadami. Odznacza się bardzo bystrym wzrokiem i słuchem, biega z wielką lekkością, szybkością i wytrwałością. A. euchore Forst, mieszka w południowej Afryce i trzyma się wielkiemi stadami. Posiada rogi większe od Gazelli afrykańskiej, ogon dość długi, na końcu kiściasty. Odbywa wędrówki podczas suszy, bardziej na południe do ziemi Kapskiej, obgryza po drodze całą roślinność. A. cervicapra Pall. {Strepsiceros cervicapra): Gazella indyjska czyliSasi (fig. 198), odznacza się ciałem zgrabnem,wysmukłem; głowę mazao-krągloną, pyszczek ostry; rogi piękne, długie, czarne, o 30 obrączkach, dwa razy szrubowato skręcone, istnieją tylko u samców. Jest koloru cie-mno-brunatnego z wierzchu, białawego od spodu. Długość ciała 1 m. 30 cm., wysokość 80 cm., długość ogona 15 cm., długość rogów 40 cm. Mieszka w Indyach wschodnich, w stadkaeh po 40—60 sztuk. Calotragus Smed.: rogi krótkie, proste lub na końcu słabo ku przodowi zagięte, przy podstawie obrączkowate i właściwe tylko samcom. Posiada dołki łzowe, nos nagi, ogon krótki, kiściasty. Tutaj należy kilka gatunków,

z których zasługuje na uwagę: C. saltatrix Sund. ( Oreotragus saltatrix) AntylopaSassa, (fig. z 02) z obyczajów podobna do Kozicy, żyje jednak parami w Afryce, od Przylądka Dobrej Nadziei aż do Abissynii. Posiada, oprócz dwóch kopyt zwyczajnych, dwa tylne dodatkowe; zabarwienie naszej sarny. Hippotragus Wagn.: obejmuje antylopy dość duże, opatrzone rogami bardzo długie-mi, prostemi lub ku tyłowi, zgiętemi, obrącz-kowatemi (u samców i samic); ogon mają długi lub średniej długości, włosy na szyi dłuższe, w postaci grzywy. H. leucoryx Pall. {Oryx leuco-ryx): Antylopa szabloroga, (fig. 196), zwana niekiedy krową stepową, posiada głowę szeroką, opatrzoną rogami nadzwyczaj długiemi, szablo-watemi, ku tyłowi zgiętemi. Kolor ciała żółtawo« biały, na szyi rudawy, na głowie ciemne prążki. Żyje stadami w Afryce północnej. Tutaj jeszcze należy H. eąuinus Sund., Antylopa grzywia-sta, H. H. capensis A. Passau i t. p. Tragela-phus Blains. posiada rogi długie, ostro-kanciaste, szrubowato skręcone, właściwe tylko samcom. Targ. Kudu Gray. {Antilope strepsoceros Pall.), Antylopa Kudu, jedna z najpiękniejszych antylop, dorasta wielkości jelenia zwyczajnego; głowę ma wydłużoną, uszy długie, rogi bardzo długie (86 cm.), żółtawe lub brunatne, szrubowato skręcone i ku tyłowi oraz na zewnątrz zwrócone. Żyje w Afryce, prawie od Abisynii aż do ziemi Kapskiej, w okolicach pagórkowatych i lesistych. Tr. scriptus Sund., Antylopa pręgo-wana (fig. 197), posiada rogi krótsze od poprzedniego gatunku, najwyżej 30 cm. długie, czarne. Wzdłuż grzbietu wznoszą się grzebykowato włosy i tworzą grzywę krótką. Ciało koloru brunatno-kasztanowatego, z podłuźnemi i poprzecznemi bia-łemi prążkami i plamami na grzbiecie i bokach. Długość ciała 1.4 metr#, wysokość 85 cm.; długość ogona 15 cm.; mieszka w Senegambii. Por-tax H. Sm. wyróżnia się rogami krótkiemi, ku przodowi nieco zgiętemi, gładkiemi i stożkowate-mi, które u samców są dłuższe, u samic zaś krótsze; ogon ma długi, na końcu kiściasty, grzbiet pochyły. Jedyny gatunek P. pictus Wag., Antylopa Nilgau (fig. 195), w budowie ciała przedstawia mieszaninę cech jelenia i wołu. Nad łopatkami wznosi się niewielki garb. Żyje parami w Indyach wschodnich. Jest koloru ciemno-brunatna-go, głowa, grzywa i włosy dłuższe, pod szyją czarne, na nogach białe poprzeczne prążki. Długość ciała 2 metry, wysokość 1.4 m. Bubalis Licht., głowę ma wydłużoną, pysk szeroki, rogi podwójnie zgięte, przynajmniej w dolnej części obrączkowate. Tutaj zaliczają B. Caama Sund., Antylopa Kama, niezbyt zgrabna, rogi ma mocne, lirowate, o końcach ostrych i ku tyłowi zwróconych; wielkości jelenia. Mieszka w Afryce południowej. B. mauretanica Sunda {Antilope bubalis Pall.), B. lunata Sund, i t. p. Oreas Desn. posiada rogi długie, proste lub słabo łukowate, opatrzone krawędzią spiralnie przebiegającą. Skóra pod szyją zwiesza się i tworzy podgarle. Ciało niezgrabne. O. canna Gray., {Antilope oreas

wego.

zwa-

tworzy

Za.

K. J.

Pall.), Antylopa łosiowata, czyli Kanna (fig. 193), rogi u samców i samic (50 cm długie), z wierzchu jasno-brunatna lub szaro-żółta-wa. po bokach i od spodu żółtawo-biała. Mieszka małemi stadami w Afryce południowej. A- s-Antymach, poeta grecki z czasów Herodota, urodzony w Klaros, w Jonii, ale przebywający głównie w Kolofonie. Krytycy aleksandryjscy wysoce rozsławili jego wielką epopeję (dziś ułamki) p. t. „Tebais”, naznaczając jej drugie zaraz miejsce po Homerze; ale Kwintylian, który ją znał, jakkolwiek przyznaje jej siłę, powagę i styl, zarzuca brak podniosłości, wdzięku, porządku, wogóle artyzmu. Napisał także poemat eligijny p. t. „Lyde", po którym jednak, prócz wielkich pochwał krytyków, nic nie pozostało. Z okruchów, w wydaniach ^chellenberga (Halla, 1786 r.), Diibnera (1840), Stolla (1845) i Kinke-la (Lipsk, 1877), to przynajmniej widać, że język i styl A-cha godne są są wieku Perykleso-

K. K.

Antymilos, v. Erimo, staroż. Ephyra, wyspa na m. Egiejskiem, na północo-zachod. od w. Milos (Melos). Ztąd nazwa; 11 km. p; skalista.

Antymon. Pierwiastek, zaliczany do tej samej gromady, co azot, fosfor i- arsen, Posiada oharakter przejściowy pomiędzy ciałami niemeta-licznemi a metalami i w szeregu tych ostatnich najbardziej zbliża się do bizmutu. ’ W przyrodzie dość pospolity, szczególniej w związku z siarką, jako t. zw. antymonit. Otrzymuje się z tego ostatniego przez żarzenie, przyczem tworzy się tlenosiarek, który następnie redukują za pomocą żelaza. A. ma pozór metalu, barwę białą z niebieskawym odcieniem, blask metaliczny bardzo silny, budowę wyraźnie i grubo krystaliczną. Jest kruchy i w żadnej temperaturze nie okazuje kowalności, ani ciągliwości; przeciwnie, na proszek łatwo się rozbija. Ciężar właściwy posiada 6.7, punkt topliwości 450°C. Oznaczamy go symbolem Sb od stibium, ciężar atomu^ 122. \V związku zachowuje się jako pierwiastek trój i pięcio-wartościowy, bez różnicy co do trwałości związków, i tylko zauważyć by można bardziej niemetaliczny charakter związków A-u pięciowartościowego i bardziej metaliczny trójwartościowego. Z metalami A. tworzy aliaże, z których np. metal na czcionki drukarskie zawiera około ³/i ołowiu i i/i A., metal brytański składa się z cyny, A-u i niekiedy miedzi i t. d. Zpomiędzy związków A-u zasługuje na uwagę ze strony teoretycznej an-tymoniak czyli antymonowodór, SbH₃, ciało gazowe, powstające łatwo przy zetknięciu pierwiastków in statu nascendi i w najwyższym stopniu podobne do arseuiaku, AsH₃. Antymoniak nie posiada własności zasadowych, lecz antymoniaki złożone, t. j. ciała, w których na miejsce wodoru w SbH₃ wchodzą grupy węglowodorne, są zasadami z charakterem amoniaków złożonych. Z chlorem A. daje dwa związki, SbCl₃, trójchlorek i SbCl₅, pięciochlorek. Pierwszy stanowi masę krystaliczną, miękką i łatwo topliwą, skąd dawna

nazwa masła A-ogo. Zetknięty z pewnemi metalami, np. z żelazem, łatwo wydziela A., osiadający na powierzchni metalu—na tern polega użycie do t. zw. bronzowania, stosowanego szczególniej do ozdabiania i zabezpieczania od rdzy broni palnej. Z wodą wchodzi w rozkład na wzór chlorków .niemetalicznych—rozkład jednak zatrzymuje się na fazie pośredniej, kiedy utwórz}! się tlenochlorek A-u, SbOCl, znany dobrze w dawniejszej medycynie pod nazwą proszku Al-garotha Pięciochlorek A-u, SbCl₅, jest cieczą żółtą, ciężką, obficie dymiącą w powietrzu; z wodą rozkłada się, dając H₄ Sb₂ 0₇, kwas piroanty-monny. Ze związków A-u z tlenem wspomnieć wypada trójtlenek, Sb₂ U₃,, okazający w równym stopniu zasadowe, jak i kwasowe, własności—jedne i drugie bardzo słabo rozwinięte. Osiadając, jako ciało bezkszlałtne z rostworów zabarwionych, pociąga z sobą barwniki i tworzy z niemi nierozpuszczalne laki, ma przeto zastosowanie, jako ważny łącznik w farbiarstwie bawełny. Istotną zasadę A-ą stanowi nie sam metal, ale grupa jednowartościowa SbO, zwana an tymoli iłem. W solach zajmuje ona takie położenie, jak np. atom¹ potasowca, tak np. najlepiej znana ogółowi sól A., winian potasu i anty mm ilu, ma skład K (SbO) H₄ C₄ 0₆; jest to ein' ne w aptekach emetykiem. Z siarką wspomniany trójsiarek, Sb₂ S₃, który w przyrodzie znajdujemy w postaci pięknych nieraz kryształów, z barwą i połyskiem stali, oraz pięcio-siarek, Sb₂ S₅, który, osadzony z roztworu, jest proszkiem z żywą barwą pomarańczową, używanym w aptekach pod nazwą złotej siarki. Oba te związki wchodzą w mnóstwo kombinacyj z tlenkami A-u, dając ciała zabarwione na różne odcienie żółtej, pomarańczowej, czerwonej i brunatnej barwy, niekiedy bardzo cenione w farbiarstwie i malarstwie.

Antymon rodzimy (miner.). Krystalizuje w ukła,d romboedryczny, ale rzadko bardzo występuje w kryształach, zrosłych zawsze podwójnie, poczwórnie lub poszóstnie, które z pozoru wyglądają jak kryształy pojedyńcze; zwykle zaś bywa zbity lub wkropiony, niekiedy w skupieniach kulistych, gronowych i nerkowatych, o budowie ziarnistej. Odłam niewyraźny, kruchy. O. wł. 6.62— 6.65; Tw. 3—3.5. Cynowo-biały, niekiedy z naleciałością żółtawą lub szarawą i silnym blaskiem. Chemicznie jest czystym antymonem, z niewielką tylko domieszką srebra, żelaza lub arsenu. Pod dmuchawką bardzo łatwo topliwy; na węglu się ulatnia, plonie słabym płomieniem, dając nalot biały; w rurce daje wzlot podobny; kwas azotny zmienia go w mieszaninę azotanu antymonu i kwasu antymonowego. Występuje w Andreas-bergu (Harc), Przybramie (Czechy), Sala (Szwe-cya), Allemont (Francya), Southam (Kanada wschodnia) i na Borneo.

Antymon-arsen (Arsen-antymon, Alle-montyt) (miner.) ob. A Ile mon ty t.

Altymonek niklu (B r e i t h a u p t y t) miner. Minerał szeregu sześciokątnego; kryształy zwykle ma-

K. J.

K. J.

K. J.

łe i cienkie sześciokątne tabliczki; niekiedy w postaci drzewiastej, lub wkropiony. Odłam nierówny, kruchy. C. wł. 7,5—7,6; Tw. 5. Barwy jasnej czerwono-miedzianej, z naleciałością fioletową. Blask silny na płaszczyźnie wierzchołkowej. Wzór chemiczny: NiSb, procentowo 32.88 niklu i 67.12 antymonu, z zastąpieniem niewielkiej ilości niklu przez żelazo, a często z domieszką nieco błyszczu ołowiu. Na węglu daje silny nalot antymonu, ale topi się bardzo trudno; w kwasie azotnym rozpuszcza się łatwo i zupełnie, dając roztwór zielony. Znajduje się w Andreasbergu, na Harcu. K- J-Antymonek srebra, (Dyskrazyt Frobla, Spiessglassilber), miner. Minerał szeregu rombowego; kryształy krótkie słupki lub grube tabliczki; słupki podłużnie ponarzynane, z wklęsłemi często ściankami; zwykle wszakże bywa bezkształtny, w ziarnistych skupieniach lub wkropiony. Łupliwość podstawowa i równoległa do ścian braehydomy wyraźna. (J. wł. 9.4—10.0; Tw, 3.5. Barwy srebrzystej lub cynowej, żółtawo, a niekiedy czarno naleciałej. Liczne rozbiory dowodzą, że jest on związkiem srebra z antymonem, ale w rozmaitych stosunkach, odpowiadających mniej więcej wzorom: Ag₂Sb, Ag₃Sb, AgGSb, z 64.29— 84.38 srebra i 35.71—15.62 antymonu, (jedna odmiana chilijska zawierająca nawet 94.2% srebra, wymaga wzoru Ag₁₈Sb. Do mej ko). Wogóle dzisiejsi mineralogowie przypuszczają, że właściwy antymonek srebra (krystaliczny), ma wzór Ag₂Sb; inne zaś jego odmiany (ziarniste lub zbite) powstają przez domieszkę do niego mechaniczną srebra rodzimego. W rurce szklanej daje wzlot tlenniku antymonu i okala się żółtym zeszklonym jego pierścieniem; pod dmuchawką na węglu łatwo się topi, daje takiż nalot, a po długiem wypaleniu guzik srebra. W kwasie azotnym rozpuszcza się i po odparowaniu roztworu pozostaje żółtawy osad azotanu i antymonianu srebra. Znajduje się w Andreasburgu na Harcu, w Alt-wolfach w Badeńskiem, w Allemont (Delfinat), w Chanarcillo (Chile). Stanowi bardzo bogatą i pożądaną rudę srebra.

Antymonica, v. Antymonizm, tak nazywają zatrucie antymonem lub jego przetworami. Wypadki tego rodzaju wydarzają się bardzo rzadko w celu samobójczym albo skrytobójczym, z powodu zbyt jawnych i bolesnych przypadłości; częściej za to zdarza się takie zatrucie przy użyciu większej ilości winnika wymiotnego, t. j. emetyku, czy to przez nieoględnośó lekarza, aptekarza, chorego, lub też przez pomyłkę, tem bardziej, ile że trująca ilość emetyku ściśle oznaczyć się z góry nie daje, mianowicie u dzieci; często znoszą chorzy wysokie dawki jego bez szkody, a nawet z korzyścią, gdy tymczasem u innych mała ilość emetyku, pospolicie przepisywana, wywołuje objawy zatrucia. Trujące skutki emetyku występują zazwyczaj szybko (w 15 — 30 minut) w postaci silnego bólu w jamie ust, w połyku, w żołądku, przy gwałtownych wymiotach, t czasem krwawych) z następczem mocnem rozwolnieniem, poczem zaraz występuje niezwyczaj

ny upadek sił, omdlenie i t. p.; są to objawy ostrego zapalenia żołądka i kiszek, co niekiedy sprowadza śmierć już w ciągu 24 godzin, czasem znowu przeciąga się choroba parę tygodni. Środek trujący (na zwłokach) wykazuje się w żołądku, albo w wątrobie i żółci za pomocą chloranu potasowego i kwasu solnego. Dla zapobieżenia śmiertelnym skutkom emetyku, należy prze-dewszy8tkiem starać się usunąć go z żołądka przez wymioty przy pomocy łechtania piórkiem języczka i obfitych napojów klej kich, ślazu, mleka, orszady, białka, eiepłej wody; gdzie wymioty skąpe, tam, dla zobojętnienia trucizny, podajemy obficie odwar cbiny lub kory dębowej; gdzie choroba się przewleka, stosuje się zwyczajne leczenie zapalenia żołądka.    Dr- Ł

Antymonit (miner.), ob. Antymonowy błyszcz.

Antymonowa blenda (Pirostybit, Rothspiess-glaserz) (miner.). Minerał z grupy tleno siarko w metalicznych. Postać jego krystaliczna, prawdopodobnie jednoskośno-osiowa. Kryształy cienkie igiełki lub włoski, zwykle w pęczki związane; bywa też zbity i wkropiony promienisto-włókniste-mi swemi skupieniami. Łupliwość zupełna w jednym z kierunków równoległych do osi podłużnej, mniej wyraźna w kierunku podłużnym, prostopadłym do pierwszego; Cięż. wł. 4.5—4.6; Tw. 1 — 1.5. Barwy i rysy wiśniowej, blasku dyamentowe-go, słabo prześwieca. Skład chemiczny (H. Bose): Sb₂S₂0, co dowodzi, że jest to związek 2 cząst. siarku antymonu z 1 cząst. tlenniku antymonu (2 Sb₂S₃-j-Sb₂0₃), zawierający 74.96 antymonu, 20.04 siarki i 5.0 tlenu. Pod dmuchawką zachowuje się jak antymonit; w kwasie solnym rozpuszczalny z wydzieleniem siarkowodoru; w ługu potażowym proszek jego barwi się żółto, a następnie rozpuszcza całkowicie. Znajduje się w Braiins-dorfie, Przybramie, Pernek (Węgry), Allemont, Southam (Kanada wschodnia).

Antymonowa miedź płowa (miner.). Minerał, tą nazwą oznaczany, jest jedną z odmian ciemnych rudy miedzianej, zwanej „miedzią płową” (Fahlerz, Tetraedryt, ob. te wyrazy), a stanowiącej rodzime jednokształtne mieszaniny siar-ko-antymonianów srebra, miedzi, żelaza i cynku (Ag₈ Sb₂ Sr,, Cu₈ Sb₂ S„ Fe, SbS₇, Zn₄ Sb₂ S₇). Odmiana ta jest współcześnie rudą miedzi i srebra, bo tego ostatniego zawiera od 1—i 7%; jest nawet jedna, zawierająca aż 32% srebra (dunkles Weissgültigerz, fciïlberfahlerz).

Antymonowa ochra, v. Leonhard (miner.). Minerał bezkształtny, zwykle jako powłoka, naleciałość lub wkropiony, czasami jako pseudomor-foza po antymonicie, z odłamem ziemistym, miękki i gładki w dotknięciu, kruchy. Cięż. wł. 3.7 — 3.8; barw?y żółtej w różnych odcieniach, lśniący lub matowy, nieprzezroczysty. Chemicznie jest to tlennik antymonu, a może związek jego z kwasem antymonowym, w każdym razie z pewną ilością wody. W kolbie wydziela ją najprzód, a następnie daje wzlot tlenniku antymonu; na węglu w płomieniu odtleniającym sam przez się łatwo

redukuje się na antymon. Występuje w Braiins-dorf w Saksonii, w Wolfsbergu na Harcu, w Ma-górze na Węgrzech; wszędzie jako produkt rozkładu antymonitu.    K-J-

dzo wielu miejscowościach: w Mobendorfie pod Freibergiem, Niderstriegis w Saksonii, w Neu-dorfie na Harcu, w Przybramie, węgierskiej Krzemnicy, Szemnicy, Felsobanyi, w Peretta w Toskanii, na wyspie Borneo, w Nowym Brun-świku, na wyspie Shikoku w południowej Japonii, tu w wielkich zakończonych kryształach, w świeżym stanie z blaskiem stali wypolerowanej. Anty-monit jest prawie jedyną rudą, z której antymon

K. J.

Antymonowe kwiaty (Antymonowy tlennik,

Weiss - Spiessglaserz, Walentynit. (miner.), ob.

W alenty nit.

Anty mono wo-niklo wy błyszcz (Antimonnickel-glanz, Ujlmannit) (miner.). Minerał szeregu foremnego; postaciami jego są: ośmiościan, sześcian wytapia się na wielką skalę, i granatoedr, lub ich kombinacye. Zwykle wszak- Antynoe v. Antynoopolis, pierwotuie Be sa że występuje niekrystaliczny, w ziarnistych sku- (dziś Ser-Abadeh), w Egipcie, pomiędzy Hepta* pieniach lub wkropiony. Łupliwość sześcienna zu- nomidą i Tebaidą, nad Nilem, naprzeciwko Her-pełna, odłam nierówny, kruchy. Cięż. wł. 6.2— mopolis wielkiego; nazwę swą pozyskało od ulubień-6.8; Tw. 5 — 5.5. Barwy ołowianej, stalowej, ca cesarza rzymskiego Hadryana, Antynousa, który z pstrą niekiedy naleciałością. Rozbiory dowodzą, w pobliżu utonął i uczczonym tam został przez że jest siarko-antymonkiem niklu, Ni Sb S, albo: swego pana świątynią.    K Ki

NiSb₂4-NiS₂, zawierającym 27.88 niklu, 56.90 Antynomie (z grec, anti i wo'mo2=przeciwle-antymonu i 15.22 siarki. W rurce szklanej da- gło działy), wyraz pierwszy raz użyty przez Kan-je dymy antymonowe i kwas siarkowy; na węglu ta, dla oznaczenia przeciwieństw, wynikających topi się i silnie dymi, wydając zwykle nieco wo- nie z rozumowania błędnego, lecz stąd, o ile na ni arsenu, w kwasie azotnym rozpuszcza się zu- pojęcie świata zapatrujemy się z punktu czyste-pełnie z wydzieleniem siarki, dając roztwór zie- go rozumu (Vernunft) lub rozumu praktycznego, lony. Znajduje się w wielu miejscowościach We- czyli doświadczenia (Verstand). Powstają wte-sterwaldu; w Harzgerode na Harcu, w' Loben- dy mianowicie, po jednej i po drugiej stronie, stein, Lölling; w Karyntii w Waldenstemie i Rin- zdania pozornie równouprawnione, a jednak wprost kenbergu; na wyspie Sardynii w Montenarba. K-J- sobie przeciwne, tak, że albo musimy przyjąć to, Antymonowo - ołowiana blenda (miner ), ob. co rozumu absolutnego nie zadawalnia, albo to, Bulanżeryt.    co jest doświadczeniu niedostępne. Takich wy-

Antymonowo-srebrna blenda (Pyrargiryt, Dun- padków, czyli A-mii, naliczył Kant cztery. Jakieś Rothgültigerz) miner., ob. Pyrargiryt. koż, z równem prawem twierdzić możemy: 1) że Antymonowy błyszcz (Antymonit, Grauspiess- świat jest wiekuisty i nieskończony, lub, że ma glaserz, Stibnit) miner. Minerał szeregu rumbo- początek w czasie i przestrzeni; 2) że składa się wego. Kryształy jego są zwykle długiemi słupka- z niedziałek prostych, lub, że niedziałki te nie mi lub -igłami, silnie wzdłuż «ponarzynanemi, istnieją; 3) że ponad zjawiskami bieżącemi ist-z rządkiem tylko, wyraźnem i dochowanem za- nieje wolna bezwarunkowo przyczynowość, lub, kończeniem; płaszczyzna wierzchołkowa spotyka że wszystko,"] ulega ślepym prawom przyrody; się u nich niesłychanie rzadko; czasami kryształ 4) że istnieje gdzieś wT świecie, albo w pozaświe-zakończony bywa ostrą piramidą o ścianach zwy- cie byt absolutny, lub też istnieją jedynie zjawi-kle skrzywionych w kierunku dłuższej przekątnej ska przechodnie. Każda z tych A-mii składa się (makrodiagonalnej). Prawie stale bywają one zro- z tezy i antytezy: pierwsza twierdzi według rosłe w grupy wiązkowate, albo zupełnie nieprawi- zumu teoretycznego, druga według praktycznego, dłowo w skupienia promieniste i powikłane, prę- czyli znoszą się wzajem, co wychodzi na to, że towe i włókniste, wreszcie ziarniste i zbite. Lu- odpowiedzi stanowcze przechodzą możność i gra-pliwość brachydiagonalna doskonała, w innych nice ludzkiego poznania. Pojęcia zatem prze-kierunkach mniej wyraźna. Ciężar wł. 4.6—4.7; strzeni, czasu, substancyi, przyczyny i t. p. mają Tw. 2. Minerał miękki, wszelako w kierunku ró- według Kanta tylko wartość zjawisk, nie zaś wnoległym do podstawy daleko twardszy, niż czegoś, co wchodzi w granice doświadczenia. A sko-w prostopadłym Barwy szaro-ołowianej, często ro stauowczej odpowiedzi na powyższe pytania z pstrym lub czarnym nalotem. Płaszczyzny łu- osiągnąć nie możemy, przeto czyste pojęcie nie-pliwości silnie błyszczące. Chemicznie jest trój- skończoności i absolutu posiada jedynie wartość 8iarkiem antymonu: Sb₂ S₃, zawierającym 71.38 zasady regulującej, czyli nie stanowi ono źródła antymonu i 28.62 siarki. Pod dmuchawką topi wiedzy, ale występuje tylko jako wytyczna do roz-się bardzo łatwo, następnie ulatnia się, dając szerzania jej nabytków. Cały też wykład o A-ch, biały nalot na węglu, w rurce szklanej daje lubo stanowiący jeden z najświetniejszych dzia-wzlot naprzód antymonianu antymonu, następnie łów Kantowskiej „Krytyki czystego rozumu”, tlenniku antymonu; w gorącym kwasie solnym traci po większej części znaczenie, skoro upada-rozpuszcza się prawie zupełnie z niewielką tylko ją podtrzymujące go tam filary, a mianowicie pozostałością chlorku ołowiu; kwas azotny roz- nauka o władzach umysłowych, według której kłada go z wydzieleniem tlennika antymonu; każda z nich, skutkiem posiadanych pojęć aprio-w ługu potażowym barwi się na żółto i rozpusz- rystycznych, stanowić ma dla człowieka szczególną cza, a z roztworu tego kwasy strącają pomarań- pomoc w nabywaniu wiedzy. Kant uznaje tak-czowo-żółty siarek antymonu. Znajduje się w bar- że A-ę rozumu praktycznego, wynikającą przy

badaniu podstaw moralności » najwyższo dobra stycyzmu. Różne są stopnie A-u, odpowiedni. Z jednej bowiem strony teoretycznie za koniecz- do tego, czy przez prawo moralne rozumie on ną uważamy zgodność cnoty i szczęścia; tymcza- Dziesięcioro Bożego przykazania, czy też nawet sem doświadczenie wskazuje pospolity tej zgodno- i prawo naturalne; wielka też zachodzi różnica ści brak. Próbuje pogodzić to przeciwieństwo, w sposobie zaprzeczania obowiązującej mocy pra-lecz używa ku temu środka, niemającego z me- wa. Najdalej posunięty A. uważa życie moral-todą naukową łączności bezpośredniej: odwołuje ne, czyli zgodne z prawem, za wprost przeciwne się do życia przyszłego, czyli znowu pytanie po- i szkodliwe wyższej naturze ludzkiej; naukę taką zostawia bez rozwiązania na drodze, na której je podawały sekty gnostyckie. Słabsza forma A u pozostawił, nie rozwiązuje go środkiem metafizy- uważa niemoralność życia za konieczne przejście cznym, którego dla ścisłości trzymać się był po- z życia fizycznego i zmysłowego do życia nad-winien. Sama już więc nauka o A-ch, czyli przyrodzonego, albo jeszcze za rzecz zupełnie o sprzecznościach nie do pogodzenia, zachodzą- obojętną dla „pneumatycznego” t. j. duchowego cych w mechanizmie jednego i tego samego urny- żywota. Jest atoli jeszcze subtelniejsza doktry-słu, choć sztucznie rozdzielonego na dwie poło- na antynomistyczna, opierająca się na szczegól-wice, dostatecznie usprawiedliwia przymiot sceptycy- ! nem pojęciu stosunku prawa do usprawiedliwie-zmu, upatrywany w doktrynie tego filozofa, zawartej nia: doktryna ta domaga się wprawdzie moral-głównie w „Krytyce czystego rozumu.” K- K> ności, lecz z pobudki, wyłączającej wszelki wzgląd Antynomia w prawie: stanowi ją rzeczywista na prawo, a zatem znoszącej jego moc obowią-lub pozorna sprzeczność pomiędzy dwoma pra- żującą. Przedstawicielami takiej doktryny byli: wami, lub dwoma rozporządzeniami tego samego w pierwszych wiekach Kościoła gnostyk Marcyon, prawa. W razie gdy A. zachodzi, wykryć na- w nowszych czasach antynomiści reformy. A. leży, które z dwóch praw lub z dwóch rozporzą* w pierwotnej swej postaci powstał z błędnego dzeń prawa powinno być zastosowanein, a które tłómaczenia niektórych wyrażeń św. Pawła, mia-poczytanem za nieistniejące. Pytanie to zajmowało nowicie: „Zakon bowiem gniew sprawuje: albo-bardzo retorów sądowych starożytności. Hermoge- wieui gdzie zakonu niemasz: ani przestępstwa” nes i Quintilian cytują mianowicie przypadki A-i. (Do Rzymian IV, 15). „Bo grzech, wziąwszy Na mocy pewnego prawa, jeżeli przy rozbiciu się przyczynę przez przykazanie, zwiódł mię” (Do okrętu, jeden człowiek zostaje ocalonym, okręt Rzymian Vif, 11). Pod -pozorem więc uwolnie-należy do niego; lecz na mocy innego prawa, nia się od prawa zewnętrznego, z którego grzech syn, którego ojciec się wyparł, jest niezdolnym ma się rodzić, Antynomiści biblijni, z czasów do otrzymania w spadku dóbr ojcowskich. Co apostolskich, wprowadzili do życia niemoralność należy wyrzec, jeżeli syn, wydziedziczony przez pogańską. Za pierwszego swego nauczyciela po-ojca, pozostaje sam na okręcie ojcowskim, po roz- dawali oni dyakona Mikołaja, od którego św. Jan biciu się tego okrętu? Jeżeli A. zachodzi po- zwie ich Nikolaitami, a który według nich miał między dwoma rozporządzeniami praw różnych, utrzymywać, że „należy ciało zużyć”; podnosili też należy zbadać, czy jedno z nich zastąpiło drugie, oni do najwyższych stopni przeciwieństwo między podług zasad, odnoszi^cych się do abrogacyi duchem i ciałem, które uważali za fizyczne źró-praw (ob.). Jeżeli A. istnieje pomiędzy dwoma dło grzechu i zaprzeczali wszelidego na nie wpły-tekstami praw obowiązujących, usiłować należy wu moralnego, a zarazem wszelkiej siły obowiązu-rozwiązać trudność, na podstawie wniosków, czer- jącej prawa dla ehrześcianina. A. przybiera panych z ducha prawa, i posiłkując się zasada- wyraźniejszą formę między gnostykarai (ob.), któ-mi interpretacyi praw („La Grande Encyclo- rych mniej lub więcej wyraźny dualizm pomiędzy pedie”).    F- J- Bogiem a światem, duchem a materyą, szczegól-

Antynomizm (z grec. an^'=przeciw i nomos— niej sprzyja temu systematowi. Do tycli anty-prawo), jako doktryna, uznana przez Kościoł za nomistów zaliczają się tu i ci, co, ulegając heretycką, polega na odrzucaniu prawa moralne- wpływom wschodniego poganizmu, pogardzili czy-go z pobudek, opartych pozornie na prawach nami moralnemi, wynosząc jedynie życie kontem-ehrześciańskich. Zwolennicy tej doktryny nazy- placyjne, a stawiając z jednej strony wysokie wają się Antynomistami. Po raz pierwszy imię wymagania moralne, z drugiej zaprzeczali wolno-to użyte zostało w sporze Lutra z Janem Agry- ści duchowej. Pomijając manechijczyków, trzy kolą; Antynomiści wszakże istnieli już oddawna, główne klasy antynomistów rozróżniać można pod rozmaitemi nazwami, z pomiędzy których pomiędzy gnostykami: gnostyków hellenistów, któ-nazwa Antytaktów t. j. przeciwników porządku mo- rzy najbardziej oddalili się od chrystyanizmu, ralnego, zasadniczo odpowiadała nazwie Anty- gnostyków syryjskich, zupełnych dualistów, i gno-nomistów. Historycznie pojawia się A. jako for- styków egipskich, trzymających środek pomiędzy malne wyznanie w sektach, wznawiających da- tymi a tamtymi. Do gnostyków hellenistów, któ* wne rozpasanie pogańskie, a dla obrony swojej rzy wprowadzili do chrystyanizmu antynomię, ucieka się do różnicy, zachodzącej między wol- czyli niemoralność pogańską, liczyć już należy nością chrześciańską, a surowością prawną ju- Szymona Maga, z jego poprzednikiem, Dozyteu-daizmu, już to opierając się na nauce św. Pawła, szem i Menandrem. Ten początek grecki jest tyczącej się stosunku Ewangelii do prawa, już jeszcze widoczniejszy w antynomizmie pogańskich to zasadzając się na fałszywych pojęciach gno- I platoników: Karpokratesa i Epifanesa, których

we

zwolennicy nazywali się A n t y t a k t a m i a od których pochodzą także Adamici (ob.) przez Prodikusa, syna Karpokrate3a, A. w rozmaitych swych sektach przybierał rozmaite odcienia, a sekt tych było bardzo wiele, że wymienimy tylko: bazylidyanów, ofitów, kainitów, setytów i enkratyków; z pomiędzy tych ofici czcili węża w raju, uważając upadek pierwszego człowieka za pierwszy krok do poznania swej natury wyższej, kainici zaś przyszli do tej straszliwej konsekwencyi, że ci wszyscy, którzy w starym testamencie byli karani przez Boga hebrajczyków, jak Kain, Cham, Korę, aż do Judasza, mieli naturę pneumatyczną, wyższą. Gno-stycy syryjscy różnili się wybitnie od innych swoim dualizmem wyraźnym, który u gnostyków egipskich ukrywał się pod zasłoną emanacyi i pod formami surowego ascetyzmu, doprowadzonego do najwyższego stopnia przez enkratyków. Przesada w obrzydzeniu grzechu dochodzi u nich tak daleko, że grzech jest dla nich księciem ciemności, pierwiastkiem, równie jak i Bóg, wiekuistym, a mieszając grzech z materyą, poczytują go za naturę fizyczną. Tu należą: Saturnin, Badeza-nes, a zwłaszcza ojciec enkratyków, Tacyan. Wymagali oni od swoich zwolenników bezżeń-stwa i powstrzymywania się od potraw mięsnych i wina; ale zarazem uważali, że zaspokojenie potrzeb fizycznych, które jest grzechem, staje się, u niedoskonałych przynajmniej, konieczną daniną, którą człowiek płaci fatalnie księciu ciemności. Tę myśl właśnie wypowiada wyraźnie A. Marcyona. Nie był on tak niskiego rodzaju, jak doktryna innych gnostyków i szukał podstawy w nauce św. Pawła o prawie i łasce. Według Marcyona, Bóg żydów jest Bogiem bez miłosierdzia, bo dał człowiekowi prawo, przeciwne ciału, które jest grzechem tylko, a nie dał jego duchowi dostatecznej siły do wykonania tego prawa. Tymczasem Bóg chrześcian jest samą miłością, łaską i miłosierdziem, powinnością więc chrzęściańską jest jednoczyć się z tym Bogiem i znosić cierpliwie, co Demiurg (t. j. stwórca świata u gnostyków) działa przez ciało, bo ten porządek odmienić się nie daje; płaszczykiem tedy pobożnej rezygnacyi zwolennicy jego nauki okrywali wszelki nierząd cielesny. (Więcej szczegółów o związku gnostycyzmu z antynomizmem w dziele Neandra: „Genetische Entwickel. der vornehm, gnost. Systeme”, Berlin, 1818, p. 67, 229

n.). Wspomniane powyżej sekty, które powstawały jedna po drugiej od połowy i-go w., nie mogły się długo utrzymać; jedynie sekta marcyo-nitów przetrwała do VI wieku; manicheizm zaś, będący niejako dopełnieniem gnostycyzmu, zdołał gdzieniegdzie utrzymać się jeszcze i w średnich wiekach, lecz zmodyfikowany nieco w swoich zasadach. Pierwszymi jego wyznawcami byli Pry-scylianie w Hiszpanii (378 -380).    A., już to

z charakterem mistycznym, już manichejsko-dua-listycznym, przebija się mniej lub więcej wszystkich sektach średniowiecznych, których było tak wiele, nieraz ekcesami swojemi wywołujących krwawe prześladowania; wymienimy tu Paulicyanów, Bogumiłów, Petrobruzyanów, Braci apostolskich, Katarów, od których poszli Albi-gensi, wreszcie sektę Braci i sióstr wolnego ducha. Antynomiści XVI w. i czasów późniejszych wyszli z reformy. Reformatorowie swoją nauką, że zachodzi zupełna sprzeczność pomiędzy prawem a łaską; że usprawiedliwienie pokrywa grzech, ale go nie niweczy; że dobre uczynki nie są konieczne; że przeznaczenie bezwzględne ma swoich wybranych i potępionych, pomimo ich życia i czynów—musieli wywołać nowe wystąpienia A-u. A. ten wystąpił najprzód z powodu pisma Melanchtona: „Instrukcya dla wizytatorów”. Luter uczy, że prawo nie ma mocy obowiązującej dla sprawiedliwego, że go nie może zatrważać, gdyż dobre uczynki powinny pochodzić jedynie z miłości, i że wiara w Chrystusa Pana uspakaja każde sumienie zatrwożone; prawo zaś służy tylko do obudzenia ducha pokuty, poprzedzającego wiarę, i do odnowienia tego ducha w sprawiedli -wych. Ale Jan Agrykola uważał to jego zalecanie prawa za przeciwne Ewangelii. Podług Agrykoli, usprawiedliwienie od początku aż do końca jest jednolite, jest działaniem Ducha św. i dlatego, jeżeli działanie Ducha św., czyli łaska, jest przeciwne prawu, to prawo, odnośnie do usprawiedliwienia, straciło moc wszelką i pokuta nie może pochodzić z bojaźni prawa, a'e tylko z samej miłości Ukrzyżowanego. Luter nazwał tę doktrynę A-em i chociaż była ona następstwem jego własnej nauki, wypadło mu przeciw niej walczyć; bo jeżeli prawo nie ma już żadnego znaczenia dla usprawiedliwionych, tedy jeden tylko może mieć skutek, a mianowicie: grzech mnożyć. Agrykola ogłosił swoją naukę bezimiennie w rozprawie, drukowanej 1537 r. pod tyt. „Positiones inter fratres sparsae”. Melanchton jeszcze 1527 powstał przeciwko niemu i w Tor-gawie skłonił go do milczenia. Luter ogłosił sześć rozpraw przeciw A-li, napisał także list: „Przeciw antynomistom” do d-ra Giitlina, w którym czyni wzmiankę o prywatnem odwołaniu A-u. Na protestaeye Agrykoli, Luter znowu nań uderza w piśmie: „O fałszywych naukach i gorszących czynach mistrza Jana z Eisleben”. iVgrykoia odpowiada nowym wykładem swej nauki i wywołuje przeciwko sobie predykantów mans-feldzkich. Pomiędzy jego stronnikami odznaczyli się głównie: Andrzej Prach i Otton z Nordhausen. Nauka Kalwina o przeznaczeniu zrodziła antynomistów angielskich w czasach Kromwella; jakiś Jos. Eaton z Kentu miał być ich głową. Według jego stronników, zbawienie nie zależy od uczynków, lecz od przeznaczenia; przeznaczeni nie mogą grzeszyć; co świat poczytuje za grzech, nie jest grzechem w oczach Boga. Protestancki teolog, Nitzsch, chciał objąć w jednem pojęciu wszystkie opinie antynomistyczue („Studien und Kritik”, 1846 r., z. 1 i 2), lecz sam błądzi w swej rozprawie, bo z sasady prawdziwej moralności, którą ma być miłość, wyłącza zupełnie wzgląd prawny. („Enc. Kościelna”, podług Riess’a). *

tyści pod postacią A-sa rozumieli w ogóle typ pięknego młodzieńca. Dlatego też co do niektórych posągów zachodzi dotąd wątpliwość, czy przedstawiają one rzeczywiście samego A-sa, czy też wyidealizowany typ pięknej budowy ciała ludzkiego. Starano się jednak przytem trzymać pewnych tradycyjnych wskazówek, za pomocą których wogóle daje się dotąd odróżniać posągi An-tynousa, a przynajmniej typ jego ogólny przedstawiające, od innych, podobnych mu posągów, innym bóstwom poświęconych. Zwykły typ A-sa przedstawia budowę silną, muskularną, o pełnej klatce piersiowej, z głową o pięknych liniach, o wyrazie twarzy bezmyślnym lub też z odcieniem smutku w oczach i ustach, ustach zwykle wydatnych. Najwięcej z zachowanych dotąd podobizn A-sa przedstawia go pod postacią geniusza dobroczynnego, czasem z rogiem obfitości, jak np. piękna płaskorzeźba w willi Albani w .Rzymie (fig. 193), lub też pod postacią innego jakiego bóstwa, jak np. Ozyrysa (w muzeum egipskiem w Watykanie), albo Bachusa w „Sala rotonda”, (tamże). Ta ostatnia rzeźba jest jednym z piękniejszych posągów swojego czasu. Prócz wymienionych wizerunków A sa, do najpiękniejszych dzieł sztuki, jakie typ ten natchnął, należą: posąg? znajdujący się w m u z eum .kapitolińskiem w Rzymie, popiersie w Luwrze paryskim (fig. 194), po- Q sąg znajdujący się w zbiorach Lateraneńskich (sala 3; Antynous jako Yeitu-mnus) w Rzymie, posąg w muzeum berlińskiem, oraz

Antynris (grec. Antinoos), słynny z piękności młodzieniec, rodem z Bitynii, był ulubieńcem i wiernym przyjacielem cesarza Hadryana. któremu towarzyszył nieodstępnie w jego podróżach. Podczas jednej z nich, chcąc odwrócić nieszczęście, grożące życiu dostojnego swego przyjaciela, za pomocą ofiary, przez któregoś z bogów wymaganej, A. sam poświęcił się i poniósł śmierć dobrowolną w nurtach Nilu (130 r.). Głęboko tą stratą dotknięty, cesarz Hadryan, długo był niepocieszonym, pragnąc zaś pamięć wiernego ulubieńca uczcić odpowiednio, rozkazał zaliczyć go w poczet bohaterów, jedno z miast w średnim Egipcie nazwał od imienia jego Antynoopolis, wreszcie pomieścił go w rzędzie bóstw, wystawił w Mantinei świątynię ku czci jego i polecił oddawać mu cześć boską, związaną z kultem odpowiednim, uroczystościami i igrzyskami w greckich prowincyach swego państwa. Kult A-sa wkrótce też rozpowszechnionym został i był szczególniej

jUj

TP

piggy

s^/7

Fig. 203 Płaskorzeźba Antynousa w Trilli#Albarti.

w sali

posąs W muzeum neapoli- rig 204. Popiersie Antynous» tańskiem(w 3kurytarzu),bę- w Luwrzp’ w Paryżu-dący najpiękniejszym może okazem z pośród posągów, przedstawiających A-sa bez żadnych obcych mu popularnym na wschodzie; przetrwał on aż do V atrybutów, od innych bóstw zapożyczonych. Pierw-wieku, ustępując, podobnie jak wszystkie obrzę- SZJ z wymienionych posągów, umieszczony dy pogańskie, przed szerzącym się chrystyani- „Umierającego gladyatora” na Kapitolu, przypomi-zmem. Piękność A-sa, oraz znaczenie jego u dwo- na właściwie typ Hermesa, albo pięknego atlety, ru za życia, a po śmierci urok jego, jako istoty chociaż nie tak, jak zwykle, smuklej postaci; że legendowej i kultem opromienionej, były powo- jednak głowa jego wzorowaną jest podług rzeźb, dem, że młodzieńcza postać jego stała się rodzą- przedstawiających niewątpliwie podobiznę A-sa, jem typu, często odtwarzanego przez artystów, krytyka powszechnie i ten piękny posąg do typu głównie zaś rzeźbiarzy Ztąd znajdujemy po mu- A-sa zalicza. Za naj podobni ej szy wizerunek A-sa zeach starożytnych wiele prsągów, popiersi, pła- uchodzi głowa jego na medalach, bitych w Ale-

skorzeźb Antynousa; widzimy jego wizerunki na ____    ksandryi, w Egipcie.

medalach pamiątkowych, monetach i gemmach.    ^owa ta> uarysowana

a nawet cała grupa gwiazd w konstalacyi polno-    //    |\ w profilu, jest nieco po-

cnej, sąsiadującej z ..Orłem”, na cześć jego „Au- j[|§    il)    c^y^onaï przedstawia

tynousem”nazwanązostała.Nazwa ta, dotąd w astro-    %|aX7 ona twarz bez zarostu,

nomii używana, pięrwiastkowo odnosiła się tylko    oczy lekko przymrużo-

do jednej gwiazdy, która zjawić się miała na.    —    ne, włosy krótko strzy-

niebie po jego śmierci. Pięrwiastkowo artyści rig. 2or>. Monet» ?. AntynoU?-~-i żonę i kędzierzawe, usiłowali przedewszystkiem uchwycić podobień-    z r‘ ¹³⁵‘    uwieńczone kwiatem

«two postaci i rysów A-sa, gdyż cesarz Hadryan lotosu. Takiż sam typ A-sa znajdujemy na mo-pragnął mieć wierny jego wizerunek. Z czasem necie aleksandryjskiej z r. 135 (ob. fig. 195), no-.edmik przeważył wzgląd czysto estetyczny i ar- ' szącej z jednej strony napis: An tin 00 u He*

s. s.

K. K.

Fig. 206. Antyoch I Soter (medal wBntish Museum).

noc,

rôos w około głowy młodzieńca, z drugiej zaś strony przedstawiającej go pod postacią, Merkurego na koniu. Uczony norweski, Dietrichson, który ostatniemi czasy zajął się specyalnie badaniem zabytków i dzieł sztuki, poświęconych pamięci A-sa, naliczył 136 rzeźb pod nazwą tą znanych, oraz 13ii gem i kamei. Z nich za autentyczne uznał on 70 rzeźb i 88 gem i kamei. —Porówn. Levezow: „Ueber den Antinous” (Berlin 1802). Gregorovius. „Hadrian und seine Zeit” (1883; 2 wyd.). Dietrichson: „Antinoos” (Chrystyania, 1884). E. Babeion: Art. „Antinous” („La Grande Enc.” T. III). J. Burckhard: „Der Cicerone” (I Theil, Lipsk 1879, str. 128—9).

Antynous ( mit. ), mieszkaniec Itaki, jeden z gachów Penelopy, knuł z towarzyszami zamach przeciwko Telemachowi i znieważył Odysseusa, gdy ten w ubiorze żebraczym podchodził po powrocie do swego dworca, za co też Odysseus przeszył go strzałami.

Antyoch (Antiochos)—imię kilkunastu królów syryjskich z rodu Seleucydów. Protoplastą ich był 1) A., jeden z wodzów Filipa macedońskiego i ojciec Seleuka, pierwszego króla Syryi. 2) A. I z przydomkiem Soter (zbawca), syn Seleuka I Zwycięzcy i jego pierwszej żony Apamy, (* r. 324—‘[*261 r. prz. Chr. w Efezie). Jeszcze za życia ojca rozgorzał on głęboką miłością ku swej macosze, Stratonice, wskutek czego nawet zachorował i zamyślał z rozpaczy odebrać sobie życie. Seleukos, dowiedziawszy się od lekarza Erazystrata o przyczynie choroby syna, pozwolił A-owi pojąć w małżeństwo Stratonikę i oddał mu rządy nad krajami po tamtej stronie Eufratu, z tytułem króla, w r. zaś 281, kiedy Seleukos udawał się do Macedonii przeciwko Antygo-nowi Gonatasowi, A. otrzymał od ojca i pozostałe kraje państwa syryjskiego, bardzo rozległego. ponieważ sięgało od Hellespontu. aż do rz. Indus. Z mordercą Seleuka, Ptolemeuszem Ke-

raunem. A. zmu-Tj\ szony był zawrzeć ^ \ pokój, ponieważ był li E I wówczas zaprzątnię-1 % J ty w Azyi. Kiedy tfRfcy mianowicie przywołani przez Nikoine-desa I (ob.), gallo-wie poczęli zagrażać bezpieczeństwu pozostałych władców azyatyckich, A. wystąpił przeciwko tym barbarzyńcom i pobił ich (277), za co właśnie otrzymał przydomek „zbawcy”. Później uwikłał on się w wojnę z królem Pergainu Eu-menesem I i poniósł o i niego klęskę pod Sardami. Podczas nowego napadu gallów, A. został przez nich pobity r. 261. — 3) A. II, następca poprzedniego (2ól—247 przed Chr.). Mieszkańcy Miietu za wypędzenie tyrana Tymarcha nadali mu przydomek Theos (bóg). Prowadził on nieszczęśliwą wojnę z Ptolemeuszem Filadelfem (258 — 250), która się zakończyła na tern, że A. utracił wiele miast w Fenicyi i w Azyi Mniejszej, postradał też przez bunty satrapie wschodnie, z których Arsaces i Teodotos utworzyli królestwa Partyi i Baktryany, a nareszcie zniewolony był odepchnąć ubóstwianą przez siebie żonę, Laodykę (ob. „Bulletin de corresp. hellénique” 1889, str. 523—29) i pojąć w małżeństwo córkę Ptolemeusza, Berenikę. Po śmierci Ptolemeusza (248) Laodyka zóstała napowrót odwołaną, przez zemstę jednak kazała ona wkrótce zamordować tak samego A-cha (247), jak i Berenikę. 4) A., zwany Hierax (jastrząb), które to przezwisko otrzymał stąd, że „na wzór jastrzębia, a nie człowieka” (Justin. XXVII, 2) dążył w swojem życiu do zagarnięcia cudzej własności. Mając lat 14, otrzymał on od swojego starszego brata, króla Seleuka Kallinika, (ob.) namiestnictwo nad bliższą Azyą, aż po góry Taurus, za co miał pomagać Seleukowi w walce z Ptolemeuszem Euergetą. Tymczasem A., pragnąc zawładnąć całem państwem syryjskiem, zwrócił się ze swem wojskiem, składającem się przeważnie z najemnych gallów, przeciwko swemu bratu i pokonał go* ale gallowie, sądząc błędnie, że Seleuk poległ, i chcąc wytępić całą rodzinę Seleucydów, zbuntowali się teraz przeciwko A-owi, tak iż ten musiał okupić im się złotem. Później napadł na niego król Bitynii, Eumenes, i zwyciężył go; wskutek czego A. uciekł do swego teścia Artamenesa, króla Kappadocyi. Nie czując się jednak tutaj bezpiecznym, zbiegł następnie do Ptolemeusza który go atoli kazał uwięzić. Z więzienia tego A. wprawdzie zdołał się wymknąć, w czasie nowej jednak ucieczki został po drodze zamordowany przez zbójców (225). Jednocześnie zginął i brat jego, Seleukos. 5) A. III, zwany „Wielkim”, młodszy syn Seleuka II Kallinika (* 242, *{* 187 przed Chr.). Wstąpiwszy w bardzo młodym wieku na tron syryjski (224), A. stał się później jednym z najgłośniejszych monarchów starożytności, choć prowadzone przezeń ciągłe wojny, tzwające z górą 30 lat, nietylko nie wzmocniły państwa Seleucydów, ale owszem przyczyniły się do jego upadku. Przy objęciu panowania, A. znajdował się pod wpływem niegodziwego karyjczyka, Hermeasa, któremu niegdyś udało się wzbudzić zaufanie Seleuka II i zająć na dworze królewskim stanowisko bardzo wybitne. Nienawiść ku Hermeasowi i lekceważenie młodego wieku króla wzbudziły w namiestniku Medyi, Molo nie, i jego bracie, Aleksandrze, chęć oderwania się od państwa syryjskiego (Polyb. V, 41). A. wysłał przeciwko Molonowi swoich wodzów, sam zaś, zaślubiwszy tymczasem Laodykę, córkę pontyjskiego króla Mitrydatesa, zwrócił się (221) przeciwko zniewieściałemu królowi egipskiemu, Ptolemeuszowi Filopatorowi, który zagarnął był pod swoje panowanie Fenicyę i Celesyryę. Zaledwie jednak rozpoczął on działania wojenne w Oęlesyryi, gdy wtem nadeszła wiadomość o zwycięztwach Mo-lona. Teraz więc A. udał się osobiście na pół-pokonał buntowników (220) i zarazem pozbawił samodzielności Artabazanesa, króla Armenii Mniejszej. Po powrocie do domu zgodził on

ML

się na zamur lowanie znienawidzonego przez wszystkich Hermeasa i posłał ostrzeżenie krewnemu swojemu, Achajosowi, namiestnikowi bliższej Azyi, który również brał udział w knowaniach Molona i zamyślał o napadzie na samą Syryę. Następnie A. rozpoczął na nowo przerwaną walkę z Ptolemeuszem. W ciągu trzech lat szczęście sprzyjało jego orężowi, tak iż opanował rzeczywiście pro-wineye sporne. Kiedy jednak w r. 216 obaj przeciwnicy spotkali się pod nadmorskiem miastem Ilafią (na południo-zachód od Gazy), A. w odbytej tutaj krwawej bitwie został pobity na głowę i przy zawarciu pokoju ze zwycięzcą zmuszony był zrzec się dotychczasowych zdobyczy. Zebrawszy po tej klęsce swoje siły i zawarłszy przymierze z królem Attalem I, zwrócił się teraz przeciwko niespokojnemu Achajosowi, którego obiegł w Sardach (214), pobił i nareszcie zdradzonego kazał w haniebny sposób zgładzić. (Polyb. VIII, 17—23). Załatwiwszy się z przeciwnikiem zachodnim, A. począł się teraz na nowo zbroić, ażeby zawojować należące niegdyś do Seleucydów prowincje na północy i wschodzie. W wyprawach do Partyi, Hyrkanii, Baktryany (212) doznawał rzeczywiście powodzenia, za co otrzymał właśnie tytuł „Wielkiego”, ale nie był zdolen podbić całkowicie tych prowincyj. Następnie przedsięwziął wyprawę do Indyj, wznowił przyjaźń z tamtejszym królem Sofagasenem i powrócił do domu z nowemi słoniami i innego rodzaju zdobyczą. Kiedy w r. 204 zmarł Ptolemeusz Fdopator, a królestwo jego odziedziczył 5-letni chłopiec, Ptolemeusz Epifanes, wtedy A. pomyślał znowu o zawojowaniu Egiptu. W tym celu zawarł był przymierze z Filipem III macedońskim (ob.) i po odniesieniu zwycięstwa pod miasteczkiem Paneas (u źródeł Jordanu) nad wodzem egipskim Skopasem, zawładnął Fenicyą i Palestyną (198). Wskutek przymierza z Filipem}

v'"TS

Fi?. 207 Antyoch III Wielki (medal tv British Museum)

A. wszedł po raz pierwszy w stosunki z rzymianami, którzy już w następnym roku, złudnemi obietnicami, odwiedli go od wojny z oddanym Rzymowi pergameńskim królem Eumenesom II (ob.), chcąc tym sposobem zapobiedz połączeniu się A-a z Filipem dla wspólnej walki przeciwko Rzymowi. Wkrótce jednak A. zmiarkował pobudki, jakie kierowały rzymianami podczas tych per-traktacyj, i dlatego byłby niechybnie przeprawił się ze swojem wojskiem na pomoc Filipowi, gdyby nie wiadomość o pobiciu tego ostatniego pod Cynoskefalami (197). Zaniechał więc tymczasem wyprawy do Grecyi, lecz za to zwrócił się dalej na północny zachód i zawojował miasta, położone nad Hellespontem i na Chei sonezie trackim. Szczerość poprzednich obietnic rzymian ujawniła się natychmiast. Po szczęśliwem zakończenia wojny z Filipem, wyprawili oni poselstwo do A a i zażądali od niego ustąpienia z Cherso-nezu i zwrócenia Ptolemeuszowi dawniejszych prowincyj egipskich w Syryi. A. przyjął posłów rzymskich w Lyzymachii bardzo uprzejmie, odpowiedział im jednak, że, jak on sam nie wtrąca się do tego, co się dzieje w Italii, tak i rzymianie nie mają prawa mieszać się do sura w azya-tyckich (Polyb. XV11I, 34. Liv. XXXIII, 40). Tym sposobem wojna pomiędzy władcą syryjskim a rzymianami stała się nieuniknioną. A. zabrał się zaraz do przygotowań wojennych i dał u siebie schronienie zbiegłemu z Kartaginy Hannibalowi, którego mądrych rad jednak nigdy nie chciał w zupełności posłuchać. Kiedy wreszcie w r. 192 wezwali go etolczycy na pomoc przeciwko rzymianom, A. przepłynął z wojskiem do Grecyi i wylądował w Demetryadzie (w Tessalii). Ztąd obwołany przez etolczyków naczelnym wodzem, udał się dalej na południe i zajął miasto Chal-cyJę (Chalkis) na Eubei. Zamiast je Inak teraz, zgodnie z radami doświadczonego Hannibala, połączyć się jak najściślej z Filipem i przenieść wojnę do samej Italii, A. zdawał się zapominać o celu swojej wyprawy, ograniczył się do podboju niektórych miast w Tessalii, zraził ku sobie Filipa swoją nietaktownością przy pochowaniu zwłok poległych pod Cynoskefalami macedończy-ków, a następnie przez pozostałą część zimy, Jak gdyby wśród pełnego pokoju” (Liv. XXXVI. 40), oddał się w Cbalcydzie uciechom i rozkoszom, do których należał także obchód godów weselnych z córką miejscowego obywatela, Kleo-ptolema. Żołnierze szli za przykładem wodza. Więc, kiedy wreszcie na wiosnę r. 191 A. przeprawił się ze swem wojskiem na ląd grecki, zo-stał zupełnie pobity pod Termopilami przez konsula M. Acyliusza Glabryona, tak źe zaledwie z 500 niedobitkami zdołał umknąć do Azyi. Tutaj za radą Hannibala doprowadził A. do porządku swoją flotę i zebrał nowe wojsko, z którego pomocą zdobył kilka miast azyatyckicb; nie mógł jednak przeciągnąć na swoją stronę Prusyasza, króla Bitynii. Rzymianie tymczasem postanowili ścigać A-a i w Azyi, dokąd wysłali najlepszych swoich wodzów. Królowi syryjskiemu walka ta nie wyszła na dohre: flotę jego zwyciężył pretor L. Aemilius Regillus u przylądka Myonnesos (na północ od Samosu), a wkrótce potem A. został na lądzie ostatecznie pokonany pod Magne-zyą (u stóp góry Sipylos) przez konsula L. Korneliusza Scypiona, któremu towarzyszył jako legat P. Scypion Afrykański (190*. Potęga A-a została tym sposobem złamaną. Widząc, że dalszy opór byłby daremnym, niezadługo po tej porażce prosił rzymian o pokój, który też i uzyskał (1.89) na warunkach dla siebie bardzo uciążliwych: z krajów po tej stronie gór Tąurus miał nazawsze ustąpić, musiał wydać rzymianom wszystkie słonie i okręty, tak, iż nadal wolno mu było trzymać nie więcej nad 10 lekkich statków krytych; obowiązał się w ciągu 12 lat wypłacić rzymianom 12,000, Eumenesowi zaś 350 euhej-skich talentów i dostarczyć rzymianom 20 zakładników; nie wolno mu było prowadzić wojny ani z mieszkańcami wysp, ani w Europie; jednem słowem, cała jego działalność została silnie skrępowaną (Polyb. XXII, 26. Liv. XXXVIII, 38). Pomiędzy innymi rzymianie zażądali także od A-a wydania Hannibala i przywódcy etolczyków, Thoasa; A. jednak ułatwił tym mężom ucieczkę. Odebrane kraje rzymianie podarowali Eumenesowi i rodyjczykom. Zrujnowany wysoką kontrybu-cyą, A. w r. 187 wkroczył do Elymaidy (nad dolnym Tygrysem), ażeby zagrabić skarby, nagromadzone w świątyni tamtejszego Jowisza-Baala; mieszkańcy jednak, rozjątrzeni takiem świętokradztwem, rzucili się na niego i zabili. Późniejsza więc działalność A-a nie dorównała nadziejom, jakie można było powziąć o nim na podstawie jego czynów początkowych (Polyb.). Fr. Kur-tüm: „Geschichte Griechenlands von der Urzeit bis zum Untergang des achäischen Bundes” (torn III). Th. Mommsen „Historya rzymska“ (tom I). 6) a. IV Epifanes (objawiony), syn poprzedniego, młodszy brat Seleuka IV Filopatora, (panował 176—163 przed Chr.). W r. 189 był on przez ojca wysłany w liczbie zakładników do Rzymu (ob. wyżej A. III), zkąd jednak później powrócił, a na jego miejsce poszedł syn Seleuka, Demetryusz. Po śmierci brata, A. wstąpił na tron syryjski i rozpoczął zaraz wojnę z Ptolemeuszem VI Filometorem, chcąc odebrać królom egipskim Fenioyę, Palestynę i Celesyrę, które niegdyś były oddane jako posag za Kleopatrą, córką A-a Iii-go i żoną Ptolemeusza Y-go. Wymienione kraje A. potrafił rzeczywiście odzyskać, a nawet, wmieszawszy się do sporów domowych pomiędzy Ptolemeuszami (Filometorem i Euergetą), zajął na pewien czas Egipt, zkąd jednakże w r. 170 został wypędzony. Po dwóch latach napadł znowu na Egipt, tym razem jednak, po drodze do Aleksandryi, spotkał się z posłem rzymskim (C. Popillius Laenas), który z koła, wykreślonego trzymaną w ręku laską, nie pozwolił mu wyjść dopóty, dopóki A. nie przyrzekł uledz żi],daniu senatu rzymskiego i z Egiptu ustąpić (Liv. XLV, 12). Powracając z Egiptu, A. zajął Jerozolimę, zagrabił znajdujące się w świątyni skarby i rozpoczął brutalną walkę narodowościową i religijną z żydami. Wywołało to powstanie Machabeuszów (ob.), którzy, wojując z powodzeniem przeciwko samemu A-owi i jego wodzowi Lyzyaszowi (167—164), wywalczyli sobie nareszcie swóbodę. Przedsięwziąw^zy potem również niefortunną wyprawę na Wschód, A. umarł w mieście Tabai (na północ od Persepolisu). A. IV miał w starożytności złą opinię, a Poly-biusz, według świadectwa Ateneusza, przeinaczył jego przydomek Epiphanes na E pi man es (szaleniec). G, H. A. Ewald: „Geschichte des

Volkes Israel” (tom IV). Pozostali Antyochowie nie mają w dziejach wielkiego znaczenia. 7) A. V Eupator (=■ zrodzony z dobrego ojca), syn poprzedzającego, panował 163 — 161 przed Chr. Będąc małem chłopięciem, brał udział w oblężeniu Jerozolimy przez swego opiekuna Lyzyasza, gdy wtem nadeszła wiadomość o śmierci A-a IV, a jednocześnie zbliżył się z wojskiem Filipr wyznaczony przez zmarłego króla na regenta państwa. Lyzyasz pobił Filipa (162), ale na dłuższy czas nie mógł zapewnić tronu A owi. Wkrótce bowiem przybył z Rzymu stryj A-a, Deme-tryusz (Soter), który, dążąc sam do władzy, pojmał zarówno młodocianego króla, jak i jego opiekuna, i kazał obu zamordować. 8) A. VI Theos (bóg), syn Aleksandra Balasa (mniemanego syna A-a IV). Przy pomocy Dyodota Tryfona i Jonaty (jednego z Machabeuszów) odebrał (144) niemal całe państwo Demetryuszowi Nikatorowi (ob.), niezadługo jednak potem został zamordowany przez samegoż Tryfona (141).    9) A. VII

Si de tes (ponieważ wychowywał się w mieście Side, w Pamfilii), syn Demetryusza Sotera. Protegowany przez rzymian, wypędził (138) z Sy-ryi uzurpatora Tryfona, a w r. 132 pokonał żydowskiego księcia, dana Hyrkana; zmarł podczas wyprawy przeciwko Arsacesowi, królowi Partów (130). 10) A. VIII Gryp os (krzywonosy), syn Demetryusza Nikatora. Po śmierci ojca (126) opanował część Syryi, a potem zwrócił się przeciwko swemu współzawodnikowi, Aleksandrowi Zabinie, pokonał go, wziął do niewoli i w końcu kazał zamordować. Następnie zgładził ze świata matkę swoją, Kleopatrę, przy pomocy tej samej trucizny, która była przygotowaną dla niego (stąd drugi przydomek eufemiczny Pilonie tor). Wreszcie po kilkunastoletniej walce o tron z przyrodnim bratem swoim A-em IX, został w r. 97 zamordowany przez niejakiego Herakleonta (Justin. XXXIX). 11) A IX, syn A-a VII, przezwany Kyzikenos (od miejsca pobytu po śmierci swego ojca), człowiek oddany pijaństwu i zabawom (Diod. Sic. XXXIV, 34). Już w r. 112 zdobył on większą część Syryi, wskutek czego popadł w zatarg z A-em VIII; walka pomiędzy obu przeciwnikami trwała z róż-nemi przerwami aż do śmierci Gryposa. Pod koniec życia A. IX prowadził jeszcze wojnę o panowanie nad Syryą z Seleukiem VI Epifanesem i poległ w r. 96. i2) A. X Eusebes (pobożny) prowadził dalej wojnę z Seleukiem VI, pobił go, a wreszcie stłumił powstanie synów A-a VIII (Filipa i Antyocha XI), którzy ponieśli wielką klęskę nad rzeką Orontesem. Sam A. X zginął wkrótce (niewiadomo dokładnie kiedy) w wojnie z Partami. 13) A. XIFiladelfos (m łujący brata), był właśnie jednym z przeciwników A-a X i utonął w czasie bitwy nad Orontesem. 14) a. XII Dionysos, najmłodszy z synów A-a VIII. Rozpoczął walkę ze swym bratem, Filipem, z którym przedtem występował razem przeciwko A-owi Eusebesowi, wkrótce jednak zginął sam w wojnie z Aretasem, królem Arabów. Sy-

ryjozycy, sprzykrzywszy sobie te ciągłe wojny do- nania, że pomiędzy rozmaitemi szkołami filozo-mowe w rodzime panującej, poddali się Tygrane- ficznemi niema właściwie zasadniczej sprzeczności, sowi (ob.), królowi Armenii (83).    15) A. XITI a różnią się one w rzeczach nieznacznych lub

s. s.

Asiat i eus, syn A-a X, ostatni król syryjski nawet tylko w sposobie wyrażania swych myśli, z rodu Seleucydów. Po zwycięstwie nad Tygra- sądził A., że łatwo mu przyjdzie pogodzić filozofię nesem, królem Armenii, a ostatniemi czasy i Sy- Platona z filozofią Arystotelesa, a obie z doktryną ryi, L. Licinius Lucullus (ob.) osadził A-a, z woli stoików. W godzeniu tern rzeczy, nie zawsze da-senatu rzymskiego, na tronie syryjskim (68). Nie- jących się sprowadzić pod jeden systemat, A. to-zadługo jednak potem Pompejusz, który przybył rowal drogę wszystkim późniejszym eklektykom, do Azyi na miejsce Lukulla, pozbawił A-a tronu, sztucznie zestawiającym różne mniemania bez grun-a skołatana Syrya stała się prowincyą rzymską townego uzasadnienia tej ich łączności. Filozofię (64). Źródła: Justinus, Val. Maximus, Velleius dzielił A. na trzy części zasadnicze: etykę, fizy-Paterculus, Liwiusz, Julianus (Misopogon), Plu- kę i logikę. Największe znaczenie przypisywał on tarch, Aelianus, Strabo, Lucyan, Appian, Euze- teoryi poznania ludzkiego i etyce, a właściwie tej biusz Armen., Diod or Sycyl., Polybiusz, Józef, ostatniej, Teorya poznania służyła mu bowiem „Corpus inscriptionum graecarum”, „Corpus in- przedewszystkiem za broń odporną przeciwko skep-scriptionum atticarum”. Opracowania: Droysen: tyczymowi, a to w celu filozoficznego uzasadnienia „Gesch. des Hellenismus”, tenże: „De Lagida- etyki, której głównym kanonem miało być życie, rum regno” 1831. Hertzberg: „Griechenland un- odpowiednie naturze. Największe dobro, czyli ter der römisschen Herrschaft”. Duruy: „Hist, szczęście, osiąga się, zdaniem A cha, żyjąc podług des Grecs”, Ewald: „Gesch. des Volkes Israel”.*1, R natury człowieka wszechstronnie doskona-Antyoch z A skalona (A ska Ionites), filo- łego. Jest to ulepszona zasada etyeżna stoików, zof grecki z ostatniego stulecia przed Chr. (f oko- z którymi A. w wielu nader punktach zgadzał się ło 68 r. przed Chr.). Z początku A. przez dłu- najzupełniej, czasem nawet przeeząc samemu so-gi czas słuchał wykładów Filona z Laryssy. Na bie. — Porów. C. Chappius: „De Antiochi Asc. skeptycyzm „Nowszej Akademii” nie mógł jed- vita et doctrina” (Paryż, 1854). Zeller. „Die Phi-nakże zgodzić się w zupełności, zwłaszcza gdy, losophie der Griechen.” [(III, Theil. I. Abth. prócz wykładów Filona, usłyszał dowodzenie stoi- Lipsk, 1880, str. 597 — 609). ka Mnezarcha, skierowane przeciwko twierdze- Antyoch z Cylicyi wspomniany przez Dyoua niom skeptyków akademickich. Zupełny wszakże Kassyusza (LXXVTI, 19) i Suidasa, był filozo-rozbrat A-cha z Filonem nastąpił dopiero w Ale- fern ze szkoły cyników za panowania cesarza Se-ksandryi, gdzie A. za czasów pierwszej wojny wera, który cenił go głównie za to, iż był dla mitrydatesowej, chętnie przedstawał z Lukullu- żołnierzy jego żywym przykładem zahartowania sem. Tu mianowicie napisał A. swój traktat, no- ciała i znoszenia cierpień.

szący nazwę ucznia jego i zwolennika „Sozos”, Antyoch z Laodycei we Frygii, uczeń Zeuksy-w którym polemizuje z dawnym swym mistrzem, sa z Tarentu, był filozofem skeptykiem ze szko-Zarzuty przeciwko „skeptycyzmowi akademickie- ły Enezydema. (Diog. Laerc. IX, 106, 116). mu”, które Cycero kładzie w usta Lukullusowi Antyochia. Tej nazwy miast sporo znajdowało (Acad. II, 5), stanowią według wszelkiego pra- się w Azyi środkowej, w dawnej dzielnicy Da-wdopodobieństwa treść wspomnianego traktatu, ryuszów, powszechnie Assyryą lub Babilonią zwa-Już jako stanowczy przeciwnik skeptycyzmu, wy- nej, z których znamienitsze: A. ad Daphnen, dziś rosłego na gruncie szkoły platońskiej w Atenach, Antakieh; A. ad Cragurn o 140 kilm. na płd. od zjawia się A. na czele tejże szkoły, gdzie go Cy- dzisiejszego Konieh (Iconium); A. ad Taurum cero w ciągu jednego półrocza (78—7 r. przed dziś Ain-Tab; A. ad Pisidiam, zwana także Cae-Chr.) słucha z zachwytem. Dzięki temu, pisma sarea, na pograniczu Pizydyi i Frygii, dziś Ak-Cycerona przechowały dość dokładnie sposób do- Checker; A. Migdoniae, albo Nisibis, w Mezopo-wodzenia i treść doktryn tego filozofa eklektyka. tamii, dziś Nisibin; A. Margiana, stolica Margia-A. starał się głównie zwalczać skeptycyzm, który ny, nad rz. Margus; wszystkie zaś założone przez od czasu Arkezylaosa przeniknął do szkoły ateń- jednego z wodzów Aleksandra Mac., Seleuka, skiej, a chociaż nie miał dość samodzielności przezwanego Nikator, ku czci ojca, Antyocha. i twórczości umysłowej, aby stworzyć nowy syste- Najsławniejszą jednak z nich była A. ad Dapk* mat filozoficzny, lub w sposób oryginalny udowo- nen (dla odróżnienia od innych, nazywająca się dnić swoje tezy, znalazł licznych zwolenników też Daphnensis), od maleńkiej nad rz. Orontem i uchodzi powszechnie nawet za założyciela „pią- osady tego imienia, w pobliżu której stanęła. Se-tej akademii”. Wyróżnienie to, wśród „nowszej leuk Nikator, twórca dynastyi Seleucydów, po-akademii”, szkoły filozoficznej A-cha, jako odrę- ciągnięty uroczą miejscowością, założył ją w r. bnej akademii (ob. Akad e mi a pi at ońs ka, str. 300 przed Cbr. zaraz po bitwie pod Ipsus. Nie 337 i 8), uzasadnić można nowym w niej zwrotem, stanęła ona odrazu w takich rozmiarach, do ja-a mianowicie zwrotem do eklektyzmu, który, nie kich doszła następnie. Fundacya pierwszego zało-pokonawszy wprawdzie ostatecznie skeptycyzmu, życiela okryła niewielką przestrzeń od Daphne; starał się jednak zlać przeróżne szkoły w jedną drugie miasto powstało przez napływ postronnych, filozoficzną skarbnicę, biorąc z każdej to, co uwa- znęconych przywilejami pierwszego; trzecie zało-iał za rzecz udowodnioną. Wychodząc z przeko- żył Seieuk Kallmik, czwarte Antyoch Epifanes,

świątyni, opływającej w złoto, klejnoty i arcydzie-ła sztuki greckiej. Przykłady boga uwodziciela naśladowano zawzięcie, a ktokolwiek w Dafne żył bez miłości, uważanym był za chłystka (Strabo, XVI. Gnvon: Hist. Seleuc. VII, str. 35, 36)» Tylko w tein błogiem, próżmaczem i rozkosznem. życiu A-chii, pozbawionem wszelkiego ruchu pozytywnego, nie spostrzeżono się, że od zachodu idzie chmura, grożąca obrachunkiem. Seleucydo-wie musieli się zejść oko w oko z kroczącymi ku Indyom Rzymianami. W osobie Antyocha XIII przez ludność niezadowoloną zrzuceni z tronu, utracili panowanie, a gdy ten ostaim monarcha zażądał pomocy od Pouipejusza, uwieńczonego świeżem w Azyi zwycięstwem nad Mitrydatesem, królem Pontu, konsul odtrącił go, bez bitwy zajął zdenerwowane państwo roku 64 przed Chr. i wcielił, razem z Fenicją, do władztwa rzymskiego, jako prowincyę Syryi. Odtąd, a zwłaszcza za Cesarstwa, poczyna się właściwy rozkwit A-chii. Rzymianie, jako dobrzy gospodarze i administra-torowie, umieli ocenić realną wartość tej perły Wschodu. Zaprowadziwszy w zgnuśniałem państwie la 1 własny    —

następcy Nikatora. Później wszystkie te osobne dzielnice, osobnemi murami obronnemi opasane, połączone zostały w jedność municypalną, wspólnym otoczoną murem, i jednem A-chii nazwaną imieniem. Jako rezydencyą Seleucydów, A. miała 10 tysięcy kroków obwmdu, a liczjła do 700,000 mieszkańców, zwerbowanych z okolic, głównie zaś z Babilonu, który odtąd przestał dla historyi istnieć. Sławną też była ze swych bogactw, zbytku wschodniego, który tam razem z obyczajami azyatyckiemi napływał, głośną z lekkomyślności i rozkoszy, niemniej jak z zamiłowania w iitera-

□n

:i

jpîMù -, w/ń bft a[

Lr    j

--:--—-==J=--

BÉHUi

'• frń

‘ ' HIHL.....

i.:

*j|ä\

HI

rię. 209. Medal Antyocn*.

W*

Fi?. 208 Antyochia.

i porządek, za* jOTftWk be z pieczy w-szy drogi od na-paści włóczęgów i rabusiów arab-skich, uczynili A ę rezydencyą prokonsula, ogniskiem handlu wszechwschodniego, główną siedzibą nauki i sztuki greckiej ostatniego okresu. Ciągnęli ku niej zamożniejsi obywatele Rzymu i om-to przeważnie nadawali ton miastu, wzbogacali je na turze i sztuce. Nieopodal leżąca Daphne, w sąsiedz- swój sposób, wywoływali pracę i przemysł; obok twie wawrzynowego gaju, oyia miejscem ulubn - dawnych budowli świetnych, jak świątynia Zeusa nem królów syryjskich. Selenk gaj ten poświęci: i pałac królewski, wznosili nowe; wybudowali Apollonowi i Artemidzie i wybudował dla nici. teatr z ogromnym amfiteatrem, cezaryum, mnó-wspaniałą świątynię, która stała się jednym z naj- stwo wytwornych łaźni, wspaniały wodociąg; po-słynniejszych przybytków grecko-wschodniego po- tworzyli wykwintne miejsca przechadzki we, tak, gaństwa. Gaj dafbeński miał 80 stadyów obwo- że strojna naturą, a podniesiona sztuką, A., od du, przejrzyste strumyki wiły się około cienistych greków otrzymała przydomek „nadobnej’', a przez gęstwi, nęciły do marzeń i uciech; niebawem też Pliniusza ogłoszoną została za „królowe Wscho-zapanowało w nich bóstwo rozkoszy. Dafne, to du.” Rzeczywiście, pod względem ludności, ruchu Trianon Seleucydów. W świątyni wznosił się ol- i znaczenia, stanęła ona po Rzymie i Aleksan-brzymi posąg boga, który ze złocistej czary wt rę- dryi, jako trzecia w państwie. \Vprawdzie r. 155 ku libacyę rozlewał na ziemię. Grecka kolonia po Chr. nawiedziło ją trzęsienie ziemi, które po-w A-chii naśladowała tu obrządki Hellady i wiesz- chłonęło z półtorasta budynków, ale odbudowali cze fale tryskały ze źródła kastalskiego. O sta- ją cesarze Trajan i Antoniusz.    K* K-

dyum stamtąd odbywały się igrzyska elidejskie, Antyochijska szkoła. Obok Aleksnndryi, stoli-na które miasto wydawało corocznie 15 talentów cy pogańskie) i chrześciańskiej nauki, odznacza złotych: rozumie się, były to wszystko zabawki, się w IIJ i IV wieku szkoła antyochijska. Wpraw-wprowadzone sztucznie, na rzecz jednej warstwy dzie każdy znakomitszy kościol miał wówczas bogaczów, zabąwki, nie mające żadnego związku swoją szkołę, ale wyższe wykształcenie teologi-z duchem ogółu ludności i potrzebami czasu, słu- czne można było otrzymać tylko w Rzymie, żące tylko za okazyę do oddania hołdu bogom w Aleksandyi i w Antyochii; szczególnie też miłości i wina. Można było pozwolić sobie tych w Antyochii kwitnęły studya egzegetyczue i w ogó-rozrywek na tle gnuśności, gdyż bogactwa bez le biblijne. Egzegeza tej szkoły odznacza się wnr-pracy, wymuszone mieczem zdobywcy, płynęły ze* nością i ścisłem wyszukiwaniem literalnego zna-wsząd. Bogaci podróżni, ze wszystkich stron na- czenia tekstu. Znakomici ludzie z niej wyszli, jak pływający, ożywiali miasto, skarby znosząc do np. Teofil, biskup Serapion, uczony męczennik

Kncykloyodya Powszechna ilustr. T. Ul.

Lucyan, kapłan Doroteusz, Melecyusz, u którego św. Chryzostom przez cały rok przebywał, ucząc się „rzeczy bożych", biskup Flawian, Dyodor z Tarsu, Cyryl jezorolimski, Teodor mopsweteń-ski, których prace świadczą najlepiej, jak świetnym być musiał stan szkoły, co ich wydała. („Encyklopedya kościelna").    *

Antyochijski patryarchat. Wiadomo, że pierwsza parafia chrześciańska z nawróconych była w Antyochii; nowym tym kościołem zarządzali tu najprzód apostołowie św. Paweł i św. Barnaba; św. Piotr przebywał również przez pewien czas w A-ii, i w tem-to mieście, około r. 40, wierni otrzymali po raz pierwszy imię chrześcian. An-tyochia wzrosła do znaczenia metropolii cliry-styanizmu w stronach pogańskich, a że nadto była wtenczas stolicą polityczną wschodu, przeto pierwsi biskupi jej, poświęceni przez apostołów, zajęli przedniejsze miejsce w kościele. Biskup antyochijski, jak i inni zarządzający wielkiemi dyecezyami, nazywał się w pierwszych czasach metropolitą, był trzecim z rzędu w⁷ całym kościele, po rzymskim i aleksandryjskim; ale gdy wyrokami II i IV soboru powszechnego biskup konstantynopolitański otrzymał drugie miejsce po biskupie rzymskim, antyochijski zajął czwarte miejsce w Kościele. Na początku IV w. zaczęto nazywać patryarchami biskupów metropolii, więc i biskup antyochijski otrzymał tenże tytuł. Władza patryarohy antyochijskiego rozciągała się na całą dyecezyę rzymską Wschodu, a więc i na Jerozolimę, ale sobor nicejski uwolnił ją od jurys-dykcyi patryarchatu antyochijskiego i zaliczył do większych metropolij. Później, z powstaniem he-rezyi monofizytów, uformował się partryarchat anty ochijsko-syryjski jakobitów, czyli monofizytów; wreszcie cały patryarchat, dostawszy się od X w. pod panowanie saracenów, w XI odłączył się od Kościoła. W czasie wojen krzyżowych Antyochia miała patryarchę katolickiego, ale tylko dopóki saraceni nie zdobyli na nowo Syryi r. Iz67. Dziś władza patryarchów antyochijskich jest bardzo ograniczona, bo zależy od patryarchatu konstantynopolitańskiego, Tytularny patryarcha antyochijski katolicki rezyduje obecnie w Rzymie, a jakkolwiek nie ma żadnej jurysdykcyi na Wschodzie, za sufraganie jego uważają się biskupstwa in yartibus: Alemira, Dewase, Epifania i Rosa; ale jest tam trzech innych patryarcnów wschodnich katolickich: maronicki, syryjski i melchi-cki, którzy noszą tytuł patryarchy antyochijskiego, jakkolwiek nie rezydują w Antyochii. Katolicy łacińscy z tych okolic podlegają wikaryuszo-wi apostolskiemu, rezydującemu w Alepo.— „Historia patriarcharum Antioch. ap.’r, Le Quien: „Oriens Christian." t. 11; Boschii: „Tract, post. chronol. de Patriarchis Antioch." Wenecya 1784. („Encyklopedya kościelna").    *

Antyochijskie księstwo powstało podczas pierwszej wyprawy krzyżowej po zdobyciu Antyochii 1098 roku i zostawało w ręku władców chrześcijańskich aż do r. 1268. Pierwszym księciem był Bohemund I Tarencki. który do zdobycia tego

miasta najwięcej się przyczynił. Następca jego Tankred, przez szczęśliwe walki z muzułmanami rozszerzył granice księstwa na wsze strony. Rajmund I, hrabia Poitou, dostał mitrę w 1136 r., poślubiwszy Konstancyę, córkę poprzedniego księcia Bohemunda II, ale musiał uznać zwierzchnictwo cesarstwa bizantyjskiego, a r. 3149 zginął w bitwie pod Alepo. Po nim nastąpił Rajnold de Chatillon, drugi mąż Konstaucyi, ale gdy w boju 1160 r. wpadł w ręce muzułmanów, za księcia uznanym został syn Rajmunda I, Bohe-mundin. Po nim wstąpił na tron syn jego, Bo-hemund IV, który umarł 1232 r., zostawiwszy księstwo również synowi, Bohemundowi V. Ten panował do r. 1251, a syn i następca jego, Bohe-mund VI, był już ostatnim księciem Antyochii, którą zdobył na nim sułtan egipski, Bibars 1268 r. („Ottuv Słownik nauczny").    *

Antyopa, matka Amtiona i Zetosa, postać jedna z bardziej interesujących w mitycznej hi-storyi Gtrecyi, mianowicie wT rodowodzie tebań-skim. Jakoż Odyssea, źródło najpierw^ze, powyższych dwóch jej synów podaje za założycieli Teb, ojcem jej mieni Asoposa. Ale scholiaści, chcąc to .podanie pogodzić z bardziej upowszechnioną opjnią, przyznającą założycielstwo tego miasta Kadmosowi, twierdzą, że po śmierci tych braci wybuchła wojna, skutkiem której miasto zniszczało tak, że Kadmos musiał je zakładać na-nowo: tym sposobem opóźniają oni o całe pokolenie czas istnienia rzeczonych braci. Niedosyć na tern: późniejsi bajarze tak w widokach chronologicznych obracali tym mitem, iż utworzyła się zawiłość i nieraz sprzeczność, prawie nie do rozwiązania, Nasamprzód. według podań późniejszych, nie jest ona córką Asopa, lecz Nykteosa, króla Teb i żony jego, Polixo. Osobiste jej przygody dosyć są zgodne. Uwiedziona przez Zeusa, czując się matką, uciekła do Epopeusa, króla Sy-cyonu. Umierający Nykteos, nie mogąc jej stamtąd wycofać, powierzył to bratu Lykosowi, który najechał Sycyon, Epopeusa zabił a A-ę do Teb odprowadził i osadził w jaskini, gdzie powiła bliźnięta, Amfiona i Zetosa. Ulegając straszliwym później znęcaniom się nad nią niegodziwej żony Lykosa, Dyrki, uciekła z Teb do synów, którzy wychowywali się zdała w stanie pasterskim, nieświadomi pochodzenia. Po odkryciu tajemnicy, synowie wykonali straszną zemstę nad prześladowcami: Lykosa zamordowali, a Dyrkę wsadzili na rogi rozhukanego tura, który ją o okrutną śmierć przyprawił (ob. Am fi on). Dwaj młodzi Zeusowicze zawładnęli tronem Teb, strąciwszy Łaja. Amfion, uczeń Hermesa, przy tern muzyk, używa swych talentów dla obmurowania miasta, a kamienie układają się same w takt rytmów jego liry. Zetos żeni się z Aedoną, która, przypadkowo zabiwszy własnego syna, Ityla, zamienioną zostaje w słowika, a on umiera ze smutku. Amfion zaś żeni się z córką Tantala, Niobą, i traci liczne rodzeństwo skutkiem gniewu Artemidy. Po śmierci obu braci, Lajos odzyskuje tron tebański. Na tern urywa się legen-

da Antyopy, pierwiast' "wo, jak widać, całkowicie | rokości i 25 m. wysokości. Tu się urodzili słyn-oddzielona od rodziny Kaduiejskiej, i w stanie ni rzeźbiarze helleńscy: Fidyasz i Pruksyteles. takiego oddzielenia istnieje ona w Odyssei. Lecz A. należy do cykladzkiej noraarchji (gubeinii) logografowie, ze zwykłemi sobie kombinacyami a do eparcbii (powiatu) Naxos, sztucznemi, wsadzili ją w lukę późniejszego szeregu mitów tebańskich, a wbrew swym skłonnościom do mnożenia osobistości, tu przeciwnie, stopili w jedną osobę Amtiona, syna A-py, i Amfiona, ojca Chlorydy, zgoła w Odyssei różnych. Do jednej też osoby ściągnęli okoliczności, tyczące się | legendy o Niobie, ułożonej zdaje się pierwiastko- : wo wcale niezależnie od synów A-py. Legendę tę, ' poza Homerem, a zebraną z różnych logografów ! i scholiastów, wyczytujemy przeważnie w Apollo-dorze (III, 5) i Pauzaniaszu (II, 6, 2. IX, 5, 2).

And. S.

gjft

jjgg

11

ipif

K. K.

Sprzeczności w opowiadaniach, choć nienajkora-pletniej, zebrał Sterk w traktacie: „De Labdaci-daruin historia”; Leyden, 1829.—2. An ty op ą zwie się także amazonka, córka Aresa i Otrery. żona Tezeusza a matka Hippolita. Podarował ją mąż Heraklesowi po zwycięstwie jego nad Amazonkami; walczyła ona przy jego boku po stronie greckiej wówczas, gdy te wojowniczki naszły Attykę, i przy boku też jego padła.

Antyopa, planetoida 90, odkryta przez Lutlie-ra w r. 1866; drogę dokoła słońca kończy w ciągu 5.58 lat.

Fi? 2Ï0. Grota stalaktytowa w Antyparos;

Antypater (Antipatros), jeden z najdo-świadc/eńszyc.h i najzaufańszych wodzów i przyjaciół Filipa Macedońskiego, a następnie jeden z wybitniejszych następców Aleksandra W. (* około 400—f 319 r. przed Chr.). Podczas układów pokojowych z ateńczykami po zdobyciu Olyntu („pokój Filokratesa”), A. był wysłany przez Filipa do Aten (346) i przy tej sposobności zaprzyjaźnił się z Demostenesem; stosunki te jednak zostały później zerwane, kiedy A. ujrzał w De-mostenesie nieprzejednanego wroga Filipa. Podczas tak zwanej „trzeciej wojny świętej”, A. podążył także ze swym królem do Grecyi, brał udział w bitwie pod Chaironeją (2 sierpnia 338), a następnie, z polecenia Filipa, przeniósł kości poległych w tej bitwie ateńczyków do ich ojczyzny (Polyb. V, 10, 4). Posiadając znaczne wpływy wśród wojska, A. przyczynił się do objęcia tronu macedońskiego pizez Aleksandra (336), planu jednak natychmiastowej wyprawy do Azyi nie pochwalał: wespół z Parmenionem doradzał on młodemu królowi pozostać tymczasem w Macedonii i doczekać się wprzódy potomka (Diod. Sic. XVIII, 16, 2). Kiedy Aleksander, pomimo to, udał się przeciwko barbarzyńcom (334), A. pozostał jako jego zastępca w Macedonii i pilnie czuwał nad całością i bezpieczeństwem państwa; stłumił on powstanie w Tracyi, a spartańskiego króla Agisa II (ob.', pragnącego zrzucić jarzmo macedońskie, pobił w bitwie pod Megalopolisem (330). Przez cały czas nieobecności Aleksandra, A. sprawował silnie rzą-

Antypapież, papież nieprawy, występujący przeciw prawemu, jako przywłaszczycie! najwyższej w kościele powagi, a przeto głowa odszczepieńoów w kościele katolickim. Liczą 28 antypapieży od wieku III ery chrześciańskiej; pierwszym był No-wacyusz, kapłan rzymski, który powstał przeciw-ko Korneliuszowi, wybranemu z 51 r.; ostatnim Amadeusz VIII, książę sabaudzki, wybrany na soborze bazylejskim 1439 r., wziął ou imię Feliksa V i trzymał stolicę apostolską przeciw papieżom Eugeniuszowi IV i Mikołajowi V, lecz na rzecz ostatniego zrzekł się swej władzy 1449 r.

Historyę antypapieży wydał Ludwik Angelus Anastazy w dwóch tomach, w Neapolu, 1754 roku p. t. „Isteria degli Antipapi.”    *

Dr L.

Antyparasytyczne środki, t. j. zalecane na wygubienie, resp. zniszczenie pasorzytów, w ciele ludzkiem (1. zwierzęcem) tkwiących. Dawniej miano tu na uwadze jedynie czerwy (glisty, tasiemce i t. p.) w przewodzie pokarmowym przebywające; dziś pod nazwą An typ. środków pojmujemy głównie te, które niszczyć mają bakterye chorobotwórcze (ob. Pasorzyty).

Antyparos. v. Ant i poro, staroż. Oliaros, wyspa w grupie Cykbulzkich na m. Egiejskiem (37° sz. pn., 25° 6', dł. w. Gr.), 49 km. □; 1,300 m-ców Wąska, płytka i licznemi wysepkami skalistemi usiana cieśnina oddziela ją od sąsiedniej wyspy Paros, brzegi wszędzie strome, skaliste i trudno dostępne, grunt mieiscami tylko urodzajny; stąd ludność, prócz uprawy bawełny i wina, trudni się rybołówstwem. W ostatnich czasach odkryto ołów srebronośny, lecz wydobywanie onego dotąd słabe. A. słynie z groty stalaktytowej, znanej już starożytnym, której część najobszerniejsza ma 95 m. długości, 30 m. sze-

M. Ro,

dy w Macedonii, pomimo tego, że chciwa władzy Olympiada, matka samego króla, uskarżała się nieustannie przed synem na surowość regenta, z którym żyła w ciągłej rozterce. Kiedy po śmierci Aleksandra (323) główne kierownictwo sprawami państwa dostało się w ręce Perdykkasa (ob.), A. pozostał i nadal w Europie. Grecy, z ateńczyka-mi na czele, chwycili wtedy za broń, ażeby wywalczyć sobie niezależność od Macedonii (ob. Lamijska wojna). Usiłowania te jednak nie odniosły pożądanego skutku; wprawdzie z początku (w lecie 323), A., posiadając za mało wojska, przegrał bitwę pod Herakleją (Trachińską) i zmuszony był cofnąć się na północ, do twierdzy Lamia, gdzie go zaczął oblegać wódz ateński Leo-stenes; kiedy atoli Leostenes postradał życie, a na pomoc A-owi przyszli z Azyi Leonnatos i Krateros, wtenczas szczęście odwróciło się od greków; po bitwie pod Krannonem (5 sierpnia 322) stracili oni zupełnie wiarę w skuteczność dalszej walki i jioddali się A-owi na łaskę i niełaskę. Przy układach pokojowych A. postawił ateńczy-kom najcięższe warunki, a wódz jego Menyllos obsadził załogą macedońską port Munychię. Wkrótce po zakończeniu tej wojny, wybuchły zatargi jiomiędzy samymi dyadochami. Perdykkas, który, dla zjednania sobie A-a, pojął tymczasowo za żonę jego córkę, Niceę (Nikaia), zaczął dążyć do władzy nieograniczonej. Pozostali jednak dya-dochowie, z wyjątkiem Eumenesa, postanowili się temu sprzeciwić i za sprawą Antygona (ob.), który ze strachu przed Perdykkasem uciekł z Azyi do A-a, utworzyli przeciwko regentowi koalicyę (Antygon, Antypater, Krateros, Ptolemeusz). Perdykkas Niceę natychmiast odepchnął; podczas zaś, gdy bezpośrednią walkę z nim mieli prowadzić Antygon i Ptolemeusz, A., razem ze swym zięciem, Kraterem, przeprawo! się przez Hellespont (321), ażeby w Azyi Mniejszej rozpocząć walkę z Eumenesem. Wyprawa ta była o tyle niepomyślną, że, podczas gdy sam A. udał się dalej na południe do Cylicyi, pomocnik jego, Krateros, został przez Eumenesa jiobity i nawet życie utracił. Kiedy jednak w tym samym czasie i Perdykkas został zamordowany w Egipcie, a następcy jego, Piton i Arrydajos, uznali się za niezdolnych do piastowania zwierzchniczej władzy w państwie, wtedy dyadochowie, zebrani w mieście syryjskiem Triparadeisos (w jesieni 321), wybrali A-a na regenta („epimeletes’⁻) królestwa Uzyskawszy tę godność, A. wydał niektóre rozjiorządzenia w Azyi i następnie, pomimo zasadzek Eumenesa, wrócił szczęśliwie do Macedonii (32U). Tutaj nie cieszył się długo rządami, zmarł bowiem już w następnym roku, wyznaczywszy na następcę po sobie starego Pelisperchonta, z pominięciem własnego syna,Kassandra, który się odznaczał zbyt dumnern i popędliwem usposobieniem. Z ostatnich czynów A-a można wsjiomnieć jeszcze stracenie mówcy Demadesa (ob ), który z polecenia ateńczyków przybył do niego z prośbą o usunięcie załogi macedońskiej z Munychii. J. G. Droysen; „Geschichte des Hellenismus” (tom I i II). M- Ro

Antypater (Antipatros), król Macedonii (*297—f287), wnuk poprzedniego, a syn Kassandra, po którego śmierci objął panowanie. Zamordował on własną matkę, Tessalonikę, posądzając ją o większe sprzyjanie jego bratu, Aleksandrowi, z którym żył w niezgodzie. Aleksander, pragnąc się zemścić za śmierć matki, wezwał do Macedonii Demetryusza Poliorcetę (ob.), który rzeczywiście pozbawił A-a tronu i sam objął po nim rządy. Kiedy po ucieczce Demetryusza (277), A. zaczął oskarżać swego teścia, Lyzymacha, (miał za żonę jego córkę Eurydykę) o udział w podstępnem pozbawieniu go tronu, Lyzymack kazał go zamordować (Justin. XVI, i, 2).

Antypater z Cyreny, filozof ze szkoły cy-renejskiej, uczeń Arystypa starszego. Oślepłszy, znosił to kalectwo z pogodą umysłu, którą podziwiał Cycero. (Cic. „Tusc.” 5, 38).

Antypater Z Tarsu, w Cylicyi, filozof ze szkoły stoickiej, z D w. przed Chr., przez pewien czas stał na czele tej szkoły w Atenach, gdzie też założył stowarzyszenie współbiesiadników— Antypatrystów. Uczniami jego byli Herakles z Tarsu i⁻ Sozygenes. A. wsławił się walką ze skeptycznym kierunkiem filozofii akademickiej, którą przedstawiał w. Atenach Karneades A. walczył ze skeptycyzmem nietylko z katedry, ale polemizował z jego przedstawicielami i w dziełach swoich. Porów. Plutarch: „De stoic, repugn.” (38). Waillot: „De Antipatro Tarsensi philosopho Stoico” (1824).

Antypater z Tyru, filozof ze szkoły stoików, żył około 44 r. przed Chr., w Atenach, gdzie wykładał filozofię. A. był przeciwnikiem Pane-cyusza, a przyjacielem Katona młodszego. (Plut. „Cat.” 4. Cic. „Off.”. 2, 24).

Antypatya, przeciwieństwo sympatyi, odraza, wstręt, niechęć do kogoś lub czegoś, uczucie nieprzyjemne instynktowne, niewyrozumowane, połączone z popędem negatywnym uchylenia się, odparcia, oddalenia. Przechodząc w stan czynny, antypatya przeradza się w nienawiść, w którem to uczuciu przeważają już składniki rozumowe i świadome, gdyż nienawiść jest zwykle opartą na faktach znanych, których ocena podmiotowa jest właśnie źródłem nienawiści względem sprawcy tych faktów, podczas gdy antypatya (nienawiść bierna) polega na skupieniu się pewnej liczby wrażeń nieprzyjemnych, z których składu nie ko-, mecznie zdajemy sobie jasną sprawę. Najmniej świadome są antypatye dziedziczne, właściwe wielu gatunkom zwierząt, antypatya jednych względem drugich. Odpowiadające im u ludzi antypatye rasowe, narodowe i rodowe, jakkolwiek w części dziedziczne, stanowią przejście do drugiej grupy A-yj nabytych przez wpływy otoczenia (wychowanie, przyzwyczajenie, naśladownictwo). Ta grupa jest u ludzi najliczniejszą, a przynajmniej najdonioślejszą, ze względu na swe znaczenie społeczne i historyczne. Mniej doniosłą choć bogatszą w odmiany indywidualne, jest trzecia grupa A-yj chwilowych, szybko przemijających i zależnych od nastroju duchowego, na który

trafi a i a wrażenia osób lub rzeczy, z tym nastro- graficzną, a szerokość geograficzną równą jem niehcujących. A-ye chwilowe mogą jednak mieć liczebnie, ale po drugiej stronie równika; mie-głębsze podstawy w bezwiednej życiowej obserwa- szkańcy takich punktów są względem siebie an-cyi, opartej na doświadczeniu wlasnem, a nawet toeci, t. j. mieszkańcy przeciwni, mają ma elementach dziedzicznych. W takich razach oni współcześnie dzień i noc, t. j. jednaką zawsze A-ye chwilowe mogą występować jako instynktowna godzinę, ale przeciwne pory roku. Trzeci wre-przestroga niebezpieczeństwa lab szkodliwości, szcie z tych punktów, jak powiedzieliśmy, znaj-zwłaszcza u zwierząt, obdarzonych tak zwanym duje się na drugim końcu średnicy, przechodzą* instynktem, które doznają uczucia trwogi na wi- cej przez punkt dany. Mieszkańcy tych punktów dok silniejszego zwierzęcia, lub wstrętu wobec ro- nazywają się właśnie względem siebie A., t. j. prze-ślin jadowitych. U człowieka jednak znaczenie ciwnożnymi; mają oni przeciwne południki celowe i rozwojowe antypatyi jest znacznie mniej- i równoleżniki, posiadają zatem wprost przeciw-szem i można powiedzieć, że w wychowaniu po- ne pory roku i pory dnia, lato u jednych, odpo-wmno być ograniczonem do wstrętów estetycznych wiada zimie u drugich, a południe u je Inych i moralnych, z wykluczeniem zwłaszcza tych an- północy u drugich. Nazwa pochodzi ztąd, że typatyj, których jedynem źródłem jest urażona ludzie ci istotnie stopami są ku sobie zwróceni, miłość własna.    j <, Względem nas pierwsza kategorya przeciwnych

mu

Antyperystaltyczny ruch W kiszkach (grec, mieszkańców przypadałaby na zachód Kanady, anti i peristaltikos — obciskający, otaczający); na południe wysp Aleuckich, druga na oceanie zawierające się w żołądku i kiszkach pokarmy, Południowym na południe Afryki, A-mi naszymi pobudzają organa te do ustawicznego, jiowolnego wreszcie są mieszkańcy wysp australijskich. War-ruchu, w kierunku od góry ku dołowi, t. j. od szawa leży pod 52° 13' szerokości północnej żołądka do otworu stolcowego. Puch ten, niezbę- i 38° 42' dług. wsch., jej A. zatem znajdują się dny do przemiany pokarmu i wessania pierwia- pod 52° 13' szer. płd. i 180° — 38° 42’ — 141° stków pożywnych, zależny od nerww w ścianach 48' dług. zach. W ogólności naprzeciw lądów sta-przewodu pokarmowego, zowie się robaczko- łych przypadają antypodycznie nie lądy, nie mowy m (ob.) czyli perystaltycznym. Jeżeli zaś, wsku- rza, tak, że półkula ziemi północno-w c o li ia jest tek zmian chorobowych, ruch taki przybiera kie- zajęta przeważnie przez ląd stały, półkula ptd.-runek wprost przeciwny (od kiszek do żołądka), zachodnia przez wody, co powoduje znać .ne róż-nazywamy go przeciwrobaczkowym, antyperystal- nice w klimacie obu tych półkul ziemi; jakkol-tycznym. Przykład przeciwrobaczkowego ruchu wiek więc dwie okolice, antypodycznie względem w żołądku widzimy w wymiotach: jeżeli do tego siebie położone, pozostają w jednakich w ogólno-przyłączy się ruch ant. w kiszkach, chory wy- ści warunkach astrouomiczno-geograficznyeh, oka-rzuca z wymiotami części kałowe, co nazywają mi- żują pod względem klimatycznym uderzające severe {ob. Trawienie, Kuch kiszkowy). Dr. Ł. sprzeczności.

zaś CH₃ . C . N (CH,)

HC.CO

> N . (C₆ H₅) i two-

rzy się przy działaniu eteru aceto-octowego na metylofenilohidrazynę. Systematyczna jej nazwa jest: fenilodwumetylopirazol on. Jest to ciało krystaliczne, białe, z punktem topliwości 113°0, rozpuszczalne w wodzie. Znajduje obszerne zastosowanie w medycynie, jako środek przeciwgorączkowy, zastępujący chininę.    Zn.

Antysabataryowie, t. j. przeciwnicy soboty. Gdy w pierwszych wiekach chrześciaństwa ogólnie poczęto święcić niedzielę, w niektórych miejscach sobota nusiła jeszcze na sobie aż do Y-go wieku cechę dnia świątecznego. Prze iw takiemu święceniu soboty powstało wielu katolików, którzy twierdzili, że na mocy przepisów ewangelii obchodzenie świąt żydowskich powinno ustać. Tych właśnie przeciwników święcenia soboty nazwano „antisabbatarii”.

Antysemityzm, ruch nieprzyjazny względem żydów. Objawiał się w brutalnych działaniach tłumów, w rozprawach parlamentarnych, w literaturze. A. istniał i istnieje w tych krajach, których żydzi zamieszkali w liczbie znaczniejszej—więc w Rosyi, Rumunii, w Węgrzech i Niew-

Antypyretyczne środki (grec anti — przeciw, Antypyryna ma skład Cu H₁₂ N₂0, budowę jryreios = gorączka), są to‘lekarstwa i wogóle środki (np. zimna woda) podawane chorym w zamiarze usunięcia gorączki (przeciwgorączkowe), czyli obniżenia gorączkowej ciepłoty; całe zaś w tym kierunku postępowanie lecznicze zowią Antypyrezą (ob. Gorączka).

Antypodów wyspy, grupa skalistych niezamieszkałych wysp na Oceanie Wielkim na południo-wschód od Nowej Zelandyi (178° 20’ dł. wd 49°

And. S.

48’ sz. pd.) odkryta 1800r. przez Waterhouse'a i nazwana tak dla tego, że jest niemal antypodyczną (przeciwnożną) względem observatory urn w Greenwich— 27 km. □ powierzchni.

Antypody, nazwa dwu punktów ziemi, przypadających na końcach jednej jej średnicy, oraz mieszkańców tych okolic. W ogólności, każdy punkt kuli ziemskiej posiada trzy przeciwne sobie punkty. Pierwszy znajduje się z nim na jednym równoleżniku, czyli na jednem kole szerokości, ale oddalony jest o 180° w długości geograficznej.

Mieszkańcy takich punktów nazywają się względem siebie per i oe ci, t. j. mieszkańcy oboczni; posiadają oni zawsze jednakie pory roku i jednaką długość dnia, ale różnią się porą dnia i nocy, t. j. o 12 godzin w czasie. Punkt drugi przypada z punktem danym na jednym południku, posiada zatem jednaką z nim długość geu- [

czech. (Lehnhardt'a: ,,D:c antisemitische Bewe-' in Polen, unter dem Regierung der Piasten und gung in Deutschland” 1889).    der Jagiellonen”.    K- Jun-

Antysemityzm w Polsce ma bardzo długą, Antyseptyka, lecznie ran antyseptyczne, ( czyli historyę; datuje on od czasu przybycia żydów do przeciwgnilne, ma za zadanie: nie dopuścić rozwoju tego kraju, a więc od ośmiu wieków mniej wię- spraw rozkładowych czyli gnilnych, działających cej. Ślady jego pozostały w prawodawstwie, w po- szkodliwie na przebieg gojenia rany i na sam stanowieniach synodalnych duchowieństwa i w lite- ustrój człowieka, albo też powstrzymać w rozwo-raturze. Prawodawstwo z jednej strony dawało ju i unicestwić te sprawy, jeżeli już one zdołały przybyszom semickiego pochodzenia rozległe przy- się rozwinąć. W razie osiągnięcia tego rezulta-wileje, z drugiej zaś ograniczało ich działalność tu, mamy zapewniony przebieg rany bezgnilny na wielu polach życia społecznego. Duchowień- czyli aseptyczny; w przeciwnym razie rana staje stwo na synodach oświadczało się bardzo często się septyczną. W pierwszym przypadku, ustrój przeciw żydom i w granicach władzy swej i wpły- na ranę zupełnie nie oddziaływa, w drugim stawu starało się wszelkiemi sposobami ludność je się on ofiarą mniej lub więcej silnego zakaże-chrześciańską od wpływu żydowskiego zabezpie- nia. Z dawna było wiadomem, że obrażenia czyć. W literaturze ślady antysemityzmu są bar- podskórne, złamania, zwichnienia, przebiegają ca-dzo liczne; żadna może kwestya społeczna nie ły okres gojenia i wyrównania spraw chorobo-wywołała tylu dyskusyj i uwag, co żydowska, wych, z jednej strony bez ropienia, z drugiej bez Już Bielski w kronice swej mówi „o talmudach oddziaływania na ustrój ogólny, czyli bez gorą-i różnych zabobonach żydowskich”; jako antyse- czki, i że przeciwnie, obrażenia z naruszeniem po* mita wybitny występuje Sebastyan Klonowicz, włok w największej liczbie przypadków przebie-Achacy Kmita i lekarz Sleszkowski (w XVłl gają z ropieniem i gorączką. Fakt ten nie po* wieku). Piszą dzieła antyżydowskie: Kmita: „Kruk zwolił długo ostać się teoryi neuropatologicznej, w złotej klatce, albo żydzi w swobodnej wol- uważającej gorączkę przyranną zaniezbędne następ-uości korony polskiej”, Kleczkowski; „Jasny do- stwo każdego obrażenia; fakt ten uczynił wido-wód, że nietylko duszę, ale i ciało swoje na wie- cznem, że tak gorączka przyranna, jak i ropienie, czne zaginienie dają, którzy lekarzów żydów i ta- warunkowanem jest dostępem powietrza do rany. tarów używają”. Powstają przeciwko żydom Doświadczenia Pasteura i Listera wykazały, że satyrycy XVII i XVIII wieku i wielu wogóle nie powietrze samo przez się, ale zawieszone pisarzy. W epoce sejmu czteroletniego, wraz w niem fermenty, znajdujące się również obficie z wieloma innerni, przychodzi na stół kwestya i w wodzie, są powodem rozkładu i ropienia, i że żydowska. Ukazuje się masa broszur za żydami wesianie substancyj rozkładowych stanowi istotę i przeciwko żydom. Sławny proces lwowski, po- gorączki przyrannej. Dalej badania wykazały, jawienie się Franka i jego sekty, wywołuje rów- że owe fermenty są drobnoustrojami żyjącemi i że nież pewien ruch pisarski pro i contra. Pomiędzy należą do świata roślinnego, a wreszcie, że też rokiem 1815 a 1820 ukazuje się nowa serya bro- same mikroorganizmy, oprócz ropienia i gorączki, szur, bardzo obfita, i w r. 1820 znowuż kilka; wywołują cały szereg tak zwanych chorób przy-w r, 1859 przeciwko objawom antysemityzmu rannych, jak rozległe nacieczenie ropne, złośliwe powstaje Lelewel. Lata następne przynoszą równo- obrzęki, posocznicę, ropnicę, dyfteryt, gangrenę uprawnienie żydów, co wywołuje w następstwie szpitalną i t. d. Bliższe zapoznanie się z tego krytykę tego aktu i głosy mu przeciwne. Nare- rodzaju drobnoustrojami, ze sposobem działania ich Szcie w ostatnich kilkunastu latach, z rozwojem na wydzieliny przy ranach, a względnie na ustrój prasy peryodycznej, antysemityzm dostaje się do człowieka, jest rzeczą specyalnej nauki, która dziennikarstwa i rozwija się w niem coraz bar- w najnowszych czasach wywalczyła sobie samo-dziej. Dzieje sprawy żydowskiej w Polsce, a tern dzielne stanowisko, a zarazem stała się jedną samem i dzieje antysemityzmu, nie są dotychczas z naidonioślejszych nauk lekarskich, t. zw. bnk-zebrane i ułożone systematycznie wt jednem dziele; teryologii. Tutaj ograniczyć się musimy do za-literatura nasza posiada jednak wiele bardzo znaczenia, że zadaniem antyseptyki jest walka poważnych monografij, z których przyszły histo- z owemi drobnoustrojami. Ogrom zasługi wpro-ryk antysemityzmu i wogóle kwestyi żydowskiej wadzenia antyseptyki do medycyny praktycznej może korzystać. Wymienimy tu przedewszystkiem przypada całkowicie i niepodzielnie Józefowi Li-znakomitą broszurę Tadeusza Czackiego „O ży- sterowi. W r. 1865, w starym i w najgorszych dach i karaimach”, cenną pracę Wacława Al. warunkach hygiemcznych b dącym szpitalu w Glas-Maciejowskiego „Żydzi w Polsce, na Rusi i Li- gowie wielki ten człowiek zastosował po raz pier-twie” (Warszawa, 1878); D-ra L. Guiuplowicza wszy kwas karbolowy przy leczeniu otwartego „Prawodawstwo polskie względem żydów”, Al. złamania kości. Pierwsze doniesienia o donio-r Kraushara „Historya żydów w Polsce,” treściwą słym tym fakcie pojawiły się w r. 1867. Po dość i nader sumiennie opracowaną rozprawę Włady- długiej walce z zacofaniem i rutyną, antyseptyka sława Smoleńskiego „Stan i sprawa żydów poi- wywalczyła sobie pierwszorzędne znaczenie w ca-skich w XVIII wieku.” Z obcych autorów pole- łym świecie lekarskim. Przyznać należy, że do cić możemy prof. Graetza z Wrocławia „Geschichte postępów jej i rozprzestrzenienia przyczynili się der Juden,” oraz „Geschichte der Israeliten” Jo- głównie chirurdzy niemieccy, którzy wcześniej sta, tudzież Sternberga „Geschichte der Juden zrozumieli kolosalne jej znaczenie, aniżeli lekarze

Ur. T J.

7 ojczyzny Listera. Do takich gorących apostołów antyseptyki zaliczyć należy przedewszystkiem Bardelebena w Berlinie, Nussbauma w Monachium, Volkmana w Halli i t. d. Przez długi czas ściśle stosowano t. z. metodę Listerowską, metodę dość skomplikowaną i wymagającą wiele czasu, a zarazem i kosztów. W następstwie jednak w różny sposób ją modyfikowano lub zupełnie zmieniano, szczególniej gdy obok fenolu zaczęto stosować cały szereg, równych jemu, albo jeszcze potężniejszych, środków. Zakażenie rany może powstać albo przez zetknięcie się jej z powietrzem, albo z ręką lub instrumentem, czy jakimkolwiek innym przedmiotem. Wskutek tego odróżniamy skażenie powietrzem i dotykiem. Anty-septyka wiuna ochronić tak od jednego, jak od drugiego. Pierwsze osiągamy za pomocą odpowiedniego urządzenia sali operacyjnej lub pokoju opatrunkowego, drugie za pomocą najdokładniejszego oczyszczenia rąk, instrumentów i v/ogôle wszystkich przedmiotów, które mogą przyjść w zetknięcie z raną, bądź podczas operacyi, bądź podczas opatrunku. Sala operacyjna winna być zasobna w światło, bez żadnych węgłów, uchyłków lub zagłębień, w którychby mogły zatrzymywać się różnego rodzaju zarazy i nieczystości. Tak ściany, jak sufit i podłoga, winny być nieprzeni-kliwe. Umeblowanie sali powinno składać się z rzeczy najniezbędniejszych tylko i wyrobionych z inateryałów, pozwalających się najdokładniej oczyszczać (żelazo olejno malowane, marmur, szkło). Szczególniejszej troskliwości wymagają ręce operatora i asystentów. Ręce przed operacyą i przed opatrunkiem należy szorować szczotką z mydłem w gorącej wodzie, a następnie wymoczyć w kwasie karbolowym lub w sublimacie. Takiej samej troskliwości wymagają instrumenty, oraz narzędzia pomocnicze, które najlepiej wygotowywać w ukropie, a następnie zanurzać w roztworze fenolu. Do opatrunku należy używać inateryałów, których przygotowanie antyseptyczne winno się odbywać pod najściślejszą kontrolą. Doświadczenie i sumienna obserwacya pouczyły, że cała doniosłość przeciwgnilnego leczenia ran polega nie na użyciu tego lub owego środka lekarskiego, lecz na najidealniejszej czystości, że postępowanie nasze nie powinno być antyseptycznem, tylko aseptycznem (ob. Aseptyka).

Antyseptyczne środki, ob. Bakteryologia.

Antyspazmatyczne środki (grec, spasmos = kurcz) czyli przeciwkurczowe, służyć mające do stłumienia objawów kurczowych (ob. Kurcz).

Antystenes, filozof grecki z drugiej połowy Y i pierwszej połowy IY w. przed Chr., był synem ateńczyka i niewolnicy z Tracy i. W ubóstwie wyrósłszy, A. wcześnie nawykł do wszelkiego rodzaju abnegacyi, którą później z t cel mędrca głosił. A. odznaczył się męstwem w bitwie pod Tanagrą. Początkowo słuchał wykładów sofisty Gorgiasza. Wyuczywszy się tym sposobem retoryki, sam ją następnie wykładał; gdy jednak, w dojrzałym już wieku, usłyszał Sokratesa, przylgnął do niego całą duszą, słuchaczów swoich mu

odstąpił, a sam stał się wiernym jego uczniem» zwolennikiem jego nauczania i wielbicielem swe* go nowego mistrza. Po śmierci Sokratesa, sam A-otworzył szkołę w gimnazyum cynosa gesańskiem (Kynosarges), którego nazwę przeniesiono zcza-sem na wszystkich zwolenników i wyznawców doktryny A-sa, a mianowicie zowiąc ich Cynikami (ob.). Jakkolwiek A. przejął się głównemi zasadami filozoficznemi Sokratesa, rozwinął je jednakże w jednostronnym, bardziej praktycznym, niż teoretycznym kierunku, i przez to uchodzi za założyciela nowej szkoły filozoficznej, Cyników, kwitnącej do końca niemal III w. przed Chr. Nie mając tego polotu myśli, co Sokrates, ani posiadając tak wyćwiczonego dyalektyką, jak mistrz jego, umysłu, A. odznaczał się za to niezwykłą siłą charakteru i fanatyczną niemal skłonnością do apostolstwa. Ztąd z całej doktryny Sokratesa najwięcej imponowała mu jej strona etyczna, którą też A. przedewszystkiem rozwijał, nie zawsze troszcząc się o teoretyczne, głębsze jej uzasadnienie. Tracił on tym sposobem z przed oczu ową wszechstronność Sokratesową, która praktykę życia do teoryi nawiązywała; wszelką wiedzę, nie posługującą bezpośrednio celom etycznym, uważał też A. za zbyteczną, a nawet za szkodliwą, i sta-rał się zwalczać ją, jako wynik próżności i rozkoszy umysłowej. Cnotę uważał A. za dobro najwyższe, a stąd prawdziwą mądrość zasadzał na poznaniu cnoty i ciągłem do niej dążeniu. Cnotę, zdaniem jego, nabywać można i należy, a kto raz ją posiędzie, już ona go nie opuści; tak nabyta cnota stanowi właśnie szczęście, a więc powinna być celem jedynym każdego człowieka. A. bowiem, podobnie jak wszyscy współcześni mu moraliści, za cel życia ludzkiego stawiał szczęście, tern się jednak od nich wyróżniał, że szczęście i cnotę za jedno uważał, nie przypuszczał innego dobra, jak cnota, i innego zła, jak przewrotność; wszystko zaś pośrednie pomiędzy złem i dobrem sądził być dla człowieka rzeczą obojętną. Pojęcie cnoty A-sa i szkoły jego zasadzało się jednak bardziej na pohamowaniu w nas żądz i pragnień, czyniących nas zależnymi od naszego ciała, i uprzedzeń religijno-społecznych, aniżeli na pełnieniu cnót w znaczeniu humanitarnem, albo nawet społecznem. Słowa Sokratesa: „jest rzeczą, boską niczego nie potrzebować, potrzebować jak najmniej jest najbliższem boskości”, obrał A. sobie za dewizę życia i stał się też rzeczywiście owym typem mędrca ascety i abnegata, którego niejeden z filozofów obierał sobie później za wzór, a który najdobitniej, w «. ałej oryginalności przesady i rubaszności, zarysował się w fanatycznie; do niego przywiązanym uczniu, Dyogenesiez Synopy (ob.). A., prócz ustnego utuczania, rozpowszechniał swoje poglądy, pisząc dzieła filozoficzne. Wylicza je Dyogenes Laëreyusz (11,64; IY, 15). i dzieli na 10 ksiąg. Ze wszystkich dzieł tych pozostały tylko nieliczne urywki, które zebrał i wydał Winckelmann pod tyt.: „Antisthenis fragmenta” (Zurych, 1842). Porówn. Mullach: „Fragmenta Philos. Graec.” (Tom II, 261—273).

A. Müller: „De Antisthenis Cynici vita et scriptis” ztąd przyszli do potwornego wniosku, że człowiek (Programm. Drezdno, 1860). E. Zeller; „Die Phi- powinien czynić wszystko wbrew temu, co naka-losopbie der Griechen” Zweiter Theił, i Abth. żują prawa boskie i ludzkie.

Antytaurus, ob. Taurus.

Antytermina jest bezwodnikiem fenilohydra-

(Lipsk, 1877, str. 241 -288). F. Diimmler: „An-tisthenica” (Halla, 1882). E. Meyer: „Questiones

Platonicae I” (Gymn. Programm., M. Gladbach zonu kwasu lewuhnowego,

ch₃

C„ H,,. N, H=C<

1889 r.)

CH₂ CH₂ . COOH

tworzy się bardzo łatwo przez ogrzewanie tego ostatniego i należy do środków, wprowadzonych w ostatnich czasach do sztuki lekarskiej, a mających zastępować chininę.

Antyteza (z gr. przeciwstawienie), figura krasomówcza, polegająca na zestawieniu w jednę całość dwóch myśli, lub dwóch obrazów, o cechach wprost sobie przeciwnych, a jednak łączących się z sobą pewnym związkiem treściwym, który tern dokładniej i dosadniej uwydatnia różnice, a na umysł silne wywiera wrażenie. Przytaczają sławno słówko krytyczne Lessynga: „Dzieło to ma w sobie wiele dobrego i nowego; tylko dobre nie jest nowem, a nowe nie jest dobrem.” Jeden z naszych krytyków wyraził się dowcipnie: „Bohater ten pozuje pieszo na posąg konny.” Dowcipnem jest antytetyczne wyrażenie: „To wielki artysta w swoim rodzaju, tylko rodzaj jego jest mały.” Nic piękniejszego, jak przedłużona A. w dramacie Wikt. Hugo „dernani”, kiedy król żąda od granda,, gospodarza domu, aby mu wydał chroniącego się tarn zbiega, nb. śmiertelnego wroga gospodarza. Ten prowadzi króla przed portrety przodków i o każdym z mch opowiada jakiś czyn świetny, wspaniałomyślny. Nareszcie przychodzi przed puste miejsce i mówi: „A oto miejsce na mój portret; chcecież, panie, aby później kiedyś powiedziano: „ten tu, to zdrajca, który wydał swojego gościa!” Scena ta właśnie przez antytezę sprawia niesłychane wrażenie. Jakkolwiek wielką ozdobę stauowi ta figura w mowie, nie należy jej nadużywać; przesadna nuży, a wyczekiwanie jej na zimno nudzi i osłabia rzecz. Wtedy tylko ta ozdoba wywołuje skutek estetyczny, gdy ją sprowadzi znienacka, szczęśliwe natchnienie.

Antyteza filozoficzna oznacza zdanie, wprost przeciwne treścią innemu zdaniu, w jednym i tym samym przedmiocie, lubo oba wynikają konsekwentnie z pewnej zasady, postawionej z góry i za prawowitą uznanej. Różnicę stanowi tu ta właśnie zasada, czyli z góry powzięty punkt zapatrywania się na przedmiot. I tak naprz.ykład: Realiści twierdzić będą, że wszystkie jestestwa posiadają własny byt indywidualny, ze wszystkiemi jego właściwościami, czyli że istnieją rzeczywiście, jako jednostki konkretne (res). Nominaliści, wprost przeciwnie, wywiodą, że istnienie rzeczywiste odnosi się tylko do całych grup czyli gatunki w, a jednostki, pod te gatunki pod-Antytakci, heretycy z II wieku, którzy utrzy- ciągane, mają tylko znaczenie imion (nomma), mywali, że jakkolwiek Bóg jest sprawiedliwym Dla panteisty istnieje Bóg jeden, a wszystkie i dobrym, światem wszelakoż włada zły pierwia- istnośei w granicach zmysłów są tylko jego pestek, który zwiódł ludzi, przedstawiając im za I wnoini momentami czyli manifestacyami, bez sa-dobre, co było złem, a za złe to, co było dobrem; ( modzielnego bytu; dla ateusza istnieje właśnie-

Zn.

Antystes (z grec, przodownik), nazwa jderwr-szorzędnych kapłanów rzymskich po prowincyacb; stąd, przy zastosowaniu języka łacińskiego w kościele chrześciańskim, nazwa ta służyła do oznaczania wyższych dostojników kościelnych, biskupów, przeorów i t. p. Dziś nawet, pomimo tytułów ścisłych, używa się czasami ta nazwa przenośnie, jeżeli do mowy lub pisma służy język łaciński. “• K

Antystrofa, ob. Strofa.

Antystyusze, ród plebejuszowTski rzymski, z którego następujący członkowie zasługują na uwagę:

1) Publius Antistius, (88 przed Chr.), trybun ludowy, chwalony przez Cycerona, jako mówca i adwokat, zamordowany na rozkaz młodszego Maryusza, podczas wojny między Maryuszem i Sul-lą. 2) Titus Antistius sprawował godność kwestora w Macedonii, kiedy wybuchła wojna domowa między Cezarem i Pompejuszem. Stanąwszy, acz niechętnie, po stronie ostatniego, uszedł po bitwie pod Farsalem cło Bitynii, gdzie spotkał go Cezar i ułaskawił. 3) Cajus A. Vêtus, pod którego ojcem Cezar służył w Hiszpanii; cieszył się wielkiem zaufaniem Cezara, który zrobił go kwestorem. Jako trybun ludowy, stanął A. po stronie Cycerona przeciw Klaudyuszowi (oh.); podczas wojny domowej znajdujemy go w Syryi, gdzie walczy z Cecyliuszem Bessusem. 4) P. A. Labeo przyjął udział w zabójstwie Cezara, uszedł do Macedonii i po bitwie pod Filipami zginął z własnej ręki. 5) P. A. Labeo, syn poprzedniego, głośny prawnik (ob. Labeo). 6) L. A. Vêtus.

Będąc konsulem w 55 r. po Chr., wspólnie z Neronem, podczas wojny z germanami, powziął zamiar połączenia Mozeli z Saoną za pomocą kanału, do czego plan był już wcześniej nakreślony przez Druzusa. Prześladowany przez Nerona, uszedł śuiierci z jego ręki za pomocą samobójstwa.

7)    A. Sosianus sprawował kilka ważnych urzędów za Nerona. Posłany na wygnanie z powodu wiersza satyrycznego na cesarza, przywołany do kraju w r. 66, został znowu wygnany przez Wespazyana.

i s.

8)    Antistia, żona Pompejusza, odepchnięta przez niego w r. 82 przed Chr. na żądanie Sulli, który chciał wydać za Pompejusza swoją córkę przyrodni;), Emilię.

Antysy.filityczne środki, t. j. skuteczne w leczeniu choroby sytilitycznej czyli przymiotniczej (ob. Syfilis).

Aatyszkorbutyczne środki, zalecane przeciw chorobie szkorbutycznej czyli gnilcowej (ob. G nile c).

Dt Ł.

seldorf” (Diisseld. 1846).

mu

mi

#    F?e 210 Anubis.

Anuczyn Dymitr, ruski antropolog i etnograf,

*    1843 w Petersburgu, gdzie, po ukończeniu nauk gimnazyalnych r. 1860 wstąpił do uniwersytetu zrazu na wydział historyczno-filologiczny, a potem na matematyczno-fizyczny. Skończywszy studya w r. 1867, był od 1871 — 74 sekretarzem moskiewskiego towarzystwa aklimatyzacyjnego; roku 1873 poddał się egzaminowi na stopień magistra zoologii i wykładał geografię i nauki przyrodzone w niektórych średnich szkołach moskiewskich. W tymże czasie, zachęcony przez profesora Bo-gdanowa, zajął się badaniem materyałów, odnoszących się do plemienia Ainów, korzystając ze zbiorów cesarskiego towarzystwa przyrodoznawstwa w Moskwie, i ogłosił o nich w czasopiśmie tego towarzystwa rozprawę, skutkiem której wysiany został za granicę, aby się przygotował na katedrę antropologii w uniwersytecie moskiewskim. W podróży tej zabawił aż do roku 1879, przesiadując głównie w Paryżu, gdzie, odbywał studya w szkole archeologicznej, pod kierunkiem sławnego Brocka, przedsiębiorąc przytem wycieczki po Franoyi w celu poszukiwań archeologi-

wszystko samodzielnie i oddzielnie, prócz Boga, którego pojęcie nie podchodzi pod żadną katego-ryę zmysłową i t. p. W nauce Kanta o antynomiach (ob.), czyli o pewnych specyalnych przeciwieństwach, według tego, czy spodądamy na świat w porządku rozumu czystego lub doświadczalnego. sprzeczna dwoistość takiego zdania o przedmiocie, nazywa się tezą iantytezą. K K Ańtytrynitaryusze, heretycy z drugiej połowy II i z III wieku, odrzucający dogmat Trójcy św. w jedności Bóstwa i utrzymujący, że w Bogu jest tylko jedna osoba. Dzielili się oni na dwie klasy- na A-ów ebionickich i na patrypasyanów, czyli modalistów; twierdzili za przykładem ebio-mtów, że Chrystus był zwyczajnym człowiekiem i że w nim do czasu tylko jakaś siła boska ( dynamis ) przebywała i działała. Tak uczył w Rzymie Teodotos z Bizancyum, Teodot młodszy, nazywany wekslarzem, Asklepiodotos i Arte-mon. W Antyochii szerzył ten błąd tamtejszy biskup, Paweł Samosateńskif 260—269), twierdząc, że Jezus napełniony był mocą bożą, czyli słowem, (logos), różniąc się mocą swoją i użyciem tej mocy od wszystkich ludzi, i miał udział w bóstwie, ale właściwie był człowiekiem. Patrypasyanie czyli modaliści twierdzili, że jest jeden jednoosobowy Bóg, który się w różny sposób w czasie objawiał: w wieczności jest Ojcem, wcielony — Synem, rozdający dary i łaski, do zbawienia potrzebne—Duchem św. Mieli więc Trójcę, lecz nie w istocie boskiej, tylko raczej zewnętrzną, zasadzającą się na stosunku Boga do świata i człowieka. Tu należeli Noetos ze Smyrny, uczeń jego Epigonos, który tę herezyę zaniósł do Rzymu, Kleomenes, który był głową A-ów rzymskich za papieża Ze-firyna (202—219), a po nim Sabellius, który doktrynę tę ostatecznie rozwinął. W wieku XVI powstała podobna sekta, nauczająca jednoosobo-wości Boga, która wszakże nie nazywała się An-tytrynitaryuszami, ale Socynianami (ob.). Syste-mata racyonalistyczne są w ogólności antytryni-tarskiemi. („Ottuv Słownik naućny”)*.

Antyzymotyczne środki (grec, zyme — pierwiastek fermentacyjny); wedle teoryi J. Liebig’a, choroby zaraźliwe polegają na sprawie lermenta-cyi, a zarażenie na przeniesieniu pierwiastka fermentacyjnego z chorego na zdrowego; teorya ta chemiczna upadla, odkąd Pasteur wykazał, że źródłem fermentacyi są właściwe żyjątka. Otóż środki, mające, w myśl nauki Lie biga, usuwać lub zapobiegać fermentacyi (zatem leczyć choroby zaraźliwe), nazywano antyzymotycznemi.

Antz (K. C.) publikował: „Tabaci Historiae” (Berlin, 1836) i łącznie z Clemene’m „Flora v. Düs-

1 A.

Ann, bóstwo akkadyjsko-babilońskie, znane Grekom pod nazwą Oannes. Należało ono do trójcy bogów najwyższych, którą składali Anu, syn jego Ea (inaczej ezytany Ao) i wnuk Bel (Baal biblijny). Każde bóstwo babilońskie miało małżonkę, więc A. posiadał ją także, zwaną Anat (hebrajska forma żeńska od Anu). Jej przypisywano władzę nad ziemią, mężowi zaś jej

KncTtlore lT* PowniechD* Iluatr. T 11T.

panowanie nad niebem. Ann, według rzeźb babilońskich, wyobrażany był w postaci męża brodatego. z ogonem orła-, na grzbiecie jego wisi ogromna ryba, pokrywając głową swą głowę bóstwa, którego twarz z pod jej paszczy wystaje; jedną rękę podnosi ono, niby chcąc przemówić-— (patrz rysunek w niżej przytoczonem dziele Smitha, str. 40). W takiej postaci, powiada Bero-zus, na początku świata Cannes pływał po wodach chaosu W urywkach klinowych A. nazywany bywa przedwiecznym, ojcem bogów, pamm duchów⁷ i t. d. Porówn. Tiele „Hist. comp, des anciennes religions.” Smith „Chaldäische Genesis”, przekład Dełitzscha, str. od 52. Lenor-mant „Manuel d’histoire ancienne de l’Orient” II od str. 180. E. Meyer „Gesch. des Altertums“ I od str. 174.

Anubis, bóg egipski, na pomnikach hierogli-ficznych zwany A ne pu, albo Anup, syn Ozyrysa. Grecy nazywali go Hermesem, a niekiedy także, łącząc greckie imię z egipskiem, Herma-nubiaem. Przedstawiano go z głową szakala, o spiczastym pysku i uszach, którą grecy brali za głowę psią, tu i owdzie uka-Mj\ żuje się on w podwójnej koronie, t. j. wyższego i niższego Egiptu. jAL \ Według Płutarcha, składano Li &K, w ofierze białe albo żółte koguty. Odprowadzał on, jak u greków Hermes Psychopompos, dusze umarłych do Anzentesu (ob.) i tam, I ... wespół z Borusem, ważył ich czyny przed Ozyrysem. Za cza-^ L sów rzymskich, kiedy kult egipski rozszerzył się na zewnątrz kraju, Anubis zlał się z Hermesem i postać jego o psiej głowie przedstawiana była z insygniami tego ostatniego. (Brockbaus „Con-■versations-Lexicon”).    *

mie-

kami. Zębów dwa przodowych, dwa kły i 8 trzonowych w każdej szczęce. Mieszka w norach podziemnych, które wykopuje. Obyczajami swemi, krótkością ogona, grubością głowy i inne-mi szczegółami, zbliża się do kretów (Tcdpidae). Poznano dotąd parę gatunków, a mianowicie A.

cznych. Na wystawie paryskiej 1878 r. zarządzał oddziałem antropologicznym ruskim, a wróciwszy do Moskwy, brał udział w urządzeniu i opisie sam ejże wystawy moskiewskiej. W roku następnym został profesorem antropologii przy uniwersytecie miejscowym. W roku 1882 uczestniczył w ekspedycyi na Kaukaz, przedsięwziętej przez towarzystwo geograficzno-antropologiczne, a we dwa lata później został profesorem zwyczajnym geografii i etnografii z zaniechaniem katedry antropologii. Antropologiczne, archeologiczne i etnograficzne prace A-a odnoszą się głównie do rzeczy ruskich, kaukaskich i sybirskich. Ogłaszał je w przedni ej szych czasopismach ruskich i zjednał sobie przez nie imię najcelniejszego etnologa ruskiego. („Ottuv Słownik naucny”).    *

Anuj, inna nazwa rz. Katuni, która po przebiegu 250 w. połączywszy się z odpływem jeziora Teleckiego, Biją, daje początek rz. Ob. Źródła jej przypadają w jądrze pogórza Ałtajskiego u stóp najwyższych szczytów, tak zwanych Katuńskich, lub Anujskich kamieni, które dla śnieżnej okrywy w Ałtaju nazwę Białko w nosić zwykły. W rozpadlinach nadbrzeżnych skał krystalicznych i łupkowych znajdują się rudy srebrne i dziane, a w napływach poprzecznych dolin piaski złote.    ^ Sz.

Anura (paleont.). Rząd zwierząt bezogono-wych, czyli żabowatych, z gromady ziemnowodnych (Amphibia), zwanych jeszcze skrzekami lub płazami, występujących obecnie w licznych rodzajach i gatunkach na całej kuli ziemskiej, z wyjątkiem pasa zimnego. W stanie kopalnym występują one dopiero w okresie trzeciorzędowym, różniąc się niewiele od dziś żyjących. Nawet kijanki ich dobrze się dochowały. Do wymarłych całkowicie należy rodzaj Palaeobatrachus Tschudi (ob. Pa-laeobatrachus).    K J-

Anuradżapura (Anuradhapura) u Ptolomeusza Anurogrammon, starożytna stolica wyspy Cejlon, leżąca na północ od m. Kandy, a o 100 km. na zachód od portu Trmcomali, niegdyś siedlisko buddyzmu, dziś w ruinach, których obszar świadczy o wielkości i wspaniałości budowli. O 12 km. na wschód od A., na szczycie góry Mihintale, zwaliska świątyni Buddy

Anurosorex A. Milne-Edwards. Zwierzę ssące do rzędu Owadożernych (Imectivora) zaliczone, mieszkające w Tybecie. Z ogólnej postaci podobne jest do sorków, ale posiada ogon bardzo krótki, schowany we włosach, ! nogi pokryte łusecz-

fłf 21t Anurcsore*,

sąuamipes M. Edw„, zamieszkuje nory podziemne na górach Tybetu wschodniego; został znaleziony przez księdza Dawida, misyonarza-podróżnika po Chinach i Tybecie. Jest to zwierzątko drobne, podobne z kształtu i wielkości do myszy domowej, koloru ciemnego. A. assamensis Anderson, podobny do poprzedniego gatunku, zamieszkuje góry w Birmanie i Assamie. A-s-

Anurya (grec, a priv., uron~ mocz), dosłownie =Bezmocz; w patologii oznaczamy tym wyrazem pomniejszenie w wysokim stopniu, ewentualnie zupełny niedostatek moczu. Zadaniem nerek jest wydzielanie (sekrecya) z krwi moczu, czynność w gospodarstwie organicznem niezmiernie ważna, albowiem z moczem wydalają się z ustroju zużyte (utlenione w zupełności) pierwiastki, mianowicie; mocznik, kwas moczowy, sole i t. p., i zbyteczna ilość wody. Ilość wydalanego w stanie zdrowia moczu bywa rozmaitą, względnie do temperatury zewnętrznej, przyjętych napojów, wypróżnień i t. p.; tak samo w chorobach. Jakoż przy wodnistych stolcach i wymiotach w cholerze, ilość moczu pomniejsza się nadzwyczajnie (An. choleryczna); jeżeli woda organizmu z jakiejkolwiek przyczyny odkłada się w tkankę podskórną (puchlina), zmniejsza się także ilość moczu z powodu braku wody w krwi (jej zgęszcze-nia). W razie zaś, gdzie takich, mechanicznych rzec można, przyczyn niema, a mimo to, ilość moczu pomniejsza się w stosunku do napojów i potów, tam źródłem zmniejszenia lub braku uryny jest upośledzenie czynności nerek (zniszczenie tkanki, zatkanie tętnic nerkowych, ugnie-cenie nerek i t. p.), co też stanowi A-yę właściwą. Taki bezmocz jest przypadłością bardzo ciężką, z powodu, że zatrzymane pierwiastki zużyte (do wydalenia przeznaczone), pozostając we krwi, sprowadzają skażenie jej, zwań. mocznicą, która najczęściej kończy się śmiercią. Gdzie mocz, wydzielony w nerkach, nie może wydalić się z pęcherza z powodu mechanicznej przeszkody, np. kamienia pęcherzowego, tam niema bezmoczu właściwego (chociaż tak to często nazywają), tylko zatrzymanie moczu, co inne całkiem ma znaczenie i także inaczej leczonem być musi. Dr- Ł-

Anuswara (anusvära), nazwa kropki w piśmie sanskryckiem, wyrażającej brzmienie nosowe przed inną spółgłoską lub m końcowe, np. ada zamiast anta (koniec), nadï* zamiast nadim (rzekę) i t. p. Patrz F. Malinowski „Gramatyka Sanskrytu” §§ 15 i 16.

Anville Jan Chrzciciel Bourguignon d’, znakomity geograf francuski (* 1697 w Paryżu —f tamże 1782 r.) Mając zaledwie lat dwadzieścia, został już pierwszym geografem królewskim, później sekretarzem księcia Orleańskiego, a w 1775 adjunktem akademii nauk. Odznaczył się szczególniej na polu kartografii; mapy jego są istotnie godne uwagi na swoje czasy. Wydał 211 map i planów, których część większa wyszła jako „Atlas général” (Paryż 1737 —1780, kart 66). „Nouvel Atlas de la Chine” (Haga 1737, map 42); „Atlas antiquus major” (Paryż 1768 map 12),

■é

z dziełem objaśniającem p. t. „Géographie ancienne.” (Druga edycya wyszła w Norymberdze, w przekładzie na niemiecki język). Innych dzieł i traktatów geograficznych oraz astronomicznych wyszło z pod jego pióra 78, z których zasługują na zaznaczenie: „Analyse géographie de l’Italie” (1744), „Notice sur l’ancienne Gaul” (1761), „Etats formés en Europe après la chute de l:empire romaine en Occidant” (Paryż 1771, przekład niemiecki Ddlingera), „Antiquités géogr. de l’Inde.” A. posiadał zbiór sławny 18,000 map, który rząd łrancuski zakupił do biblioteki królewskiej.—Źródła. Demanne: „Notice des ouvrage d’Anviile” *.

Aïiwary Ewhadeddin (f 1152), uchodzi za największego z poetów panegirycznych Persyi. Urodzony pod koniec w XI w wiosce Bedna, w miejscowości zwanej polem chawerańskiem, zwał się ztąd pierwotnie Ohaweramm. Dopiero mistrz jego, Amar, nadał mu przydomek Anwary (promieniejący). Będąc na studyach w kolegium Mansura w Tus, był raz świadkiem wjazdu sułtana Sandżara. Gdy obok niego przebiegł jakiś dygnitarz, otoczony niewolnikami, a A. dowiedział się, że to poeta dworski, postanowił, dla zdobycia podobnego stanowiska, oddać się nauce i poezyi. Jakoż został poetą dworskim i świetnie mu się działo tak długo, dopóki nie zaczął chorować na astrologa. Jedna z nieudanych przepowiedni tak go skompromitowała, że z tego powodu przeniósł się do Balchu i tu umarł. A. był pisarzem rozległej wiedzy i mistrzem w poematach, zwanych „kasydami“, z których najgłośniejsza napisana była ku czci sułtana Sandżara. Dają one dosadną charakterystykę poezyi panegirycznej owego czasu. A. pisał także poezye liryczne i satyryczne, małej wartości. Sporo przekładów z tego poety dał J. Hammer w „Geschichte der schönen Redekünste Persiens”, Wien 1818    1 Ł s

Anyos Paweł Stefan (1756—1784), poeta węgierski, w szesnastym roku życia wstąpił do zakonu paulinów, poczem kształcił się w Tyrna-wje i tu uzyskał stopień doktora filozofii (1776). W tej dobie życia zaczął doświadczać sił swoich w poezyi, w której, idąc za przykładem innych (Bessenyei’a, Barcsai’a), okazał się zwolennikiem smaku klasyczno-francuskiego. Po przyjęciu święceń, wysłany do odludnego klasztoru Felso-£le-fant (w komitacie nitrzańskim), tu oddawał się głównie poezyi, Chorobliwy stan zdrowia, osamotnienie i zbudzona świadomość, że się omylił w wyborze powołania, nadały jego poezyom nastrój posępno elegijny, pesymistyczny. W r. 1782 został przeniesiony do Stuhlweissenburga na prefekta gimnazyum, ale już po roku, dla słabości zdrowia, musiał opuścić to stanowisko Poezye jego, odznaczające się wielką poprawnością języka, wydał Bacsyanyi w Wiedniu (1798) i ostatnio L. Abafi w Peszcie (1875).

Anytos, syu Antemiona, bogaty mieszczanin ateński. W wojnie peloponeskiej, r. 409 przed Chr., wysłany był z flotą przeciw Pylosowi, lecz się wyprawa jego nie powiodła, za co pod sąd

oddany, jedynie dzięki przedajności sędziów, uniknął kary. Roku 403, wespół z Trazybulem i Archinasem, stanął na czele demokratów i wielce się przyłożył do wygnania trzydziestu tyranów z Aten. Aczkolwiek sam w początkach dość był przychylny dążności Sokratesa, stał się później, prawdopodobnie wskutek obrażonej dumy, jego nieprzyjacielem i wraz z poetą Meletosem i mówcą Lykonem oskarżył go r. 399, że nie uznaje bogów ojczystych, nowych wprowadza i gorszy młodzież; lecz po skazaniu na śmierć Sokratesa, kiedy w Atenach żal powszechny po nim się zbudził i oburzenie przeciw niecnym oskarżycielom, musiał ratować się ucieczką i schronił się w He-raklei pontyjskiej, a tam go lud ukamienował. („Ottuv Slovnik naućny”).    *

Anyż zwyczajny,PimpinellaAnisumL.(Ani-sum vulgare Gaertn, Anisum officinale Moench, Tragium Anisum Lk., Anison Dioscondis), należy do rodziny Baldaszkowych ( Umbelliferae). Jest rośliną zielną, jednoletmą. Posiada korzeń wrzecionowaty, nieco rozgałęziony, biały, łodygę

SS

lg

Jr

Fig 212—214    AiiTi 7-w7C7ajny

od 1 do 2 stóp wysoką, galęzistą, bruzdowaną i omszoną. Liście przykorzeniowe długo-ogonko-we, z których jedne zaokrąglone, prawie uerko-wate, wcinane lub tylko ząbkowane, drugie trzy-klapowe, również wcinane albo ząbkowane; liście, wyżej na łodydze osadzone, dwukrotnie pierza-sto-dzielne, o działkach szczupłych. Baldachy wierzchołkowe. Kwiaty białe. Owoce podwójne niełupki drobne, barwy szaro-zielonawej, omszone; każda pojedyncza niełupka opatrzona tylko w trzy żeberka. Ojczyzną tej rośliny jest Egipt i Grecya. Obecnie uprawia się ona w wielu krajach, a między innymi i u nas, głównie w krakowskiem, a w szczególności w okolicach Pińczowa i Nowego miasta Korczyna. Owoce

.1 A.

mu mi-

anyżu używają się w medycynie i do przypraw w gospodarstwie doamwem. Posiadają smak slod-kawy. korzenny i zapach aromatyczny, b.irdzo przyjemny. Należą do czterech nasion rozgrzewających, Semina quatuor calida; oddziaływają zbawiennie na pobudzenie czynności błon śluzowych przewodu pokarmowego i zalecają się na-dewszystko przy wzdęciach żołądka i kolkach, dla usuwania nagromadzonych gazów, szczególnie u małych, piersiowych dzieci. W aptekach owoce te znane są pod nazwą Semma Anisi vulgaris. Prócz tego otrzymuje się z nich olejek anyżowy, Oleum aethereum Anisi. Ten ostatni zawiera się w kanalikach nasienników i otrzymuje się przez przepędzenie potłuczonego anyżu z ośmiokrotną ilością wody, albo przez przepuszczenie przez nie pary wodnej. Jest on bezbarwny lub blado-żółtawy, posiada smak i zapach taki sam, jak i owoce anyżu, i służy w medycynie do tegoż samego użytku.

Anyż gwiaździsty, czyli Bady an, jest owocem drzewa Illicium amsatum L., z rodziny Magnoliaceae, rosnącego w Chinach i Kochin-chinie.

Anyż drzewny (Anis de ar boi). Nazwa w niektórych częściach Hiszpanii krzewu Schmus Molle L., z rodziny Terebinthaceae, posiadającego owoce korzenne i anyżowe.

Anyż Józef (* 1852 w Horzowicach), dziennikarz czeski, wychowaniec politechniki praskiej; działalność pisarską rozpoczął jeszcze będąc studentem i drukował swoje artykuły z dziedziny ekonomii przeważnie w „Narodnych listach”, W r. 1878 osiadł w Brnie morawskiem i tu redagował dziennik polityczny „Obczan”. W r. 1879 wrócił do Pragi i w r. 1882 został członkiem redakcyi „Narodnych listów”, a po niejakim czasie odpowiedzialnym redaktorem tego dziennika. Oprócz działalności pisarskiej, był czynnym w różnych zbiorowych pracach obywatelskich, np. jako członek „Centralnej Maticy szkolnej”.

Anyżówka, jest to wódka bardzo pospolita, której aromat nadanym jest w gorszych gatunkach dodatkiem niewielkiej ilości olejku anyżowego; lepsze gatunki otrzymywane są przez poddanie przepędzeniu okowity, lub rozcieńczonego spirytusu, z dodatkiem anyżu i kopru, rozmaicie ustosunkowanych, zależnie od gustu konsumentów.

Anza, ob. Hanza.

Anzelm (święty) Kantuaryjski {Anselmus Cantua,rensis), tak nazwany od arcybiskupstwa kantuaryjskiego (Canterbury), na którego stolicy zasiadał od 1093 do 1109 r. A. (* 1033 r. w Aosta, w Piemoncie—21 kwietnia 1109 r.) pochodził z dawnego rodu szlacheckiego w Lom-bardyi, przez matkę, Erem berkę, wychowany W kierunku religijnym, nie miał jednak uznania ze strony ojca swego, którego też nie lubił. Po śmierci matki, pozostawiony bez opieki moralnej, uległ pewnym zboczeniom młodości, a znienawb dzony przez ojca, zbyt może srogiego, opuścił dom rodzicielski i poszedł w świat. Miał wówczas zaledwie 16 lat, ale pierwotna bogobojność, w jaką matka go wdrożyła, oraz wrodzona skłonność do nauk, skierowały kroki jego do słynnego wówczas opactwa przenajświętszej Maryi” w Bec (Beccum), w Normandyi, gdzie ziomek jego, Lanfranc, założył był uczelnię, głośną w swoim czasie, a przez współczesnych „Nowemi Atenami” zwaną. Niepospolite zdolności, pilność i pobożność, w połączeniu z łagodnością, wyrozumiałością i niezwykłym taktem w obcowaniu z ludźmi, szybko wyniosły go w hierarchii duchownej. Z zakonnika (1060) wkrótce został przeorem (1063), a następnie opatem (1078) klasztoru w Bec. Uznanie, jakie zarząd tern opactwem i sprawowanie poruczanycli syj do Anglii przez Stolicę apostolską, zjednały mu w Rzymie, oraz rozgłos nauki, jakiej dowody złożył A. w licznych dziełach, w ciszy klasztornej wypracowanych, torowały mu drogę do coraz wyższych dostojeństw kościelnych. .Jakoż po kil-kuletniem opustoszeniu stolicy arcybiskupiej w Can* terbury, z powodu niesnasek władzy świeckiej z duchowną, jakie po śmierci Lanfranca w niej wybuchły (1089 — 1093)', A. mianowany został arcybiskupem w Canterbury. Godność tę A. piastował aż do śmierci, z dwukrotnemi dłuższe-mi przerwami, spowodowanemi usuwaniem się jego chwilowem ze swej stolicy, wskutek oporu przeciw inwestyturze świeckiej i obrony przywilejów swego kościoła wobec władzy państwowej. Na to dobrowolne wygnanie skazały go mianowicie spory z Wilhelmem II i Henrykiem I, załagodzone ostatecznie przez papieża Paschalisa II, a zakończone uznaniem przewagi władzy duchownej nad świecką, przewagi, głoszonej przez Grzegorza VII, a przez następców jego wywalczanej wobec świeckich panujących. Arcybiskup A. pierwszy też w Anglii nakłonił duchownych do celibatu, sformułowanego za jego staraniem na synodzie narodowym w Westmmsterze 1102 r. Nadzwyczajna praca, jakiej A. się oddawał, sumiennie spełniając włożone nań obowiązki hierarchiczne, a godziny spoczynku poświęcając rozmyślaniom i pisaniu dzieł, wyczerpały silny organizm jego; marł, nie dokończywszy rozpoczętego dzieła „Pochodzeniu duszy”. Prócz hymnów, psalmów, traktatów religijnych („Homilie”, „Medytacye”, „Liber exhortationum ad contemptum temporalium et desiderium aeterno-rura”) oraz treści czysto teologicznej, w kwe-styach spornych wówczas („De processione Sancti Spiritus”, „Concordia Praescientiae, Praedesti-uationi8 et Gratiae cum libertate”), A. napisał też znaczną ilość dzieł filozoficzno-teologicznych, w których dogmata wiary usiłuje oprzeć na wywodach rozumu. A. wprowadził tym sposobem do łona Kościoła nowy element racyonalistyczny; na miejsce dawnej teologii, unikającej dyskusyi, stawia on nowy kierunek, torując drogę tak zwanej teologii schol astycznej, za której twórcę powszechnie jest uważanym. I w tym kierunku racyonali8tycznym A. stoi jednakże zawsze na gruncie wiary, do której rozumowanie wszel-

Anzelm biskup.

421

kie nagiąć usiłuje; głoszona przezeń zasada: „credo est iuteiligam”, staje się odtąd punktem oparcia w twielu sporach teologiczno-scholastycz-nych. W sławnem dziele „Cur Deus homo? Li-bri 2, cont. gentiles”, w dwóch księgach, napisanych: pierwsza w 1094 r , druga w 1098 podczas pobytu w Rzymie, A. rozwija nowe uzasadnienie rozumowane aktu „Odkupienia”; do powszechnie przyjętego tłómaczenia przyjścia na świat Boga koniecznością zwalczenia złego ducha, A. dodaje cały łańcuch rozumowania, wytwarzający nową teoryę tak zwanego „zadosyć-uczynienia” (Satisfactio vicana), teoryę, która przez Kościoł aprobowaną została. To też, pomimo, że niektóre wywody A-ma o Trójcy Świętej nie dają się w zupełności nagiąć do orzeczeń soborów kościelnych, me było to przeszkodą W zaliczeniu go przez papieża Klemensa XI w poczet doktorów kościoła (1720). W r. 1494 A. był kanonizowanym. Kościoł święci pamięć jego w dniu 21 kwietnia, to jest w dzień śmierci jego. —Pomijając zasługi, jakie A. położył względem Kościoła swego, wywalczając przewagę władzy duchownej wobec państwa, oraz broniąc dogmatów wiary na soborach, ma on niemałe znaczenie i w rozwoju scholastyki średniowiecznej. Można powiedzieć, że A. pierwszy skierował myśl teologów ówczesnych ku wyrozumowaniu dogmatów wiary, to jest ku uzasadnieniu ich rozumem. A. tak był przekonany o racyonalno-ści dogmatów kościelnych, że nie wahał się poddawać ich krytyce rozumu; zdaniem jego, niedość było ślepo wierzyć w dogmata, ale obowiązkiem nawet było zarazem dogmata te rozumieć. Tym sposobem torował on drogę owej scholastyce średniowiecznej, która, zapożyczywszy od Arystotelesa metody dowodzeń, rozwinęła własną, imponującą budowę, we wszystkich częściach swoich z drobiazgową kunsztownością wyrobioną. Było to usiłowanie ujęcia w systemat umiejętny, racyo-nalny, nauki Kościoła, a z drugiej strony—uzasadnienia jego dogmatów rozumem. Dla umysłów, nawykłych do teoryi idei, jako odrębnych, właściwych istnień (realia), wydawało się to rzeczą zupełnie naturalną, a więc i możliwą. Wprawdzie, wcześnie już dysonansem w tern dążeniu byli przeciwnicy idei ogólnych, jako istnień rzeczywistych (nominaliści), ale stanowili oni opo-zycyę, która, nie wyczerpując samej treści, ożywiała tylko walkę obustronną. Walka ta przyczyniła się do tern subtelniejszego wyrobienia formalizmu owej szkoły filozoficznej, która, rozdzielona na dwa obozy, to jest realistów i nominalistów, przez długi czas była jedyną areną dla gimnastyki myślowej. Otóż A. był realistą w filozofii i z tego powodu staczał walkę naukową z przedstawicielem ówczesnego nominalizmu — Roseelinem. Spory ich, głównie co do Trójcy Świętej (i,De Incarnatione Verbi contra blasphemias Roscelini“), należą do historyi walki tych dwóch obozów scholastyki średniowiecznej, stanowisko realistyczne w ówczesnej filozofii dawało właśnie całą osnowę

wywodom teologicznym A-a. Wiara w istnienie idei ogólnych, rozumowych, czyli wiara w ich rzeczywistość (realizm), skłoniła go do usiłowania wyprowadzenia konieczności istnienia Boga i wy-tłómaczenia niektórych dogmatów Kościoła, jak np. o Trójcy Świętej, na mocy czystego rozumowania, bez pomocy objawienia. Zręczność w wykręcaniu się od trudności, jakie zawiłym tym rozumowaniom z konieczności rzeczy towarzyszyły. umiejętna dyalektyka, zjednały A-owi miano Platona i Augustyna wieków średnich. Zwłaszcza słynnym w historyi filozofii jest dowód on to logiczny (ob.) przez A-a, w dziele jego: „Pros-logium de Dei existentia“, po raz pierwszy, na udowodnienie istnienia Boga, filozoficznie sformułowany. W związku z tern dziełem było inne dzieło A-a, które je poprzedziło- „Monologium de essentia divmitatis, sive exemplum meditandi de ratione fidei“. Oba te dzieła stanowią zasadniczą część rozumowań filozoficznych A-a. Jako ich dopełnienie, wymienić należy: „Liber apolo-geticus contra Gaunilonem respondentem pro in-sipiente“, w którem A. odpiera zarzuty zakonnika Gaunilona, skierowane przeciwko „dowodowi on-tologicznemu“ A-ma, zarzuty, dające się streścić orzeczeniem, że nie wszystko, co jest in conceptu, istnieje zarazem m re. — Zbiorowe wydanie dzieł A-a drukowane było w 1491 i 1494 r. w Norymberdze, oraz w 1544 i 1549 r. w Paryżu; najlepsze zaś wydanie sporządzone zostało przez benedyktyna, Gabryela Gerberona, w Paryżu dwukrotnie, a mianowicie: w 1675 i w 1721 r. Do tego ostatniego, poprawnego wydania, dołączony został życiorys A-a, napisany przez ucznia jego i sekretarza, mnicha kantuaryjskiego, Ead-mera, p. t. „Vita Anselmi“. Wydanie to dzieł A-a przedrukowanem zostało i w Migne’a „Patrologii“, której stanowi tom 158 i 9 (Paryż, 1852—4). Z nowszych wydań wymienić należy: Haasa: „Sanct-Anselmi opuscula selecta“ (Tybinga, 1863), zawierające „Monologium“ i ,,Pros-logium“, oraz Lämmera: „De Concordia...“ i „Cur Deus homo?“ (Berlin, 1857). Te ostatnie dwa traktaty wydał także Schirlitz w przekładzie niemieckim (Kwedlinburg, 1861    r.). — Porów.

Franek: „Anselm von Canterbury“ (Tybinga,

1842). — A. C Hasse- „A. v. C.“ (T. I i II, Lipsk, 1843, 1852).—Ch. de Remusat: „St. Anselme de Cantorbéry“ (Paryż, 1854, 2 wyd. 1868).—Church: „Saint-Anselme“ (Londyn. 1870). Horeau: „Histoire de la philosophie scolastique“ (Paryż, 1872, t. I).—Ch. Schmidt: „Histoire de l'Eglise d’Occident pendant le moyen age“ (Paryż, 1885).    s s-

Anzelm, biskup warmiński. Pochodził z rodziny niemieckiej z Miśnii, był człuikiem zakonu krzyżackiego, w r. 12t3 od legata papieskiego, Wilhelma biskupa Modeny,otrzymał nominacyę na biskupa świeżo utworzonej dyecezyi warmińskiej. Rezydencyę obrał w Bruns berdze, zkąd później przeniesioną została do Heilsbergu. Gorliwie krzewił chrystyanizm, tępiąc posągi pogańskie i dęby święte; brał nawet udział w wyprą-

Anzelm z Lukki-Anzengruber Ludwik.

wach krzyżowych przeciwko Prusakom. W roku 1264 występuje jako legat papieski w sporze pomiędzy biskupem kwidzyńskim i kujawskim; w tymże charakterze potwierdza rozporządzenia biskupa Henryka, dotyczące organizacyi kapituły chełmińskiej. (Bartoszewicz w „Enc. Org.’’ I. 997).

Anzelm z Lukki. 1) A. biskup w Lucce (Lucca), patrz Aleksander II papież. 2) A. (1036— 1086), synowiec poprzedniego, od r. 1070 biskup w Lucce, brał żywy udział w walce pomiędzy Grzegorzem VII i Henrykiem IV, jako stronnik papieża i w tym duchu napisał „Contra Guiber-tum antipapam’⁷; „Collectanea ex variis autoribus contra eos qui dicunt regali potestate Christi ec-clesiam subjacere”; „Collectio regularum et sen-tentiarum ss. patrum et auctorabilium concilia-rum” i inne pomniejsze dzieła. Wydał je częściowo Camsius w „Antiqu. lectiones ad historiam medii aevi” (Ingolstadt, 1601 — 8).

Anzelm, „Perypatetyk”, jak się sam mianuje, włoch, żył w połowie XI stulecia. A. urodził się we wsi Besäte, w pobliżu Pawii, przyjął święcenia duchowne w Medyolanie, nauczał retoryki. Główne dzieło jego „Rhetorimachia” (Walka wymowy) w trzech księgach, zawiera ciekawe dane do obyczajów i kultury współczesnej mu epoki. Porów. E. Dii minier: „Anselm der Pari-patetiker. Nebst andern Beiträgen zur Literatur-Geschichte Italiens im XI. Jahrhundert.“ (Halla, 1872 r.).

Anzelm z Laon (f 1117), teolog francuski, zwany „doctor doctorum”, albo „scholasticus”, wykładał z wielkiein powodzeniem teologię, najprzód w Paryżu, później w LaoD, gdzie miał licznych słuchaczów. Jednym z jego uczniów był Abelard. Z pism jego zasługuje na wzmiankę „Glos-sa interlinearis” (Bazyl. 1502 i później).

Anzelm z Hawelberga (f 1159), brat Albrechta Niedźwiedzia, od r. 1126 biskup hawel-berski; jako znawca jęz. greckiego, posłował od cesarza Lotaryusza II do Konstantynopola i tu miewał konferencye religijne z teologami Kościoła wschodniego. To dało mu powód do napisania „Dialogorum adversus graecos libri IIP (wyd. Acliery w „Specilegium” t. XIII). Za Frydery-ka Rudobrodego jeździł znowu do Konstantynopola i pośredniczył w układach między tym cesarzem i papieżem Eugeniuszem II, a później Adryanem IV, jako stronnik cesarski (gibelin). W ostatnich latach życia został wyniesiony na arcybiskupstwo raweńskie. Porówn. Strerath „De Anselmo ep. Havelb.” (Monasterii, 1854).

Anzelm, słynny kaznodzieja połsAi w początkach XVI stulecia, z zakonu bernardynów. W 1507 i 1508 pełnił obowiązki penitencyaryusza przy kościele grobu Chrystusa w Jerozolimie. Powróciwszy do kraju, nakreślił dość szczegółowy opis Palestyny i Jerozolimy: „Terrae San-ctae et urbis Hierusalem apertior desoriptio”, który po raz pierwszy wydany został przez profesora akademii krakowskiej, Jana ze Stobnicy, przy ogłoszonej w Krakowie r. 1512 „fntroductio in Ptolemaei Cosmograpniam.“ Druga edycya

s. s.

wyszła tamże 1514 i nieraz jeszcze była przedrukowywana, zarówno w XVI, jak następnem stuleciu. W języku polskim tłómaczenie dokonane już było podobno w- r. 1595; ale drukiem ogłosił, niewiadomo: czy to dawne, czy też nowe, Jerzy Krakiewicz w Wilnie 1723 r. p. t. „Peregryna-cya prawdziwego opisania Ziemi ś., Betlehem i Jerusalem“ (str. 160). Autor dokładnie oznacza położenie miejsc i uzmysławia je czytelnikom polskim przez porównania do miejscowości i rzek ojczystych; lecz powtarza przytem, podobnie jak inni ówcześni podróżnicy, wszystkie średniowieczne legendy: opisuje np. miejsce, w którem N. Panna, wstępując do Nieba, pasek z powietrza ś. Tomaszowi spuściła; ściany muru, gdzie się rozdzielili apostołowie, mając się udać w różne strony świata i gdzie Wierzę w Boga złożyli; kamień, na którym Chrystusa koronowano i t. p. (Zob. M. Wiszniewski: „Bist. lit. polskiej“

P. Ch.

IV, 100—102).

Anzengruber Ludwik (*1839 -f 1889), poeta dramatyczny i powieściopisarz ludowy niemiecki, był synem niższego urzędnika wiedeńskiego. Porzucił szkoły dla braku środków materyalnych i p r ó b o w a ł różnych zawodów: księgarstwa, aktorstwa, współ- |§jS$MB praco wnictwa pism humorystycznych, wreszcie w r. 1869 został urzędnikiem policyjnym. Był w calem znaczeniu tego słowa samoukiem. Już jako aktor, próbował sił swoich polu dramaturgii, ale dopiero w r. 1870 sz‘"ką ludową, antyklerykalną, p. t. „Proboszcz z Kii h-feldu“ zdobył odrazu wielką sławę. Zachęcimy ogromnem powodzeniem, zrzekł się posady jej (1871) i żył odtąd w Wiedniu, oddając się wyłącznie literaturze. Posypały się teraz utwory jeden za drugim: „Meineidsbauer“ (1872), „Die Kreuzeischreiber“ (1873), „Die Tochter des Wucherers“ (1874), „Der Gewissenswurm“ (1874), „Hand und Herz“ (1875), „Doppelselbstmord“ (1876), „Der ledige Hof“ (1877), „Das vierte Gebot“, „Ein Faustschlag“ (1878), „Alte Wiener“ (1879), w końcu: „Heimgefunden“ (1888) i „Der Fleck auf der Ehre“ (1889). A. był też czynnym jako powieściopisarz i nowelista; jego powieści chłopskie, p. t. „Dorfgänge“ wyszły w 2-ch tomach w Wiedniu (1879) i „Bekannte von der Strasse“ w 1881. A. był pisarzem ludowym łem znaczeniu tego słowa, umiejącym połączyć siłę wyrażenia i realistyczny koloryt z pełną treścią, na której tle rozwijał dzielnie walkę namiętności, wypływających ze starć religijnych i spo-

SŁ

Urn

-'i

fi

r,

• •:

& i-

hH#v'

W:

Flg\ 215. AnzengrubertLudwflr.

na

SWO-

w ca-

łecznych. Luci niemiecki, posiadający elementarne ukształcenie, może się zachwycać jego utworami, w których obok uczuć ogólno-ludzkich widzi cechy charakterystyczne swego stanu. Jak dalece zaś A. należy do wpływowych i prawie epokowych pisarzy, najlepszy dowód w tem, że w Wiedniu budują teatr, wyłącznie przeznaczony dla grywania sztuk jego. W przekładzie polskim dzieł A-a dotychczas niema.

Anzin v. Anzain, osada górnicza i fabryczna we francuskim departamencie Północnym (du Nord), w okręgu Valenciennes, 2 km. na pół-noco-zachód od tego ostatniego miasta, liczy do 12,u00 m ców. Jest to ognisko najbogatszych kopalni węgla kamiennego we Francyi, które na 120 km. □ zatrudniają do 15,000 robotników i które czynne są od 1734 r. "W r. 1887 wydobyto przeszło 2*/₂ mil. tonn węgla; eksploatacya odbywa się za pomocą szybów, niekiedy do 100 m. głębokich. A. jest nadto węzłem licznych kolei, posiada fabryki wyrobów żelaznych, machin, ko-tł w parowych, huty szklane, cukrowarnie i pro-

And. S.

A. Sz.

423

K. K.

Anzin

E. Lu.

w dzi handel winem.

Anżu. Piotr, marynarz w ruskiej służbie (ur. 1797 — -j-]869). W 1820 stał na czele wyprawy do płn. Syberyi dla zbadania naukowo tego kraju, z czego wyniki zamieszczone zostały w YII tomie „Zapisków wydziału hydrograficznego.“ Owocem tych prac było wydanie pierwszej dokładnej mapy północnego wybrzeża od rz. Olenioka do Indygirki. Pod względem geo-gnostycznym badania tej krainy uzupełnione zostały przez Czekanowskiego (ob. niżej), w wyprawie na rz. Oleniok.

Aod, syn dery, sędzia ludu izraelskiego z czasów ujarzmienia przez moabitów. Wyprawiony z darami do króla ich, Eglona, uczynił sobie miecz o dwu klingach, z rękojeścią pośrodku, i przypasał go' pod płaszczem na prawym boku, a oddawszy dary królowi, oświadczył mu, jakoby miał do niego słowo tajemne. Eglon kazał wszystkim ustąpić, a wtedy Aod, ująwszy miecz w lewą rękę, którą władał tak dobrze, jak i prawą, wbił go w brzuch Eglona tak mocno, że aż rękojeść weszła za żelazem w ranę, poczem, zawarłszy drzwi na zamek, umknął skrycie tyłami, i dostawszy się na górę Efraim, uderzył w trąbę, zwołał izraelitów i poprowadził ich przeciw moabitom, których w boju tym poległo dziesięć tysięcy, a zwycięstwo to wyzwoliło lud izraelski z ucisku moabskiego i na lat 80 spokój im zapewniło (od roku świata 2679—2759).—„Księga Sędziów” r. III, od w. 15.    *

Aojdos, wyraz czysto grecki, od aejdo—śpiewam; zatem śpiewak, pieśniarz, bard, lirnik, gę-ślarz: słowem poeta pierwotny ludowy (łac. vates); i w takiem mianowicie znaczeniu wyraz ten używany jest w poezyi greckiej okresu bohaterskiego, i nim ta stała się przedmiotem wyższego wykształcenia. Większość krytyków utrzymuje nawet, że z zebrania i ugrupowania samorodnych utworów takich śpiewaków ludowych, powstała późniei Iliada i Odysseia a Homer mógł być

-Aorta.

tylko jednym z A-ów. Niektórzy próbują wyprowadzić ten wyraz od nieużywanego w czasie teraźniejszym słowa ej dö lub ido, które znaczy widzę, z dodaniem zaś a privativum, znaczyłoby: nie widzę, jestem ślepy; i przeto A-ów, a między niemi i Homera, czynią ślepcami, jakby ułomność ta była od zawodu nieodłączną. Ale zdaje się to być rzeczą mocno naciąganą, tak pod względem etymologicznym, jak i społecznym. (Obacz: A e d o n, A e d o w i e).    K K-

Aones, „Aonowie” pierwotni mieszkańcy Be-ocyi, wywłaszczeni przez fenickich przybyszów Kadmosa. Od nich też pierwotnie Beocya nazywała się Aonią.

Aonidy, nazwa przydana muzom, od poświęconych im gór i źródeł w Aonii. W literaturze ruskiej znany jest pod tytułem „Aonidy” zbiór trzy tomowy rozmaitych utworów poetycznych, wydany w Moskwie, między 1796—1799, na wzór zagranicznych almanachów tego rodzaju. Redaktorem „Aonid” był Karamzyn, a współpracownikami: Dierżawin, Dmitriew, Chieraskow, Kapnist, Kostrow i książę Gorczakow.    *

Aonla, miasto w Indostanie, w tak zwanych północno-zachodnich prowineyach, w okręgu Bareilly, w dorzeczu lewych dopływów Gangesu; 15,000 mców; ożywiony handel, liczne pamiątki z dawnych czasów; droga żelazna łączy miasta z Lucknowem i Delhi.

Aorai, góra na wyspie Tahiti (z grupy Towarzyskich) pod 17¹/₂° sz. pd., 149Y2⁰ dł. zd. Gr.; wierzchołek jej poszczerbiony sięga 2,237 m.

Aorsowie, plemię, wspominane przez rzymskich pisarzy w I w. po Chrystusie, już to jako sprzymierzone * z rzymianami, już jako im wrogie. Pliniusz uważa ich za jedno z Sarmatami, inni zaś historycy starożytni biorą za chazarów. *

Aorta (grec. = wielka tętnica), anatomiczna nazwa największego w ciele ludzkiem pnia tętniczego (po polsku zw. tętnicą główną), który, wyszedłszy z serca, przez gałęzie swe roznosi krew utlenioną do wszystkich okolic i części ciała. Ze względu na wybitne znaczenie i niezwyczajny przebieg A-ty, rozdzielają w niej anatomowie trzy części, mianowicie: część wstępującą (A. ascen-dens), łukową (arcus a.) i zstępującą (A. descen-dens). Wstępującą nazywamy część pierwszą tętnicy głównej, która poczyna się w górnej okolicy lewej komórki serca, biegnie wewnątrz worka sercowego, t. j. pokryta osierdziem, ku górze, w prawo i ku przodowi, krzyżując się z tętnicą płucną, w przeciwnym kierunku przebiegającą; długość A-ty wstępującej wynosi 5 cm., średnica jej 2Y2 cm. Po wyjściu z jamy osierdzia zagina się A. ze strony prawej w lewą, od przodu zaś ku tyłowi, tworząc potężny łuk, i spada po przed tchawicą do czwartego kręgu grzbietowego (część druga łukowa); w tem miejscu zagina się znowu i bieży nieco ukośnie w dół klatki piersiowej, po lewej stronie kręgosłupa (część trzecia czyli zstępująca). A-tę zstępującą rozdzielają jeszcze na dwie części: dopóki ona bowiem znajduje się w jamie ktlaki piersiowej zowiemy ją piersiową

(A. thoracica) długości do 20 ctm.; kiedy A. opu- więcej formy jego utrzymały. Znaczeniem sklad-szcza klatkę piersiową, wychodząc przez otwór niowem A-u jest stwierdzenie świeżo dokonanego przepony (ob.) do jamy brzusznej, przybiera na- faktu, czyli wyrażenie doraźnie odbytej czynności; zwę aorty brzusznej (A. abdominalis), długości forma jego zatem najlepiej się nadaje do opowia-13—14 cm., która zstępuje po przodowej powierz- dania powieściowego i historycznego. Głosownio-chni stosu kręgowego, do czwartego kręgu lędź- wemi znamionami A-u są: 1) wzrostek czyli au-wiowego, gdzie rozdzielając się na dwie (prawą gment w trybie oznajmującym; 2) pewne właści-i lewą) tętnice biodrowe wspólne (Art. ihacae we mu samogłoski na końcu puia, oraz końcówki communes), traci nazwę aorty. Z tętnicy głównej osobowe; 3) brzmienie .s (resztka czasownika po-wypływają liczne i nader ważne gałęzie, a w szcze- mocniczego) przed cechami osobowemi (tak zwa-gólności: z części wstępującej: tętnice wieńcowe, ny A- sygmatyczny), np.: sanskr. od pnia budh-zaopatrujące ściany sercowe w krew odżywczą (budzić się) A. niesygm. lp. os. 1: abudham; i gałązki osierdziowe; z łuku A-ty wychodzą: pień A. sygm. Im. os. 2: abodhiszma i t. d,; grec, bezimienny, rozdzielający się na tętnicę szyjową od lei po (zostawiam) A. niesygm. lp. os. 1: éli-wspólną prawą ( Carotis communis dextra) i pod- pon: od bouleùô (radzę) A. sygm. lp. os. 1: obojczykową prawą, nadto tętnica szyjna wspólna eboùleusa i t. d.: starosłowiańs. od pnia nes-lewa (Carotis comm, sinistra) i podobojczykowa (niosę) A. niesygm. lp. os. 1: nest, os. 2 i 3: lewa. Tętnice szyjne doprowadzają krew utlemo- nese, Im. os. 1: nesomi., os. 2: nesete, os. 3: ną do mózgu i twarzy; podobojczykowe do koń- nesą; od pnia żur- (żrę) A. sygm. lp. os 1: czyn górnych. Z części A-ty piersiowej biorą żbroh®, (m. os. 1 -żbrohomb, os. 2.żbroste, początek tętnice, dochodzące do trzewów jamy os. 3 żbroszę i t. p. Z ifinych języków słowiańs. piersiowej i gałęzie międzyżebrowe; z części brzu- A. przechowały w'części bułgarski, serbski, łu-sznej—gałęzie, rospościerające się po trzewach życkie, staroczeski i polski. Oto np. A. serbski: brzusznych i miednicy., Tętnice końcowe aorty od pnia pas- (paść, pascere) lp os. 1: pasoh, (biodrowe wspólne) zaopatrują w krew utlenioną os. 2 i 3. pasę, lm. os. 1 pasosmo, os. 2. pa-kończyny-dolne. Ściany tętnicy głównej przedsta- soste, os. 3: pasosze. Do czasów najnowszych wiają utkanie naczyń w ogólności (ob. Angiolo- mpiemano, że w języku polskim, prócz drobnych gia). Jak w anatomii ludzkiej, tak też i u zwierząt resztek po wiek XV, A. zgoła zanikł; wskazywa-wyższych, mianowicie u wszystkich ssących, jio- no tylko mołwich z psałterza Flor. i bych niekąd i wszystkich kręgowych, służy wyraz A. (dzisiejsze bym), wraz z dalszemi osobami, słu-do oznaczenia tętnicy głównej, z tą różnicą, że żące do tworzenia trybu warunkowego (Kalina przebieg jej bywa u rozmaitych zwierząt roz- „Hist. jęz. polsk.” T, 358—366). Lecz przed kil-maitym; przebieg aorty objaśnia fig. 124. I)T- Ł- ku laty A. A. Kryński, w „Pracach filologicz-Aortitis (aorta, z greckiem zakończeniem itis, nych” (II, 265—275), dowiódł i licznemi przykła-przyjętem w lecznictwie dla oznaczenia zapale- darni przekonał, że A. żyje w mowie naszej po nia danego organu), wyraża zapalenie aorty. Jak dziś dzień, że te formy, które uważano za teraź-wszystkie tętnice, czyli arterye, ulega także tętnica niejsze, z przeniesieniem składniowem na ozna-główna sprawie zapalnej, która zajmuje wszystkie czenie przyszłości, jak np. rzecze, wnijdzie błony, albo pojedyncze części ściany tętniczej, i t. p., są czystemi A-mi, choć zamaskowanemi przebiega ostro lub też przewlekle i rozmaite tożsamością brzmienia z formami teraźniejszości, sprowadza następstwa, które w artykule o zapa- Formy te w zupełności odpowiadają A-om innych leniu tętnicy wyszczególnione będą (ob. En dar- języków słowiańskich, jak np. starosłowiańsk. re-teriitis). W tern miejscu zaznaczamy tylko, że cze, vbuide i t. p.. a w polskich przekładach zapalenie aorty chroniczne, mianowicie wewnętrz- biblii oddają A. grecki. Stosuje się to głównie nej jej błony, występuje najczęściej u osób star- do osoby 3. lp, gdyż ta najczęściej występuje szych, w części wstępującej i łukowej aorty (ob.) w opowiadaniu, a A. właśnie jest formą przeszło-i przez anatomiczne zmiany w tętnicy, następ- ści w żywem opowiadaniu; skutkiem tego właściwe stwem zapalenia będące, daje początek ciężkim formy innych osób A-u wyszły z użycia i zostały zboczeniom, jakiemi są: aneuryzmat (ob.) aorty, i zastąpione jednobrzmiącemi z niemi postaciami pęknięcie jej, zatorowmnie tętnic (ob. Embolia), czasu teraźniejszego, mianowicie lp. os. 1 i 2, apopleksya, rozszerzenie i wady serca i t. p. Za- oraz lm. os. 2, np. spojrzę, pojrzysz, rzucą palenie aorty przebiega najczęściej bez wyraźnych i t. p. Oto parę przykładów A-u, w których for-i osobliwych przypadłości, tak, że o obecności, my jego są podkreślone: „Czterech śpiewaków raczej przebyciu tej choroby, wnosić możemy z na- wynidzie w pośrodek, stanie się pomilczenie stępstw, przez nią w organizmie wywołanych. T'r- Ł- i jednemu przodek inszy dadzą; on zacznie Aoryst, nazwa gramatyczna jednej z postaci o małym Kupidzie” (Szymonowicz). „(Szpak) czasu przeszłego (z grec. aóristos= nieograniczony, Gwiźnie, skoczy jej przed oczy i zapyta” nieokreślony). Wszystkie języki aryjskie posiadały (Fredro).—Porówn. Miklosich: „Vergl. Gramma-pienvotnie iormę A-u, lecz niektóre straciły ją tik der slav. Spr.” 1876, III, 73—89 i winnych z czasem. Sanskryt i greczyzna przechowały A., miejscach; IV, 787—780. Hattali: art. „Aorist” w całej pełni; w językach staroperskich widać w Éne. czeskiej („Slovnik naucny”). Brugmann: tylko ślady jego; z innjch aryjskich, prócz ar- „Grundriss der vergl. Grammatik”, pod koniec meńskiego, tylko niektóre słowiańskie mniej lub ! tomu II (pod prasą). Curtius: „Das Verbum der

ge” t. IV.

s. s

griech. Sprache” 1880 Miklosich: „Beiträge zur altslov. Gram.” 1875. Fick: „Zum Aorist-und Perfectablaut”, w Bezzenbergera „Beiträ-

J. K

Aorystia (z greek. a=nie, horizo =określam, ograniczam), oznacza niezdecydowanie, nieroz-strzyganie. A. była zasadą skeptyków, wstrzymujących się z umysłu od wszelkich rozstrzygań i twierdzeń stanowczych. W związku z A-ią był termin skeptyków A faz y a (afasia), niemówienie, zalecane przez nich konsekwentnie, wobec przekonania o niemożności rozstrzygnięcia danych zagadnień.

Aosta, miasto w Piemoncie, w departamencie Turynu, stolica okręgu tegoż imienia, w słynnej ze swego położenia i malowniczości dolinie Dory Baltef, zwanej doliną Aosty, 583 m. nad p. m., 7,700 mieszkańców. Jest to pierwotna Augusta Salassiorum, miasto główne salassów, które po zburzeniu przez kohorty rzymskie odbudowane zostało na nowo pod nazwą Civitas Augusta albo też Augusta Praetoria Julia; w średnich wiekach podlegało kolejno longobardom, frankom, burgundom, margrabiom Ivrei, wreszcie dostało się książętom Sabaudzkim. A. leży przy uściu wypływającej z pod Matterhornu rz. Bu-thier do Dory Baltei i na skrzyżowaniu się gościńców, wiodących z niziny lombardzkiej ku trzonowi góry Mt. Blanc, a mianowicie ku dwom przełęczom Wielkiego i Małego Sw. Bernarda, stąd ważne ma znaczenie i pod handlowym, i pod strategicznym względem. Tu też schodzi się etnograficzna granica, oddzielająca element francuski od włoskiego. Z czasów rzymskich dochowało się w niezłym stanie kilka budowli, jak np. most przez Buthier, łuk tryumfalny Augusta, brama o trzech arkadach, resztki amfiteatru 11. p; Z późniejszych gmachów godną jest uwagi starożytna katedra z VIII w., odnowiona w XVI w., z grobowcem Tomasza księcia Sabaudyi. A. jest siedliskiem biskupa, posiada trybunał, liceum, szkołę techniczną i kilka mniejszych fabryk, wyrabiających przedmioty galanteryjne. Miejsce urodzenia Anzelma, biskupa Kantuaryjskiego. Okolica słynie ze źródeł mineralnych, między któremi najsłynniejsze St. Didier. Okręg A. w departamencie Turynu zawiera 3,263 km. i liczy 83,526 mców, mówiących po francusku i zajmujących się uprawą wina, gospodarstwem alpejskiem, wydobywaniem łupku, żelaza i ołowiu; wielu z nich jednak opuszcza na czas pewien kraj rodzinny, udając się za zarobkiem w zamożniejsze strony. Cały kraj, będący niegdyś księstwem, otaczają najwyższe w Europie góry: z północy rozległy massyw Monte Rosa, od zachodu trzon Mont Blanc, wreszcie od południa wyniosłe rozgałęzienia M. Sassere i Gr. Paradiso. Z powodu tak wysokiego położenia, objawy kretynizmu są dość częste And- s-

Apâcai Cseri, właściwie Cs er i Jan (* 1625 — *j* 1660), uczony węgierski z Siedmiogrodu, urodzony w Apaca (stąd po łacinie Apacius), kształcił się w Klausenburgu (Kolosvarze) i Weis* senburgu (Fejervarze), poczem wysłany za grani-

EucykloDedy» Powiieehn* llaitr. T. 1IL

cę, słuchał wykładów uniwersyteckich w Utrechcie (1648 — 53) i tu zapoznawszy się z filozofią Kartezyusza, stał się gorliwym jej zwolennikiem, i krzewicielem. Powróciwszy do kraju, wykładał najprzód w Woicsenburgu, później w Klauzen-burgu i tu umarł w 35 roku życia. Poglądy swoje, które znalazły wielu przeciwników, rozwijał nietylko ustnie, ale i w pismach. Wychodząc z zasady, że wykształcenie narodu stanowi podstawę jego istnienia, domagał się nauki w języku ojczystym, reformy programu szkolnego i oparcia oświaty na wiadomościach realnych. Zasady te rozwinął programowo w mowie: „De studio sa-pientiae” (Fejerv. 1653) i zgodnie z niemi w „Magyar encyclopaedia” (Utrecht 1653, właściwie 1655), nad którą pracował już w Utrechcie, zawarł systematyczny wykład wszystkich umiejętności w jedenastu częściach. Uwzględnił w niej: filozofię, arytmetykę, geometryę, astronomię, geografię fizyczną, fizykę, fizyologię, psychologię, hygienę, patologię, medycynę, zoologię, botanikę, mineralogię, budownictwo, ekonomię, historyę, etykę, prawoznawstwo, socjologię, pedagogię i dogmatykę chrześciańską. Oprócz tego napisał po węgiersku logikę p. t. „Magiar logicska” (Fejerw. 1654 r ).

Apaffi: 1) a. Michał I-szy, książę siedmiogrodzki, (* 1632 — f 1690), pochodził ze starej rodziny węgierskiej; ojciec jego był radcą przy boku księcia Gabryela Betlena. Towarzyszył on w wyprawie ks. siedmiogrodzkiego, Jerzego Rakoczego, do Polski (1656 r.). Staraniem Alego Baszy osadzony na tronie książęcym w r. 1661 po śmierci Achacego Barsaya i na miejsce Jana Kemenyi ego, obranego przez stany węgierskie, roztropnemi rządami zjednał sobie wkrótce ogólny szacunek. Wojsko cesarskie pod Montecuco-lim, wysłane przeciw A-mu, wkrótce musiało ustąpić z granic Węgier, Kemenyi zaś, wtargnąwszy w r. 1662 do Siedmiogrodu, był pobity przez A-ego i poległ pod Megyesz. W roku 1663 wspierał A. wielkiego wezyra, Ach meta Kiuprulego w wojnie z cesarzem, brał udział w oblężeniu Neuhäusel (Nowych zamków), Nitry, zdobył Neustadt (Nowe-Miasto) i wygnał z ziemi swojej wszystkie załogi niemieckie. W r. 1675 zawarł sojusz z Polską i Francyą przeciw ces. Leopoldowi I-mu i począł wspierać Jana Tekelego, wodza powstańców węgierskich. W początkach wojny tureckiej 1683 r. musiał wojsko swTe połączyć z tureckiem i przez cały czas oblężenia Wiednia pilnował przeprawy przez Dunaj pod Rabą, za co sułtan zapewnił jego synowi następstwo tronu. Po zniesieniu tur-ków pod Wiedniem przez Sobieskiego, usiłował wejść w przyjazne stosunki z ces. Leopoldem i w tym celu w r. 1686 zawarł w Wiedniu umowę, mocą której uznał opiekę cesarza i obowiązywał się płacić mu roczną daninę; cesarz ze swej strony zapewnił jego synowi posiadanie Siedmiogrodu w przyszłości. Jednakże, ściągnąwszy na siebie podejrzenie o dalsze stosunki z Turcyą, A. zmuszony był, po zwycięstwie wojsk cesarskich pod Harkanią w r. 1687, poddać się warunkom

r. v

F. J.

And S.

Apam, miasto w Meksyku, w stanie Hidalgo, stolica okręgu t. im., leży na właściwej wyżynie Anahuac, na wschód od stolicy państwa i w bliskości drogi żelaznej, łączącej tę ostatnią z meksykańskim portem Yera Cruz. 8000 m-ców; okolica piękna i zdrowa.

Aioamea, nazwa wielu miast w starożytności:

1)    A.* Kibotós we Frygii większej, w bliskości źródeł Meandra, założona przez Antyocha I i zaludniona przez mieszkańców sąsiedniego miasta Kelene; za cesarstwa rzymskiego po Efezie najznaczniejsze miasto handlowe w Azyi mniejszej. Dziś ruiny w bliskości wioski tureckiej Diner.

2)    A. Syriae v. A. ad Orontem, w Syryi wyższej i w bliskości prawego brzegu Orontu, była głównem miastem okręgu Apamene, na wzgórzu wznosił się Akropol, od którego miasto nazywało się pierwotnie Farnake, potem Pella, Apameą zaś nazwał je Sełeukos I Nikator. Zwycięstwo Aureliana nad Zenobią 273 r. po Chr. W średnich wiekach, jako Famieb, obsadzone było przez krzyżowców pod wodzą Tankreda z Lecce — dziś licha wioska Kalaal et Mudik z ruinami. 3) A. w Bitynii nad Myrleańską zatoką Propontydy (dzisiejsza zatoka Indischir-Liman nad m. Marmara), zwała się pierwotnie Myrleą i była założoną przez kupców z Kolofo-nu; Pruzyasz II powiększył miasto i na cześć

nowej umowy z cesarzem w Balasz-Falwie, wedle której na nowo uznał zwierzchnictwo cesarskie nad sobą i zmuszony był prócz tego przyjąć do dwunastu swych twierdz najsilniejszych cesarskie załogi, stany zaś siedmiogrodzkie zaprzysięgły na sejmie w Forgasz r. 1688 wierność Leopoldowi, jako dziedzicznemu królowi Węgier. Teutsch: „Siebenbürgens Zustände unter Michael Apaffi” (Archiv, iur Siebenbürgens Landeskunde) i „Apaffi Michael, dessen Staatsratli und Hofstaat” (tamże). 2) A. Michał II, syn M. I-go (* 1677— ■j- 1713), książę Siedmiogrodu od 1690, odziedziczył księstwo w 14 roku życia, rządy więc w jego imieniu sprawował Michał Teleky, powiernik ojca. Sułtan dał inwestyturę Emerykowi Tekelemu, który z pomocą turecką zajął cały Siedmiogród, pobiwszy wodza cesarskiego, Heisstera, oraz Te-lekiego pod Zerneszt w r. 1690, i wygnał młodego A-ego. Dopiero przy pomocy wojsk cesarskich pod Ludwikiem Badeńskim A. był znowu wprowadzony do Siedmiogrodu i przez stany uznany za księcia w r. 1692, przyczem utworzono dla niego nową opiekę z magnatów siedmiogrodzkich z Jerzym Banfym na czele. Jednakże, gdy wkrótce przez doradców swych wplątany był w spiski szlachty z Turcyą i mimo woli cesarza ożenił się z hrabianką Katarzyną Bethlen, został przez wodza wojsk niemieckich w Siedmiogrodzie, Filipa księcia Licktensteina, aresztowany i odesłany do "Wiednia. Tu w r. 1696 musiał zrzec się tronu siedmiogrodzkiego, za co przyjęto go do rzędu hrabiów państwa i dano mu stosowne pieniężne wynagrodzenie. A. umarł w Wiedniu bezpotomnie, a Siedmiogród przeszedł bezpośrednio pod władzę cesarza.

Apagoge. W prawie ateńskiem słowo to oznaczało specyałną formę akcyi sądowej, kiedy winowajca schwytanym został na gorącym uczynku i poprowadzonym przed sędziów, którzy mogli kazać go uwięzić, łub zwolnić za kaucyą. Skarżący obowiązany był złożyć przy tern skargę, która się także zwała A-e. Tego rodzaju postępowanie mogło być stosowanem tylko do przestępstw ściśle określonych, jako to: kradzieży jawnej, rozboju morskiego, zabójstwa, a zapewne także i przewinień przeciwko policyi targów. A-e mogło być wykonanem przeciwko mordercy, nawet i nie schwytanemu na gorącym uczynku, kiedy naprzy-kład po upływie terminów, w których można było działać przeciwko niemu podług form zwyczajnych, spotkano go w miejscu publicznem, na targu lub w świątyni. Innym takim przypadkiem było zastosowanie A-e przeciwko obywatelom, pozbawionym praw (atimoi), którzyby mimo to wykonywali odjęte im prawa. Mowa Antifona w sprawie o zabójstwo Heroda jest obroną, przedstawioną wskutek A-e; mowa Li-zyasza przeciwko Agoratosowi, skargą w takimże przypadku. A-e różniło się od endeixis, które wymagało akcyi formalnej w drodze zwyczajnej, i ephegesis, które opierało się na przypuszczeniu, że sędzia przyprowadzony sam został, jako świadek, na miejsce gorącego uczynku. (Meier i Sehoe-marni: „Der attische Process”, Berlin, 1883. „La grande Encyclopédie’'.

Apagoge ob. Ab duct io.

Apalachicola, rz. w stanie Florydy, w St. Zjednoczonych Am. Północnej, powstaje z połączenia dwóch rzek: Chattachochee i Flint, wypływających z południowych wyniosłości gór Allegańskich. Długość jej od złączenia się dwóch rzek wspomnianych, aż do błotnistego i niezdrowego ujścia w odn. Meksykańskiej, wynosi 140 km., jeśli jednak za jej źródło przyjąć Chattachochee, rozwój całego systematu wyniesie przeszło 1000 kra., a obszar dorzecza około 130,000 km. jj. Dla statków parowych mniejszego wymiaru dostępna jest w niższym biegu na przestrzeni 120 km. Przy ujściu A-li leży miasto A. 1500 m-ców, prowadzących handel bawełną i. drzewem. AQd- s-

Apaiachskazatoka (Apalachee Bay), obszerna, półkulista zatoka w odnodze Meksykańskiej (30° sz. pn., 84° dł. zd. Cr.), o brzegach płaskich i błotnistych. Od niej rozpoczyna się półwysep Florydy na linii, łączącej wnętrze łuku zatoki z uściem rzeki Sc. John do Atlantyku. Liczne wysepki nadbrzeżne (lagunowe) towarzyszą brzegowi. Z rzek zaś, do zatoki A-iej wpadających, najważniejsze są: Apalachicola na zachodzie i Su-wanee na wschodzie; portów ważniejszych brak.And-s*

Apalachski okrąg węglowy w Śt. Zjednoczonych Ameryki północnej, obejmuje 160,000 km. □ i rozciąga się w stanach: Alabama, Kentucky, Tennessee, Ohio, Wirginii zachodniej i Marylandzie.

Apalachskie góry (Apalachian System) y. Apalachsko-akadyjskie, ob. Allegańskie góry.

swej małżonki nazwał je A-ą. Ruiny w bliskości dzisiejszej Mudanii. 4) A. ad Euhpratem, na lewym brzegu Eufratu, w Mezopotamii, w prowin-cyi Osroene, zwała się także Birtha, i leżała naprzeciwko m. Zeugma. Założył ją Seleukos I Ni-kator i uczynił z niej silną warownię, którą rzymianie umocnili—dziś ruiny w bliskości wioski Rom-kala.

Apanaż (z franc, apanage, nowołacińskie apana-gmm, lub apanamentum, od appanare=-dawać ohleb =panis). Tak się zwie uposażenie, prawem ustanowione na rzecz niepanującyck członków domu książęcego. Prawna instytucya A-u uwarunkowaną jest prawem pierworodztwa, to jest porządkiem dziedziczenia najstarszych w najstarszej linii; historycznie też z tego prawa się wywodzi:

(ubi primogeniłura ibi apanagium). Potrzebie zaopatrzenia książąt i księżniczek, przy niepodzielności kraju od następstwa tronu wyłączonych, zaradzano dawniej przez tak nazwane pa-ragia (ob.), to jest przez wydzielenie części kraju oraz liczby ludności; obecnie zaś prawu książąt niedziedziczących tronu do otrzymania odpowiedniego uposażenia (które to prawo iuż w „Złotej bulli” zostało uznanem) czyni się zadość przez wyznaczenie rent}. Wysokość tych A-ów oznaczaną bywa w pojedyńczych państwach, już to przez ustawę zasadniczą, już przez prawo spe-cyalne, już wreszcie przez prawa domów panujących i zwyczaj. Prawo do A-żu służy tylko prawym członkom rodu. Dwa są systemy we względzie urządzenia A-ów. Podług jednego, który ma za- tyki. stosowanie w Bawaryi, Saksonii, Wirtembergii, i księstwie Waldek, A. ustanawia się dla całej linii. Dzieci nie dostają za życia ojca żadnego szczególnego A-u, po śmierci zaś ojca, jego A-ż rozdziela się pomiędzy dzieci prawowite i przechodzi dalej w spadku, dopóki linia nie wygaśnie.

Podług drugiego systemu, jaki stosuje się np. w Badenie i Oldenburgu, każda z osób książęcego rodu, zwykle za dojściem do pełnoletności, otrzymuje uposażenie, a z jej śmiercią apanaż upada. Bezpośredni potomkowie panujących, w szczególności następcy tronu, mają w niektórych państwach prawo do A-u, gdy w innych państwach za życia ojca utrzymywani są przez niegoż. Księżniczki niezamężne albo otrzymują udział w A-u linii, albo im wyznaczanym bywa A-ż oddzielny, w tym razie zwany sustentacyą.

W razie zamążpójścia, mają one prawo do wyposażenia. Wdowa po monarsze, jakoteż wdowa po jego następcy, otrzymują wdowią oprawę. Wyposażenia księżniczek i oprawy wdowie polegają zwykle na rencie pieniężnej, niekiedy jednak na dochodach z pewnych realności; obciążają dobra koronne lub skarbowe, albo też wypłacane bywają z kasy skarbowej lub z listy cywilnej panującego, a to stosownie do urządzeń miejscowych. W Rosyi uposażenie Członków Rodziny Cesarskiej urządzone zostało przez Cesarza Pawła I (r. 1797 dnia 5 kwietnia) na innych zupełnie zasadach, mianowicie na podstawie ustanowionych wówczas tak nazwanych dóbr udzielnych (ob.)

And. S.

F. J.

K. K.

Aparat, połączenie przyrządów i narzędzi, oddzielne nazwy techniczne posiadających, w jedn urządzenie zbiorowe, przeznaczone do wykonywania czynności z góry określonej i zawsze do wyrazu A. dołączanej, np.: A. destylacyjny, A. fotograficzny, A. telegraficzny i t. p. Liczne A-ty chemiczne, mechaniczne i fizyczne, których wyliczenie i opisanie uskutecznione jest w miejscach właściwych, bardzo często, oprócz nazwy określającej przeznaczenie, otrzymują jeszcze nazwę wynalazcy, co wtedy ma miejsce, gdy z kilku A-ów, do jednego użytku stosowanych, właściwy wyro żnić wypada. W użyciu potocznem, szczególniej w mechanice stosowanej, wyrazy: przyrząd i A. często identycznie są pojmowane (łac. paro—przysposabiać, gotowym czynić), właściwie jednak nazwa A tów stosowaną być może do urządzeń złożonych, przeznaczonych do jednej tylko czynności, wtedy gdy przyrząd wyraża mniej określony kierunek działania, w całokształcie zaś mniej jest złożony, zarówno jak narzędzie, będąc najprostszą formą przyrządu, posiada obszerny rodzaj zastosowania przy wykonywaniu rozmaitych czynności. Charakterystyczną cechą, odróżniającą A. od przyrządu, jest ten pogląd, że w A-cie odbywa się samo wykonanie czynności, do której on jest przeznaczony, wtedy gdy przyrząd, przez wykonanie czynności ubocznej, staje się przyczyną działania głównego.    E- D-

Aparaty, tak nazywają się ubiory kapłańskie, zwłaszcza ornat z rekwizytami, kapa i dalma-

Apartament (fr. apartement), nazwa używana do określenia obszernego mieszkania prywatnego, urządzonego z przepychem, podług wzorów i wymagań obowiązującej mody. Z wprowadzeniem do nas francuskich obyczajów, A. zastąpił dawne nazwy pokojów i komnat, używanych dla odróżnienia mieszkań magnackich i królewskich, przeznaczonych dla przyjęcia gości, od zwykłych izb mieszczańskich. Obecne wymagania czasu zastępują A. również francuską nazwą sali lub salonu, w liczbie mnogiej używanych.    E v-

A parte, oh. Na stronie.

A parte ante, a parte post, dosłownie: przedtem i potem. Wyrażenie to w filozofii scholastycznej oznaczało jakoby linię wieczności, na której, z punktu obecności w jednę stronę ciągnie się w nieskończoność przeszłość, w drugą także w nieskończoność przyszłość. Gałą tę Imię nieskończoną wypełnia jedno tylko istnienie Boga; dusza zaś ludzka istnieje jedynie a parte poal, czyli od punktu obecności swej na ziemi i dalej w nieskończoność.

Apasco, miasto w Meksyku w prow. Guanajuato, na północo-zachód od stolicy państwa; 18,000 mców.

Apaszowie, v. Apaczowie, plemię indyan amerykańskich, należące do szczepu Atabasków, zamieszkujące po obu stronach rzeki Rio del Norte w Meksyku i Stanach Zjednoczonych, w ogólnej liczbie około 10,000. Z tego przypadało w r. 1880 na Stan Aryzonę 4,578 głów, na Nowy Me-

ksyk 1,605. Rozbójnicy i łupieżcy, byli plaga spo- j bein dachówek i uprawą słynnych na Węgrzech kojnych kolonistów, nie dając się nagiąć do j konopi. Od A., aż do Földvar nad Cisą ciągną europejskiej cywilizacyi. Podzieleni na wiele dro j się tak zwane: „szańce rzymskie”, a właściwie bnych i często od siebie niezależnych pokoleń, wał ziemny, 90 km. długi, służący niegdyś do napadali na wytrwałych i zwinnych koniach na zasłonienia i obrony kraju, położonego między Du-zagospodarowane osady, roznosząc śmierć i po- najem i Cisą.    And* s-

Apathy Stefan, węgierski uczony i pisarz prawny (* 1829 r. w Hidja, w okręgu tolneńskim); nauki odbywał w gimnazyum w wielkiej Kanizie, i był przez dwa lata członkiem zakonu pijarów. Po wybuchu rewolucyi w r. 1848, wystąpił z zakonu i został oficerem honwedów. Po kapitulacyi willagoskiej ukrywał się przez czas dość długi za granicą, poczem powrócił do Pesztu i zaczął studyować prawo. W r. 1857 został doktorem, a w r. 1859, wedle tamtejszego zwyczaju, adwokatem. W piśmiennictwie wystąpił najprzód w r. 1869 z'dziełem p. t. „Valtojogtan” (O prawie wekslowem, Budap.), a już w r. 1875 został na budapeszteńskim uniwersytecie profesorem zwyczajnym prawa wekslowego i handlowego. Od tej pory wydał długi szereg bardzo cennych dzieł, mianowicie: „A valtajos keri könyye” (Podręcznik prawa wekslowego, Budap. 1870), „Polgari sör-venykézes rendlartas” (Procedura cywilna), „A magyar valtoeljards rizeni” (Węgierskie wekslowe urządzenia, Budap. 1878), „A magyar kereskedelmi torveny konyn tervezete” (Projekt ustawy handlowej węgierskiej, Budap. 1872—1873). „A magyar valtoroenykonyw tervezete” (Projekt węgierskiej ustawy wekslowej, tamże 1873), „A magyar ezodtovenyw terwe zete” (Projekt prawa konkursowego węgierskiego). „Kereskedelmi jog” (Prawo handlowe), „Anyagi es alaki valtojog” (Materyalne i formalne prawo wekslowe, Budap. 1876), „Tóteles európai nemzetkozi jog” (Pozytywne europejskie prawo międzynarodowe, Budapeszt 1878). Sejm krajowy przyjął z nieznacznemi zmianami jego projekty prawa handlowego i wekslowego, które też stały się obowiązującem prawem. W roku 1.^73 został członkiem akademii węgierskiej, później radcą królewskim. W r. 1881 był rektorem uniwersytetu peszteńskiego. W ostatnich czasach rozwija bardzo użyteczną działalność, jako członek sejmu i kodyfikator węgierskiego prawa prywatnego. („Ottuv Słownik na-

źogę, aż wreszcie rząd Stanów Zjednoczonych energicznem wystąpieniem przytłumił nieokiełzane dotąd ich popędy w ciągu lat 1880—1883 i następnie rozsadził ich po tak zwanych rezer-wacyach, gdzie niektórzy zaczynają się brać do uprawy roli i hodowli zwierząt domowych, większość jednak prowadzi życie koczujące, mieszka w namiotach i utrzymuje się z polowania lub rabunku. Liczba ich maleje z każdym rokiem i A., podobnie jak wiele plemion amerykańskich, znikną wkrótce z powierzchni ziemi. Co się tyczy właściwości i charakteru A-ów, stwierdza Corbus-sier, że skóra ich, ciemna w lecie, staje się jasną w zimie; średnia wysokość u mężczyzn dosięga 1.73 m.. u kobiet 1.60 m. Jeńców nie skalpowaJi, lecz poddawali ich najstraszniejszym męczarniom,' obcinając członki i na powolną śmierć skazując; w wyrabianiu strzał i łuków byli mistrzami.

Odważni aż do zuchwalstwa i nader przezorni, słynęli jako wojownicy z zawodu, a kobiety na równi z mężczyznami jeździły konno, biorąc udział w walkach. Do jarzma nienawykli, nie znosili władzy naczelników, których obierali tylko na czas wyprawy wojennej. A., oddzieleni od macierzystego pnia Atabasków i stanowiący osobną wyspę pośród plemion sonorskich, zbadani zostali dokładnie przez Buschmanna, który w dziele:

„Das Apache, als eine athabaskische spräche erwiesen“ (1860—3), wykazał rzeczywiste ich pochodzenie. Pisał o nich i Browne: „Reisen in

das Apachenland” (1870).

And, S.

Apatê (mit.), jedna z istot nadziemskich, powstałych w odległym okresie mitycznym Grecyi, jeszcze przed przyjściem Zeusa: oznacza ona Oszukańczość, zwodniczość, dar oszukiwania (gr. apatao), który pierwiastkowo nie uchodził za występek; bogowie oszukiwali się wzajem. K- K-

F. J-

Apatura Fabr. Błyszczak. Motyl dzienny z rodziny Papilionidae, który należy do motyli większych i okazałych. Skrzydła ma szerokie, ku tyłowi od wewnątrz wycięte, u samców z połyskiem niebieskim lub fioletowym na powierzchni górnej, która jest ciemno-brunatna, z bialemi prążkami i białemi plamami. Gąsienice opatrzone są na głowie dwoma długiemi, na końcu rozwidlo-nemi kolcami, oraz dwoma ostre-Figr. «5. Apatur* w*, mi wyrostkami na ostatnim pierścieniu ciała. Znanych jest parę gatunków w Europie. Z tych najpospolitszy Apa-tura Iris L., Błyszczak tęczowiec. Odzna-

K. J.

Apatelit (miner.) Minerał, tworzący niewielkie nerkowate i ziemiste, żółte masy, podobne do tak zwanej żółtej rudy żelaznej (Gelbeise-ner z), będącej wodnym siarczanem żelaza i pota- ućny”). su, które wszakże, według Malleta, odpowiadają ściśle wzorowi: (Fe₂)₃ S₅ 0₂₄ -|- 2HO, zawierając 43.68 kwasu siarczanego, 52.39 tlenniku żelaza i 3.93 wody. Znajduje się w glinie w Auteuil pod Paryżem.

Apathi, nazwa wielu miast i osad węgierskich.

1) Jasz A., w komitacie Solnockim (Jasz-Nagy-Szolnok), między Cisą a prawym jej dopływem Zagyva, na wschód od Pesztu, słynne winnice,

10,000 m-ców. 2) A., w komitacie Aradzkim, wielka i starożytna cerkiew prawosławna; do 3,000 mieszkańców, z pochodzenia rumunów. 3). A. zwany także Apatin, w komitacie Bacs-Bodrog, na lewym brzegu Dunaju, stacya żeglugi parowej, przeszło 12,000 mców, przeważnie niemców i katolików, trudniących się rybołówstwem, wyro-cza się skrzydłami z wierzchu ciemnobrunatne- i fiuorapatyt: Ca₅ F (P0₄)₃, które w większej licz-mi, z białą poprzeczną prążką, która jednak na b.e odmian tworzą współcześnie mieszaniny je-przedniej parze skrzydeł jest poprzerywana, na dnokształtne. W pierwszym ilośó chloru wynosi tylnej zaś jednociągła. Wewnętrzny kąt tylnej 6.81, kwasu fosfornego 40.93; w drugim ilośó pary skrzydeł zaopatrzony w oczko, w środku bia- fluoru 3.78, k^asu fosfornego 42.27%. Czysty łe, otoczone obwódką czarną i żółtą. Siąg skrzy- chlorapatyt je&c nieznany, bo apatyt najbogatszy deł 60—72 mm. Dośó szeroko rozprzestrzeniony w chlor z Kragerö, w Norwegii, zawiera tylko w środkowej Europie, choó w ogóle rzadki, poją- 4.10% Cl. Przeciwnie, istnieją prawie czyste flu-wia się motyl ten w lipcu i sierpniu. Gąsienica zie- orapatyty (Pargas, Kanada, Miask). A. łatwo łona z źółtemi prążkami i czerwonemi wyrostkami ulega rozkładowi przez pochłanianie kwasu wę-na końcu ciała, wyrostki na głowie ma niebieska- glanego i wody z powietrza. Pod dmuchawką we; pojawia się w kwietniu i maju na liściach Iwy topi się trudno i to tylko w cienkich okruchach; {Salix caprea). Poczwarka żółto-zielonawa. A- & z solą fosforową stapia się w przezroczystą per-Apatya, brak uczuć a względnie i popędów, łę, tracącą przezroczystość po ostygnięciu. Rozstań ogólnej obojętności, zwykle idący w parze puszczalny w kwasie solnym i azotnym. Znaj-z niemocą duchową lub cielesną. Apatyczny wy- duje się w bardzo wielu miejscowościach: obok gląd, apatyczne usposobienie, zachowanie się; apa- żył cyny w Ehrenfriedersdorf (Saksonia), w Zinn-tya chorobliwa, jest często objawem anemii (nie- wald i Schlaggenwald (Czechy), w Kornwallis dokrwistości); stała—dowodem przytępienia urny- (Anglia); dalej na S. Gothardzie; w Tyrolu w do-słowego; nabyta i czasowa—objawem przygnębienia linach: Zillerthal, Floitenthal i Sulzbachthal; i osłabienia. Wysokim stopniem apatyi odzna- w Norwegii: w Arendalu, Snarum i Kragerö; cza się chorobliwy stan wyczerpania, graniczący w Hiszpanii w Cabo de Gata; w Hammond (stan z omdleniem lub bezwładem (tfol lapsus). Niż- nowojorski) w kryształach na stopę, a w okrę-sze stopnie apatyi mogą się odnosić do pewnej gu Ottawa, w Kanadzie, na kilka stóp długich tylko sfery uczuć i popędów: apatya osobista, i przeszło stopę grubych, a po kilka centnarów czyli obojętność na własny interes, indyferentyzm ważących; w stanie New-Jersey i w Elmsley polityczny, religijny, estetyczny i t. p. brak tern- w Kanadzie tworzy samoistne pokłady, na 10 stóp peramentu, brak imcyatywy i pobudliwości. U star- grube i eksploatowane; nakoniec w wielu miej-ców zobojętnienie może być dziełem nietylko prze- scowościach Rossyi. Jako fosforan wapnia, stano-życia, ale i zaniku mózgu (uwiąd starczy); wi wyborny środek użyźniający grunta i wszędzie w chorobach umysłowych apatya występuje naj- na ten cel dobywany bywa, gdziekolwiek w wię-wybitniej w melancholii z przygnębieniem (M. kszej występuje ilości (ob. Fosforyt). K-cum stojJore), przyczem władze umysłowe bywają Apeibopsis (paieont.). Rodzaj owoców konal-w części zachowane, a także w końcowej formie nych, z gliny londyńskiej (dolnego piętra eoceno-zupełnego stępienia umysłowego {Dementia). Apatya chwilowa może być objawem fizyologicznym, to znaczy niechorobliwym, jako następstwo wielkiego zmęczenia, bólu moralnego, rozespania, rozleniwienia, znudzenia i przesytu. Wyrwać kogoś z apatyi znaczy obudzić w nim uczucie i chęć do

st y ił afik i 2

i k M* ml

fi I: . :.'.icv..-ajk

k ■ ■■ ■;'

V-' « ‘

czynu.

j. o.

Fig. 216 Apeibopsi« Lahirpli. Herr. Owoe 'Aarwansen Langenthal pod Solothurn, Lozanna i.

wego), na wyspie Wight, opisany przez Bower-banka (1837), pod nazwą Cucumites, przez Heera uznany za powinowaty z owocami rodzaju Apei-ba Aubiet, z rodzjny lipowatych (Tiliaceae), żyjącego obecnie w Guyanie i Brazylii, i nazwany Apeibopsis. Takież same owoce znaleziono następnie jeszcze w pokładach trzeciorzędowych Szwaj-caryi, Czech i Grenlandyi. Opisane przez Bower-banka angielskie odmiany {A. varuibiHs Heer),

Apatyt (miner.). Minerał krystalizujący w szereg sześciokątny; kryształy słupy lui) grubę tablice; pierwsze zwykle podłużnie ponarzynaue, bądź pojedynczo narosłe lub wrosłe, bądź w grupy złączone; występuje też w ziarnistych skupieniach, a nawet włóknistych i zbitych masach (Fosforyt). Łupliwość podstawowa i równoległa do płaszczyzn słupa, obie mniej wyraźne; odłam muszlowy, nierówny lub zadziorowy. Ciężar wł. 3.16—3.22; Tw. 5. Bezbarwny, czasami biały, zwykle wszakże zielony, niebieski, fioletowy, czerwony, szary, ale z jasnym odcieniem; odmiany szparagowo-zielone zwą się „kamieniem szparagowym”, niebieskawo-zielone „moroksytem.“ W kamieniu szparagowym z Greiner, w dolinie Zillerthal (Tyrol), Sandberger znalazł wydrążenia, wypełnione ciekłym kwasem węglanym, i pęczki włókien amiantu. Blask szklisty ua ścianach kryształów, tłusty na płaszczyznach łupliwości i odłamu, przezroczysty aż do przeświecania na brzegach. Ze względu składu swego przedstawia dwa zasadnicze związki: chlorapatyt: Ca₅ Cl (P0₄)₃

fensio ad episcopum pro suo conjugio”, oparta na biblii krytyka celibatu.

różniące się od siebie liczbą komór, nie mają na powierzchni brodawek ani kolców; szwajcarskie, jak A. Gnudini Heer,

A. Laharpii Heer, A. z Fischeri Heer, są kuliste, jajowate, niekie- /,&* l dy spłaszczone, z 7—16    Â yJc\ ^

listkami owocowemi, l ⁰ L przedzielonemi na ze- t (o wnątrz głębokiemi bru-    2 vr

zdami i po obu brze-gach mającemi szeregi brodawek, co według Schenka nie przemawia za powinowactwem

ich z owocami dzisiejszego rodzaju A^oiba. k. j.

K. J.

r?

0..^

Fîç. 217. Apeibopsis Gaudini Heer.

Owoc <7 tv,.n 4ttnv'‘b miejscowości).

Apel Jan August (*1771—-{*1816), poeta niemiecki ze szkoły romantycznej, z zawodu adwokat w Lipsku, pisał tragedye na tle klasycznem („Polydos”, „Kallirrhoe” i t. d.), w których naśladował Schillerowską „Braut von Messina”, oraz nowele i powieści fantastyczne („Der Schatzgräber,” „Das stille Kind” i inne), które wychodziły w „Gespensterbuch” (Lipsk, 1810 — 14), „Wunderbuch” (Lipsk, 1815—17) i innych zbiorowych publikacyach tego rodzaju. Baśń A-a „Freischütz” dostarczyła Weberowi wątku do znanej opery „Wolny strzelec”. A. opracował nadto „Metrik” (Lipsk, 1814 — 16, 2 t.), która w swoim czasie miała wielką wziętość.

Apel G wid o Teodor (* 1811 w Lipsku — + 1867 tamże), poeta niemiecki, syn poprzedniego. Studyował prawo w Lipsku i Heidelbergu, ale utraciwszy wzrok (1836) wskutek nieszczęśliwego upadku z konia, osiadł w rodzinnem mieście

Fig. £18. ApeifcopHs Fischerl Herr. (Losturi poe Solothurn).

1    oddał się uprawie literatury. Tworzył przeważnie sztuki dramatyczne, a niektóre z nich, jak np. dramat „Nähkäthchen” i komedye „Junge Männer und alte Weiber”, „Die unverdiente Nase”wielkiem cieszyły się uznaniem. Jego „ Dramatische Werke” wyszły w Lipsku (1856 — 57,

2    tomy).

miM

\!

i:

kil

t'

19

mi

FI?. 319 1 220. Apeibopsis varlabilis Heer. Owoc. a) z dołu, b) z góry

iż dolnego oocenu wyspy 'Vieht).

Apelacya oznacza odwołanie się jednej ze stron w procesie do wyższej instancyi sądowej o zmianę lub uchylenie wyroku. Pod wyrazem apelacya pojmujemy zarówno sam akt, odwołanie obejmujący., jak całe postępowanie wyższej instancyi. Z pojęciem apelacyi ściśle związane jest pojęcie drugiej lub wogóle wyższej instancyi, oraz ponownego rozpoznania sprawy. Pod względem rozciągłości tego ostatniego panują różne poglądy i przepisy proceduralne. W niektórych prawodawstwach (np. austryackiem) możność składania w drugiej Apel, z francuskiego appel—wołanie, wezwanie, instancyi nowyeh dowodów, czyli t. zw. beneficium w języku wojskowym znaczy najpierwej sygnał do novorum ściśle jest ograniczoną i ztąd druga in-zbierania się wojska, potem w manewrach hasło stancya nie ma zazwyczaj większego materyału do zbierania się w jednę całość rozluźnionych dowodowego, niż pierwsza. W innych prawodaw-oddziałów, a wreszcie codzienne zwoływanie kom- stwach, w tej liczbie i obowiązującem w Króle-panij, szwadronów i t. d., dla wydania im rożka- stwie Polskiem, beneficium novorum żadnym nie zów służbowych Nadto jeszcze apelem nazywa ulega ograniczeniom, ztąd apelacya częstokroć się wywoływanie imienne żołnierzy dla sprawdzę- rozporządza lepszemi środkami dowodowemi. Ape-nia ich obecności.    * lacya istnieje w prawodawstwach zarówno w pro-

Apel Jan, uczony prawnik, jeden z pierwszych cesie cywilnym, jak karnym, z wyjątkiem jedynie i najgorliwszych popleczników reformacyi (* w ro- spraw, sądzonych przy udziale przysięgłych, któ-ku 1486 w Norymberdze). Od r. 1502 studyował re tylko w drodze kasacyi, czyli rewizyi, uchylone prawo na utworzonym wtedy nowym uniwersyte- być mogą. W teoryi zasada apelacyi nie naieży cie w Wittenberdze i został kanonikiem w Würz- do bezspornych, przeciwnie, znajduje bardzo wielu burgu; w roku jednak 1526 z powodu poślubienia przeciwników, którzy ją za zbyteczną, a nawet zakonnicy, godności tej pozbawiony i z kraju wprost za szkodliwą uważają, przytaczając na wygnany został. Na skutek zalecenia Lutra po- poparcie tego twierdzenia, że druga instancya wołano go na zaszczytne miejsce profesora teo- uczy pieniactwa, sprawę przedłuża, koszta pomna-logii w Wittenberdze, gdzie piastował przez długi ża i położenia stron nie poprawia. Przeciwko tęcz as urząd rektora i wywierał wpływ bardzo mu poglądowi możnaby przytoczyć, że pierwsza czynny w celu usunięcia mszy, oraz innych zwy- instancya zajętą jest zbieraniem dowodów i ła-czajów Kościoła rzymskiego. .Jako pisarz, działał twiej może uchybić w ich rozpoznaniu, że zda-on także skutecznie dla rozszerzenia nauki lute- rzają się nieprawidłowości lub omyłki, zmiany rańskiej. Jego najważuiejszem dziełem jest: „De- i wymagające, że wreszcie w kwestyach natury

Apelacyjny sąd*

431

prawnej błędne lub wadliwe praw tłómaczenie i stosowanie poprawionem być winno. W każdym razie w procesie karnym, gdzie całe postępowanie sądowe polega na rozprawie ustnej, na żywem słowie i zeznaniach świadków, apelacya, oparta na odczytaniu zeznań, bez przesłuchania świadków, celu nie osiąga. Przechodząc do szczegółów, zaznaczyć należy, że procedura odróżnia apelacyę główną i incydentalną. Pierwsza dotyczy istoty (meritum) sporu lub oskarżenia, druga pojedynczych kwestyj i orzeczeń sądowych (np. co do właściwości sądu, rygoru tymczasowej wykonalności, zatrzymania osobistego i t. p.). Bliższe przepisy o terminach i warunkach apelacyi obejmują Ustawy Postępowania Sądowego, zastosowane do Królestwa Polskiego w 1876 r., wart. 162—184 i 743 — 791 U. P. C., oraz w art. 145 — 172 i 853—904 U. P. K. Termin do założenia apelacyi od wyroków cywilnych sędziów pokoju ustanowiony został miesięczny, od wyroków zaś sądów okręgowych miesięczny lub czteromiesięczny, stosownie do tego, czy sprawa sądzoną była w porządku skróconym, czy też zwyczajnym. W sprawach karnych termin do apelacyi od wyroków wszystkich sądów wynosi dwa tygodnie. Apelacya powinna być wniesioną piśmiennie, jednakże w sprawach karnych dozwolonem jest zakładanie apelacyi przez zadyktowanie do protokółu. Pojęcie apelacyi zawdzięcza swój początek prawu rzymskiemu; późniejsze czasy niewiele wniosły- do niej nowego, tworzyły natomiast formy, dziś już zupełnie zaniechane. Tak np. u słowian i germanów apelacyę stanowiło tak zwane naganie-nie wyroku sędziego, które powodowało następnie pojedynek sądowy, czyli rozprawę pomiędzy stroną a sędzią, który wyrok ferował. Dopiero od XIII wieku zaczyna się fundowanie prawidłowych instancyj apelacyjnych. Najpierwotniejszą formą apelacyi w .Rzymie było odwołanie się do ludu (provocatio ad populum), które w następstwie przeszło na cesarzów z ustanowieniem in-stancyi pośredniej prefektów. W dawnem prawie polskiem za Kazimierza Wielkiego spotykamy już apelacyę czyli naganienie sędziego. Nazywano to również odzew, ruszenie, odwołanie się, mocya. Przepis ten ustaje w wieku XVI przy ustanowieniu trybunałów stałych. Organizacya ostateczna instancyi apelacyjnej stanowi kisio.yę bieżącego stklecia.

Apelacyjny sąd. Organizacyą sądownictwa, przez ministra sprawiedliwości księstwa Warszawskiego w dniu 11 maja 1808 r. przepisaną, a postanowieniem króla saskiego, księcia warszawskiego, z d. 4 lipca t. r., w wykonanie wprowadzoną, ustanowionym został pod tą nazwą sąd drugiej i ostatniej instancyi, z władzą, rozciągającą się na kraj cały, dla spraw cywilnych, w których wyrokowanie ostateczne nie było pozostawione sądom pokoju i trybunałom cywilnym. Podług organizacyi tej, sąd apelacyjny składać się miał z pierwszego prezesa, dwóch vice-preze-sów i ośmnastu członków, z przydanymi do niego: pisarzem, dwoma podpisarzami i kancelaryą.

Ustanowione były także przy nim urzędy: prokuratora generalnego i dwóch prokuratorów-za-stępców, później nazwanych podprokuratorami. Dzielił się on początkowo na trzy wydziały, po rozszerzeniu wszakże w r. 1810 granic księstwa Warszawskiego, przydany został do składu jego go wydział IV, następnie przydano wydziały V i VI, w ostatnim zaś roku przed wprowadzeniem nowego sądownictwa, dla usunięcia zaległości, przydano jeszcze trzy wydziały i w miarę pomnażania onych, zwiększano także liczbę podprokuratorów i podpisarzy. W r. 1814, uchwałą z dnia 22 marca Rada Najwyższa tymczasowa księstwa Warszawskiego nadała sądowi apelacyjnemu, wyrokować mającemu w zwiększonym składzie, atrybucye sądu kasacyjnego w sprawach karnych. Komplet zwykły sądu apelacyjnego składało pięciu, gdy zaś wyrokował w zastępstwie sądu kasacyjnego—siedmiu członków. W sprawach cywilnych wyroki sądu apelacyjnego mogły być tylko uchylone w drodze kasacyi, to jest w przypadkach jawnego naruszę’.ia prawa lub przekroczenia władzy, a to pierwotnie przez osobny sąd kasacyjny, później zaś przez sąd Najwyższej instancyi, z których pierwszy, po uchyleniu wyroku, odsyłał sprawę po nowe osądzenie przed inny wydział sądu apelacyjnego, drugi zaś sądził ją w trzeciej i ostatniej instancyi. Zakres ten władzy sądu apelacyjnego zmieniony został Ukazami Najwyższemi, zaprowadza-jącemi w Warszawie departamenta IX i X-ty rządzącego senatu. W szczególności postanowieniem o sposobie zanoszenia i rozpoznawania skarg na wyroki, mocą ostatniej instancyi dotąd wydawane, sądowi apelacyjnemu przyznaną została władza decydowania w trzeciej i ostatniej instancyi w sprawach posesyoryjnych (ob.), a w drugiej i ostatniej w innych sprawach cywilnych, których przedmiot rs. 600 nie przenosił, lub gdy szło o nieruchomości, nie więcej od 30 rs. dochodu rocznego przynoszące; wszelkie zaś inne sprawy sądzić mógł ten sąd tylko w drugiej instancyi, z możnością dla stron odwołania się do senatu. Wyłączone były z pod jego ocenienia sprawy, rozpoznawane przez sądy pokoju w pierwszej, a przez trybunały cywilne w drugiej i ostatniej instancyi. W materyi karnej sąd apelacyjny wyrokował odtąd w instancyi ostatecznej w sprawach o występki, które poprzednio rozpoznawały w drugiej i ostatniej instancyi sądy kryminalne; w sprawach zaś o zbrodnie, sądzonych poprzednio przez tenże sąd, stanowił w drugiej tylko instancyi, z wolnem dla obwinionego odwołaniem się do senatu; taż sama władza służyła mu w sprawach szlachty dziedzicznej i osobistej, osób, ozdobionych orderami i znakami honorowemi, dzieci i żon szlachty osobistej, która sprawowała lub sprawuje urzędy klasy VII i VIII, również obywateli poczesnych, obwinionych o wszelkiego rodzaju występki. W trzeciej i ostatniej instancyi rozpoznawał tenże sąd odwołania się obwinionych, których zatrzymanie w toku śledztwa w więzieniu postanowionem zo-

F. J.

stało przez sąd policyi poprawczej, w drugiej zaś i ostatniej wyrokował w sprawach karności urzędników sądowych. Zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych, sąd apelacyjny nie mógł wyrokować w ostatniej instancyi bez wysłuchania wniosków, które prokurator przy sądzie apelacyjnym (dawny prokurator generalny) obowiązany był przedstawić na piśmie. Prokuratorowi służyło nadto w sprawach karnych prawo odwoływania się do senatu od wszelkich wyroków, przez sąd apelacyjny wydawanych, jakoteż od decyzyj tego sądu, któreby za przeciwne prawu uważał. W razie odwołania się ze strony prokuratora, obwiniony, dopóki w sprawie jego senat nie wydał wyroku, pozostawał w tern samem położeniu, w jakiem był przed wyrokiem sądu apelacyjnego. W wydziałach przewodniczyli sędziowie, stale do tego przeznaczeni, w zasadzie, w porządku starszeństwa z nominacyi, z wyjątkiem wydziału I-go, w którym zasiadał zwykle vice-prezes, a tylko w razie jego nieobecności lub przeszkody zastępował go sędzia, najstarszy w komplecie z nominacyi. Prezes zasiadał tylko wyjątkowo, przy rozpoznawaniu spraw ważnych, w wydziale, w którym była przedstawioną taka sprawa; zresztą zajmował się wykonywaniem nadzoru nad ogólnym biegiem czynności i utrzymywaniem w ich załatwianiu porządku. Prezes ustanawiał też każdorocznie kompleta wydziałów, a zatwierdzała je Komisya rządowa sprawiedliwości. Prezesami sądu apelacyjnego byli z kolei: Jan Nepomucen hr. Małachowski, Onufry Wyczechowski, Eug. Poklękowski, Teodor Paprocki, Jan Strzeszewski, Józef Wieczorkowski i Tytus Polczycki. Z wprowadzeniem w kraju tutejszym reformy sądowej, sąd apelacyjny, wraz ze wszystkiemi sądami, urządzonemi wedle organiza-cyi dawnej, zniesionym został; ostatnie posiedzenie odbył on w dniu 12 lipca 1876 roku; istniał więc przez lat 68, pierwsze bowiem jego posiedzenie odbyło się w dniu 28 czerwca 1808 r. Obecnie drugą i ostatnią instancyą w sprawach tak cywilnych, jak karnych, z wyjątkiem spraw mniej ważnych, stanowi Izba sądowa warszawska, której wyroki tylko w drodze kasacyi (ob.) uchylonemi być mogą.

Apeldoorn, miasto w prowincyi holenderskiej Geldryi, w okręgu Arnheimskim, przy drodze żelaznej Amersfoort-Zutphen i przy kanale rzeki Yssel; 16,500 m-ców, trudniących się fabrykacyą papieru na wielką skalę, który znajduje odbyt głównie w Indyaoh wschodnich (40 fabryk). W północnej stronie miasta zamek Het-Loo, połączony z A. drogą żelazną, letnia rezydencya rodziny królewskiej.    And- s-

Apeli Jan Dawid, von (* 23 lut. 1754 r. w Kassel — -f tamże 1833 r.), intendent teatru dworu kasselskiego, kompozytor i mecenas sztuki muzycznej, uczeń AViesela, Miillera, Rodewalda i Brauna młodszego. Pierwsze swe dzieła podpisywał pseudonymem Capelii. A. był czynnym także i na polu literackiem; między innemi ogłosił drukiem dwutomowy zbiór poezyj, oraz tłó-

maczeii libret operowych. A. umarł prawie w biedzie, cały bowiem swój znaczny majątek obrócił na wspieranie artystów, zakładanie insty-tucyj muzycznych, na wydawnictwa dzieł pedagogicznych i t. p.    A- Po1*

Apelles, malarz grecki z IV w. przed Chr. Był najsławniejszym ze wszystkich malarzy w dawnej G-recyi, a nazwisko A-a, złączone z mnóstwem anegdot, odnoszących się do jego twórczości artystycznej, stało się w starożytności niemal synonimem doskonałości na polu sztuki malarskiej. Rodem z Kolofonu, sąsiadującego z Efezem, miasteczka w Azyi mniejszej, A. powszechnie nazywanym był „efezyjczykiem”. Początkowo też kształcił się w swej sztuce w Efezie i jako znany już artysta udał się, dla lepszego jeszcze wydoskonalenia się, do Sycyonu, gdzie słynęła wówczas dorycka szkoła malarska, na której czele stał Pamfilos. Stąd też, gdy sława jego prędko rozeszła się na wsze strony, wezwanym został przez króla Filipa Macedońskiego na dwór jego, do Pełli. Po śmierci Filipa, syn jego, Aleksander, mianował A-a swoim malarzem nadwornym i jemu wyłącznie nadać miał przywilej robienia swoich portretów. Z tej epoki pochodzą też owe słynne portrety Aleksandra, pęzla A-a, z których najsławniejszym miał być portret, przedstawiający tego króla, jako Zeusa, z piorunem w ręku. W postaci tej tyle miało być prawdy, że prawa ręka Aleksandra z piorunem, wprost ku widzowi wyciągnięta, zdawała się występować z tła obrazu, a sam Aleksander mawiać miał, że zna dwóch Aleksandrów: jednego, niepokonanego w boju syna Filipa, i drugiego—niezrównanego Aleksandra Apelleso-wego. To też za obraz ten zapłacił król artyście 20 talentów (około 40,000 rs.) i pomieścić go kazał w odbudowanej nanowo, po spaleniu przez Herostrata, świątyni Dyany w Efezie. Do sławniejszych portretów królewskich pęzla A-a należą także: portret, przedstawiający Aleksandra na wozie tryumfalnym, za którym wlekła się w więzach postać wojny; portret, przedstawiający go w otoczeniu Kastora i Polluksa; inny wreszcie—siedzącego na koniu, do złudzenia żywym. Prócz portretów królewskich (Filipa i Aleksandra), malował też Ą. i portrety wielu nader wodzów i wybitniejszych mężów macedońskich z otoczenia króla, jak np. Klejtosa, Archelaosa, Antygonosa. Z typów kobiecych najsławniejszym był w starożytności portret kochanki królewskiej, Pankaspe, której nagą postać podziwiano na obrazie, nietylko dla pięknych kształtów, ale także dla niezrównanego kolorytu, za pomocą którego artysta znakomicie oddać miał żywą, pełną prawdy i ciepła, karnacyę ciała. A. przeżył swego monarchę i protektora. Po śmierci Aleksandra A. stale zamieszkał w Efezie, skąd robił wycieczki. Odwiedził mianowicie Aleksandryę, gdzie na dworze Ptolemeusza czas pewien gościnnie był podejmowanym. Są ślady, że przebywał na wyspie Rodos, prawdopodobnie był i w Atenach, umarł zaś, jak się zdaje, na wy

Apelles.

co

spie Kos, gdzie śmierć nie dała mu dokończyć obrazu Afrodyty. Dopóki żył Aleksander, A., oddany na jego usługi, głównie uprawiał malarstwo portretowe, rozszerzając od czasu do czasu jego zakres, przez wprowadzenie do swych obrazów akcesoryj symbolicznych lub figur alegorycznych. Po śmierci Aleksandra, A. uprawiał już przeważnie malarstwo mitologiczne, w którem zapewne miał sposobność szerzej rozwinąć bogatą wyobraźnię, polot myśli i uczucie, które cechowały wogóle artystów jończyków. Z szeregu obrazów mitologicznych A-a najsławniejszym był w starożytności obraz, przedstawiający Afrodytę Anadyomenę (ob. artykuł: Anadyomena), wymalowany dla świątyni Asklepiosa, na wyspie Kos. Słynęły także jego pęzla: Charys, Tyche i Artemis na łowach, oraz jeden jeszcze z licznych obrazów, przedstawiających Afrodytę, ten mianowicie, którego artysta, zaskoczony śmiercią, nie dokończył. Przedstawiona na nim Afrodyta miała być tak piękną, iż żaden z artystów nie ośmielił się dotknąć pęzlem tego arcydzieła, i pozostała tak niedokończoną. Z obrazów alegorycznych A-a słynęło przede wszy stkiem jego „Oszczerstwo”, utwór, wykonany przez A-a w Aleksandryi, dla zemszczenia się nad potwarcami, którzy, zazdroszcząc sławy jego, starali się wszelkiemi sposobami wydalić go ze dworu królewskiego. Obraz ten, z wielu postaci alegorycznych złożony, jak Prawdy, Kłamstwa, Zawiści, dokładnie opisanym został przez Lucyana. Wielu artystów późniejszych, zwłaszcza w ciągu XV i XYI stulecia, starało się odtworzyć go podług zachowanego opisu. Z pomiędzy nich, Albrecht Dürer wykonał szkic tej samej treści do malowidła ściennego w ratuszu w Norymberdze, a Sandro Boticelli (ob. Bo tic ell i) malował ciekawy swój obraz, dotąd przechowywany w Uffiziach (N. 1228) wre Florencyi. Innym sławnym obrazem A-a, treści alegorycznej, mia ło być obrazowe przedstawienie, w postaciach niewieścich, burzy z nawałnicą i piorunami; obraz ten opisał Pliniusz, który wogóle najwięcej przechował danych dla scharakteryzowania talentu A-a. Przejęty sławą, jakiej A. za życia jeszcze i później używał, mówi o nim Pliniusz: „ale wszystkich poprzedników i wszystkich następców swoich przewyższył A.” Z nowszych historyków sztuki, którzy starali się wniknąć w rodzaj talentu i znaczenie A-a w malarstwie starożytnem, jedni nazywają go Rafaelem świata starożytnego, inni porównywają go z Tycyanem, mni wreszcie widzą w nim greckiego Corregia. Ponieważ z nader licznych obrazów A-a żaden nie zachował się dotąd, trudno dziś stanowczo ocenić ich wartość i zdać sobie dokładnie sprawę z rodzaju talentu, jaki ów mistrz malarstwa starożytnego posiadał. Opierając się jednak na opisach współczesnych A-owi, przechowanych w dziełach późniejszych pisarzów, można przybliżenie scharakteryzować rodzaj jego talentu i ocenić znaczenie w historyi sztuki. Co się zaś tyczy mnóstwa anegdot, odnoszących się do jego twórczości artystycznej, to chociażby nawet, idąc za wskazówką

Eacyklopedya Powszechna llustr. T Ul.

na-

krytyka współczesnego, Wust manna, zaprzeczyć im wszelkiej wiarogodności, me można nie brać ich na uwagę przy ocenianiu wpływu tego artysty na współczesnych mu. Zgodność tych opowiadań, z których wszystkie dążą do uwydatnienia zdumiewającego złudzenia prawdy, jakie obrazy A-a wywierać miały, daje poniekąd miarę efe-ktowności, jaką artysta pęzlem osięgać zamierzał. Inne znowu opowieści charakteryzują niezwykłą wprawę A-a w rysunku, dar trafiania podobieństwa i znakomicie wyrobioną technikę, oraz lekkość ręki. Czy rzeczywiście konie rżały na widok rumaka w obrazie, przedstawiającym Aleksandra na koniu; czy rzeczywiście A. naszkicował wobec króla Ptolemeusza, dworzanina, który wręczył mu fałszywe zaproszenie na ucztę królewską; czy wreszcie miał miejsce ów fakt, często powtarzany, o zaznaczeniu przez A-a bytności swej u kolegi, artysty Protogenesa, pociągnięciem farbą linii zdumiewającej delikatności: w każdym razie, rozpowszechnione opowieści tego rodzaju dowodzą sławy, jaką A. za życia posiadał i na którą z pewnością zasłużyć musiał. Opowiadania powyższe i opisy malują nam A-a, głównie jako znakomitego portrecistę, a przytem wskazują na poprawność w rysunku i umiejętne stosowanie światłocienia, jako na przymioty, właściwe jego pęzlowi. A. nie tworzył obrazów przepełnionych figurami i nie celował w grupowaniu figur, ani też w umiejętnem stosowaniu dalszej perspektywy powietrznej. A. ograniczał się najczęściej jedną, dwiema lub trzema postaciami na swych obrazach, ale dla naszkicowania ich robił sumienne studya; naturę badał drobiazgowo i starał się zawsze osięgać złudzenie prawdy przez odpowiednie oświetlenie. Umiejętne modelowanie figur i właściwe stosowanie światłocienia stanowią też właśnie główne zalety pęzla A-a, zalety, któremi przewyższył innych, współczesnych sobie, także znakomitych artystów, jak np. Protogenesa, Polignotosa, Timantesa, Ary-stydesa. Artyści ci, jakkolwiek wyżej stali od A-a—] ierwszy co do twórczości i bogactwa wyobraźni, trzej ostatni w malowaniu wrażeń i stanów duszy—ustępowali mu jednak w szlachetności linij, w elektownem wywoływaniu złudzenia prawdy i wogóle w tej pogodzie, jaka z obrazów jego wiała, a którą sam artysta nazywał „chans”, nieokreśloną jakąś słodyczą i błogością. Z opowiadań, jakie starożytność przechowała nam o A-ie, zarysowuje się także dodatnio i charakter samego artysty. Brak zarozumiałości, chętne uznawanie zasług u innych, a nawet popieranie młodszych artystów, jak np. zapoznanego z początku Protogenesa — oto piękne rysy jego charakteru. O ile przytem A. był wyrozumiałym dla innych, o tyle znowu surowym i wymagającym względem samego siebie; jako prawdziwy artysta, rzadko był on zadowolonym ze swych utworów, ciągle też je poprawiał, chociaż sam to czuł do siebie, że zbytnia sumienność i zbytnie dążenie do poprawności nieraz nawet staje na przeszkodzie skończeniu dzieła sztuki. Jemu też

55

's s

przypisują owe przysłowiowe „Manum de tabula”, jak również drugie zalecenie: „Nulla dies sine linea”; A. bowiem, podobnie jak wielu późniejszych artystów (np. Leonardo da Vinci), sam sobie nakładał obowiązkowe, ciągłe rysowanie, aby żadnego dnia nie spędzić bez wprawy w szkicowaniu. Wogóle A. przedstawia typ znakomitego artysty i człowieka pełnego charakteru Jakkolwiek znajdował chętnych opiekunów i protektorów wśród panujących, umiał zachować wobec nich swą niezależność i był raczej ich przyjacielem, niż dworakiem. Znaną jest np. anegdota, według której A. zalecał Aleksandrowi W. milczenie w swojej pracowni, aby chłopcy, rozcierający farby, nie wyśmiewali zdań jego o malarstwie, zdradzających nieznajomość tej sztuki. — Porów. C. Plinius Secundus (major): „Naturalis historiae libri XXXVII" (Księga 35). H. Houssaye: „Histoire d’A.” (Paryż, 1867). — Wustmann: „A’. Leben und Werke” (Lipsk, 1870). — Dr. K. Woermann: „Die Malerei des Alterthums” (w „Geschichte der Malerei herausgegeben von A. Woltmann”, T. 1, Lipsk, 1879, str. 55—61).

Apelles, gnostyk z II w., uczeń i zwolennik Marcyona, był autorem dzieł filozoficzno-religij-nych („Syllogizmy“ i „Objawienia“), które zaginęły. Z Rzymu, gdzie A. długi czas przebywał studyując a następnie nauczając, udał się on do Aleksandryi, zkąd powrócił z nowym zasobem myśli, z platonizmu zaczerpniętym. A. wierzy w istnienie duchów, sił nadprzyrodzonych i aniołów. świat nasz uważa A. nie za utwór Boga najwyższego, ale za utwór Anioła, kiórego ten Bóg najwyższy („bezimienny“) stworzył. Anioł ów, będący właściwie Bogiem Izraela. „Panem“ zwanym, stworzył świat, nieodpowiadający w zupełności pierwowzorowi swemu, to jest doskonałości niebiańskiej, ale świat niedoskonały. W dziele „Syllogizmy“ A. polemizował z nauką Starego testamentu, którego opowiadania uważał za zmyślone. W praktycznem zastosowaniu religii do życia, A. zalecał przedewszystkiem pełnienie dobrych uczynków, twierdząc, że przy takiem życiu, a przytem z wiarą wT Chrystusa, można znaleźć zbawienie w każdem wyznaniu religijnem. Zwolennicy tej nauki A-sa nosili nazwę Apel-litów. (Ob. art.: Marcyon i Gnostycy). ss Apellikoń, znany biblioman grecki z I w. przed Chr. Bogaty ten mieszczanin z Teos w Li-dyi zajmował się jako amator filozofią i z zamiłowaniem gromadził bibliotekę, którą wzbogacił rzadkiemi dziełami, pochodzącerai głównie ze zrabowanych archiwów państwowych. Dowiedziawszy się o przechowywanych w ukryciu w Skepsis, w Mizyi, książkach i rękopisach Arystotelesa i Teofrasta, które od tego ostatniego przeszły do rąk ucznia jego, Neleusa, a następnie drogą spadku przez krewnych Neleusa odziedziczone zostały, A. całą tę bibliotekę nabył do zbiorów swoich i przewiózł do Aten. Tu rękopisy Arystotelesa i Teofrasta kazał skopiować i wydał je na widok publiczny. Wkrótce potem, ydg Ate

ny przez Rzymian zdobyte zostały (87 r. przed Chr.), Sulla rozkazał przewieźć cenny księgozbiór Apellikona, wraz z dziełami i rękopisami Arystotelesa i Teofrasta, do Rzymu, jako zdobycz wojenną. Jak podanie niesie, A., który był stronnikiem Mitry-datesa, zginąć miał podczas wyprawy, przedsięwziętej w celu złupienia świątyni w Delos. s- s Apelman Wilhelm, admirał floty polskiej na morzu Baltyckiem za króla Zygmunta III. Po czątkowo dowodził piechotą w wyprawach hetmana Stanisława Żółkiewskiego na Moskwę i Wołoszczyznę; w r. 1626 wsławił się obroną portu gdańskiego i rozbiciem floty szwedzkiej. Z jedenastu okrętów nieprzyjacielskich dwa zabrał, jeden zatopił, inne uszkodził. Sam admirał szwedzki poległ. Więcej byłby Apelman dokazał — twierdzi Piasecki—gdyby dwór hiszpański dostarczył obiecanych sum na żołd dla majtków i wojska. (Siarczyński. „Obraz wieku pan. Zygmunta III”).    w s-

Apelować. Odwoływać się do wyższej instan-cyi, wnieść zażalenie z żądaniem ponownego rozpoznania sprawy. W znaczeniu powszedniem wyrażenie to używane bywa niemal codziennie i oznacza wogóle zaprzeczenie prawdziwości danego twierdzenia lub faktu, z powołaniem się na inne. poważniejsze dowody (apeluję do twego sumienia, do opinii publicznej etc.).

Apelt Ernest Fryderyk (* 1812 w Reichenau. w saskiem Oberlausitz—*j* 1859 w Jenie). Był profesorem filozofii w Jenie, gdzie wykładał w duchu filozofii J. F. Fries’a, której był zwolennikiem. Wpływ Fries’a na poglądy A-ta widoczny we wszystkich dziełach jego. Ważniejsze z nich są: „Ernst Reinhold und die Kantische Philosophie” (1840), „Die Epochen der Geschichte der Menschheit” (Jena 1845 — 6; 2 tomy), „Die Theorie der Induction” (Lipsk 1854 r.), „Die Metaphysik” (Lipsk 1857 r.) i „Religions-philosophie”, wydane w Lipsku (I860 r.) przez

S. G. Frank’a.    s-s-

Apenińskie góry, Apenin, Apeniny, łac. Apennmus mons, włos Apennino (od celtyckiego Pen=szczyt skalisty), łańcuch gór na półwyspie włoskim, który od nich otrzymał nazwę A-go półwyspu. Począwszy od przełęczy Cadibona (495 m.) na drodze z Sawony do Millesimo, gdzie Apenin styka się z Alpami, aż do cieśniny Messeńskiej, cały łańcuch zatacza półkole, stroną wypukłą zwrócone ku Adryatykowi, wklęsłą zaś otwierające się ku m. Tyrreńskiemu. Pośrodku tej wklęsłości leży Rzym i tern objaśnia się zarówno dziejowe znaczenie tego miasta, jak i okoliczność, że me wschodnia, ale zachodnia strona półwyspu ^odegrała ważną rolę w historyi krajów, nad m. Sródzienmem położonych. W ogólnym przebiegu daje się zauważyć pełna prawidłowość i symetryczność układu: wziąwszy za podstawę najwyższą i najszerszą, to jest środkową część całego pasma, zauważymy, że opiera się ona o Adryatyk; stąd w obie strony postępując, łańcuch przybliża się coraz bardziej ku nu Tyrreńskiemu, i na północy łączy się z Alpami, mając na prawo dawną odnogę morską—Lombardyę, na południu zaś przechodzi w góry Sycylijskie, mając na lewo odnogę Tarenck;. —szczerba przełęczy Sawońskiej odpowiadać będzie cieśninie Messeńskiej. Powierzchnia całego systematu różnie bywa podawaną, stosownie do tego, czy za punkt wyjścia na północy brać będziemy przełęcz Col di Tendo, czy też przełęcz Sawońską, albo czy do Apeninu zaliczymy i oddzielne wyniosłości na półwyspie, jak M. Gargano, wyżynę Apulijską etc.; w każdym razie obszerność zajętego przez góry terenu chwiać się może między 130—140,000 km. Największa szerokość dosięga 135 km., najmniejsza 37 km., najwyższe zaś szczyty nie mo ku wybrzeżu, a łagodnie ku nizinie loinbardz-kiej; jego zbocza pokrywają dość gęste lasy, niemal do samych wierzchołków; ze względu na zachodnio-wschodni kierunek, stanowi on wybitną klimatyczną granicę między oddzieloneini przez siebie przestrzeniami na północy i południu,, przyczem rzeki, spływające ku nizinie Lombardz-kiejj, wyłamują się promienisto i odśrudkowo dolinami poprzecznemi (Trebbia, Arda, Taro), te zaś, które dążą do odnogi Genueńskiej, płyną dośrodkowo w dolinach podłużnych, oddzielających łańcuchy boczne od głównego (doliny rzek nadbrzeżnych Lavagua, Magra z dopł. Vara, Serchio). Między szczytami ważniejsze są: Monte

Hü

. . ....

ÆÊi

A.

gHËÈn

mmmm

■ ■ ..

"V -

'*v~~ ^

Hü

ifük

'M

ëtüpl

ilË®

teufe

fr

!•'*

iifj

mm

■JEW¹

....... .-s*k

I*'

-,

liSs

; Ä:

...fi

mm

.... . :•

§§B|j|jâS

3i

mm

Ifré

IBM

Hi

Fig:. 221. Ap«n!ay.

dosięgają 3,000 m. Zazwyczaj Apenin, ów kręgosłup Italii, dzieli się na trzy części; północny, środkowy i południowy, analogicznie z podziałem Alp na wschodnie, środkowe i zachodnie. 1) Apenin Północny rozciąga się od przełęczy Sa-wońskiej aż do źródeł Tybru, czyli do szczytu Comero; kierunek pasma zrazu wschodni, staje się zwolna południowo-wschodnim, wysokość szczytów rzadko dochodzi 2,000 m., przełęcze wogóle wysokie i trudno dostępne. Przełęcz Fiumalbo, na drodze z Modeny do Lukki, dzieli tę część góry na dwie: A. Liguryjski i A. Etruski v. Toskański. a) A. Ligury jski jest pasmem wąskiem, nadbrzeżnem, średniej wysokości, spadającem stro-

Antola 1,598 m., M. Ebro 1,6887m., M. Penna 1,731 m., Alpe di Succiso 2,016 m. i M. Ron-dinaja 1,963; z przełęczy zaś godne są uwagi: La Bocchetta 790 m. na drodze z Novi do Genui i przełęcz La Cisa 1,040 m., między Pontremoli i Parmą. Ta część liguryiskiego Apeninu, którą ogranicza kierunek rzek Magre i Serchio, zowie się także górami Apuańskiemi i słynie z niewyczerpanych kopalni białego marmuru, zwłaszcza w okolicach miast: Massa, Seravezza i Carrara (marmur kararyjski). b) A. Toskański, v. Etruski, jest jedną z najciekawszych i najpiękniejszych części całego pasma, ma kierunek wyraźnie południowo-wschodni, dosięga na północy 2.107 m w Monte Cimone, ale spada do 1,647 m. w Monte Falterone na południu. Z przełęczy najważniejszą jest ta, która malowniczą dolinę rz. Reno i zarazem Bolonię łączy z systematem Arno, i przez Pistoję z Florencyą; droga żelazna wije się tu z pomocą 50 tuneli i mnóstwa wiaduktów, do wysokości 613 m.; wt bliskości przełęcz La Futa, na wschodzie, 912 m. Dział północnego Apeninu, widziany zdaleka, przedstawia się w postaci nieprzerwanego, jednolitego wału, który stanowi kontrast z sąsiedniemi Alpami, najeżonemi mnóstwem baszt, igieł, rogów, zębów etc. 2) Apenin Środkowy zbliża się najbardziej do Adrya-tyku, warunkując poniekąd linię wybrzeża; rozciąga się od źródeł Tybru aż do źródeł Volturno i ma kierunek prawie południowy. Z tego też względu większe płaszczyzny i większe na nich rzeki mogły powstać tylko na zachodnich stokach. A. środkowy dzieli się na dwie części: a) A. Rzymski przedstawia się w postaci zwar* tego pojedynczego łańcucha, którego część południowa, zwana górami Sybillińskiemi, jest najdzikszą i najniedostępniejszą (M. Regina 2,333 m., M. Vettore 2,479 m.). Przełęcze leżą w ogóle wysoko, między niemi przełęcz Furio (Pietra pertuosa) służyła w starożytności drodze wojskowej, wiodącej z północy do Rzymu (Via Flaminia), dziś ważniejszą jest przełęcz Maggio, na drodze żelaznej, łączącej Fuligno z Ankoną i wydostającej się w dwukilometrowym tunelu ze wschodniej strony i z doliny rz. Esino na stronę zachodnią i w dolinę rz. Topino. b), Abruzzy. Od gór Sibillińskich pojedyncze dotąd pasmo rozgałęzia się na trzy równoległe łańcuchy, obejmujące górzystą i wyniosłą krainę Abruzzów. Łańcuch wschodni, najwyższy ze wszystkich, dźwiga też najwyższy na całym półwyspie szczyt Oran Sasso dTtalia, 2990 m., sięgający w krainę wiecznego śniegu i posiadający na południowym stoku jedyny w Apeninie lodowiec. Na północ od Gran Sasso wznosi się Pizzo di Sevo, 2545 m., na południe zaś Monte Amaro, 2743 m., słynny z obfitości ziół leczniczych, rosnących na jego zboczach. Tę najdzikszą część całego systematu pokrywają w niższych regionach cieniste lasy dębów, wiązów i buków; niedźwiedzie i wilki nie są tu rzadkością; ,na Gran Sasso spotkać można nawet giemzy. Środkowy łańcuch Abruzzów wyda-tnieje głównie w szczycie MonteTerminello, 2213 m. i M. Yelino, 2501 m. Na południe od tej ostatniej góry, w matematycznym środku półwyspu, tak co do długości, jak i szerokości, leży „pępek Italii”, urodzajna równina Celano, niegdyś zwierciadło peryodycznie wzbierającego i opadającego jeziora Celano (star. Lacus Fucinus), 614 m. nad poz. morza. Dziś cała ta okolica jest w znacznej części osuszona, dzięki pracom, w połowie bieżącego stulecia przedsięwziętym. Jako trzecie pasmo zachodnie, wysuwają się niższe góry Hernickie, ze szczytami nie dochodzącemi 1,500 m. Syste-mat łańcuchów równoległych i dolin podłużnych dosięgnął w Ahruzzach najwyższego rozwoju, dzięki czemu, pomimo wyniosłości tego pasma i jego szerokości, przełęcze są liczne i dostępne, tak, że drogi wszelkiego rodzaju z łatwością budowane być mogą. Abruzzy w starożytności były kolebką ludów sabelskich, w nowszych zaś czasach stały się oslawionem gniazdem rozboju, który z tej naturalnej twierdzy prowadził walkę z mieszkańcami okolicznych równin. 3) Apenin Południowy. Wszystkie łańcuchy Abruzzów łączą się u źródeł rz. Volturno, w węźle góry M ita (2,209 m.) i odtąd Apenin, oddalając się od Adryatyku, a zbliżając zwolna ku m. Tyrreńskiemn, traci poniekąd układ łańcuchowy, rozluźnia się powoli i przechodzi w układ grupowy. Na wschodniej stronie pozostawia za sobą suchą i mniej urodzajną równinę Apulii, gdy na zachodniej okrąża najpiękniejszą i najurodzajniejszą w całych Włoszech nizinę Kampanii Neapolitańskiej. Ponieważ pasmo Apeninu nie jest tu już tak zwarte, jak przedtem, przeto i linia wododziału nie występuje z taką wyrazistością, a nadto przełęcze leżą w ogóle nisko i są bardzo liczne. W tym dziale rozróżniamy dwie części: A. Neapolitański i A. Kala-b ry j ski. -Pierwszy składa się z wielu oddzielnych grup, jak np. Matese na północy, ze szczytem Miletto, 2,188 m., Rocca Monüne, Monte Taburno, Monte Vergine (wąwozy Kaudyńskie), M. Vulture i t. p. Drugi, t. j. Kalabryjski, znacznie wyższy, przysuwa się do samego wybrzeża, tworząc skaliste przylądki i wypełniając prawie całkowicie zachodnie rozgałęzienie półwyspu, zwane półwy-spem Kalabryjskim. Dzikie i urwiste skały, przepaściste wąwozy, strome zbocza gór, liczne potoki, składają się na charakterystykę tej krainy, która, podobnie jak Abruzzy, była siedliskiem rozbójników (il calabrese). Ze szczytów, ważniejsze M. Polinó, 2,416 m. na północy i niedostępny trzon Aspromonte, ze szczytem M. Alto (1,958 m.), spadający ku cieśninie Messyńskiej i kończący się na południu przylądkiem Spartivento. Jako oddzielne i z Apeninem nie związane, sterczą po obu stronach południowego działu dwie wyniosłe grupy: M. Gargano, w „ostrodze buta”, na wschodzie i przeciwległy mu Wezuwiusz na zachodzie. Niezależnie od tego, na owym odcinku koła, którego łukiem jest Apenin, a cięciwą wybrzeże zachodnie, rozsuwają się liczne wzgórza i niższe łańcuchy, stanowiące niejako przejście od głównego grzbietu do morza; są one przedgórzem Apenin i w zasadzie tern wyższe, im bliżej leżą osi łańcucha, ogólnie zaś zowią się Subapeninem. Ze względu, że Ap. Liguryjski i Kalabryjski bezpośrednio przypierają do wybrzeża, Subapenin rozwinąć się tu nie może i dlatego spotykamy go tylko w środkowej części, jako Subapenin Toskański na północy, Rzymski pośrodku i Neapo-litański na południu. Pod względem budowy geologicznej, Apenin jest przeważnie wapiennego pochodzenia (wapień, margiel, piaskowiec, dolomit, fłysch-macigno). Najrozmaitsze marmury zalegają olbrzymie przestrzenie na północy, jak szlachetny marmur biały w Kararze, żółty w Sienie i Porto Venere, zielony we Fiorencyi i Prato. Tylko na północy, w Liguryjskim Apeninie, na

Aud. S.

południu w Kalabryjskim, oraz pośrodku w Abruz-zach, występują potężnemi masami utwory krystaliczne, jak łupki, granity i gnejsy, Na całym obszarze Apeninu spotyka się wielka obfitość materyj i zjawisk wulkanicznych: lawy, bazalty, trachity, pumeksy, znajdują się prawie wszędzie i świadczą, że systemat ten był niegdyś olbrzy-miem zbiorowiskiem gorejących i dziś jeszcze niezupełnie wygasłych pieców. Jako pozostałość owej działalności wulkanicznej, która szczególniej w Sub-apeninie gwałtowną być musiała, istnieją do dziś dnia dymiące od czasu do czasu Solfatary, czyli siarkowice, salsy czyli wulkany błotne, i wreszcie wulkany czynne, jak: Wezuwiusz, Etna, Stromboli. Obok nich liczne są kratery wygasłe, będące dziś już to stożkami, pokrytemi bujną zielonością, już też zapadłemi i wypełnionemi wodą jeziorami (okolica gór Albańskich na południe od Rzymu). Co się tyczy klimatu i związanej z mm roślinności, zauważyć należy, że klimat Apeninu jest o wiele surowszy, aniżeliby o tern, ze względu na położenie geograficzne, sądzić można było. Już na wysokości 1,600 m. znika uprawa zbóż i drzew owocowych, oraz region zwartych lasów. Opady atmosferyczne są o wiele uboższe, niż w Alpach, stąd siła wegetacyi znacznie mniejsza i roślinność nie tak rozmaita, pomimo że Apenin jest niższy i bardziej ku południowi wysunięty. W porównaniu ze wspaniałemi lasami alpejskiemi, lasy Apeninu wydają się nikłe i karłowate, a zbocza gór w wielu miejscach są nagie, stąd i nazwa wielu szczytów „Monte calvo”r=góra łysa. Szczególnem w tym względzie ubóstwem odznacza się Apenin środkowy. Zazwyczaj flora Apeninu dzieli się na cztery regiony: pierwszy, do 500 m. nad p. m., obejmuje strefę wina, oliwy, drzew wiecznie zielonych, uprawy owoców południowych i zimowego pastwiska; drugi, do 1,000 m., jest strefą kasztana słodkiego i dębu; trzeci, do

1,600 m., strefą buków i lasów iglastych, czwarty wreszcie, ponad 1,600 m., strefą drzew karłowatych i pastwisk letnich. Rozumie się, że ze względu na południkową rozciągłość całego sy-stematu, zachodzić muszą wybitniejsze różnice między północnemi i południowemi okolicami, skutkiem czego, oraz przy uwzględnieniu mniejszej lub większej wilgotności danego obszaru, zakreślone granice regionów znacznym nieraz ulegać mogą wahaniom. Tak np. na południowych stokach kalabryjskiego Aspromonte uprawa drzewa oliwnego udaje się wybornie jeszcze na wysokości 800 m., a wina 1,100 m., gdy tymczasem na północnym stoku rzymskiego Apeninu kasztan znika już na wysokości 750 m.

Apenrade, duńskie Apenraa, Aabenraa. 1 ) Okręg w pruskiej prowincyi Szlezwicko-Holsz-tyńskiej na wybrzeżu Małego Bełtu, 685 km. □; 29486 m-ców. 2) Miasto główne poprzedniego okręgu nad zatoką t. im. zwaną tu zwykle for-den — fjord, 6500 m-ców. Pod względem malo-wniczości położenia może współzawodniczyć z Flens-burgiem, a pod względem bezpieczeństwa przystani i naturalnej głębokości morza, przewyższa wszystkie szlezwickie porty, Kielu nie wyłączając. Odnoga głównej kolei szlezwickiej, urząd morski, komisya egzaminacyjna dla marynarzy, znakomite warsztaty okrętowe, szkoła marynarki, sąd okręgowy, handel zbożem, żelazem i drzewem. Kościoł św. Mikołaja, stary zamek, piękny ratusz. A. należy do miast starożytnych, sięgających epoki Vin stulecia; w chwili, gdy je zniszczyli Wendowie w 1148 r. zaliczało się do większych i zamożniejszych. Eryk Plogpenning, król duński, obraca je w perzynę 1247 r. Wallenstein miał tu przez długi czas główną kwaterę w 1628 r. W d. 5 kwietnia 1848 r. bombardują miasto duóczycy, a pruskie wojska zajmują je ostatecznie 9 lutego 1864 r. Są tu kąpiele morskie, łazienki do ciepłych kąpieli z wody morskiej. Klimat dość łagodny, lesiste wzgórza chronią miejscowość od północnych i północno-wschodnich wiatrów. Pora kąpielowa od czerwca do końca września, frekwencya liczna, koszta pobytu od 350 do 400 marek miesięcznie. And s I)r,A*p

Apepsya (grec, a priv. pepto — gotować, trawić) wyraża w medycynie upośledzenie sprawy trawienia, wydarzające się w każdej niemal chorobie żołądka, kiszek, a towarzyszące bardzo wielu chorobom wątroby, płuc, serca, śledziony, układu nerwowego i t. p., zwłaszcza przy długiem ich trwaniu; wyrazu tego używa się najczęściej dla oznaczenia przeciągłego (chronicznego) złego trawienia pokarmów, co objawia się odbijaniem, gnieceniem, bólem w żołądku, nudnościami, brakiem apetytu, nieprawidłowością wypróżnień, wy-chudnieniem i t, p.

Aper (Marcus), jeden z najznakomitszych mówców rzymskich w pierwszym okresie cesarstwa, gdy krasomówstwo nie miało już pola politycznego, ograniczało się do spraw sądowych. Żył za czasów Wespazyana (w I wieku po Chr ) Wiemy o nim jedynie z „Dyalogu o mówcach” („Dialogus de oratori-bus”), którego autorstwo bez należytej podstawy przypisują Tacytowi lub Kwintylianowi. Czytamy tam, że A. zyskał sławę raczej potęgą swego umysłu i zdolnościami przyrodzonemi, niż wykształceniem i rutynowem mów opracowaniem, czem właśnie usiłowali błyszczeć inni mówcy. Sam A. nie był pozbawionym wykształcenia naukowego i retorycznego, ale raczej niem pogardzał, usiłując zyskać uznanie samą potęgą swego talentu, nie potrzebującego cudzej okrasy, ani sztucznych podpórek. Był więc ostatnim może w epoce zwrastającego sztucznego retoryzmu przedstawicielem, oraz zwolennikiem wymowy naturalnej; wymagał od mówcy nietylko siły i prostoty, ale także ognia i zapału niekłamanego, który dać mogą jedynie przejęcie się słusznością sprawy, oraz wrodzony prawdziwy talent krasomówczy. Z tego też punktu oceniał dawnych mówców greckich i łacińskich: chwalił naturalne krasomówstwo bohaterów Homera, Peryklesa, Grakchów, mniej zaś przychylnie oceniał opracowane kunsztownie mowy, nawet Demostenesa i Cycerona, którym zarzuca, że były niekiedy zbyt rozwlekłe, wodniste, nudne i niedość logiczne. Umarł

r. 85. (Źródła: „Dialogus deoratoribus’*; Munk zatem władza osobna, pojmowana tylko mef.nfi-„Geschichte der römischen Litteratur”). L- w* s- zycznie, tak jak myśl bez przedmiotu myślenia, Aper Arrius, praefeduspmetoruis za, ces. Caru- czyli myślenie samo, oderwane, które w doświad-sa zamordować go kazał równie jak następcę jego czeniu nie ma żadnego znaczenia.

Nuraeryana, i usiłował sam się ogłosić cesarzem Apertura (łac. = otwór), czyli jątrzni k, lecz uprzątnął go Dyoklecyan w r. 284.    w słownictwie lekarskiem oznacza sztuczne zra-

ra-

Apercepcya (łac. od i percipere, chwytać, obej- nienie i owrzodzenie skóry, w celu, iżby przez mować; wyraz nie do zastąpienia w języku poi- długie ropienie tego miejsca uwolnić chorego od skim). Terminem szkolnym, percepcya, ozna- pewnego cierpienia, albo zapobiedz wystąpieniu czarny wewnętrzny stan umysłu, przedstawiający lub ponowieniu się pewnej choroby. Działanie te-duszy naszej rzeczy zewnętrzne za pośrednictwem go środka leczniczego polega na zasadzie prasta-zmysłów, a jest to niejako drugi już stopień pozna- rej metody odciągającej (derywacyjnej) wyprowa-wania, pierwszy bowiem, zwany sensacyą, ozna- dzenia zepsutych soków, usunięcia kongestyi cza ten moment, w którym sam tylko zmysł w organach wewnętrznych przez wydalenie cieczy otrzymuje wrażenie, by je do umysłu odnieść, na zewnątrz, t. j. do wrzodu skórnego. Jakoż za-Jakkolwiek i tu już odgraniczenie to, ustanowio- lecanie jątrznika, w starożytnej Grecyi już rożne wraz z wyrazami przez szkołę t. zw. sensua- powszechnione, podobnie jak przyżeganie ro/.pa-listów (Locke, Condillac), jest bardzo subtelne, łonem żelazem, moksa. wezykatorye etc., utrzy-Leibnitz, przed przejściem faktu do zupełnej mywało się aż do połowy naszego wieku, często-świadomości, wynajduje trzeci jeszcze stopień: kroć przeceniane i nadużywane (mianowicie we jest to namysłowa świadomość tego stanu wewnę- Francyi), dopóki najnowsze poglądy patologiczne trznego, jaki się objawia w percepcyi, świado- i terapeutyczne nie ograniczyły przesadnego zau-mość, której nie posiadają dusze wszystkie, czyli faDia w skuteczność środków odciągających; nie-wedlug niego monady wszystkie (np. zwierzęce), mniej przecież błędnem byłoby bezwzględne za-ani też każda dusza nie posiada zawrsze: i takiej przeczanie pożyteczności ich w pewnych przy-to świadomości w stanie umysłu poznawającego padkaeh chorobnych, gdzie w rzeczy samej nadał on miano A-yi. W tein samem znaczeniu cierpienie pochodzi z nałogowych nawałów krwi wyraz ten przyjmuje Kaut, objaśniając, że wra- do płuc, mózgu, oczu i t. p. Jątrznik wytworzyć żenią, intuicye i przedstawienia zmysłowe, jakie można, w razie potrzeby, na każdem miejscu bądź, nie istniałyby dla nas, gdyby nie ten inny ciała, gdzie tylko obficie znajduje się tkanka żywioł, nadający im jedność i czyniący je przed- podskórna (nie bezpośrednio nad kością); pospo-miotem naszej myśli, która towarzyszyć winna licie jednak tworzą go na ramieniu, na piersi, wszystkim w umyśle naszym odbiciom zmysło- na udzie lub przedudziu, a najlepiej w kącie po-wym, aby one dostały się do świadomości; ina- między dwoma mięśniami. Dla zrobienia A-y po-czej, jeżeli te odbicia zmysłowe istnieją nawet trzeba najprzód zranić skórę, co dokonywa się w umyśle, ale on nie wszedł jeszcze w stan świa- przez nacięcie, albo przyłożenie kawałka potażu domości tego istnienia (przypuszczam, w roztar- żrącego, małej wezykatoryi, mouche de Milan gnieniu, w omdleniu, w senności i t. d.), to dla i t. p.; na powstałą ztąd ranę, kładzie się ziarn-duszy jakby nie istniały wcale. Tym spo- ko grochu, soczewicy, pieprzu lub jakiekolwiek sobem ta A. stanowi niejako samą rdzeń myśli, obce suche ciało; pokrywa to plastrem lepkim skoro do takiego stanu potrzebnym jest namysł, i zawiązuje stosownie na tak długo, dopóki z rany Jakkolwiek determinują wielcy filozofowie to stop- nie zacznie sączyć się ropa, co zazwyczaj nastę-niowanie i wzrost poznawania, przyjmując nawet puje po 3 — ö dniach. Wtedy zdejmuje się ów ich określenia, niepodobna w tern nie dostrzegać pe- groch, oczyszcza starannie ranę ciepłą wodą, przy-wnej sztuczności. Na drodze od pewnego wraże- kłada się na miejsce gnojące nowe ziarnko grochu, nia zmysłowego i prostego spostrzeżenia do zu- pokrywa je suchym płatkiem i obwiązuje należy-pełnego zlania się przedmiotu z podmiotem, mo- cie, aby się nie obsunęło opatrzenie. Następnie żna zaznaczać stopniowań w poznawaniu bez powtarza się cały opatrunek codzień; w razie końca, co nie będzie wykroczeniem ani przeciw obfitego ropienia oczyszcza się rana dwa razy logice, ani przeciw umiejętności, i możemy przyjąć dziennie; jeżeli zaś ropienie zbyt skąpe, wtedy tak dobrze trzy momenty, jak trzydzieści, a na- zamiast grochu przykłada się na jeden dzień wet je naukowo rozpoznawać. Każdy z tych mo- kawałek wezykatoryi, lub jaki plaster gryzący, mentów oznaczać będzie wprawienie się umysłu np. Sabiny. Gdyby rana się zaogniła, zdejmuje w pewien stan nieco odmienny od drugiego; ale się groch i okłada ranę zimną wodą do ustąpie-będzie to tylko pewien stan i mc więcej. Filozo* nia zapalenia. Ropienie jątrznika utrzymuje się fowie jednak dążą do podciągnięcia tych stanów przez kilka tygodni, nawet parę miesięcy; dłuż-pod kategoryę pewnych odrębnych władz urny- sze gnojenie bywa najczęściej bezkorzystne. Do-słowych, co już dążeniom dzisiejszej nauki psy- świadczenie uczy, że nagłe zagojenie ropiejącej chologicznej nie odpowiada. U Kanta, naprzykład, długo rany jątrznikowej wywołać może pewne istnieje A. empiryczna, na którą zgodzić się mo- i zaburzenie w organizmie, dlatego lepiej goić żna; ale istnieje także A. czysta (podział ten nę powoli, zdejmując groch na 1—2 dni, potem właściwym jest całej jego doktrynie), czyli ode- na dłużej, żeby ropienie zmniejszało się stopnio-rwana od przedmiotu poznawania, abstrakcyjna, wo, zanim zupełnie nie ustąpi.    nr. ł.

mm

14

Fie. 222

•T. A.

Dr. Ł.

Aperyodyczny, nazwa stosująca się do galwa-nometrów (ob.), w których ruchy igiełki magnesowej są tak przytłumione, że ona bez wahań zatrzymuje się w nowem położeniu równowagi.

Apet (mitol. egipska), bogini, przedstawiana w ciele hipopotama, z obwisłemi piersiami, jako matka-karmicielka. Cześć odbierała głównie w Tebach, a zwaną była także Szeput i liczoną do rzędu „wielkich“, po egipsku Ta-ur, co Plutarch w traktacie swym o Izydzie i Ozyrysie przekształcił na Tuerys. Apet, özeput albo Tuerys, gra także rolę bóstwa karzącego, a wtedy na ciele hipopotama ma głowę lwią i jest uzbrojona nożem. („Grandę Encyclopédie“).    *

Apetalae, Bezpłatkowe, (bot.) A.W. Jussieu wielki dział roślin dwuliściennych rozdzielił na trzy główne grupy: Polypetalae, wielopłatko-we, Mo nope talae, jednopłatkowe i Apetalae bezpłatkowe. W tej ostatniej objął rośliny, posiadające okrycie kwiatowe pojedyncze. Przypuszczał on przytem, iż w tym razie brakuje zawsze korony. Dalej swoje A., według sposobu osadzenia pręcików nad zaląźnią, dokoła zaJążni, lub pod zaląźnią, podzielił na trzy klasy: Epistami-nia, Peristamiuia i Hypostaminia. Inni autoro-wie bezpłatkowe rozdzielają na dwie grupy: 1) bezpłatkowe właściwie tak zwane, z poddziałami na Kotkowe, Amentaceae, o kwiatach zebranych w kotki (Salicineae, Quercineae etc.) i nie kotkowe, non Amentaceae (Poly-goneae, Euphorbiaceae etc.); 2) bezpłatkowe nago-nasienne (Coniferae et Cycadeae). W kla-syfikacyack do bezpłatkowości przywiązują wiel ką wagę, której ona w rzeczywistości nie posiada, gdyż w jednej i tejże samej rodzinie bardzo naturalnej zdarzają się rodzaje bezpłatkowe, podczas gdy inne posiadają koronę i kielich. W kwiatach bezphttkowych kielich może utrzymać swój kolor właściwy zielony ( Urticeae, Canabineoe), albo być barwnym, na wzór korony (Daphne, Clematis, Aristolochia). W tym ostatnim razie czasami bywa trudno zdecydować, czy pojedyńcze okrycie jest kielichem, czy koroną; zgodzono się więc przypuszczać wtedy brak korony. W innych razach, układ działek względem pręcików może służyć za wskazówkę, czem są rzeczywiście te działki okwiatu. Jeżeli pręciki są im przeciwległe, pojedyncze okrycie jest kielichem; jeżeli na-przemianległe, jest ono koroną. W niektórych roślinach, w stanie normalnym posiadających koronę, ta ostatnia czasami nie wykształca się, przez co kwiat staje się bezpłatkowym przez anomalię; zdarza się to między innemi w niektórych gatunkach Fijołków (Viola), Szczawików (Oxalis), Rogownicy (Cerastium) i t. p. De Candolle termin Apetalae zastąpił terminami mono-chlamydeae i monoperianiheae.

Apetyt (łac. adpetere — pożądać czegoś), ety

mologicznie oznacza w ogólności pożądanie zaspokojenia potrzeby ciała; w znaczeniu ściślej-szem i powszechnie używanem, A. wyraża objaw przyrodzonego popędu, zwanego głodem (ob.), domagającego się powetowania przez pokarm poniesionych w organizmie strat. J est to zatem pożądanie żywności, z poczucia głodu wynikające, czyli fizyologiczne łaknienie pokarmu, ponieważ głód odpowiada zużyciu pierwiastków organicznych w ciele; a gdy zużywanie ich, względnie do warunków i stosunków życiowych, u każdego człowieka jest innem ilościowo i jakościowo, więc też i łaknienie, jako objaw uczucia ściśle podmiotowy (subje-ktywny), musi być u każdego człowieka innym, każdemu właściwym tak co do ilośei, jakoteż własności, czyli rodzaiu, pożądanego pokarmu. W tern leży przyczyna nieokreślonej rozmaitości łaknienia w stanie zdrowia, stosownie do wieku, płci, zatrudnienia, sposobu życia i trawienia, nastroju umysłowego, konstytucyi ciała, klimatu i wielu innych warunków, od których zależy stopień przemiany materyi i spotrzebowania pierwiastków organicznych. \V tern również spoczywa źródło tak częstej i rozmaitej zmienności chęci do jadła u jednego i tego samego człowieka, co częstokroć niesłusznie nazywamy kaprysem lub uporem, mianowicie u dzieci i młodych dziewcząt. Fizyolo-gicznie ulega łaknienie trzem zboczeniom, które w lecznictwie pewne mają znaczenie, mianowicie:

a)    pomniejszeniu, resp. utracie chęci do jadła,

b)    zwiększeniu jej i c) nieprawidłowej zmianie łaknienia. Pomniejszenie lub zupełny brak A-gu spotykamy zawsze i u każdego człowieka (z rzadkim wyjątkiem) w chorobach gorączkowych (z powodu towarzyszącego gorączce kataru żołądka), w chorobach przewodu pokarmowego, w dolegliwym bólu jakiegokolwiek rodzaju, w niektórych chorobach mózgu długotrwałych (melancholia), w ogólności przy chorobach najrozmaitszych, w rozstrojeniu nerwowem, w uniesieniu psychicznem, przy użyciu środków narkotycznych, u namiętnych palaczy tytoniu, w nałogowem opilstwie, po wy-sileniach fizycznych i umysłowych i t. p. Wzmaga się zaś łaknienie: w okresie zdrowienia po ciężkich chorobach, po obfitych krwotokach i wypróżnieniach, w chorobie cukrowej, w niektórych chorobach przewodu pokarmowego z upośledzeniem przyswajania spożytych pokarmów (w t. zw. suchotach brzusznych), w pewnych chorobach macicy, w niektórych formach chorób umysłowych i rozstroju nerwowego histeryczek, w braku żywności posilnej, przy umiarkowanej pracy fizycznej, zwłaszcza na świeżem powietrzu, po użyciu umiarkowanej ilości napoju wyskokowego; w zimie zwiększa się zawsze chęć do jadła a przeciwnie zmniejsza się w czasie upałów; ruch mierny (gimnastyka) pobudza apetyt, bezczynność poniża go. Nienaturalna wreszcie zmiana łaknienia, objawiająca się pożądaniem rzeczy niejadalnych i niepożywnych, jak: kredy, wapna, ołówków, piasku i t. p., wydarza się często u bledniczek, ciężarnych, histeryczek, obłąkanych, w ogólności przy zwichnieniu czynności układu nerwowego.

Dr. Ł.

Dr. Psz.

Apex. Turnefort tlał tę nazwę męskiemu organowi kwiatu, czyli pręcikowi. Obecnie termin ten w botanice jest synonimem wierzchołka, i oznacza część organu rośliny najbardziej oddaloną od jego podstawy. Jakoż mówi się wierzchołek kielicha, korony, pylnika, nitki pręcikowej i t. d. W owocu często wypada odróżnić wierzchołek organiczny (apex organicus) i wierzchołek geometryczny (apex geometricus). Wierzchołek organiczny zawsze odpowiada punktowi przytwierdzenia szyjki słupka, podczas gdy jego podstawa odpowiada miejscu przytwierdzenia na osadniku. U większej części owoców wierzchołek organiczny znajduje się na przedłużeniu osi owocu i wtedy zlewa się on z wierzchołkiem geometrycznym. Czasami przeciwnie, owoc rozwija się silniej z jednego boku, szyika, zrazu wierzchołkowa, zostaje na stronę oddaloną i w czasie dojrzewania owocu przypada mniej więcej blisko jego podstawy. W tym razie linia pionowa, wyprowadzona z podstawy owocu, nie przejdzie przez szyjkę, czyli wierzchołek organiczny owocu, lecz wyjdzie wyżej, w punkcie, który się zowie wierzchołkiem geometrycznym (np. Anacarclium occidentale), Zalążnia i owoc tym sposobem mogą stać się zupełnie wywróconemi, czyli wstecznemi,

(jak np. w rodzinie Borragineae), to jest posiadać wierzchołek organiczny przy podstawie, na końcu dyametralnie przeciwległym względem punktu, w którym zwykle znajduje się wierzchołek organiczny. Wierzchołek i podstawa nasienia zasługują również na naszą uwagę. W nich za podstawę przyjmuje się znaczek (hilus), t. j. miejsce zwykle jaśniejszego koloru, którem nasienie bywa przytwierdzone do sznurka nasiennego, za organiczny zaś wierzchołek tak zwane okienko (mi-cropyle). Lecz ten wierzchołek organiczny tylko w nasionach prostych, czyli bezzwrotnych (semina orthotropa), leży na linii prostej, przechodzącej przez znaczek, w nasionach zaś wsteczno-zwrot-nych (s. anatropa) i krzywo-zwrotnych (s. cam pu-litropa), jest do znaczka zbliżony. W tych ostatnich przeto nasionach musimy odróżniać, tak samo jak w owocach, wierzchołek organiczny, odpowiadający okienku i wierzchołek geometryczny, przypadający w pewnym punkcie nasienia, na pionowej, przechodzącej przez znaczek. W zarodku dają nazwę podstawy, końcowi kiełka, nazwę zaś wierzchołka, końcowi liścieni. "W osadniku kwiatowym, gdy on jest wypukły, wierzchołek znajduje się wyżej względem podstawy, gdy zaś jest wklęsły, przypada niżej.    J- A

Apex, nazwa wprowadzona przez Schiaparel-lego na oznaczenie tego punktu sklepienia niebieskiego, ku któremu w danej chwili zmierza ruch ziemi; A. przeto oznacza się kierunkiem linii stycznej do drogi, czyli orbity ziemskiej, w punkcie, gdzie się ziemia w danej chwili znajduje. W ciągu roku zatem przebiega A. całą ekliptykę, pozostając wciąż oddalonym od słońca na zachód, mniej więcej o 90°. Ponieważ zaś słońce przez południk danego miejsca na ziemi przechodzi o godzinie 12-ej, A. zatem na południku danego miejsca znajduje się o godzinie 6 rano, albo raczej, z powodu eliptyczności drogi ziemskiej, około tej godziny. Punkt sklepienia niebieskiego, przeciwległy A-owi, nazywa się an t i a p e x. Z położeniem tego punktu wiąże się ściśle obfitość gwiazd spadających, ukazujących się w różnych godzinach doby, a ztąd A. ma ważne znaczenie w teoryi tych meteorów, podanej przez. Schiaparelłego (ob. Gwiazdy spadające). Nazwę tę można rozciągnąć i do biegu innych planet, jakoteż i do niewątpliwego już obecnie ruchu własnego słońca. A. zatem całego układu słonecznego będzie to punkt, ku któremu zmierza słońce, wraz z orszakiem swych planet (ob. Słońce). Co do znaczenia wyrazu A. w dawnej arytmetyce ob. Apices.

Aphagia (grec, a przecz., phagein—jeść) wyraz lekarski dla oznaczenia niemożności jedzenia, właściwie połykania kęsków pokarmowych. Przyczyną tego objawu patologicznego mogą być rozmaite zmiany anatomiczne w organach, czynnych przy połykaniu, jakoto: języka, czopka, łuków pod-niebieniowych, gardzieli, połyku i jego mięśni, krtani; najpospoliciej przeszkodę w czynności tych narzędzi stanowi zapalenie ich, obrzmienie (np. migdałów), albo nowotwory (rak), przyezem przewód połykowy zwęża się tak, że przejście kęska jest utrudnionem, bolesnem, lub wprost niemożli-wem. U osób hysterycznych trudność, albo niemożność połykania, wywołaną bywa czasem chwilowym kurczem mięśni połykowych (Aph. spastica), który jednak szybko przemija; najważniejszym powodem A-ii jest rak przełyku, który zawsze prawie sprowadza śmierć głodową.

Aphakia (brak soczewki oka). Jeśli soczewka została wydalona z oka przy operacyi zaćmy, lub też zepchnięta z pola źrenicznego przy traumach i zwichniemach soczewki, promienie światła, wskutek zmniejszenia łamalności, nie jednoczą się na siatkówce, ale po za nią. Dla połączenia ich na siatkówce trzeba postawić przed okiem dość silne szkło wypukłe. Przy braku soczewki, grającej ważną rolę przy akomodaeyi, nie możemy jednoczyć promieni z różnych, i bliskich, i dalszych przestrzeni. Przez przystawienie szkła, zastępującego soczewkę, oko widzi tylko w pewnej odległości, zależnie od siły szkła, i dlatego na bliską odległość potrzeba szkieł mocniejszych, na dalszą szkieł słabszych. Co do objawów, to tęczówka, nie mając oporu, ulega falistym ruchom; brak refleksu woreczka soczewkowego. (Doświadczenie Sansona).

Aphanańte (paleont). Pod nazwą A- viburni-folia opisał Nathorst szczątki roślinne z pokładów trzeciorzędowych w Mogi (Japonia), według niego, pokrewne roślinie A. aspera Thbg., z rodziny wiązowatych ( Ulmaceae), rosnącej obecnie na wyspach Kiusiu i Nipon w Japonii. K-J-

Aphaniptera (Sudoria). Grupa (podrzęd) owadów dwuskrzydłych (Diptera), zwana także pchłami, która mieści w sobie owady o rożkach bardzo krótkich, wardze dolnej stawowatej, o trzech pierścieniach tułowia, wyraźnie pomię-

dzy sobą rozdzielonych. Owady te wcale skrzydeł i przezmianków nie mają, a zamiast nich blasz-kowate, boczne wyrostki na śródkarczu i zakar-czu.

Do podrzędu Aphaniptera należy pchła zwyczajna (Fulex irritans, dalej Ceratopsyl-lus i Sarcopsylla, zwana tungą, czykiem lub pikiem.

A. ï>.

Aphasia, ob. A i a z y a.

Aphelandra (R. Br. Prodr., 475). Rodzaj, od którego otrzymała swą nazwę grupa Aphelandreae, w rodzinie roślin Rozdżeńcowatych (Acanthaceue). Posiada kielich o pięciu działkach nierównych. Korona podzalążniowa o dwóch wargach; górna dwuszczepna lub dwuzębna, dolna trójdzielna, o działkach bocznych bardzo małych. Pręcików cztery, z których dwa dłuższe, czyli dwusilne; ich nitki, osadzone na koronie, zakończone pylmkami jednokomórkowemi i bezbronnemi. Zalążnia opatrzona w szyjkę pojedynczą, w znamieniu rozwidloną, dwukomorowa, o komorach dwuzalążko-wych. Owocem jest torebka, otwierająca się w dwie łupiny; w ścianach komór zawiera ona po cztery ziarna spłaszczone, przytrzymywane uczepkami. Aphelandrae są krzewami strefy podrównikowej Ameryki, o liściach przeciwległych, kwiatach czerwonych i okazałych, opatrzonych w przykwiat-ki błoniaste i przykwiateczki wąskie, ułożone w kłosy czworograniaste, kątowe lub wierzchołkowe. Tak określony ten rodzaj obejmuje Justi tia cristata Jacq. i pulcherrima Jacq. (Ob acz Nees w Dl. Prodr., XI, 295, 728).

Aphelium, ob. Afelium.

J. A.

Aphelops (paleont). Pod nazwą A. fossiger i A. megalodus, paleontolog amerykański, Cope, opisał szczątki zwierzęcia ssącego, z pokładów pli oceno wy ch w Loup-Fork w Stanach Zjednoczonych, o jednym zębie przednim górnym, bliskiego rodzajowi Acerathenum Kaupa, a należącego do rodziny nosorożcowych (Rhinocerotidae).

Aphidae (Aphis), ob. Mszyce.

Aphiditis Nees. Drobny owad błonkoskrzydły (Hymenoptera), do oddziału owadziarek (Entomaphaga) należący, który składa jajka w mszyce i tym sposobem przyczynia się do ich wytępienia. Aphidius ma odwłok wyraźnie podzielony na pierścienie, szypułkowaty, lancetowatej formy, drugi i trzeci pierścień odwłoka ruchomo połączony; rożki długie, 11—24 stawowe, po śmierci mato skręcone; ciemię szerokie. Liczne drobne gatunki, 2—3 mm. długie, zamieszkują w środkowej i północnej Europie. Ważniejsze gatunki są: A. varias Ńees. Czarny; przednia część tułowia, pierwszy pierścień odwłoka i pierwsza para nóg, żółte. Pospolity wszędzie. A. rosa-rum Nees.: Czarny, ma tarczę głowową i części gębowe żółte, nogi czerwone, odwłok czarny, na końcu żółty. Pospolity, mianowicie zaś w mszycach różanych, w których mieszkają gąsienice tego owadu.

Aphlebia Presl. (paleont). Jest to jedna z nazw dla szczególnych, a dotąd jeszcze zagadkowych wyrostków liściowych, o płaskich blaszkach, całkowitych lub mniej więcej rozszczepionych, dwu-

K. i

A. S.

dzielnych lub pierzastych, występujących bardzo często na głównym ogonku i jego rozgałęzieniach u liści paproci kopalnych, mianowicie z okresu węglowego. Odpadłe i luźno występujące te wyrostki rozmaici paleontologowie uważali bądź za pewne gatunki paproci, bądź znowu za fukoidy, czyli liście morszczyn, albo morskich wodorostów (Fncaceae) i nadawali im rozmaite nazwy, jak: Schizopteris autorów (z wyjątkiem Brogniarta), Racophyllum Sch. Pachyphyllum Lesq. Fucoides (jlutb., Fahnacites Sternb., Laminarites Sternb.

JL

--

' teé

V/

Ihi!

i , j

X<~

'item

(A

Fig. 208—210.    1) Zmniejszona ezese Itstowia Sphenoptei-is crenata LindU

z aphlebiami (Shizopteils adnascens Lind..) 2) Jedna z tych aphlebii w naturalnej wielkości. 3) Aphlebia (Fucoides hlicilormis Gutb.) z węgU

w Zwickau

i t. p. Jedne z nich są drobnemi, inne znaczne przedstawiają wymiary. Ponieważ główne ich i boczne nerwy są zwykle płaskie, cienkie i tak zlewają się z blaszką liścia, że często zaledwie dostrzedz się dają, Presl dał im nazwę Aphlebia. Liczne też dotąd istnieją przypuszczenia co do ich znaczenia. Geinitz i Stur uważają je za przy listki (Stipulae), podobne morfologicznie do przylistków, spotykanych u paproci dzisiejszych z rodziny Marattiaceae; paprocie więc kopalne, na których one występują, uważają za należące do tej rodziny, lub blisko jej pokrewne. Paleontolog Grand Eury skłania się, niektóre z nich przynajmniej, zaliczać do grupy Noeggerathia-ceae z roślin nagonasiennych; Schenk wreszcie wypowiedział dawniej, że mogą one być płonnemi listkami paproci, szczególnie wykształconemi, albo dolnemi listkami, jakie u niektórych żyjących pa-

U-rvUlonedT» Powtzftctina lliiatr. T. Ill-

56

palnych.

i. s.

I ł.

X>

Kil

s><

Flę. 213 1 214. Aphrodite acufe**.

a pomiędzy niemi, mieszczą się wąsy grzbietowe i skrzele. Zasługuje uwagę Aph. aculeate, L. Głowę ma z czułkami szydłowatemi i o wiele mniejszemi czułkami dodatkowemu Ciało składa się z 39 (rzadko 43)

proci widzieć się dają. Obecnie ten ostatni badacz, pierwszorzędna niezaprzeczenie powaga w kwe-styach paleontologii roślinnej, oświadcza, źe co do wielkich form afiebii, czasami do dwóch stóp długości dochodzących, a w górnej, szerszej swej części, na stopę szerokich, wielokrotnie rozszczepionych lub pierzastodzielnych i pod rozmaitemi nazwami opisywanych, musi się dotąd powstrzymać od wyznaczenia im odpowiedniego miejsca. Co się zaś tycze form drobniejszych, które często a nawet w wielkiej ilości napotykają się na listowiu rodzajów Sphenopteris i Pecopteris a opisywane są pod nazwą Schizopteris adnascens Lindl., Trichomanites adnascens Göpp., Fucoides radians Gutb. i t. p., to te najwiaściwiej będzie oznaczyć nazwą liści przygodnych (Pinnae ad-ventitiae) i widzieć w nich fakt podobny temu, jaki widzimy u spodu łodygi żyjącej paproci He-mitelia capensis, na której często występują liczne delikatne i zielone w młodości, a następnie brunatno-błyszczące, rogowate, wielokrotnie pierzaste liście dolne, które swojego czasu również przez badaczów niektórych pod nazwą Trichoma-nes opisywane były. Przeciwko zdaniu Stura, że aflebije wypada zaliczyć do rodziny Marattiaceae, Schenk występuje stanowczo, dowodząc, że owe przygodne liście nie istnieją bynajmniej u nich, ale raczej u grupy Cyatheaceae, jak to okazuje niedawno przywieziona do ogrodu botanicznego w Strassburgu drzewiasta Cyathea, na której ogonkach liściowych istnieją i rozwijają się owe przygodne liście, wybitnie podobne do form ko-

K. J.

Aphodins 111. Afodiusy, czyli „pługi”, są to owady tęgopokrywe (Coleoptera), do rodziny blaszkorogich (Lamelhcornia) należące, które przeważnie żyją w nawozie. Jest bardzo wiele gatunków A-ów, zamieszkujących najrozmaitsze okolice ziemi, przeważnie jednak gorący

liiV

Fi?. 2111212. Aphodius fimetariu»

pas starego lądu. W ogóle są to chrząszcze dość dużych rozmiarów, mają ciało walcowate, głowę płaską, niekiedy tylko z wystającemi brzegami lub rożkowatemi wyniosłościami, które u samców bywają silniej rozwinięte. Najczęściej są koloru czarnego lub ciemno-źółtego, niekiedy obydwa kolory mieszają się z sobą na rozmaitych częściach ciała. Pokrywy skrzydłowe przykrywają całkowicie odołek, są gładkie lub rowkowane. Tarczka grzbietowa wyraźna. Nogi mają po większej części krótkie i silne; golenie u przedniej pary nóg opatrzone są 3-ma ząbkami, u tylnej zaś pary, na zewnętrznej stronie, znajdują się 2 poprzeczne krawędzie, pokryte szczecinkami. Afodiusy przebywają pod opadłemi i przegniłemi liśćmi, w ziemi bogatej w szczątki roślinne, a szczególniej w nawozie; od wiosny do jesieni można je spotykać na wszystkich drogach, mianowicie zaś na drogach uczęszczanych (szosach) w nawozie końskim. W Europie znanych jest kilkadziesiąt gatunków Afodiusów, z tych, jako przykłady, mogą służyć następujące: A. fossor L. Ciało wydłużone, mocno wypukłe, czarno połyskujące; pokrywy skrzydłowe czarne, rzadziej brunatne, słabo kresowaine; tarczka duża, czoło z 3-a haczykowa-temi wyrostkami. Długość ciała 8—11 mm., pospolity w całej Europie. A. fimetarius. L. Ciało ma wydłużone, wypukłe czarno-połyskujące, tarczka mała; rożki ma czerwone, przednie kąty przedkarcza z czerwonemi plamami; pokrywy skrzydłowe jasno-czerwone, czoło z 3-a wyniosłościami. Dochodzi 5—7 mm. Zwyczajny w całej Europie. Również pospolitemi są: A. subterra-neus L., A. granarius L., A. pusillus Herbst, A. luridus Paye., A. porcatus Fob. i t. p.

Aphonia, ob. Afonia.

Aphrodisia (grec, aphrodisiazein—zapłodnić), tak nazywano w medycynie starożytnej chorobowy stan nienaturalnego podniecenia lubieżności, za czem poszło, źe środki pobudzające chuć lubieżną zwano Aphrodisiaca (ob. Afrodisiaca), a przeciwne im, t. j. stłumiające żądze, nazywano Anaphrodisiaca (ob. Anafrodisiaca).

Aphrodite L. Złotorunka czyli Kosmat-nica. Robak, należący do gromady pierścienic (.Annelida), do rzędu szczecionogich (Chaeto-poda) wyższych (Poły-chaeta) morskich, tułających się. Ciało ma jajowa-to-podłuż ne, płaskie od spodu i po« dzielone na

wyraźne pierścienie, zaopatrzone w nóżki, wypukłe z wierzchu i porosłe włoskami i szczecinami. Część głowowa (głowa) wyraźna, z parą oczu oraz z czułkami, z gębą uzbrojoną szczękami. Na grzbiecie, pod pil-śniowatem przykryciem, utworzonem z włosków i szczecinek, leży 15 par łusek grzbietowych, na oddzielnych pierścieniach,

na

Apia, miasto główne wysp Samoańskich, czyli Żeglarskich na Oceanie Wielkim, położone północnym brzegu wyspy Upolu, pod 13V₂° sz. pd. 17 D/a⁰ dł. zd. Gr., wyborny port, warsztaty okrętowe, do 6,000 m-ców, między którymi 300 glików, amerykanów i niemców, reszta Polinezyjczycy. Miasto prowadzi rozległy handel, głównie )rzez firmy niemieckie, wywożące bawełnę i ryty, a przywożące wyroby tkackie, skórzane, żelazne, tytoń, napoje i t. p. W r. 1885 przybiło do portu A. 125 okrętów z ładunkiem 12,603 tonn, wartości 1,874,452 marek, odpłynęło zaś 110 z to

pierścieni, jest szerokie, jajowate, kii tyłowi ze- [ warami wartości 1,478,540 mk. Wpływ cywili-szczuplone. Górna gałązka nóg pieńkowatycb po- zacyi europejskiej wzrasta z każdym rokiem: wszy-kryta włoskami, dolna zaś wolna. Łuski grzbie- scy tuziemcy wyznają religię chrześciańską, potowe okrągłe, pokryte szczecinkami złocistemi siadają kościoł katolicki i protestancki, szkoły, 1 włoskami pilśniowatemi. A. posiada przełyk mięsisty, żołądek zaś z bocznemi krzaczkowatemi wyrostkami. Długość ciała 18 cm., szerokość 6 cm.

Mieszka w morzu Sródziemnem i oceanie Atlantyckim i należy do zwierząt morskich pospolitych i bardzo pięknych.    A- s-

Aphrophora Germ. Pienik. Owad, należący do półtęgopokrywych czyli pluskwowa-tych (Hemipterci>), do oddziału równoskrzy-dłych (Homoptera). Znanych jest kilka gatunków pienika, których larwy mieszkają na roślinach, wysysając ich soki, a przytem otaczają się pianą, podobną do śliny, którą same wydzielają. Odznaczają się głową szeroką, z wyraźne-i mi, dość dużemi oczami złożone- i smaku artystycznego, mi, a nadto z dodatkowemi oczami pojedyńczemi, mieszczącemi się blisko siebie na ciemieniu.

Rożki dość krótkie, cienkie i znacznie oddalone od siebie. Przed-karcze siedmiokątne, po nad tarczką (grzbietową) dość głęboko wycięte. Przednia para skrzydeł skórkowata, sztywna. Najczęściej spotyka się u nas A. sjnima-ria L., Pienik pospolity. Szaro-żółty, pierwsza para skrzydeł z dwiema białemi, po-przecznemi pręgami. Wogóle dość zmienny w zabarwieniu. Dorasta 6—7 mm. długości. Często się przytrafiają larwy na różnych trawach łąkowych.    a. s.

J. D.

fl

Fig. 215. Ayhrophor» spumaria.

Aphthae, ob. Ple śnią w ki.

Aphtonius, głośny retor z końca III i początku IV wieku po Chr., którego ćwiczenia retoryczne „Progymnasmata”, na wzór Hermogenesowych ułożone, długi czas służyły za podręcznik do nauki wymowy. Szczególniej znane są pod jego firmą „Chria Aphtoniana”, traktat, w którym pewne zdanie przeprowadza się według pewnej określonej formy i podziału; wydany osobno przez Petz-holdta w Lipsku 1839 r.

Aphyllostachys Göpp. (paleont), ob. A ster0-phyilostachys.

Apia (A pij ska ziemia), chwilowa nazwa części Peloponezu, od jednego z królów mitycznych, Apisa.    K. K.

na an-poczty, szpitale itd. Stała komunikacya parostatków z Europą (Hamburg) i Ameryką (o. Francisco), punkt zborny dla rybaków, polujących ną wieloryby, siedlisko niemieckiego konsulatu jene-ralnego i zarazem środkowy punkt niemieckiego handlu na Oceanie Wielkim. Od r. 1872 miasto, równie jak cały Archipelag Samoański, zostaje pod „protektoratem” Stanów Zjednoczonych; w ostatnich latach zachodziły krwawe zapasy między Samoańczykami a flotą niemiecką. And- s-A piacere, a piacimento, ęwłos.) wyr. muz.; znaczy: do woli, podług upodobania. Kompozytor, oznaczając tym terminem dany ustęp muzyczny— zwykle kadencye — pozostawia wykonawcy zupełną swobodę odtworzenia tej cząstki kompo-zycyi według własnej jego woli, pojęcia, gustu

A. Pol.

Apianus Piotr, właściwie Bienewitz lub Bennewitz, matematyk i astronom (* 1495 w okolicy Leissnig, w Saksonii,—-f 1552 w Ingol« stadt), gdzie od r. 1524 był profesorem matematyki. Z dzieł jego najważniejszą jest „Cosmo-graphia” (Landshut 1524), w której po raz pierwszy zwrócił uwagę, że ogony komet mają kierunek od słońca odwrócony, a także zaproponował metodę odległości księżyca do oznaczania długości geograficznej (ob.), co wszakże wówczas nie mogło jeszcze być zastosowanem. Dzieło to, kilkakrotnie wydawane i na różne języki tłóma-czone, zawiera nadto tabelę do podziału równoleżników na mile geograficzne. Oprócz tego ogłosił: „Astronomicum caesareum” (1532) i „In-scriptiones sacro sanctae vetustatis”, z drzeworytami (1534). Narysował też znaczną liczbę kart geograficznych, najlepszych swego czasu, oraz wynalazł kilka przyrządów matematycznych.— Syn jego, A. Filip (ur. 1531, -j- 1589), otrzymał po śmierci ojca jego posadę, jako gorliwy luteranin wszakże zmuszony był opuścić Ingolstadt i od 1569 r. był profesorem matematyki w Tubindze. Głownem jego dziełem są „Bayerische Landtta-feln” (1566 r.).

Apices, u Boetiusa około r. 500 po Chr. nazwa gałek, używanych do rachunku na abaku; w ogólności zaś znaki, w rachunku tym używane, mające zatem znaczenie dzisiejszych cyfr, śród których wszakże brak zera. Ob. Abakus, Arytmetyka, Cyfry.

Apices juris oznacza subtelność prawną. W Di-gestach Justyniana czytamy: „De apicibus juris disputare” (1. 29. par. 4. D. 17, 1.).

Apicyusz Marcus Gabius, głośny gastronom i smakosz z czasów Augusta i Tyberyusza, wynajdujący takie kombinacye i specyały kuchenne, że stół jego stanowił podziw, a imię stało się przysłowiowem i służyło do określania szkół kuchennych. Straciwszy na rozkosze stołu cały ogromny majątek, zażył trucizny, z obawy, jak mówił, ażeby nie umrzeć z głodu. Było nadto

K. J.

-c

.2

I⁻ o C

br,, br,, pierwszy I drug 1 wieniec tabliczek ramieniowych; p. piórka wierzchnia stawa łodyżkowesro a A. polycyphus Des., z prążkami premie nistem; i kanałem środkowym (c).

ît j

Fig 218. Apion apricans.

tego imienia dwóch w Rzymie smakoszów: jeden jeszcze za czasów Pompejusza, drugi za Trajana. Istnieje też księga kucharska (przez Bernholda, w Augsburgu, 1791 r. ostatecznie wydana), z dziesięciu rozdziałów złożona, p. t. „De arte coqui-naria, seu de obsoniis et condimentis”. nosząca nazwę Apicyusza, ale napisał )ą inny gastronom, Coelius, tylko dla reklamy przybrał sobie to głośne nazwisko.

Apicultura, ob. Pszczelnictwo.

Apidae, ob. Pszczoły.

Apidome, podług Łasickiego „De diis Sama-gitarum”, ma być żmujdzkiem „bóstwem zmiany mieszkania”, przyczem autor ten dodaje: „gdy się urodzi jakie młode zwierzę ślepe lub słabowite, to wnet mieszkanie się zmienia ” Pochodzenie wyrazu tego Mannhardt w komentarzach do Łasickiego objaśnia, jako a/?en/ama=przechodzą-ca (chociaż właściwie apeiti znaczy obchodzić w koło), a A. Mierzyński („Rocznik Tow. nauk Krak.” XLI, 48—49) wywodzi od apidème — zagroda (od defo=dziać) i mniema, źe Łasicki podał nazwę przedmiotu (mieszkania), zamiast imienia bóstwa.

Apiocrinidae (paleont.). Rodzina kopalnych szkarlupni liliowców (Echinodermata Crinoidea), o kielichu wielkim, złożonym z szerokiego ostatniego stawu łodyżki (śródgrzbietu. Centrodor-sale), 5 wielkich tabliczek podstawowych i kilku wieńców tabliczek promieniowych, a niekiedy i ramieniowych. Tu i owdzie drobne tabliczki międzypromieniowe. Łodyżka wewnątrz promienista, bez wyrostków (wąsików). Cztery rodzaje tej rodziny występują w pokładach jurajskich i dolno-kredowych, z nich zaś najważniejszym jest Apiocnmts.

ApiocrinusMili. (paleont.). Liliowiec kopal

Hr

Ii.,Si

i\l-

Fig. 216 1 217. A. Aplocrtnu* magnlficus d’Orb. t górne] jur] w la Ho •fceU» (dep niższej Charenty) z łodyżką (st) 1 ramionami; sd sródgrzbiet, b tabliczki podsta wove, r, — r,,trzy wieńce tabliczek promieniowych;

D. Po ny z rodziny Apiocrinidae, o gruszkowatym lub kulistym kielichu, złożonym z szerokiego śródgrzbietu (Centrodorsale — A, cd), 6 tabliczek podstawowych pięciokątnych (b), 3x5 tabliczek promieniowych (r) i z kilku, zwykle małych, między-promiemowych (i). Nad trzecim wieńcom tabliczek promieniowych (r₃) wznoszą się wielokrotnie zwykle rozdzielone ramiona (br), o trzech pierwszych stawach, daleko szerszych od następnych górnych. Od drugiego stawu ramion (6r₂) poczynają się piórka ramieniowe (pmnulae—p). Łodyżka składa się z krążkowatych niskich stawów (st), z obszernym okrągłym środkowym kanałem (D, c) i licznych prążkach promienistych na powierzchni stawmw (D). Na łodyżce nie ma wąsów, a korzeń jej gruby i mocno rozgałęziony. Znany jest tylko z pokładów, należących do średniego i górnego ogniwa jury, a może i z dolno-kredowych. Stawy łodyżki spotykają się częściej, kielichy rzadziej i zwykle bez ramion. Z najwyższego piętra (batońskiego) brunatnej jury znane są: A. Parkinsoni Schl. i A. elegans Df. w Anglii i Normandyi; z dolnej białej jury (piętra oks-fordzkiego): A. polycyphus Des. we Francyi i Szwajcaryi, a z górnej (piętro Kimmeridge) A. Roissyanus d’Orb. i A. magnifiais d’Orb. w zachodniej Francyi.

Apion, gramatyk aleksandryjski, ur. w Egipcie, wysłanym był przez aleksandryjczyków do ces. Kaliguli z zażaleniem na żydów. Napisał „Historyę żydów’’, tudzież księgę „O żydach”, czyli gwałtowną satyrę, którą zbijał Józef. Z tego wszystkiego zostało nieco urywków (ob. „Fragm.” w zbiorze Didota).    K K-

Apion Herbst., Nasieniowiec. Apiony są to owady chrząszczowate f Coleopter a), do rodziny słoników, czyli nosków (Curculionidae) zaliczane. Należą do bardzo charakterystycznych słoników, albowiem, zgodnie z ich nazwą grecką, posiadają ciało gruszkowatego kształtu. Tułów i odwłok są podłużnie gruszkowate. głowa zaś, ryjkowato wydłużona, przypomina ogonek gruszki. Posiadają przedkarcze wałeczkowate, albo też s t o ż k o w a t o ku przodowi wydłużone, tarczkę grzbietową ; małą, pokrywy skrzydłowe wypukłe, ja]0-wate lub podłużnie jajowate, ku tyłowi rozszerzone. Stopki mają szerokie, pazurki małe, z ząbkowałem rozszerzeniem przy podstawie. W ogóle odznaczają się drobnemi rozmiarami, dochodzą bowiem 1—4 mm. długości. Zabarwienie ich jest bardzo jednostajne, czarne, brunatne lub zielone, z metalicznym połyskiem. Liczne gatunki spotykają się na rozmaitych roślinach; gąsiennico ich niszczą nasiona, albo też młodziutkie pędy i kwiaty. Chrząszczyki latają dość żw⁷awo w dnie słoneczne, ogryzają kwiaty i i liście różnych roślin. W Europie znanych jest ! przeszło 200 gatunków A-ów, z których w na

szym kraju znaleziono dotąd 85 gatunków (Fr. rozmnażać i rozmnaża z bulw, jak kartofle, lecz Osterlof). Godniejsze uwagi są: A pomonae bulwy te wykształcają się dopiero w drugim Fabr. (N. owocowiec). Czarny, pokrywy skrzy- lub trzecim roku. Przytem każda pojedyncza dłowe ma ciemno-niebieskie; ryjek szydełkowaty, roślina, z powodu długich kłączy swoich, wymaga Długość ciała 2.5—3.2 mm. Niszczy młode pędy dużo miejsca, a nadto nadziemne, wijące się ło-l kwiaty drzew owocowych. — A. rraccae L. (N. dygi, potrzebują palików. Bywa zatem hodowaną w y ko wy): Długi 2—2.5 mm., czarny, matowy, niekiedy tylko w ogrodach, jako osobliwość i po szaremi włoskami porosły, rożki całe (u samców), części jako roślina ozdobna o wonnych kwia-lub przy nasadzie (u samic) czerwone. Pokrywy tach.    J- A

K. K.

krótkie, często jajowato-kuliste. Gąsienmce ni- Apis (mit.), pierwotny król Peloponezu, syn szczą owoce wyki. — A. apmcans Gyll.. Drobny, Foroneja, brat Nioby. Władca niezmiernie ostry, gładki, czarny, rożki przy nasadzie, oraz uda uśmiercony przez Telksyona i Telchina, po nada-i przednie golenie czerwone. —A. /lampes Greń.: mu Peloponezowi od siebie nazwy Apia. Na-Uda i golenie czerwono-żółtawe. Gąsienmce oby- stępcą po nim był syn jego siostry Nioby i Ze-dwu tych gatunków mszczą nasiona koniczyny usa, imieniem Argos, od którego znowu Peloponez (często w główkach na polu).—A. frumenlarium Argosem przezwany został.

L.: Żółto-czerwony, bez połysku; oczy czarne, Apis, po egipsku Hapi, nazwa byka w mito-przedkarcze punktowane, pokrywy rowkowane; logii egipskiej, czczonego przeważnie w Memfisie, 2.5—3.2 mm. długi. Mieszka na różnych ro- gdzie miał ze swą matką mieszkanie w przezna-ślinach.    A-s- czonym wyłącznie na ten cel oddziale świątyni

|V O

Pi

W

Fig. 219. Apis.

chadzał i odbierał oznaki czci od pooożnych. Dla obsługi miał przy sobie licznych kapłanów, którzy z jego ruchów, jedzenia i t. d. wróżyli ludowi. Pojony był ze specyalnej studni, ponieważ wody nilowej pić nie mógł. Wedle podań egipskich, pierwszy A. urodził się z krowy, zapłodnionej promieniem księżyca lub słońca; w niego weszła dusza Ozyrysa i odtąd ciągle przechodziła do jego następców, dlatego też poświęcony był Ozyrysowi. Byk ten miał pewne oznaki, którym przypisywano symboliczne znaczenie, jako to; sierć czarną z białą, czworo-granną łysinkę na łbie i dwojakiej barwy sierć na ogonie, następnie wyobrażenie orla na tyle i półksiężyc biały na prawym boku, a w końcu gruczołki pod językiem. A. mógł żyć tylko 25 lat, poczem był tracony, najczęściej topiony. Śmierć jego obchodzono powszechną,żałobą, a na pogrzeb wydawano bajeczne sumy. Żałoba trwała do czasu, aż znaleziono nowego A-a i wówczas ustępowała miejsca radości, przypominającej święta Bachusa. Byk najpierw był wieziony podczas nowiu do Nilopolis, gdzie przez 40 dni doglądały go nagie kobiety, a następnie na przepysznej łodzi sprowadzany do Memüsu. Doroczne święto

Apics, Moench Meth. 165. Wijec. Rodzaj, Ptah. Z mieszkania tego wiodło dwoje drzwi należący do rodziny roślin Strąkowych—r^jtylko- w stronie wschodniej na podwórze, gdzie się prze* wych (Legurainosae — Papilionaceae), plemienia Fasoli. Ma kielich prawie dzwonkowaty, o pięciu zębach, z których dolne krótsze i lancetowate; żagiel korony zaokrąglony, jajowaty, odgięty, skrzydła krótkie, paznogietkowe, łódkę sierpowato zakrzywioną i skręconą, pręcików 10 dwuwiązkowych, razem z łódką skręconych i zalążmę trzonkowatą, otoczoną w podstawie krążkiem słoikowatym. Strąk podługowaty, wielo-ziarnowy. Znany jest tylko jeden gatunek Apios tuberosa Moench (Glycine Apios L.), właściwy Ameryce północnej. Jest rośliną zielną, trwałą, o łodydze cienkiej, wijącej się, od 6 do 12 stóp długiej, o liściach naprzemianległych, nieparzy-sto-pierzastych, długo-ogonkowych, po większej części złożonych z 7 listków podługowato-owal-nych, całych, omszonych, krótko-ogonkowych; kwiaty średniej wielkości, purpurowo-fioletowe, wonne, zebrane w gęste grona, wyrastające z kątów liści. Kłącza, czyli łodygi podziemne tej rośliny, grubości gęsiego pióra, czołgają się w niewielkiej głębokości pod powierzchnią ziemi, rozciągając się niekiedy do 6 i więcej stóp długości.

W pewnych odstępach powstają na nich wrze-cionovtate zgrubienia, które, stopniowo się powiększając, dochodzą wielkości kurzego jaja, a w dobrej ogrodowej ziemi nawet wielkości pięści. Utworzone tym sposobem główki, czyli bulwy (tuber a) Wijca zawierają w sobie, według analizy Payena, przeszło 40°/o materyj pokarmowych. podczas gdy najlepsze odmiany kartofli posiadają przecięciowo tych materyj nie więcej nad 25%. Są one bardzo bogate w mączkę i materyę azotową. Po ugotowaniu mają smak bardzo przyjemny, nieco słód kawy. Dlatego też niektórzy autorowie zalecali tę roślinę, do zastąpienia kartofli, zagrożonych choiobą, powodowaną przez grzybek Phytophtora infestans. Wątpić jednak należy, iżby kiedykolwiek ona mogła wejść w użycie w tym względzie. W Europie nasion ona nie wydaje wcale, a lubo może się trwało dni siedm. Po śmierci A. otrzymywał

ss

V ¹

iii w

BK

iH

gg§

WR

yn.

iii!

Uj

i:

lir

f]

mm

-s

iii

nazwę: „Ozyrys-Apis”, à stąd powstała grecka nazwa cmentarza A-ów „Serapejon”. W r. 1850 Mariette pod wsią Sakkarah znalazł sarkofagi granitowe z nabalsamowanemi mumiami A-ów, od 18 dynastyi aż do Ptolemeuszów. Było to właśnie Serapejon (Serapaeum). Wizerunki A-a mają albo postać byka, z obrączką promienistą między rogami i właś'.iwremi oznakami, albo człowieka

RvŃ§iS

IH

Ili 1 ! I

WÈËÊÈ

vH«

Auli

ÉfeW&MF ■ ’SI ! TTTprfT

Fię. 220. Grób Apisa w Memfisie.

z głową byczą. Same podania o A-ie i wszystkie oznaki jego świadczą, że jest wyobrazicielem twórczej siły słońca i księżyca, w napisach bowiem nazywa się synem lub obrazem boga Ptah, przeznaczony dla niego 25-letni okres życia zostaje zapewne w związku z kalendarzem egipskim, wedle którego fazy księżycowe po latach 25-iu przypadają na jedną i tę samą datę.

Apium L. Seler. Kodzaj, należący do rodziny roślin b al d as z kowy ch, plemienia aminko-wych (Ammineae). Ma cechy następujące: kielich prawie żaden, w kształcie obrączki; płatki korony foremne, okrągławe, całe, z podziałeczką bardzo krótką, tępą, ściśle zwiniętą. Krążek nad-zawiązkowy przygnieciony; owoc okrąglawy, z boków ściśniony, złożony z dwóch niełupek, z których każda 5-o żeberkowa, o żeberkach nitkowatych, równych; z nich boczne umieszczczone na samym brzegu. Międzyźebra jednosmugowTe, skrajne zaś często 2—3 smugowe. Oś owocowa nierozdzielona; ziarno z jednej strony wypukłe, z drugiej płaskie. Są to rośliny zielne, dwuletnie lub trwałe, o liściach pierzasto-dzielnych, o kwiatach ułożonych w baldachy składane, pozbawione tak okryw, jak i okrywek. Znanych jest 7 gatunków, rozproszonych po całej kuli ziemskiej. Najważniejszym z nich jest S e 1 er wonny (Apium graveolens L.). Jest on rośliną dwuletnią; dziko rośnie w wielu krajach europejskich, na miejscach mokrych, bagnistych, w okolicach nadmorskich, nad brzegami rzek i strumieni. Na Ukrainie, między Bohem a Dniestrem, został znaleziony przez A. Andrze-jowskiego. W ogrodach jest uprawiany od najdawniejszych czasów, jako warzywo i roślina korzenna, służąca do przypraw kuchennych. Ten ostatni we wszystkich częściach od dzikiego większy. Łodyga jego prosto-stojąca, brózdowana, gałęzista, gładka, około dwóch stóp wysoka. Liście pierzasto-dzielne, o działkach ogonkowych, szerokich, ku nasadzie klinowato zwężonych, nieco spiczastych, na dwie lub trzy klapki rozciętych, a każda klapka jest nieregularnie wcinano-ząbkowana, o ząbkach ostrych, i zwykle białawym, krótkim sztylecikiem zakończonych. Obiedwie powierzchnie liści są gładkie i mniej więcej lśniące. Łodygowe mają działki szczuplejsze, dłuższe, i podobnież wcinane. Najwyższa pospolicie trój* dzielna. Baldachy liczne, niewielkie, z 10—18 baldaszków nierównych złożone. Jedne z nich są wierzchołkowe, szypułkowe, drugie z kątów liści wyrastające i prawie bezszypułkowe. Kwiaty białe, lub żółtawo-zielone. Kwitnie w lipeu i sierpniu. Wszystkie części rośliny mają zapach mocny, aromatyczny, smak ostry. Wskutek starannej kultury i selekcyi, skierowanej do pewnych celów, z hodowanych selerów wytworzyły się dwa osobne typy: w jednym z nich bardzo silnie rozrosły się ogonki liściowe, podczas gdy kłącz i korzenie pozostały takie same, jak u rośliny dzikiej; u drugiego typu przeciwnie, kłącz i po części korzenie rozwinęły się nadmiernie i przemieniły się w ciało bulwiaste, mniej więcej korzeń rzepy przypominające, tylko że z jego końca wychodzi nie jeden, jak u rzepy, lecz liczne korzonki włókniste; liście zaś pozostały w stanie mniej więcej normalnym. Selery pierwszej kategoryi zowią satotowemi albo Selerami do bielenia (franc. Céleri à côtes, niem. Bleich-Sellerie), drugiej zaś Selerami rzepne mi (franc. Céleri-rave, niemieck. Knoll-Sellerie). Tak jedne, jak drugie, przedstawiają po kilkanaście odmian, różniących się między sobą pewnemi cechami i własnościami. Zarówno ogonki liściowe selerów, jak i korzenie, są spożywane bądź na surowo, bądź gotowane. Pierwsze, dla usunięcia z nich chlorofilu, a z nim goryczy, muszą być sztucznie wybielane, co łatwo daje się uskutecznić kilkoma różnemi sposobami. Do przypraw kuchennych używają się liście selerów. Do tego celu najlepiej służy specyalna odmiana, bardzo bogata w liście, zbliżona do rośliny dzikiej, nie podchodząca pod powyższe typy, zwana Selerami naciowemi,albo Selerami do cięcia (franc. Céleri à couper, niem. Schnitt-Sellerie). Mają one tę własność, że po obcięciu liści, łatwo odrastają nowe. (O hodowli selerów ob. J. Kaczyńskiego „Warzywa w gruncie” 1886,

Dr. Ł

And S.

str. 255—260. Vilmorin-Andrieux: „Les plantes potagères,” 1883, str. 73—76).    J-A-

Aplanatyczne soczewki, soczewki lub układy soczewek, wolne od aberacyi, czyli od zboczenia kulistości (ob. Soczewki).

Aplazya (grec, a priv, plasso=itworzę), czyli nierozwit; słowo to używanem bywa w dwojakiem znaczeniu, mianowicie: biologicznie oznacza ono upośledzony, względnie powstrzymany, rozwój tkanek organicznych w ogólności, zatem całego ciała, lub też pojedyńczych części, np. jednej kończyny. Patologicznie znowu używa się tego wyrazu dla oznaczenia upośledzonego lub zatrzymanego rozwoju, t. j. sprawy wytwarzania pewnych pierwocin tkankowych, komórek, danemu organowi właściwych, np. w skórze, śledzionie, wątrobie i t. p., przez co liczba tych komórek, a więc i objętości organu, zmniejsza się. co nazywają także zanikiem liczbowym (Atrophia numerica) w stosunku do zaniku prostego (ob. Zanik).

Aplerbeck, ważna osada górnicza w pruskiej prowincyi Westfalii, w rejencyi Arnsberskiej, okręgu Hörde; kopalnie węgla kamiennego, wielkie fabryki żelazne, jakoto: walcownie, wielkie piece, fryszerki i t. d; 6,000 mców.

Aplikacya (z łacińskiego), staranne przykładanie się do czegoś, pilność, w znaczeniu zaś urzędowem: praca przygotowawcza do zawodu urzędniczego lub sądowego; stąd też oddający się takiej pracy nazywają się aplikantami. * Aplikacyjna Szkoła Wojskowa w Warszawie powstała na wzór francuskich „écoles d’application”, ze szkoły àrtyleryi i inżynieryi, wskutek jej reorganizacyi, dokonanej 15 listopada 1820 r. W dniu tym zapisało się 16 „elewów”, po większej części ze szkoły kadetów, z pośród młodzieży niezamożnej, która i dalsze wykształcenie specyalne na koszt rządu pobierać pragnęła. Z biegiem czasu wstępowali do niej i synowie rodzin zamożnych, arystokratycznych (Maurycy i Tomasz Potoccy, Zamoyski, Czetwertyńscy). Pomieszczenie miała w gmachu przy ulicy Miodowej, prawie na rogu Długiej; z jednej jego strony była Szkoła Artyleryi, z drugiej kościół ks. Pijarów. Dom był dwupiętrowy. Klasy, duża sala rysunkowa, oraz jadalnia wspólna i mieszkanie komendanta, znajdowały się na dole; stancye elewów na pierwszem piętrze, biblioteka na drugiem, a gabinet fizyczny w gmachu Szkoły Artyleryi. Organizacya tej najwyższej szkoły wojskowej w Królestwie Polskiem była następująca. na czele zarządu stał komendant szkoły, poważny, szanowny starzec, siwy, bez nogi, pułkownik Józef Sowiński; dyrektorem nauk był uczony i światowiec zarazem, podpułkownik inżynierów, Klemens Kołaczkowski; inspekcyę sprawowali z początku dwaj tylko kapitanowie: Feliks Przedpełski i Józef Koszucki, a w r. 1823 przybywa jeszcze trzeci: Józef Paszkowski, znany ze swej zacności i dobrego na młodzież wpływu. Ciało nauczycielskie składało się z profesorów-oficerów, uczących rzeczy specyalnych, wojskowych, i z profesorów cywilnych, którzy wykładali przedmioty

kształcące ogólnie. Skład tego ciała w ciągu 11-letniego istnienia Szkoły A-ej bardzo nielicz-nym ulegał zmianom, głównie przez śmierć spowodowanym. I tak; fortyfikacyę „stałą”, a później nadto topografię i geodezyę wykładał dyrektor nauk, Kołaczkowski; fortyfikacyę połową i geometryę wykreślną — Józef Koriot, rodem francuz, którego uczniowie „fiksatem” zwali; architekturę—Henryk Rossmann, a następnie Pan-cer; artyleryę—Józef Jaszowski, a od r. 1823 Józef Paszkowski; taktykę—Feliks Przedpełski; religię i moralność — kapelan wojskowy, Jan Gutkowski, a od r. 1823 ks. Rafał Skolimowski, który od początku Szkoły A-ej był w niej profesorem matematyki niezmiernie wielkiego talentu i bardzo dodatniego wpływu na wy Chowańców, przykładem własnym zachęcając ich do wypełniania obowiązków chrześciańskich. Chemii przez rok 1820/21 uczył, znany z prac publicystycznych z zakresu technologii, Adam Kitajewski, potem Józef Nowicki, wreszcie Jan Krzyżanowski. Fizykę przez cały ciąg istnienia szkoły wykładał profesor uniwersytetu warszawskiego, Józef Karol Skrodzki. Rysunków topograficznych nauczał mało ceniony Ludwik Robert. Kaligrafia tylko do i*. 1824 stanowiła osobny przedmiot nauki w tej szkole; po śmierci Antoniego Romanowskiego, który jej dawał, powierzono ją nauczycielowi języka ruskiego. Język francuski przez całe 11 lat wykładał ojciec wielkiego fortepianisty, Mikołaj Chopin. Języka ruskiego, wraz z niemieckim, uczył początkowo Franciszek Rojecki; potem język ruski i kaligrafię objął Kazimierz Werbusz, znany jeszcze za czasów pruskich autor wzorów kaligraficznych, a język niemiecki —Juliusz Schortius. Fechtowania uczył od r. 1825 Marcin Rengau. Lekarzem szkoły był dr. Wer-nery. Kurs nauk trwał początkowo lat trzy; w r. 1828/9 dodano jeszcze klasę czwartą. Co niedziela odbywali elewi paradę na Saskim Placu; w r. 1826 wprowadzono nadto zwyczaj przepędzania wakacyj w obozie, w bliższych i dalszych okolicach Warszawy. Prócz tego, elewi w czerwcu wychodzili zazwyczaj na „rozmiary”, czasami nawet aż do Modlina, jak w r. 1828. Zbyt krótkie było istnienie szkoły A-ej, ażeby mogła była wydać jakieś poważniejsze rezultaty w zakresie specyalnym, wykształciła wszelako sporo młodzieży w fachu wojskowym, a z pomiędzy jej wyehowańców wyszedł jeden z głośniejszych pisarzy naszych, Ludwik Sztyrmer. Z cudzoziemców pobierali tu naukę dwaj bracia Mavrokordato: Michał i Jan. Szkoła A. przestała funkcyonować w końcu r. 1831.—(Źródłem najważniejszem do poznania osób, które w tej szkole przebywały, jest rękopiśmienna książka, prawdopodobnie przez samego Sowińskiego prowadzona, p. n. „Rodowód Elewów Szkoły Woy-skowey Applikacyyney z ich karakteryst.yką“, znajdująca się obecnie w bibliotece Krasińskich w Warszawie. Ciekawe szczegóły o życiu we-wnętrznem podaje Ludwik Sztyrmer w swoich rękop. wspomnieniach, które zużytkowałem w stu-

clyuiu o tym pisarzu w „Ateneum” 1890, wrze- ! szą się z boków głowy i mają u swej podstawy sień—grudzień. Wreszcie skład zarządu i ciała nau- oczy. Z przodu głowy znajdują się 2 klapowate czycielskiegopodaje „Rocznik Woyskowy Królestwa czułki. Z boków ciała, w tylnej jego połowie, Polskiego”, od r. 1821 do 1830).    p- Ch- wznoszą się dwa wyrostki płaszcza; pomiędzy

A. S.

Aplikatura, (włos.) wyr. muz.; oznacza układ niemi, pośrodku grzbietu, znajduje się skorupa ręki oraz takie użycie palców („palcowanie”), w płaszczu ukryta, przykrywająca z prawej stro-któreby umożliwiało wygodną grę na danym in- ny skrzele piórkowate. iSkorupa jest podługowa-strumencie. O ile mniejszą jest skala instrumen- ta, wypukła, przezroczysta, giętka i ku tvlowi tu, o ile mniej z tego powodu występuje konie- słabo skręcona. Przeszło 40 gatunków A-ii, za-czność technicznego wyrobienia palców i całej mieszkuje morza gorące, karmi się roślinami ręki, o tyle A. test łatwiejszą. W grze np. na i, zwierzętami drobnemu Do pospolitych w morzu instrumentach dętych blaszanych ważniejszą rolę Sródziemnemnależą: A. dejńlans L.Ożscda,pospolita, odgrywają wargi i oddech (przy zadęciu, embou- zwana także zającem morskim z powodu roż-chement), aniżeli palce, gdy tymczasem na instru- ków długich, w postaci uszu. Ciało ma czarne, mentach dętych drewnianych, brzdąkanych, smy- ciemno-czerwonawe lub czerwonawo - brunatne, czkowych i klawiszowych—zwłaszcza na fortepia- z szaremi plamami. Długość ciała 20 — 25 mm. nie, jako posiadającym skalę najobszerniejszą. Gatunek ten wydziela z gruczołów, położnych A. przedstawia największą liczbę kombinacyj z tyłu szyi, po prawej stronie, zwanych gruczo-i sposobów: dobycia i łączenia z sobą tonów, łami wydzielające mi purpurę, ciecz czer-ustosunkowania ich siły, wywołania efektów ko- wonawą, na wyrostki płaszcza i do wody, i tym lory tu, ekspresyi i t. d. W grze na tych ostat* sposobem unika nieprzyjaciół, nich narzędziach muzycznych A. bardzo ważną Apnea (grec, a priv. pneo = oddycham), do-odgrywa rolę, jest więc przedmiotem głębokich ! słownie bezdech, wyraża w patologii chorobo-i sumiennych studyów ze strony grającego; naj- ■ wy objaw upośledzonego w najwyższym stopniu mniejsze znajduje ona zastosowanie przy użyciu j oddychania, pochodzący z niemożności rozszerze-narzędzi perkusyjnych, jak: kotły, wielki i mały nia klatki piersiowej (względnie płuc) dla wcią-hęben, tryanguł, dzwonki, cymbały, harmonijki gnięci.i dostatecznej ilości powietrza; przypadłość różnego rodzaju i t. p. Aplikaturą zowią też niezmiernie dokuczliwa, połączona z wysileniem wyższe, (niektórzy teoretycy i niższe nawet) po- wszystkich mięśni oddechowych, dla zaczerpnięcia zycye na instrumentach smyczkowych. A- Po1- powietrza i z uczuciem uduszenia. Wydarza się Aplit (geol.). Nazwą aplitu albo półgranitu A. w różnych chorobach płucnych (emfyze-(granitello) oznaczają odmianę granitu, zawie- mat ob.), serca, opłucnej (pleura), wątroby, rającą stosunkowo bardzo mało miki i złożoną także w cierpieniach nerwowych; z wyjątkiem prawie całkowicie z ortoklazu i kwarcu, jaką ostatnich wypadków, gdzie źródłem bezdechu jest jest np. granit z Gottleube w Saksonii, z Meleg- zboczenie innerwacyi (dla tego mniej groźnych), Hegy w zachodnich Węgrzech, lub według Nau- wszędzie zresztą przyczyna A-ei leży w uszkodze-manna granit drobno ziarnisty, tworzący żyły niu organów, służących do utlenienia krwi (płuca, wśród granitu gruboziarnistego pod Meissen serce), albo w mechanicznej przeszkodzie dla krą-i Zehren w Saksonii.    K-J żenią krwi lub rozszerzenia klatki piersiowej

Br. Ł.

Aplom (miner.). Odmiana pospolitego granatu (woda w piersiach i t. p.), w następstwie czego żółtej lub brunatnej barwy, słabo prześwieająca występuje brak dostatecznej ilości tlenu w krwi, lub nieprzezroczysta, krystaliczna lub ziarnista, która jest niezbędną do prawidłowego pobudze-dosyć pospolita w Breitenbrunn, Schwarzenberg, nia ośrodków oddechowych w mózgu (ob. Dys-Berggieshubel.    K j P«ea, Astma, Dusznica).

AplysiaGm. Oźad a. Mięczak należący do gro- Apo, wulkan czynny na wyspie Mindanao, je-^    " dnej z wysp Filipińskich, V/£ sz. pn., 121° dł.

And. S

wd. Gr. 3143 m. wysokości. \Vznosi się on nad trójkątną zatoką Davas, która wrzyna się w południową część wyspy, jego krater mierzy 500 m. średnicy, liczne zaś źródła siarczane wytry* skują na zboczacn góry poniżej 2400 m.

(hę 211. Aplyrta dcptlana.

mady brzuchopełzów (Gastropoda), do rzędu tyłoskrzelnycb (Opistobranchiala), do rodziny Aplysiidae. Ożady odznaczają się ciałem wy-dłużonem, z wierzchu wypuklem, ku przodowi przechodzącem w wyraźną głowę, ku tyłowi zaś ogoniasto zeszczuplonem. Na głowie mają dwa duże rożki, które na podobieństwo uszu, wzno-

Apobates, Anabates lub Parabates, nazwa w starożytnej Grecyi tych szermierzy, którzy walczyli na wozach i z wozów'. Czynili to zwłaszcza przodownicy. Bronią ich odporną był hełm, pancerz, tarcza; zaczepną, dzida, pocisk, miecz. Czasami zeskakiwali z wozówr i nacierali na przeciwnika pieszo; bitwy konne powstały, zdaje się, dopiero znacznie później po wojnie trojańskiej.

A poco a poco, lub poco a poco (włos.) wyraz. muz., znaczy: coraz więcej, stopniowo, coraz bardziej; zawsze używa się w połączeniu z wyrażeniami muz.: crescendo, accelerando, ri-

tard an do i t. d. i wtedy ostrzega artystę, źe dany ustęp muzyczny ma być wykonany coraz silniej, albo coraz szybciej, coraz wolniej i t. d. A Fo1 Ayocynaceae. Toi no wate. Rodzina roślin dwuliściennych, zrosłoplatkowych. Obejmuje ona 103 rodzaje z 900 gatunkami, źyjącemi po większej części w strefie gorącej, międzyzwrotnikowej, i tylko kilka w strefie umiarkowanej. Są to drzewa i krzewy, już prosto stojące, już wijące się w stronę prawą (Echites, Dipladenia etc.), lub pnące się za pomocą wąsów rozgałęzionych (Lan-dolpliia, Allumanda, Willuglibeia, etc ), rzadziej zioła trwałe ( Vinca etc.), często posiadające sok mleczny, zawarty w komórkach nieskończenie rozgałęzionych. Ich gałęzie są czasami mięsiste (Pa-chypodium, Adenium) lub uzbrojone w ciernie (Carissa). Liście przeciwległe lub okółkowe, rzadziej naprzemianległe, pojedyncze i bez przylist-ków, o blaszce pierzasto nerwowej i całej. Kwiaty foremne, dwupłciowe, czasami samotne (Macro-siplionia) lub zebrano w grona (Lasseguea, Dipladenia), zwykle zaś ułożone w wierzcbnotki dwu- angielskiej), zwana przez krajowców Hya-Hya. stronne, a niekiedy i jednostronne. Kielich trwały, Drugie mają sok gorzki i używają się w medy-5-wrębny lub 5-dzielny, rzadziej czteroliczebny I cynie jako środek rozwalniający, przeciw febrycz-(Leuconotis). Korona odpadająca, lejkowata lub J ny i czyszczący krew, jak np. Alemanda cathar-tacowata, mająca czasem w gardzieli wyrostki tica w Guyanie, Carissa Xylopicron na wyspie języczkowate, przeciwległe płatkom korony (Ne- Burbon i t. p. Inne znowu mają sok ostry, tru-rinm, Strophanthus, etc.), lub z nimi naprzeiman- jący, jak Tanghinia venenifera na Madagaskarze, ległe (Prestonia), w liczbie bądź pięciu całycli Tevetia Abouai w Brazylii i t. p. Rodzaje Han-( Apocynum), albo fręzlowato wyciętych (Nerium), cornia, Urceola, Landolphia i Vehea, w soku bądź dziesięciu, do siebie zbliżonych parami (Stro- swym zawierają kauczuk. Owoce niektórych są ph inthus), albo zrosłych z sobą w rodzaj nieprzer- jadalne.    J- A-

tom zaląźni, tworzy się nabrzmiałość obrączkowa lub miareczkowa, do której pylniki czasem bywają przyklejone za pomocą materyi lepkiej (Nerium, Apocynum, etc.). W niektórych rodzajach słupek składa się z 3 —5 owocolistków, w miejsce dwóch (Pleiocarpa, Notomerium Lepinia). Owocem często jest podwójny mieszek ( Vinca, Apocynum etc.), czasami torebka otwierająca się na grzbiecie (Allamanda, Chilocarpus, etc.), jagoda (Hancornia, Leuconotis etc.), albo pestkowiec (Rauwotfia, Cerbera, etc.). Nasiona dość często bywają skrzydełkowate (Aspidosperma), lub opatrzone na wierzchołku w mały jedwabisty czubek (Echites, Nerium,. Apocynum etc.), zawierają zarodek prosty, o liścieniach płaskich, czasami zwiniętych (Kickxia) z bielmem mięsistem lub rogo-wem, rzadko zżutem (Alyxia etc.), niekiedy bez bielma ( Willuglibeia, Leuconotis, Cerbera etc.). Niektóre z Toinowatych posiadają sok mleczny łagodny, cukrowy, używany na pokarm, jak np. Tabernaemontana utilis, w Demerara (w Guyanie

wanego kołnierzyka (Roupellia), stanowiącego tak Apocynophylhim (paleont.). Pod nazwą tą zwany przykoronek. Pręcików 5, rzadziej 4, osa- Heer opisał pewne liście kopalne, z pokładów dzonych w rurce lub w gardzieli korony, z nitkami trzeciorzędowych środkowo i południowo-europej-krótkiemi i spłaszczonemi, czasem z sobą zrasta- skich, począwszy od dolnych oligocenowych, aż jącemi się (ThenardiaY, pylniki dośrodkowe, czte- do górnych miocenowych, a liczne ich gatunki rokomórkowe, otwierające się w podłużne szpary, odniósł do rodziny Toinowatych (Apocyneae). czasami bokami z sobą spojone (Echites), mające Tenże botanik, Góppert i Geyler, inne ga-niekiedy łączniki jirzedłużone w nitkę (Nerium, tunki liści podobnych opisali jeszcze z trzeciorzę-Neriandra etc.). Pomiędzy pręcikami a słupkiem dowych pokładów Jawy, Sumatry i Borneo, szypułka się. rozszerza w krążek pierścieniowy, a Ettingshausen znowu inne z Nowej Holan-miodnikowy (Aspidosperma) lub dzieli się na pięć dyi. Ponieważ jednakże, oprócz tych rozlicznych klap naprzemianiegłych z pręcikami (Aposynum, liści, nie znaleziono obok nich ani owoców, ani Forsteronia), albo na wielką liczbę małych gru- inuych szczątków, na których podstawie liście dek (Nerium), lub też na dwa wielkie miodniki owe możnaby z pewnością przyznać za rzeczy wili aprzcmianległe z zalążniami słupka ( Vinca, Di- ście należące do toinowatych, wobec mianowicie pladenia etc). Słupek składa się z dwóch owo- tego, że z pozoru również dobrze możnaby zali-colistków, czasami otwartych i zrastających się czyć je i do tojeściowatych (Asdepiadeae), prze-w zalążnię jednokomórkową o łożyskach ściennych to miejsce tak zwanego Apocynophyllum nie jest (Hancornia, Willughbeia, etc.), najczęściej zaś jeszcze dostatecznie ustalone w systematyce bo-zamkniętych i wolnych (Nerium, Vinca, Apocy ■ tanicznej.    J- K

nam etc.), czasami zamkniętych i zrastających Apocynum (L., Gen., n. 302). Toina. Rodzaj się w zalążnię dwukomórkową z łożyskiem kąto- będący typem rodziny roślin Toinowatych (Apo-wem (Carissa, Lëuconotis, etc.); na każdem łoży- cynaceae). Osadnik kwiatowy nieco wklęsły, na sku osadzone zalążki liczne, krzywozwrotne lub brzegach jego osadzony kielich pięciodzielny i ko-prawie wsteczno-zwrotne ( Vinca, Apocynum etc.), rona zrosłopłatkowa, nieco kołozalążniowa, dzwon-zredukowane czasem do dwóch (Leuconotis, Cer- kowata, o pięciu zębach skręconych. Pręcików bera), a nawet do jednego (Lepinia, Notomerium, pięć naprzemianiegłych z działkami korony, osante). Szyjki z początku wolne, w ciągu swego dzonych przy jej podstawie i w mej zamkniętych, rozwoju zrastają się od góry ku dołowi, nawet Pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, pękające i wtedy, gdy zalążnię pozostają wolne (Apocynum); w dwie podłużne szpary, opatrzone przy nasa-u spodu klap znamienia, odpowiadających grzbie- dzie wyrostkami. W środku osadnika znajduje

57

Encyklopedya Powtzechna tluetr. T Ul.

J. A-

A P.

Apodektai (dosłownie odbiorcy⁻). Tak nazywali się w Atenach zwyczajni poborcy dochodów państwowych, wybieralni jak wszyscy ateńscy urzędnicy na jeden rok w liczbie 10, po jednym z każdego okręgu, w dobie późniejszej za pomocą losowania. Do A-ów należało przedewszystkiem    FU, 237 Apodens -o Tu.

przyjmowanie i ściąganie wszelkich stałych dochodów państwowych, mianowicie dochodów z grun- 12 stawowe; szerokość .przedkarcza większa od tów i nieruchomości, należących do państwa ceł długości; tarczka półkolista. Pokrywy skrzydłowe i podatków, tak osobowego, jak i procederowego, na końcu zaokrąglone; nogi długie, udo bez ząb* Oni-to zawierali kontrakty z dzierżawcami grun- kowatych wyrostków. Znanych jest wiele gatun-tów, domów i kopalń narodowych, czuwali nad ków. przeważnie zamieszkujących kraje gorące, wypełnianiem warunków umowy i występowali Do krajowych należy: Apoderus coryli L. Lesz-w razie potrzeby w sądach, jako przedstawiciele czynowiec. Około 6 . mm. długi; z wierzchu interesów państwa. Oni też przechowaj wali u sie- czerwony, lub czerwono-żóltawy, z wyjątkiem gło-bie archiwa, zawierające spisy sum, które nale- wy, ryjka, rożków i tarczki, które, podobnie jak żały się skarbowi od osób prywatnych, odbierali spód ciała, są czarne; nóżki.czerwonawo-żółtawe. te należności i kwitowali w imieniu skarbu, lub Szkodliwy wielu drzewom liściastym, a głównie też występowali wre właściwym czasie z akcyą leszczynom, olchom i brzozom. Samica składa sądową. Dalej do A-w należał dozór nad wypeł- ^ajka, w rurkowatą skrętkę z . liścia, w której nianiom przez obywateli tak zwanych liturgij rozwijają s^ę gąsiennice. Przemiana w poczwarkę (ob.), różnych ciężarów i dostaw na korzyść pań- odbywa się w ziemi; dorosły owad (chrząszczyk) stwa. Niektóre tylko źródła dochodów państwo- zimuje.

T. S.

się zalążnia, złożona z dwóch listków owockowych, w dolnej części wolnych, w górnej zaś połączonych w szyjkę jedną, zakończoną znamieniem stożkowem, posiadającem u spodu krążek wydzielający materyę lepką, służącą do zatrzymywania pyłku kwiatowego. Każda zaląźnia jedno-komorowa, w kącie wewnętrznym pojada łożysko, na którem są osadzone zalążki wsteczno-zwrotne. Owoc składa się z dwóch mieszków, a nasiona, opatrzone na końcu włoskami, zawierają zarodek, otoczony bielmem mięsistem. Toiny są ziołami trwałemi o liściach przeciwległych i kwiatach zebranych w wierzchnotki Zamieszkują głównie część północnej Azyi i Ameryki, i rzadko południową Europę, Niektóre gatunki są lekarskietni, posiadaią bowiem własności wymiotowe i przeczyszczające. Przytoczymy głównie A. androsaemi'olium L. i A. cannabi-num, ostatni nazywany niekiedy konopią indyjską, oba z Ameryki północnej,

Apoda. Beznogie. Kzęd najniższy gromady Amfibii czyli ziemnowodnych (Amphibia), który obejmuje zwierzęta o ciele wężowatem, (a właściwie robakowatem), pozbawionem nóg i ogona, pokrytem skórą z poprzecznemi przewężeniami. Przedstawiciele tego rzędu żyją w ziemi i karmią się gąsiennicami owadów i robakami. Głównie zamieszkują kraje gorące Starego i Nowego lądu, Do tego rzędu należą: Coecilia, Epi-crium, Siphonops i inne. Oprócz tego A. jest to nazwa rzędu beznogich Ho lotu ryj, należących do typu Szkarłupni (Echincdermaia). Beznogie Holoturye odznaczają się ciałem wydłu-źonem, walcowatem, nieco spłaszczonem, szczególniej na dolnej powierzchni; nóżek nie mają wcale. Wewnątrz ciała posiadają płuca wodne; po większej części są dwupłciowe. Zamieszkują morza różnych okolic ziemi. Jako przedstawiciele mogą służyć: Synapta, Caudina, Molpadrina i inne.

wych bywały w Atenach powierzane osobnym urzędnikom. Tak sprzedaż i wydzierżawianie skonfiskowanych gruntów i ruchomości, ściąganie kar pieniężnych sądowych i administracyjnych, a także rozkład na okręgi i wybieranie nadzwyczajnych podatków, nakładanych lylko w chwi* lach nagłej potrzeby, były wyjęte z pod kompe-tencyi A-ów. Mniejsze spory i zatargi, wynikające między obywatelami przy ściąganiu dochodów państwowych, A. mieli prawo rozstrzygać sami; w ważniejszych tylko razach skierowywali strony ku właściwym sądom, przed które ni sami występowali wtedy w charakterze świadków i rzeczo-czoznawców. A. nie przechowywali u siebie pobranych sum, ale przelewali je do kas okręgowych, które zostawały pod zarządem skarbników t. z. tamia i.

Apodemialqia (grec, apo = do, pod, nad, bez; demos ~ kraj, lud, algos — ból), wyraz lekarski dla pojęcia wprost przeciwnego t. z. Nostalgii (ob.), oznacza zboczenie psychiczne, objawiające się nieprzezwyciężonem pragnieniem opuszczeuia kraju rodzinnego dla wymarzonego szczęścia na obczyźnie.

Apoderus Ol. Owad tęgopokrywy czyli chrząszczowaty (Coleoptern), do rodziny Słoni kó w ( Curculionidae) należący. Wyróżnia się od innych Curculionidae głową ku tyłowi szy-jowato zwężoną; ryjek ma krótki, gruby. Bożki

jsip

K. K.

K. J.

Apodes (Niedopłetwe), ob. Ryby.

Apodyktyczny (gr., od apcdeihtis,—dowodzenie, wywód). Wyraz apodejklikos użytym był pierwszy raz przez Arystotelesa (Anal. Prima; I, 1.), na oznaczenie zdań, stanowiących albo podstawę (uznanych więc za niezaprzeczalne' dowodzenia, albo za jego wynik. W filozofii nowoczesnej powtórzył ten wyraz pierwszy Kant. w znaczeniu prawie tern samem, tylko nieco ogólniejszem: nazwał nim sądy, czyli zdania, nieznoszące wogó-!e zaprzeczenia, obchodzące się bez dowodu. Według tego, byłyby to tylko pewniki, które są niczem innem, jedno definicyami. W porządku psychologicznym, jedno tylko mamy takie zdanie: jestem, które, bez ultrasceptyoyzmu, uznać można za pewnik. W porządku inclukcyjnvin niéma nic apodyktycznego: tam wszystko, ściśle biorąc, po lega na mozolnem rozumowaniu, a kończy się na mniejszem lub większem prawdopodobieństwie i zgodzie powszechnej, powszechnem doświadczeniem popartej. Apodyktyczną podstawę w zastosowaniu mają wyrazy prawa, czy to teologicznego, czy cywilnego. W znaczeniu też popularnem, apodyktyczność oznacza narzucanie zdania, jako pewnika, nie cierpiącego zaprzeczenia. K K-

Apodyteryum, ob. Termy.

Apotaza, (gr. apopliasis— przemówienie) wyraz znany w sądowej procedurze ateńskiej, oznaczał: 1) brzmienie wyroku sądowego, który, zapewne na rozkaz sędziego, odczytywał woźny; niemniej zdania arbitrów. 2) całość roz praw sądowych (ten diagnosin) oraz ich datę.

3)    inwentarz, jaki strona, w razie zażądania, zmuszoną bywała oddawać stronie przeciwnej.

4)    raport śledztwa, jakie z rozkazu ludu przed siębrał areopag w sprawach szczególnej ważności, z wymienieniem przypuszczalnych winnych, mających być powołanymi przed sąd, co stanowiło już ważny przeciw podsądnym prejudykat, jak się to pokazało na Demostenesie. (Eger: „Demosthenes und seine Zeit”; t, IIT, str. 296 sq. z roku 1858. Dugit: „Sur l’Aréopage ath.” 1867 r.; str. 197).

Apofillit Haiiy (Ichthyophtalm, Albin) miner. Minerał z rodziny zeolitów, szeregu kwadratowego. Kryształy jego przeważnie mają postać bądź piramidalną w skutek przewagi ścian ośmiościa-nu kwadratowego, bądź słupowatą przy przewadze słupa kwadratowego drugiego, bądź wreszcie tabliezkowatą od przewagi płaszczyzn wierzchołkowych; zwykle zaś są w grupy związane. Łup-liwość podstawowa zupełna, pryzmatyczna mniej wyraźna; kruchy. C. wł. 2.3—2.4; Tw. 4.5—5. Bezbarwny, biały z żółtawym, szarawym lub czerwonym odcieniem, różowy i czerwony. Blask perłowy na ścianie wierzchołkowej, na innych szklisty. Przezroczysty lub przeświecający na krawędziach. Bieżne rozbiory dają ścisły wzór: 4 (H2 Ga Si₂ 0& -f- B„0) -f- KF. z 53.00 krzemionki, 24.70 wapna, 15.88 wody i 6.42 fluorku potasu; ztąd uważany jest za związek 4 cząst. okenitu z 1 cząst. fluorku potasu. Odmiany różowe z An-dreasbergu zabarwione są fluorkiem kobaltu (Suckow). W rurce otwartej z solą fosforową daj'1 ślady odczynu fluorowego; pod dmuchawką trac i blask, rozpada się na blaszki i stapia na białą gąbczastą emalię; z solą fosforową nie daie skieletu krzemionki; w kwasie solnym proszek jego łatwo się rozkłada z wydzieleniem śluzu krzemionkowego. Występuje w pokładach rud w Utö (JSzwe-cya), w Orawicy i Cziklowie (Banat); wśród żył metalicznych w Andr< asbergu, Kongsbergu i na kopalni Himmelsfürst w Freibergu; w próżniach skał wybuchowych w Aussig, w dolinie Fassa, na Islandyi i wyspach Feroë (albin Wernera), wreszcie w pięknych i wielkich kryształach w Poo-nah (Indye wschodnie)

Apofora, tak się nazywa w Attyce starożytnej podatek, który płacili niewolnicy swym panom, jeśli im nie służyli, lecz zarobkowali na własną rękę. („Ottuv Słownik naućny”).

Apoftegmat (z grec. apofthegma=:króik.ie, jędrnie wyrażone zdanie) znaczy pierwotnie myśl, wypowiedzianą przez jakąś osobistość wybitną, np. przez filozofa, wodza, wyrocznię, w zwięzłe i dobitne ujętą słowa. Takiemi, powszechnie znanemi A-m i są: znaj siebie samego, nic nadto i t. p. Największą ich liczbę zebrał pisarz grecki Plutarch, dalej Dyogenes Laercyus, Elian, Stobeus. Z dzieł tych autorów zaczęto od XV wieku układać w języku łacińskim, a potem w językach narodowych, włoskim, francuskim i t. d., całe szeregi zbiorów, mieszczących A-ta. U nas pierwszy Rej w drugiej części „Zwierciadła” swego pomieścił znaczną liczbę dwu i czterowierszowych A-ów, o przedmiotach zarówno oderwanych, jak konkretnych, mieszając, co prawda, rzeczywiste A-ta z epigramatami. „Apoftegmata — mówi on — za onych starych, poważnych a uczonych ludzi, zwano ty słowa i powieści rostropne a dworskie, które też czasem bywały w rozmowach ich... co potym ludzie uczeni powofl sobie zbierali i potomstwu na pamięć zostawiali, co wszędy najdzie i w greckim i we włoskim i w łacińskim i w inszych językoch. Tylko my polacy takechmy byli w sprawach swych zadrzemali, że nietylko takich powieści, ale i potrzebniejszych rzeczy takechmy zaniechawali, a prawiechmy język swój, acz też nie bardzo foremny, tak byli zatłoczyli a zanisz-czyli, żechrny mu czasem sami właśnie nie rozumieli... Ja, iżem też jedna szczepa narodu tego zacnego... com mógł, tom znosił, jako nieuczony, do pisania swego; mądry a baczny przyjmie za dobre jako nie od uczonego, a bezpiecznemu—temu wszystko wolno szacować, jako raczy.” Obrobił zaś dlatego „króciuchnemi słowy długich rzeczy rozważenia”, iż „polak jest teskliwy a wielki zabawna na tropie.” Po Reju, Jan Kochanowski zostawił maleńki zbiorek apoftegmatów, prozą pisanych. W XIX w. Ambroży Grabowski z Hieronimem Juszyńskim wydali w r. 1819 „Krótkie przypowieści dawnych polaków, czyli apoftegmata, anegdoty, odpowiedzi dowcipne i t. d., z rzadkich dzieł i rękopismów ojczystych zebrane”; a Jan Maj w swoich Kalendarzykach na r. 1802 —1804 pomieścił sporo „Apoftegmatów dawnych polaków. Chi

T. S.

K K.

⁵lj

fV. «

>.V.

s-fi

C.;:

1C i

ei)

Apcgeum, (z grec. apo=daleku, gen—ziemia), punkt odzierany, w ogólności punkt drogi planety, najbardziej od ziemi oddalony, w szczególności zaś nazwa ta tyczy się księżyca. Wyrażenie zatem: „księżyc znajduje się w A.”, znaczy, że w danej chwili jest najbardziej od ziemi oddalony. Punktem przeciwnym względem A-m jest perigeum, punkt przyziemny, t j. punkt drogi księżyca, najbliższy ziemi. A. i perigeum księżyca nie pozostają w tyci! samych punktach drogi, ale posuwają się ku wschodowi i w ciągu lat dziewięciu obiegają cale niebo dookoła ziemi (ob. Księżyc). Wyrażenie A. stosowano niegdyś i do słońca, odkąd wszakże wiemy, że to ziemia porusza się dokoła słońca, zastąpiono je nazwą a f e 1 i u m. Przez analogię, największe i najmniejsze odległości księżyców Jowisza od tej planety nazywamy apojoves i perijoves.

Apografe(dosłownie—odpis), oznaczało wprawie ateńskiem: 1) oskarżenie, a także akt oskarżający w sprawach, dotyczących przemewierzenia lub roztrwonienia skarbowych pieniędzy lub też sfałszowania państwowych dokumentów (rzymskie pecu-latus). 2) piśmienny wykaz dóbr lub prztdmiotów skonfiskowanych lub też podlegających konfiskacie, również oskarżenie przeciw osobom, które były w nic-prawein posiadaniu tego rodzaju przedmiotów, albo ukrywały je przed władzami państwowemi.

3) kataster (ob.). Dla prawidłowego wybierania podatków, sporządzano w Greoyi, zarówno jak w Persyi i Egipcie, katastry, które w różnych miejscowościach układano według różnych zasad. W jednych państwach greckich robiono co rok, w innych co dwa, lub co cztery lata, dokładny opis majątku wszystkich obywateli i stosownie do zmian, zaszłych od czasu ostatniego opisu, przesuwano obywateli z jednej klasy podatkowej do drugiej (por. rzymski Census). Księgi, w których przechowywano tego rodzaju spisy z lat ubiegłych, nazywały się A-mi. Demostenes, w procesie przeciw swoim opiekunom o roztrwonienie majątku, pozostałego po śmierci ojca, powołu,® się w mowie oskarżającej na współczesną A-ę jako na dowód, ile wynosił majątek jego ojca w chwili śmierci. Jakoż rzeczywiście znajduje on tam szczegółowy wykaz pozostałego po ojcu majątku. Sporządzanie i przechowywanie katastrów ziemskich należało w Atenach, przed reformą Kleistenesa, prawdopodobnie do 48 tak zwanych naukrarów (ob.), po reformie zaś prze , szło do demarchów (ob.).

Apografeus, ob. Przepisywacz.

Apografon, ob. Odpis.

Apografm testaireatnm. ob. Testamentu m.

Apojkia (od gr. nj/cos— dom i cipo— od, zatem: oddalenie od domu). Słownikowo wyraz ten znaczy wydalenie się z domu, specyalnie zaś w Grccyi określa wychodźctwo z ojczyzny i założenie na o’ czyźnie osady, ale takiej, która ani upoważnioną była przez rząd krajowy, ani praw jego nad sobą nie uznawała, a tein samem i pozbawioną była jego opieki na wypadek niebezpieczeństwa. Jest to zatem osada, założona na własną rękę przez wychodźców: przeciwień-two do metojkii, która oznaczała osadę, zostającą w przymierzu z państwem i opłacającą mu podatki. Często się jednak zdarzało, że te osady wolne przechodziły do przymierza z rządem oj czystym lub innym. Członek takiej osady niezależnej zowie się też apojkos, w przeciwieństwie do metojkos.

Apokalipsa (z greckiego, objawienie), ostatnia z ksiąg świętych Nowego Testamentu, napisana przez św. Jana, apostoła i ewangelistę, r. 95 ery chrześciańskiej, na wyspie Patmos (ob. Objawienie).    *

pok'diptycy; tak się nazywali uczeni teologowie, którzy usiłowali zbadać tajemnice (»brązów apokaliptycznych i wysnuć z nich przepowiednie przyszłych losów Kościoła. Najdawniejszymi z nich byli Justyn męczennik i Ireneusz w II wieku ery chrześciańskiej. W czasach późniejszych przeciwnicy Kościoła rzymskiego, jak katharowie, wal* densi i hussyci, używali Apokalipsy za broń przeciw hierarchii jego Bengel, pastor protestancki 7 Wirtembergii (r. 1728) przepowiadał n i podstawie Apokalipsy ukazanie się Antyclnysta między r. 1832—1836, przyjście Chrystusa na dzień 18 czerwca 1836 r., królestwo tysiącletnie od r, 18o6 do 2836, a skończenie świata i sąd ostateczny na rok 3836. W drugiej połowie XVIII w. zajmowali się wykładem naukowym Apokalipsy Harder i Eichhorn.    *

Apokaliptyczne postacie, (po niem. Apokalypti-che Gestalten), nazywają się postacie symboliczne

vMSHßaS

\ Cfej£-.:C

ii r • Ä

»Ä&

a*£l

A>

'Ê^^Læo )

fMié

Fig-. 238. „Jeźdźcy apokaliptyczni“ A. IMircra.

a najczęściej zagadkowe, r.a rysunkach, obrazach lub rzeźbach, w średniowiecznej sztuce chrześęiuu-

nu

skiej spotykane. Są one zagadkowe o tyle, o ile zagadkowemi były symboliczne obrazy samej Apokalipsy; artyści średniowieczni, komentując, każ* den na swój sposób, tekst „Objawienia św. Jana”, tworzyli postacie, dla ogółu niejasne, własnym ich indywidualizmem napiętnowane. Z postaci tych najczęściej odtwarzane w sztuce plastycznej spotykamy ..Bestyę apokaliptyczną” oraz „Apokaliptycznych jeźdźców.” Załączony rysunek tych ostatnich (fig. 238) jest podobizną sławnego drzeworytu Albrechta'Diirera, stanowiącego jedną z 16 tablic, ilustrujących „Apokalipsę” jego, wydaną po raz pierwszy w 1498 r. Tablica ta (czwarta z rzędu) odznacza się w pośród innych niezwykłą siłą w przeprowadzeniu dramatyzmu obrazowanej myśli. Czterej jeźdźcy apokaliptyczni, z charakte-rystycznemi symbolami nieszczęść, jakie zwiastują, pędzą niewstrzymaną siłą konieczności, niosąc wojnę, głód, zarazę i śmierć pośród przerażoną ludzkość. Wszystkie ilustracye Diirera do Apokalipsy, a zwłaszcza wyżej opisany drzeworyt jego, tak są charakterystyczne, iż, pomimo pewnej ostrości w rysunku, służyły one zawsze za tło dla innych artystów, którzy, tematu tego dotykając, nie mogli wyzwolić się od wpływu swego pierwowzoru. To też i symbolistyka jeźdźców apokaliptycznych, w sztukach plastycznych nieraz powtarzana, zwykle nosi na sobie odbicie postaci jeźdźców Diirera. I tak, nawet piękny karton Piotra Cor-neliusa (ob. rysunek jego przy art. A lie gory a, Tom II, str. 749), jest wyraźncm naśladowaniem głośnego rysunku mistrza Albrechta.    s-s-

Apokatastaza (grec.) znaczy przywrócenie sta-rzeczy pierwotnego, doskonalszego; np w astronomii powrót planety do miejsca, na którym się poprzednio znajdowała, w medycynie powrót chorego do stanu zdrowia normalnego; w bistoryi odrodzenie się narodu, przywrócenie państwa upadłego i t. p. Wyraz A. w pierwotnym znaczeniu użyty był w Piśmie św. (Dz. Apost. III, 21) na oznaczenie czasu, w którym z przyjściem Me-syasza spełnić się miały przepowiednie proroków o założeniu królestwa bożego na ziemi. W rozumieniu dogmatycznem A. oznacza nawrócenie się wszystkich ludzi do wiary chrześciańskiej, a następnie osiągnienie przez to wiecznej szczęśliwości. Naukę tę rozwijali Orygenes (-{- 254), Grzegorz Nazyanzeński (-j* 390) i inni. A- A- K-Apokryfy (z grec, apohryplios—ukryty, tajemny), są to, w znaczeniu najogólniejszem, utwory piśmiennne, dokonane nie przez tych ludzi, pod których nazwiskiem są w obieg puszczone, dla uskutecznienia zazwyczaj zgóry upatrzonego zamiaru. Najdawniej utwory takie pojawiały się wśród ludności żydowskiej, za panowania Ptolc-meuszówr i Seleucydów, najobficiej zaś w pierwszych wiekach chrześciaństwa. Ponieważ nadawane sobie miały imiona ludzi, w tradycyi żydowskiej i chrześciańskiej głośne, ponieważ treścią swoją łączyły się z księgami Starego i Nowego Testamentu, zaspakajając ciekawość ludzką szczegółami, których te księgi nie zawierały, a przez

synagogę lub Kościóc chrześciański nie były uznane za autentyczne objawienie—takie tedy utwory najpierw nazwano apokryfami i w tern ściślejszem znaczeniu wyraz ten do dziś dnia powszechnie się używa, kiedy utwory innej, nie religijnej treści, częściej nazywane bywają „falsyfikatami”, „podrobieniami”. Wartość apokryfów, z historyczno-literackiego stanowiska, jest różna, stosownie do materyału, w nich zawartego, wogóle jednak biorąc, mają one niemałe znaczenie, jako źródło do poznania dziejów, literatury, religii i filożofii żydów w dwu ostatnich wiekach przed erą naszą i w samych jej początkach. Ponieważ nie wchodzą do „kanonu biblijnego”, zowią je „deuterokanonicznemi”, ponieważ nazwa autora, na nich położona, jest zmyśloną — „pseudepigraficznemi”. W Starym Testamencie takiemi deutero-kanonicznemi pismami są prze-dewszystkiem te, które w skład biblii do dziś wchodzą i bywają albo pomiędzy innemi, kano-nicznemi księgami, mieszczone, jak u katolików, albo też podawane razem na końcu, jak w tych wszystkich przekładach biblii, które się ściśle trzymają tekstu hebrajskiego, nie zawierającego tych utworów. Tu należą: I-sza i Il-a księga „Machabeuszów”, przedstawiające szczegóły powstania żydów za Antyocha Epifanesa, Ill-a i IV-a księga Ezdrosza, księga „Tobiasza”, „Judyty”, „Eklezyastyk”, księga „Mądrości” Salomona, proroctwa Barucha wraz z listem do Jeremiasza, modlitwa króla Manasse, wreszcie niektóre dodatki do księgi Daniela i Estery. Do apokryfów drugiego rzędu, odnosz cych się do St. Test., należą: 1 ) księga Ill-a „Machabeuszów”, rodzaj powieści patryotycznej, przedstawiającej prześladowanie żydów egipskich za Ptolemeusza Filopatora; 2) księga IV a Machabeuszów, rozprawa filozoficzna, mylnie przypisywana niegdyś Józefowi Żydowinowi, sławiąca władztwo rozumu nad namiętnościami i wychwalająca między innemi stałość męczenników, zwanych Machabeu-szami, nie mającymi zresztą żadnego związku z historyczną rodziną Asmoneuszów; 3) „Psalmy Salomona” w liczbie 18, odnoszone przez jednych do czasów Antyocha Epifanesa, przez innych do okresu po zdobyciu Jerozolimy przez Pompejusza; bądźcobądź powstały one, jak widać z treści, pod wpływem napadu jakiegoś władcy pogańskiego, który zburzył potężne mury Jerozolimy, zbezcześcił święty przybytek, uprowadził w niewolę znaczną liczbę mieszkańców i rzucił postrach na czcicieli prawdziwego Boga; 4) księga „Enocha”;

5) „Apokalipsa Barucha”; 6) .Księga lat miłościwych”; 7) „Wniebowzięcie Mojżesza”.—W powstaniu A-ów Nowego Testamentu widzą badacze dwie odmienne przyczyny: pobożną ciekawość wiernych i dążności sekciarskie. Pisma, uznane za kanoniczne, obejmują bardzo krótki tylko przeciąg czasu z życia Chrystusa i jego uczniów, a tymczasem wyobraźnia ludu, spragniona cudownych opowieści, któreby stwierdzały to, w coby chciała, wierzyć, zwróciła się do osobistości,

w ewangelii wzmiankowanych i wysnuwała z sie* Maryi Panny do piekieł. (Wydania najnowsze bie mnóstwo przygód, które tym osobistościom ksiąg apokryficznych są: Fritzsche: „Libri veteris przypisywać zaczęła. A., tą drogą powstałe, nie- testamenti pseudepigraphi selecti”, 1871: jednokrotnie przerabiane, wywarły wpływ ogrom- schendorf: „Acta apostolorum apocrypha”, Lipsk, ny na sztukę i literaturę, na pojęcia religijne 1851; „Apocrypha evangelia”, 1873; „Apocalyp-wieków średnicb. Sam Kościół korzystał z nich ses apocrypliae”, 1866; Hilgenfeld: „Novum Te-w swoim kulcie, liturgii i dogmatach. Z drugiej stamentum extra canonem receptum”, 1866. Na strony, ocłszczepieńcy z pierwszych wieków język francuski przełożył G. Brunet: „Evangiles chrześciaństwa, a głównie gnostycy, tworzyli opo- apocryphes”, Paryż, 1849—1863).—Po za reli-wiadania, przypisując je znanym w Nowym Te* gijnemi, najgłośniejszym, najbardziej wpływowym stamencie uczniom Chrystusa i apostołom, ażeby na rozwój poezyi, a nawet usposobień ogólnych, . tym sposobem uprawnić swoje mniemania, prze- I apokryfem są: „Pieśni Osyana”, utwór Maopher-sądy, rozumowania i praktyki religijne, co nie sona z w. XVIII, przez długie lata za dzieło, było trudną rzeczą w czasach, kiedy się jeszcze istotnie z czasów odległych pochodzące, poczyty-nie ustalił kanon pism Nowego Zakonu. Wy* wany. Podobnych, ale mniej sławnych podrą* mienimy tu najważniejsze dzieła obu kategoryj, biań, dużo było w literaturze angielskiej i fran-według podziału, przyjętego co do pism kano- ¹ cuskiej. że tylko Prospera Mérimée, z naszego nicznych. Więc najprzód Ewangelie, których już stulecia, wymienię. W literaturach slowiań-naliczono 60, a z których najważniejsze są: „Prot- skich najdonioślejszym, zarówno pod literackim evangelium Jacobi,”„Evangelium pseudo-Matthaei i naukowym, jak i narodowym względem, jest sive liber de oitu beatae Mariae et infantia Salva- apokryf, cłziś jeszcze znajdujący zaciętych obrońców, pomimo dowodów, przekonywających aż do oczywistości o podrobieniu. Mówię tu o sławnych czeskich rękopismach: Królodworskim i Zielonogórskim, podanych przez Wacława Hankę za cudem odkryte najdawniejsze zabytki poezyi czeskiej. W naszern piśmiennictwie A-ini zwać można złośliwe wiersze, pisane przez Stanisława Trembeckiego, pod nazwiskiem nieszczęśliwego rymopisa Bielawskiego. Fabrykę A ów na wielką skalę prowadził w temże XVIII stuleciu Przybysław Dyamentowski, stolnik urzędowski, który układał całe kroniki, niby-to z czasów przedchrześciańskich w Polsce pochodzące, jako to: Nakorsza, Prokosza, Wo.jana, Zilizów. W na-szem stuleciu najdowcipniejszym i najzręczniejszym twórcą A-ów literackich był Aleksander \Veryha Dmowski, który, jak mówi jego biograf, dr. Kolie: „dziwnie zręcznie umiał nałamywać język do pewnej epoki dziejowej, do tego stopnia, że z wszelką łatwością używał w listach albo utworach ulotnych mowy polskiej, właściwej czy to czasom Zygmuntowskim, czy okresowi panowania Sasów”. Między innemi utworzył on pieśń Krzysztofa Arciszewskiego, którą K. Wł. Wójcicki uznał za autentyczną i w „Bibliotece Wnrsz.” (1864, sierpień), jako zabytek z XVII wieku, powtórzył.    v‘Ch-

Ti-

toris”, „Ev. de nativitate Mariae”, „Hi toria Jo-sephi fabri lignarii,” „Ev. Thoinae” (dzieło gnosty-ków), „Ev. Infantine arabicum”(cieszące się poważaniem u nestoryan, koptów i t. p.), „Ev. Nicode-mi” (złożone z dwu pism różnych: „Gęsta Pilati” i „Descensus Christi ad inferos”), „Anaphora Pilati”. Prócz tych, zachowanych w znacznej części, było o wiele więcej takich, z których doszły nas tylko urywki lub tytuł jedynie: Evangelium secundum Aegyptios, Ev. Aeternum, Ev. Andreae, Ev. Apellis, Ev. duodecim Apostolorum, Ev. Cerinthi, Ev. Evae, Ev. secundum Hebraeos, Ev. Judae Iscariotae, Ev. Manichaeorum, Ev. Marcionis, Mariae interrogationes majores et minores, Narratio de legali Christi saccrdotio, Ev. Perfections sive Veritatis, Ev. Petri, Ev. Simonitarum, Diatessaron Tatiani, Ev. Thaddaei, Ev. Valentini.— Po drugie: Dzieje apostolskie, oprócz przyjętych do kanonu, znajdują się w licznych legendach opowiedziane; są więc: Dzieje Piotra i Pawła (Acta Petri et Pauli), Dzieje Pawła i Tekli, Dzieje Barnaby, Filipa, Andrzeja, Dzieje i męczeństwo Mateusza, Dzieje Tomasza, Męczeństwo Bartłomieja, Dzieje Jana, Dzieje Piotra i Andrzeja.—Po trzecie, co do Listów, znajdują się apokryficzne listy, nietylko apostołów, ale także Chrystusa i Maryi. Ta forma A-ów przetrwała najdłużej, posługują się nią nawet dziś jeszcze. Wymienimy te tylko, które w pierwszych wiekach naszej ery powstały. Jest tedy list Abgara do Chrystusa i list Chrystusa do Abgara, list Maryi do Ignacego, dwa listy Piotra do Jakóba, list Pawła do Laodycejczy-ków, listy Pawda i Seneki, listy Pawła i Korynty an.—Wreszcie, co do Objawień (czyli apokalips), prócz różnych przeróbek apokalipsy św. Jana, są nadto: Objawienie Piotra, Kewelacye Piotra apostoła, Apokalipsa Pawła i Anabaticum Pauli, opowiadające o porwaniu Pawła do trzeciego nieba, Apokalipsa Tomasza, Ap. Stefana. W bibliotece narodowej w Paryżu są niewydane dotąd: Apokalipsa Bartłomieja i Zstąpienie N.

na

na

Apokryzyaryusz (z greckiego, apokrinestai = odpowiadać). Apokryzyaryusze w dawnych cza sach Kościoła byli tern, czem są teraz nuncyusze papiescy, niekiedy nawet posiadali większą władzę, niż nuncyusze, gdyż, np. za Grzegorza W., mogli zwoływać miejscowe sobory i sądzić biskupów. Takich A-ów, zwykle dyakonów lub sub-dyak inów. posyłali papieże do rozmaitych krajô.v i biskupów. Pierwsze między nimi miejsce zajmował A., przedstawiający stolicę apostolską dworze cesarskim w Konstantynopolu. Zwyczaj mianowania stałych posłów papieskich w Konstantynopolu datuje się od Leoi.a W. Zresztą inni patryarchowie i eparchowie trzymali własnych A-ów na dworze cesarskim; metropolici zaś

„Nad

s. s.

w W.

Ks.

staje.

An.l. S

i biskupi nie posiadali tego prawa; skądinąd jednak okazuje się, że mogli oni posyłać A-ów do papieża. Ostatniego A-a spotykamy w Konstantynopolu pod r. 743, za cesarza Konstantyna Koproninm. Kiedy Karol W. wskrzesił zachodnie cesarstwo rzymskie, widzimy także A-ów przy boku cesarskim, i zwykle tak było. że cesarski archikapelan sprawował obowiązki posła papieskiego. Później, na dworze cesarzów zachodnich napotykani A-e, byli już nie pełnomocnikami papieskimi, lecz jedynie archikapelanami, noszącymi tytuł A-ów, w tern znaczeniu, że byli doradzeami cesarzów w sprawach kościelnych i że ich obowiązkiem było udzielać objaśnień i odpowiedzi (apolcriwatal) na pytania, odnoszące się do Kościoła. („Encyklopedya Kościelna ‘, podług dzieła Tomassin’a: ,,Vêtus et nova Eccle-siae disciplina“).    *

Apol Ludwik, współczesuy artysta malarz holenderski, uczeń J. F. Hoppenbrouwer’a i P. Stortcnbeker’a. IJał się poznać ze swego talentu na wystawie obrazów w idaadze 1869 r. Odtąd często zdobywał nagrody za swoje pejzaże, z.a-równ » olejne, jak i akwarelowe. Najulubieńszym tematem tego artysty są widoki zimowe oraz wybrzeża rzeczne i kanałów. Do najbardziej cenionych utworów jego należą: „Dzień mglisty”, „Późny wieczór”, „Wieczór styczniowy”, rzeką”. Z dwóch ostatnich, pierwszy znajduje się w Harlemie w „Paviljocn”, drugi zaś w Amsterdamie w „Muzeum sztuki nowożytnej.” Anolda, bardzo przemysłowe miasto Wąsko -Wejmarskiem, w bliskości prawego brzegu limu (lewy dopływ Saali). 18,061 m-ców. Jest stolicą okręgu t. im., posiada sąd i szkołę realną, oraz przemysł wysoko rozwinięty i bardzo rozmaity. Ten ostatni zjednał miastu nazwę „ Wejmarskiego Menczesteru”, a zawiera się, głównie w wyrobie towarów dzierganych, które znajdują dla siebie łatwy odbyt po za granicami państwa niemieckiego i które zatrudniają do 6000 robotników. Obok tego istnieją fabryki dzwonów, odlewnie żelaza, stolarnie, farbiarnie, tkalnie wyrobów wełnianych, fabryki machin etc. Starsza dzielnica, miasta jest ciasna i brudna, nowsza, w bliskości kolei żelaznej, odznacza się szerokiemi i pięknemi ulicami. W pobliżu miasta, na drodze żelaznej Weimar-Sulza, wiadukt 22 m. wysoki, 910 m. długi. A. dostała się w roku 1631 książętom na Altenburgu i Wej-marze, którzy w dwa lata później oddali zamek i całe dobra Apoldzkie uniwersytetowi jenajskiemu, a ten dotąd w ich posiadaniu pozo-

f, nd. S.

Apollina lira, narzędzie muzyczne metalowe, wynalezione w 1832 r. przez Ernesta Leopolda Schmidta, a raczej przerobione z Fsalmmelody-konu, sporządzonego przez szewca Węinricha z Heiligenstadt u w 1828 r. A. lira, wysoka ]2¹/₂. szeroka cali, ma kształt liry, z mund-sztukiem mosiężnym; jej skala sięga od wielkiego F do trzykreślnego f w porządku chromatycznym; tony przedstawiają harmonijną mieszaninę

dźwięków: skrzypiec, oboju, klarynetu, fagotu i waltorni. "Wierzchnia strona tego dziwacznego instrumentu posiada 16 klap mosiężnych i 6 dziur, tylna J8 klap, oba zaś boki 8 klapek. Lubo na A. lirze dały się wykonywać kompozy-cye nawet sześciogłosowe—i to stanowiło dodatnią jej stronę—z powodu jednak zbyt trudnego użycia rychło została zapomnianą.    A J>o1

Apollinarisbsrg, z systematu SieLengebirge, wzgórze nad lienem, między Koblencyą i Bonn, uwieńczone pięknym kościołem św. Apolinarego, z cennemi freskami wielu mistrzów najnowszej szkoły niemieckiej, jak: Deger, Ittenbach, Muller; w krypcie, w sarkofagu, pochodzącym z XIV stulecia, relikwie św. Apollinarego. Dzisiejszy kościoł pochodzi z połowy bieżącego stulecia, pierwotny jednak założony był w 1117 r., słynął z bogatych dotacyj i licznie uczęszczanych odpustów.

Apollinary św., biskup Hierapolitański we Fry-gii, żył w IL w. po Chr., pisał traktaty przeciw heretykom i przedstawił cesarzowi Markowi Aureliuszowi „Apologię wiary chrześciańskiej”, około r. 170.    *

Apollinaryusze (starszy i młodszy), ojciec i syn, z IV wieku; nauczali w Berycie i Laodycei i przyjęli religię chrzęściańską. Kiedy cesarz Julian w r. 362 zakazał chrześcianom czytywać książki pogańskie, dla zastąpienia ich, pisywali dzieła w duchu nowej religii, z których pozostał > tylko tłumaczenie Psalmów wierszem greckim, oraz tragedya „Chrystus bolejący”, mylnie przypisywana Grzegorzowi Nazyanzeńskieinu, wydana w Paryżu 1552 i 1580 roku, z tłumaczeniem łacińskiem, a przedrukowana w zbiorze grecko-łacińsktm Didota, w dodatku do Eurypidesa; wartości poetycznej nie ma żadnej, Apollinaryusz młodszy był biskupem Laodycei, lecz popadł w herezyę i staną! na czele sekty, utrzymującej, że Chrystus, stając się człowiekiem, przyjął tylko ludzką duszę zmysłową (psyche), nie zaś umysłową (noos). Potępiony przez sobór Aleksandryjski 362 r. i Konstantynopolitański 381, tegoż samego roku umarł.

Apollinopolis magna, dziś Edfu, w starym Egipcie (części Tebais), nad Nilem, posiadała wiele pięknych świątyń, z których jedna zwłaszcza, dochowana w całości, może walczyć o lepszą z najznakomitszemi w Egipcie pod-względem architektury; tylko płaskorzeźby jej, z epoki Pto-lemeuszów, są w złym stylu. Istnieje też na północ od poprzedniej A. parva, dziś Sadfeh, w ruinach.

Apollo, bóg mitologiczny, z okresu, kiedy po Uranosie i Kronosie na tronie wszechświata zasiadł Zeus: to syn jego, urodzony z nimfy 1 elo, ojciec Arysteusza (zob.): bóg stateczniejszy w obyczajach od innych przedstawiający clmrakter przeważnie idealny. Kult tego boga jest jednym z faktów najdawniejszych, najważniejszych i najwydatniejszych w całym świecie greckim, kult, który istniał na długo jeszcze przed Iliadą i Odysseją, a rozpowszechnił się z końca

w koniec po wszystkich przestrzeniach, po wszy- jest Archegetes (Tucyd. VI, 3; Kallimacli, Hymn), stkich plemionach Grecyi. Pod rozmaitemi na- oznaczający początek wszystkiego. Ciekawą jest zwami i przydomkami, jakich w takiej liczbie ża- rzeczą: skąd i jak wziął się ten wielki i piękny den bóg nie posiada, A. czczony jest wszędzie za cudotwórca, nieustannie zajęty materyalnem i rno-różne rzeczy, wszędzie go pełno. Przedewszyst- rai nem dobrem ludzkości. Pod tym względem kiem jest to bóg wesoły, który dla ludzkości ma mamy jeden tylko dokument, niezmiernie naiwny, tylko usposobienie życzliwe, jeśli ona zasługuje na to; nie jest zwiastunem, ani twórcą klęsk żadnych, jeśli obchodzi się surowo, to tylko wypadkiem, dla wymiaru sprawiedliwości, bo przestrzega cnót i sam nie wdaje się w żadne szubrawstwa, w żadne intrygi, jakich nieraz przykład dają inni bogowie; karze więc zboczenia moralne lub psoty, lecz wogóle ludzie z jego ręki oczekują tylko dobra. Piękny jest przy tern, zawsze młody, z obliczem jasnem, świetlanem, jednem słowem: bóg, reprezentujący słońce, światło, najwyższe dobro ziemi, przyczynę życia, żywotności, urodzaju, powodzenia ziemi.

niewypowiedzianie piękny, jako poezya: to hymn, przypisywany Homerowi, a w każdym razie w tonie i wyobrażeniach homeryczny. Są to raczej dwie legendy: jedna z Delos, druga z Delf, złożone w jednym poemacie, nazwanym hymne.a, który, jako z głęboką wiarą opiewany, a z nie-mniejszą przez słuchaczów przyjmowany, z jednej strony kreśli przeszłość A-a, by ją doprowadzić do doby współczesnej poecie, z drugiej wysławia chwałę tego boga. Za miejsce jego urodzenia uznawano wyspę Delos, lichą bardzo miejscowość, w której jednak lubował się bóg i tam też pe-ryodycznie wyprawiano mu prześwietną uroczystość jońską. Owóż, brzydką tę krainę, tak nieodpowiednią jego naturze wspaniałej, wybrał bóg pr/.ćz wdzięczność. Bo kiedy matka jego, Leto, w ciąży z nim, nigdzie nie mogła zualeść miejsca na połóg, kiedy wszędzie odpychano ją z obawy gniewu sekutnicy Hery, prawej małżonki Zeusa, przyjęła ją skalista Delos, za co Leto przyrzekła mieszkańcom, że dziecko jej zleje na wyspę wszystkie świetności, na jakie tylko naród grecki zdobyć się może. Przeciw tej legendzie, jest jeszcze inna wersya, według której Leto przeniesioną została z kraju llyperborejów w ciągu dwunastu dni Da wyspę Delos, w postaci wilczycy, dla uchronienia się przed okiem zazdrosnej Hery; w związku też z tą wersyą utrzymywano, że odtąd wilc/.yce tylko w ciągu tych dwunastu dni w roku wydawały na świat swój płód (Arystot. Hist, zwierząt VII, 35). Pomimo wściekłości Hery, przybyły do Delos także cztery boginie: Amfitryte, Dione, Rea i Ternis, dla pocieszenia biednej Leto, która cierpiała okrutnie, bo Hera nie chciała wypuścić do niej Eilytyi, olimpijskiej akuszerki. Nareszcie przemknęła się i ta, i A. przyszedł szczęśliwie na świat. Leto dotrzymała słowa. Delos stał się ogniskiem peryodycznych zebrań najświetniejszych, w których rej wodzili jończycy, vyprawiając igrzyska rycerskie i artystyczne, przy ogromnym udziale najdostojniejszej ludności męskiej, najbardziej uroczych kobiet, tłumów sławiących boga i jego ojczyznę. Na wyspie Delos jednak nie było wyroczni; mit zatem, będąc już raz na drodze ucu-downień, stosuje też odpowiednią legendę i do Delf, miejsca światosławnej wyroczni A a. Sam on z Olimpu zstępuje, aby wyszukać odpowiednie miejsce, i nic naiwniej pięknego, jak ta jego podróż po różnych malowniczych zakątkach Grecyi. Ten piękny, ten jeszcze piękniejszy; aż zatrzymał się w uroczej dolinie nad źródłem Tilfuzy. Już miał tam się osiedlić, ale dumna ze swej piękności Tilfuza. nie życzyła sobie, by jej rodzime przymioty, czyniące ją sławną samą przez się, przyćmił blask boga; odstraszyła go więc przełożeniem, że wieczny tam ruch ludzi, pieszo i na wozach podążających do źródła, może przeszka-

Jako bóg słoneczny, ma on i strzały (promienie słoneczne), które czasami rzuca zatrute, jeżeli gniewny o co, tak jak rzucił je na Greków w obozie pod Troją; co oczywiście, symbolicznie, nic innego nie znaczy, tylko nadmiar upału, sprowadzający choroby, czasem śmierć, tudzież wypalanie owoców ziemi. Jako bóg słońca, zowie się on Febus (Foibos, gdzie ukryty jest pierwiastek grecki, oznaczający światło). Ale to jedna tylko jego funkcya. Cóż dopiero mówić o drugiej, najpotężniejszej? Jest to słońce moralnie: bóg proroctw, rozdawca daru jasnowidzenia, przepowiadania zdarzeń, będących jeszcze tajemnicą przyszłości; bóg wyroczni, bez których żaden grek w ważniejszych chwilach życia publicznego lub prywatnego ruszyć się nie mógł, a w którą wierzył, jak w istnienie własne, i tę wiarę do ostatka, do wieków chrześciańskich, przechował.

Jako znawca przyszłości, wciela się on tym przymiotem w ludzi, których przez to podnosi, ale i unieszczęśliwia, stosownie do okoliczności. W czasie wojny trojańskiej, grecki wieszcz, Kalchas, tryumfuje w narodzie; trojańska Kassandra gorzko na ten dar i stosunek z A-m narzeka. Tu on nazywa się znowu Loksyasem (od gr. loxos,—krzywy, kręty, gdyż słowa wyroczni bywały często dwuznaczne, więc wykrętne). Oprócz tego on też przewodniczył nauce, a przedewszystkiem sztuce i poezyi, Muzom, czyli wyobrażał popęd do kultury i cywilizacyi, wynoszący człowieka ze stanu zwierzęcości na wyżyny dobrobytu, ukształcenia i rozkoszy duchowych, tak wysoko cenionych w Grecyi; stąd przydomek Musagetes. Nadto wyświadczał rozmaite drobne przysługi na lądzie i morzu (rozumie się, w wyobrażeniu wiernych) i. stąd taka obfitość jego przydomków: Aegletes. jaśniejący; Nomios, łąkowy; Karnejos, owczy;

Delfinios, Embazyos, Aktios, jako niosący pomoc na wodach morskich i stąd czczony po wybrzeżach; Targelios, sprawiający dojrzewanie owoców ziemnych i broniący je od szkód; Lykejos, zabójca wilka-niszczyciela; Smintejos, chroniący od myszy. U Homera zwie się on także Argyrotoxos, od srebrnego łuku, oraz Hekatebolos, daleko-strzelający. Ale najwyższym jego przydomkiem

Apollo w sztuce.

w ma-roż-

dzać uroczystym obrządkom świątyni. Posunął się więc nieco dalej, w południową stronę Parnasu, w ustroń górzystą, ale cichą i także uposażoną w źródło, strzeżone przez smoka Tyfaona. Zabił go i pozostawił na miejscu aż do zgnicia i ztąd nowy przydomek: Pityjski (od gr. pythesthai — gnić). I tu tedy ustanowił swoją świątynię dla głoszenia wyroczni, którą według jego planu zbudowali architekci: Agamedes i Trofonios (ob.), z pomocą wielu okolicznych. Tu dopiero dowiedział się o niechęci i podstępie Tilfuzy, za co ukarał ją przez zawalenie skałą tego źródła, którem tak się pyszniła, a przy innem źródle w gaju wystawił sobie ołtarz, gdzie go czczono pod przydomkiem Tilfu-zyos, od wywartej nad osadą zemsty. Do świątyni potrzeba było obsługi, ale i tej legenda nie sprowadza sposobem prostym. Płynie statek kreteński, mieszczący „wielu ludzi dobrych” (innych bo nie użyłby Apollo). Podobali się bogu, więc się zaraz przemienia w wielkiego delfina i dmie strasznym wiatrem wzdłuż całego brzegu Peloponezu, tak, że okręt napędza aż pod port Kryssy, tuż pod Delfami. Przemieniwszy się znów w pięknego młodziana, zaprasza wylęknioną załogę, aby wylądowała, oznajmia kim jest, oraz że to on tę burzę sprowadził, i proponuje tym dobrym ludziom obsługę świątyni. Ci czynią zarzut, że nie mieliby się z czego utrzymać w tym kraju, gdzie niema ani zboża, ani wina, ani pastwisk; ale on ich upewnił, jako tego wszystkiego dostarczą im zwiedzający wyroczną świątynię pielgrzymi, w takiej obfitości, że tylko iść do gotowego i brać. Dał im jednak przestrogę: „Ale gdybyście stali się winnymi zła albo zuchwalstwa w słowie lub czynie, staniecie się niewolnikami innych ludzi i to na zawsze; baczcież więc na tę radę i ostrzeżenie.” Dwie le legendy są tylko ułamkiem, próbką drobną tych opowiadań, jakie przez tę żywą wyobraźnię i twórczą werwę greków wysnuły się o wielkim i czczonym A-e. Jak widzimy, nic więcej one z przymiotów jego nie wyłuszczają, tylko jednę proro-czość; za godło dają mu tylko łuk ze strzałami (zabójstwo smoka), bez wyraźnego związku ze słońcem, z lirą, z gospodarstwem i medycyną; wszystko to przybyło później, dodawane przy różnych uroczystościach, tak, iż popierany skłonnością do cudowności, wiarą powszechną w rzeczywistość słowa poetycznego, stanął nareszcie mit taki, jakim opisaliśmy go wyżej. Ale dla dowiedzenia się, jakie pobudki kierowały do skupienia takich mianowicie przymiotów w jednej postaci; dla iozga-tunkowania, gdzie i kiedy formowały się te rysy, środków badania nie posiadamy. Ogół tych alegoryj i symbolów czyni wrażenie takie, że A. jest prze-dewszystkiem wyobrażeniem słońca, pierwiastku życia i ruchu, dobrodzieja materyalnego ziemian. Następnie pierwiastek ten, wraz z jego nieodzownym towarzyszem, światłem, sposobem transce-dentalnym przenosi się na porządek duchowy, staje się ożywieniem, ruchem umysłu ludzkiego, regulatorem czynów, zmierzających do podobnego dobrobytu moralnego, jaki słońce produkuje teryi. Lubo jest to bóg przedewszystkiem

Encyklrpodya Powazechna    T. III.

sławiony i przyswojony przez Jonów, którzy mu miejsce urodzenia wśród swej zagrody wyznaczyli, jednak i Dorowie peloponezcy sobie go przyswajają. History a z okrętem kreteńskim i pierwsza obsługa świątyni kreteńska, wskazują znowu na bliski związek z Krętą. Przydomek Licejski (lykejos) niektórzy odnoszą znowu do Licyi, a więc do Azyi, do narodu spokrewnionego z Grekami, i tam każą szukać powstania idei mitycznego boga. Zkądinąd znowu pewnem jest, że on był najdawniej czczony u Trojan i sprzyjał im w czasie zatargu z Grecyą. Gdziekolwiek jednak wziął początek, jest to w całości kreacya helleńska, a przeważnie jońska. Początek nazwy tego boga jest wątpliwym. Może to być wyraz Apel-lon, ktoś grożący złemu, strzegący ode złego, co się do przymiotów tego boga odnosi; może też być Abelios, gdzie wchodzi pierwiastek, oznaczający słońce: jest to przedmiotem dyskusyi od czasów Platonowego „Kratyla.” Dzisiejsi badacze starożytności rozprawiają również nad tern: czy w pierwotnej i treściowej naturze swej jest to bóg słoneczny, czy moralny. Za pierwszą tezą przemawia z wielką ścisłością Roscher, za drugą Otfryd Müller. Nie rozstrzygając, przedstawiliśmy go takim, jakim się ukazuje w pragmatycznej mitologii greckiej, gdzie zdaje się posiadać oba charaktery. Z Grecyi przeprowadzony on został za Tarkwiniuszów, razem z księgami sy-bihijskiemi, do Rzymu. Wznoszono mu świątynie, pierwszą w r. 422—8, na uproszenie o Iwró-cenia morowego powietrza. W r. 212, podczas drugiej wojny punickiej, ustanowiono na jego cześć igrzyska. Zyskiwał tam zachowanie w miarę li-luzoticznej interpretacyi jego natury, jako boga słońca. Oesarz August czcił w nim opiekuna Eneasza, niby swegu przodka (gentis Juliae antecessor), i jemu przypisywał zwycięstwo swe pod Akcyum; w jego też świątyni śpiewano Horacego „ Carmen saeculare.” Był on wszelako dla rzymian zawsze bogiem obcym i kult jego po Auguście coraz bardziej słabnął.    Ł K-

Apollo w sztuce. Z powodu znaczenia, jakie kult A-na posiadał w Grecyi, oraz z powodu związania z tern bóstwem najróżnorodniejszych atrybutów, postać A-na stała się nader częstym, prawie niewyczerpanym, przedmiotem sztuki greckiej. Żadne z bóstw greckich nie posiadało też tyle posągów, co A.; historya sztuki przechowała nazwy u koło czterdziestu artystów⁷, którzy bóstwo to w marmur zakląć usiłowali, a iluż nieznanych pracowało w tym kierunku. To też żadne z bóstw starożytnych nie przedstawia tylu rozmaitości w traktowaniu danego typu przez sztukę, jak typ A-na. Na mocy zachowanych okazów i ułamków⁷ plastyki starożytnej, lub tylko opisów, tu i owTdzie przechowanych o dziełach zaginionych, możnaby też naszkicować, choćby w ogólnych zarysach, rozwój, jakiemu podlegał typ A-na jednocześnie z doskonaleniem się sztuki greckiej. Pomijając znaki symboliczne, jak np. ostrosłupy na medalach, bożyszcza w kształcie słupów⁷ o czterech uszach i tyiuż ramionach, lub slupów' o gło-

f*8

-Ï-.

;r

o’

J?

w\

<e.t/jg.nn

Fi£. 240. Posąe Apollona rn iClto rów fcapitolinskioh w Piymi*.

zdaje się otwierać pochód wie jego i w wyrazie twarzy przebija harmonia, spokój i natchnienie. Typ ten często był odtwa

wie w hełmie, z rękoma uzbrojonemi w dzidę i łuk, które właściwie należą do archeologii starożytnej, pierwsze okazy właściwej sztuki, wyobrażające A-na, spotykamy w VI dopiero wieku przed Ohr. Pierwotne te posągi A-na, o których dają wyobrażenie A. Orchomeński z muzeum ateńskiego, A. z Tenei, znajdujący się w Glyptotece monachijskiej, oraz A. z Akcyum, przechowywany w Luwrze paryskim, przypominają swoją sztywnością posągi egipskie i nie różnią się postawą swoją od innych, równie bez wdzięku przedstawionych bóstw. Dopiero A. Dydymejski, dłuta Kanachosa, którego typ widzimy na monetach z Miletu, w posągu bronzowym, znajdującym się w Luwrze, oraz w posągu w British Museum, wskazuje na pewien postęp w artystach, przedmiotu tego dotykających: twarz jeszcze jest bez wyrazu, ale ciało lepiej modelowane. A. Parno* pios, dłuta Bidyasza, rzeźbiony dla Akropolu ateńskiego, musiał już być dziełem doskonałem, ale ślady jego zaginęły w dziejach sztuki, tak, że niewiadomo nawet, jak ów mistrz i szkoła jego typ A-na przedstawiali. W epoce tej jednak wyróżnia się już typ A-na Cytareckiego, w długiej szacie (chiton) i z chlamidą. Dopiero jednak w IV w. przed Chr. zasłynęły posągi A-na, głównie zaś dłuta Skopasa i Praksytelesa. Od tego czasu typ A-na ustala się w sztuce rzeźbiarskiej; wprawdzie artyści z owej epoki (IV w. przed Chr.) stworzyli kilka odmian tego typu, ale odmiany te już nie ulegały w następstwie dalszym komplikacyom. Typ pozostał już stałym a ustalone odmiany były wiernie w sztuce odtwarzane. I tak, do najpiękniejszych znanych odmian typu A-na, jakie sztuka grecka stworzyła, należy prze-dewszystkiem A- Sauroktoński (A. Saurokto-nos) czyli „A. zabijający jaszczurkę”, dłuta Praksytelesa. Artysta przedstawił A-na bardzo młodego, jeszcze me zmężnia-łego, jak oparty o drzewo podniesioną lewą ręką, z prawą uzbrojoną zapewne w strzałę lub inny pocisk, przygląda się włażącej na drzewo jaszczurce. Kopie lub naśladowania tego arcydzieła przechowały się dotąd w nielicznych egzemplarzach marmurowych ibronzowych. Udatniejsze z nich są: posąg marmurowy w Luwrze paryskim, takiż w zbiorach watykańskich (Galleria delle Statue), oraz mały posążek bronzowy w willi Albani w Rzymie. Drugi z wymienionych, (fig. 241) staranniejszej roboty, wyróżnia się swą pięknością od wszystkich innych; odzna- fut. m Po*«Aponinaze Wiórów florenckich Uffizzl.

cza się on przedewszystkiem owym wdziękiem, który Praksyteles umiał postaciom swoim nadawać. Drugą odmianą typu A-na, także noszącą wyraz łagodny i jaśniejący spokojem, jest tak zwany Apol-lino. Wyborny wzór tego typu stanowi posąg marmurowy w Uffiziach florenckich, w sali „Tri-buna” (ob. fig. 239), przedstawiający A-na w bardzo młodym wieku, w postawie stojącej, z ręką prawą zarzuconą na głowę, a lewem ramieniem opartego o drzewo. Jest to A. wypoczywający; to też spokój i pewna błogość wieje zarówno z kształtów ciała jego, jak i z wyrazu oblicza. Apollino z Trybuny jest nader piękną rzeźbą, niestety jednak w bardzo zniszczonym stanie; z tego powodu rzeźbę tę powleczono grubym pokostem, który ukrywa przed okiem delikatne traktowanie powierzchni ciała. Inne posągi tego typu, w których 1 A. zwykle trzyma w lewej ręce lirę, nie dorównywają opisanej rzeźbie; a spotkać się z niemi można często w muzeach starożytnych. Z nich najgodniejszym uwagi jest posąg, znajdujący się w zbiorach kapitolióskich w Rzymie (fig. 240).

łę, nie zaś wdzięk i łago-dność, jak Apollino z Try- JlCl buny florenckiej. Tu mo-żuaby także zaliczyć i A-poilona w spoczynku, z nogami skrzyżowanemi, lewem ramieniem wspartego o szaty, u któryebt spodu widać łabędzia. Posągi marmurowe tej postaci, jakie napotykają się w zbiorach we Flo-rencyi, w Rzymie i w Neapolu, są prawdopodobnie kopiami spiżowego oryginału. Z dwóch florenckich zabytków tego typu, posąg, znajdujący się w „Palazzo Vecchio”, ma głowę niemal kobiecą, a jednak jest także typem A-na. Do takich łagodnego oblicza typów zaliczyć też należy A-na w postaci muzy. Pierwowzorem tego typu miał być sławny A. Cytarecki (Citharoedus} czyli A. palatyński Skopasa, za którego wierne odtworzenie uchodził przez pewien czas A« Musagecki (A. Musagètes), to jest „wiodący muzy”, znajdujący się w Watykanie, w sali Muz. W długiej szacie, uwieńczony wawrzynem, z lirą w ręku, o pięknej twarzy, prawie kobiecej, A.

muz. W całej posta-

wyrazu, to jest owego niczem niezamąconego spokoju, który przypadał w udziale tylko bóstwom. Innym rodzajem typu tego boga jest A. funkcyonujący, to jest przed sta wio ny w chwili spełniania swoich boskich atrybu-cyj, a mianowicie jako dzielny wykonawca woli Zeusa, jako łucznik boski, którego niewidzialne dla oka strzały,

wypuszczone ze srebrnego dalekonośnego łuku, niosą przeciwnikom śmierć, opornym zagładę i zniszczenie. Bzeźby tego typu rzadko' przedstawiają go w odosobnieniu, najczęściej zaś wśród grupy innych postaci. Do pierwszych należy prze-dewszystkiem tak zwany A. Belwederski; drugie widzieć można

now-

moc w

O/j

rli

M X W-

II

K\ \ \

I \\

rżanym; nawet Neron znalazł pochlebcę, który przedstawił go pod tą postacią. Czasami A. Mu-sagetes wyobrażanym bywał i w postaci siedzącej (Muzeum neapolitańskie). Wymienione odmiany typu A-na przedstawiaią go jako pięknego młodzieńca, najczęściej bez atrybutów bóstwa (wyjątek stanowi „A. wiodący muzy”), w ogóle jako wcielenie harmonii kształtów i harmonii

FI?. 241. Apollo Sauroktońskł, ze zbiorów watykańskich.

przeważnie na płaskorzeźbach, wazonach, medalach, a czasami nawet stanowią one grupę rzeźbioną. „A. Belwederski” jest w ogóle najbardziej znanym posągiem A-na. Znajduje się on w zbiorach watykańskich („ Museo Pio-Clementino”) w Rzymie i ma oddzielne pomieszczenie w czwartej salce, przytykającej do „Cortile di Belvedere“, zkąd i nazwę odpowiednią otrzymał. Posąg ten, z marmuru kararyjskiego, znaleziony w XV w. niedaleko Porto-d ’ Anzio (starożytne AntiunJ, przez długi czas uważanym był za arcydzieło sztuki greckiej; zwłaszcza od drugiej połowy XVIII w., za przewodem Winckelmanna, nabrał on niesłychanego rozgłosu. Krytyka późniejsza ochłonęła nieco z zachwytu nad tym posągiem, znalazła mianowicie, że nie jest on dziełem orygi-nalnem z epoki rozkwitu sztuki greckiej, lecz pochodzi z pierwszej epoki cesarstwa rzymskiego i jest piękną kopią posągu, prawdopodobnie spiżowego, także z czasów późniejszych. Krytyka współczesna odnosi powstanie oryginału najdalej do IIIw. przed Chr., a nawet skłania się do szégo pochodzenia tego dzieła. Dawniejszą niż A. Belwederski reprodukcyą pierwowzoru, a przynajmniej jego części, jest prawdopodobnie głowa A-na, będąca niegdyś własnością prywatną rzeźbiarza

Steinhäusern n obecnie umieszczona w muzeum ba-zylejskiem. Wyraz twarzy niemal ten sam, ale ubranie głowy prostsze, niż w posągu belweder-skim. Na tym ostatnim (fig. 242), A. przedstawiony jest jako zwycięzca wogóle, lub w szczególności jako A. Boedromios, to jest niosący po-potrzebie. Jest to młodzieniec w postawie stojącej, pięknej budowy, lekki i zwinny w obrotach, przykryty cblamidą, spiętą nad prawem ramieniem i w pięknych fałdach drapującą się w około wyciągniętej lewej ręki, która, jak się zdaje, trzymała tarczę. Głowę A. ma podniesioną dumnie, na twarzy maluje się wyniosła pogarda dla zwyciężonych. Postawa ta wojownicza A-na Belweder-skiego, naprowadziła właśnie krytyków na domniemanie, że o-ryginał, z którego kopia ta zrobioną ZOStała, Fig 242. Apollo Belwedcriki, ze 7l>1nr<Sw

był, według    Wl,ykańsk,ch w Bzym’⁸'

wszelkiego prawdopodobieństwa owym słynnym w swoim czasie posągiem, wzniesionym w Delfach ku czci Apollona, na pamiątkę pomocy, jaką owe bóstwo przyniosło miastu, burzą i nawałnicą odstraszając wkraczających Gallów (279 roku przed Chr.). Dawniej przypuszczano, że A. Belwederski trzymał w lewej ręce łuk, z którego tylko co wypuścił strzałę, i dumnie odwracał głowę, by nie patrzeć na ofiarę swego pocisku, i ztąd uważano go jako pogromcę Pythona, karciciela Niobid i t. d. Po znalezieniu jednak w 1792 r. w Grecyi małej bronzowej reprodukcji tego posągu, znajdującej się obecnie w posiadaniu hr. Strogonowa w Petersburgu (Stephani: „A. Boedromios.” Petersburg, 1860. Wieseler: „Der. A. Stroganow und der A. von Belvedere”, Lipsk, 1861), przekonano się, że lewa ręka pierwowzoru trzymała nie łuk, ale prawdopodobnie tarczę. Być bardzo może, że artysta przedstawił Apollona z ową tarczą promienuą Zeusa (Aigis, idos — Aegis), rzucającą trwogę lub nucącą obronę. Jakkolwiek A. Belwederski nie prze l-stawia już dla nowszych badaczy najwyższego płodu sztuki greckiej, jest w każdym razie nader piękną rzeźbą. Wyborne modelowanie ciała, piękność kształtów jego, harmonia linij a zwłaszcza umiejętne uwydatnienie lekkości ruchu i pewnego majestatu w całej postawie, zawsze podziw widza budzić będą. Z drugiej jednakże strony, pewna teatralność w tej postawie, wyn

kająca z uganiania się artysty za efektownością, nis, która, ścigana przezeń, w drzewo laurowe za-oddala nieco dzieło to od prawdziwych arcydzieł mienioną została.—I w pierwocinach sztuki chrze-sztuki greckiej, zawsze nacechowanych najwyż- ściańskiej A. odegrał ważną rolę. Typ ów tak szym spokojem i prostotą. Wprawdzie lewa rę- dalece uważanym był za wcielenie doskonałości ka i palce prawej ręki tego posągu dorobione postaci ludzkiej, że pierwsi chrześcianie nie wa-były przez Montorsoli’ego, ucznia Michała Anio- hali się pod postacią tą wyobrażać Chrystusa, ła, nie mogą więc iść na karb sztuki greckiej, ale do- jak to na dawnych sarkofagach chrześcian pier-robione one zostały w duchu całości. Tegoż sa wotnych widzimy. Trwało to jednak niedługo, mego typu, co A. Belwederski, jest głowa A-na, gdyż wkrótce sztuka średniowieczna wytworzyła

ÉS

S3

Fig. 243. Moneta z Amfipoli» z wizerunkiem Apollona.

uwieńczona wawrzy- sobie własną postać Chrystusa, odmienną od te-nem, jaką znajdujemy go typu. Dopiero w epoce odrodzenia się sztu-na monetach srebrnych ki, A. znowu występuje jako pierwowzór dla ar-z Amfipolis (fig. 243); tystów, i odtąd zarówno rzeźba, jak i malarstwo, przedstawiają one a zwłaszcza to ostatnie, czerpie w postaci i dzie-A-na, jako boga słoń- jach tego bóstwa temata do swoich dzieł. Dość ca; na odwrotnej stro- wspomnieć piękne odtworzenie A-na klasycznego nie monety widzimy w dwóch „Parnasach”, wielkiego Rafaela, i na-pochodnię w kwadra- śladnwcy jego Antoniego Rafaela Mengsa. Pier-towem zagłębieniu. Wybornym typem A-na, pu- wszy z nich, w swoim fresku watykańskim, przed-szczającego strzały jest statua bronzowa w Mu stawił w samym środku przepięknych grup Par-zeum neapolitańskiem; przedstawia ona A-na, zna- nasu, A-na w postawie siedzącej, pełnego na-cznie młodszego niż A.Belwederski, niemal kształtów tchnienia, jako bóstwo muzyki, grającego na chłop ęcych, z podobnym jednak wyrazem twarzy, skrzypcach, z oczami wzniesionemi ku górze. Dru-Pcsta A-na, dzięki związaniu jej w legendach gi we fresku, zdobiącym plafon jednej z wję-z inn mi bóstwami, dostarczała artystom niewy- kszycli sal willi Albani (1700    r.) odtworzył

czerpanych motywów do jej odtwarzania, nietylko z calem przejęciem się sztuką klasyczną A-na, w oddzielnych posągach, ale i w ugrupowaniu od- stojącego pośród muz z lirą w jednej ręce, powiedniem. Te grupy rzeźbione nie przechowa- a w drugiej z wieńcem wawrzynowym, gotowym ły się do naszych czasów; zaledwie spotykamy do uwieńczenia najwznioślejszego pienia. Tu także ich opisy lub reprodukeye na monetach. I tak, zaliczyć należy piękny obraz, jeżeli nie Rafaela monety z Azyi mniejszej przechowały nam ślad samego, to w każdym razie godny jego imienia, grupy marmurowej, przypisywanej rzeźbiarzowi przedstawiający A-na, z pogardą słuchającego gry Eufranorowi, a wyobrażającej Letę, unoszącą swego współzawodnika, Marsyasza (Louvre. Salon dwoje swych dzieci, Apollona i Dyanę, przed śei- Carré. „Le Raphaël de M. Morris Morre”). Do gającym ją Pythonem. Grupę tę rzymianie piękniejszych odtworzeń A-na należy także A. umieścili w świątyni „Zgody.” W świątyniach zabijający węża Pythona, pęzla Eugeniusza De-w Cyzyku i w Delfach znajdowały się rzeźby, lacroix, w samym środku plafonu, zdobiącego upamiętniające walkę A-na z wężem. Na wielu tak zwaną „Galeryę A-na” w Luwrze paryskim, płaskorzeźbach, podobnie jak na podstawie trój- W rzeźbiarstwie nowszych czasów A. nie tak czę-nogów, jednego znalezionego w Dodonie, dru- sto był odtwarzanym. Z XVI w. wymienić nagiego znajdującego się w Drezdnie, widzimy wyo- leży figurę bronzową A-na, odlaną przez Piotra braźenie sporu A-na z Herkulesem o trójnóg Vischera (Norymberga, ratusz), przedstawiającą delficki, sporu, zażegnanego przez samego Zeusa. A-na w chwili napinania łuku z gotową strzałą; To też pomiędzy atrybutami, zwykle z postacią z XVII w. znaną jest grupa marmurowa Berni-A-na związanemi, jakoto: łabędź, gryf, łuk, kol- ni’ego (Rzym, Willa Borghese), odtwarzająca czan ze strzałami, lira, wawrzynowy wieniec lub chwilę, gdy Dafnis, uchwycona przez A-na, zamie-gałązki wawrzynu, spotykamy też bardzo często nia się w drzewo laurowe. W XIX stuleciu A.

Fig. 244. Moneta krotońska z wizerunkiem Apollona.

i trójnóg, jak to widać np. wyłącznie prawie odtwarzanym jest jako bóstwo na monecie krotońskiej ze muzyki; oryginalni traktował ten symbol świeżo srebra (fig. 244). Legendy, zmarły artysta francuski, Amadeusz Millet, któ-, e| odnoszące się do czynów ry olbrzymim posągiem A-na, trzymającego lirę 'Jl A-na, znalazły swój wyraz po nad głową, uwieńczył gmach nowej opery w malarstwie staroży- francuskiej. Porów. Otfried Müller; „Die Doiier” tnem. Na wazonach mało- (Getynga, 1828. T. I. str. 200—370), Schönborn: wanych spotykamy sceny ze „Ueber das \Vresen Apollons und die Verbrei* wszystkich tych czynów jego; tung seines Dienstes.” (Berlin, 1854). V7elcker: widzimy mianowicie: walkę A-na z wężem Py- „Die Griechische Götterlehre” (T. liii), Milch-thonem, walkę z Tytyosem, zwycięstwo nad Mar- höfer: „Ueber den Attischen Apollon.“ (Mona-syaszem, zagładę Niobid, oczyszczenie Orestesa, chium, 1873). W. H. Roscher: „Studien zur ver-epizody z podań mitycznych o Hyperboreach, gleichenden Mythologie der Griechen und Römer, związek A-na z Bachusem i t. d. Malowidło —Apollo und Mars. Juno u. Hera.“ (Lipsk, 2 to-ścienne w Pompei przedstawia znowu przechowa- my, 1873—75h Th. Schreiber: „Apollon Pytho-ną u Owidyusza historyę ulubionej przez A-na Daf- ktonos“ (Lipsk, 1879), J. Burckhardt: „Der Ci-

P. s.

Fie 245, Apollo.

A. S.

K. K.

S. S.

cerone“ (I. Theil. Antike Kunst. Lipsk, 1879). Bouché-Leclercq: „ Histoire de la divination dans l’antiquité“ (Paryż, 1879. T. III). Stengel (Art. w Jahrbüchern für klass. Philologie. 1884, str. 351). Overbeck: „Griech. Kunstmythologie“ (Lipsk, 1887, III. 5), „La Grande Encyclopédie“ (T. III, str. 355 — 360). W. H. Roscher u. Schreiber: „Ausführliches Lexicon der griechischen u. römischen Mythologie“ (Lipsk, 1884—91). Liczne re-produkcye rozmaitych typów A-na, jakie przechowała nam sztuka starożytnych, znaleźć można głównie w następujących dwóch dziełach: O. Müller: „Denkmäler der alten Kunst” (drugie wydanie, opracowane przez Wieselera, t. II, Gettyn-ga, 1860); i Conzes: „Heroen und Göttergestallten der griech. Kunst” (Wiedeń, 1874).

Apollo, Apollos, lub Apolonios, żyd aleksandryjski, uczeń św. Jana Chrzciciela. Uwierzył on w Chrystusa razem ze swym mistrzem i choć nie był ochrzczonym, był jednak gorliwym krzewicielem chrystyanizmu, podróżując po synagogach i wszędzie dysputami dowodząc, że Chrystus jest obiecanym Mesyaszem. W Efezie spotkał się z Aquilą i małżonką jego, Pryseyllą, żydami, nawróconymi przez Pawła; dokładniej przez nich z zasadami wiary obznajomiony i ochrzczony, wielu żydów tamże nawrócił i ochrzcił „chrztem Janowym”, poczem Aquila i Pryscylla wysłali go z listami zalecającemi do Achai, może spodziewając się, że lepiej od św. Pawła wpłynie na nawrócenie tamecznych żydów. Jakoż istotnie pobyt jego w Koryncie okazał się bardzo korzystnym, choć z drugiej strony sprowadził pewne rozdwojenie między koryntyanami, z których jedni zaczęli się nazywać Pawiowymi, drudzy Apollosowymi. Snadź też dla położenia końca tej scysyi, A. opuścił Korynt i wrócił do Efezu; ale się tam spotkawszy z Pawłem, na usilną jego namowę obiecał znowu udać się do Koryntu. Sw. Hieronim utrzymuje, że się udał istotnie i źe był tam biskupem; inni wszakże nazywają go biskupem dyrrachijskim w Epirze, a inni znowu cezarejskim w Palestynie („Dzieje Apostolskie”, „Encyklopedya kościelna”).    *

Apollo (Doritiis. s. Parnassius Apollo L.) Motyl dzienny, do rodziny Papilioniclae należący,

jeden z najokazalszych europejskich motyli, który zamieszkuje okolice górzyste, między innemi jest pospolity w Tatrach. Posiada skrzydła mało pyłkiem pokryte, półprzezroczyste, na końcu zaokrąglone, białe, z czarnem żyłkami. Na przedniej parze znajdują się plamy czarne, większe i mniejsze, na tylnej zaś po dwie plamy (na każdem skrzydle) czerwone, dość duże, okrągłe, z czarną obwódką, czyli oczka. Rożki na końcach zgrubiałe, maczugowate. Siąg (szerokość) skrzydeł rozpostartych 68—84 mm. Motyle pojawiają się w drugiej połowie lipca i w sierpniu. Gąsienice są aksamitno-czarne, z brodawkami sta!owo-nie-bieskiego koloru oraz czerwonemi plamami; żyją głównie na Sedum (rozchodnik), Sempervivum (rojnik) w maju i czerwcu.

Apollodor, zwany „gramatyk”, pisarz grecki z połowy II wieku przed Chr., uczeń Arystar-cha w Aleksandry!, Panetyosa w Atenach, człowiek ogromnej i wielostronnej pracy, jeden z tych, którzy uświetnili epokę aleksandryjską dążeniem do nabycia wiedzy i jej upowszei Imieniem. Pisał w przedmiotach rozmaitych, w zakresie teogno-zyi i geografii, komentował Homera i komedyo-pisarzy dawniejszych, układał traktaty gramatyczne; ułożył wierszem jambowym kronikę historyczną, która od jego czasów zawsze służyła za materyał porównawczy do chronologii. Jego dzieło, które zdaje się być tylko wyciągiem z obszerniejszego, w stanie, w jakim do nas doszło, p. t. „Biblioteka” w trzech księgach, stanowi ważne, ciągle rozstrząsane i nieuniknione źródło do poznania mitologii greckiej, a zwłaszcza rodowodu główniejszych bohaterów, eponimów różnych dzielnic helleńskich. Pisarz to jasny i poprawny, ale suchy i szczególniejszemi przymiotami stylu się nie zaleca. Dobre jest jego wydanie Bekkera (Lipsk, 1854 r.), oraz. dawniejsze Cla-viera z przekładem francuskim (Paryż, 1805r.).

Apollodor jeden z najcelniejszych budowniczych i konstruktorów z czasów Trajana i Hadryana, rodem z Damaszku. W r. 104 po Chr. wybudował most na Dunaju niedaleko Żelaznych Wrót, 15 kilometrów długości mający. Od 111 r. do 114 r. budował Forum Trajana, jedną z najpiękniejszych ozdób Rzymu, czem zyskał sławę i nieograniczone względy cesarza. Niechętny do schlebiania uroszczeniom Hadryana do znajomości dzieł sztuki, popadł w niełaskę i zesłany został na wygnanie, a gdy następnie sporządzony przez Hadryana projekt świątyni Wenery za niezasługujący na uwagę uznał, j od błahym pozorem śmiercią został ukarany. Napisał dzieło o sposobie oblegania i maszynach oblężniczych, drukowane w „Yeteres matematici” (Paryż, 1693), a następnie w „Poliorcetique des Grecs” (Paryż, 1867).    B-D-

Apollodor z Aten (grec. Apollôdoros), filozoi epikurejczyk, o którym wspomina Dyogenes Laër-cyusz („Żywoty sławnych filozofów”, Ks. X, R. XXV), jako o nader słynnym swego czasu przedstawicielu szkoły epikurejskiej. Nosił on w starożytności nazwę .Tyrana ogrodu”, Kępo tyran nos, co miało oznaczać wszechwładnego w swej szkole; wiadomo bowiem, że A., podobnie jak Epikur, nauczał w ogrodzie. A-owi przypisują autorstwo przeszło 100 dzieł; z nich jednak żadne, chociażby w urywkach, nie ocalało. Między dziełami temi wymieniają „Życie Epikura” i „Zbiór zdań naukowych.”

Apollodor (grec. Apollôdoros), malarz grecki z Aten, z Y w. przed Chr., uchodził w starożytności za właściwego twórcę prawdziwego, go dnego sławy, malarstwa. Jeśli wierzyć Pliniuszowi, A. pierwszy umiał obrazom swoim nadawać

Judzenie prawdy, a przeto był pierwszym, któ- którego i Apollonia, dziewica wielkiej cnoty, by-rego „obrazy” (tabula) przyciągały oko widza; ła też nâ męki wydaną. Pastwiono się nad nią ztąd porównywa go Pliniusz do odźwiernego, któ- okrutnie, powybijano jej zęby i połamano szczęki, ry pierwszy rozwarł bramę, wiodącą do prawdzi- (stąd też czczoną jest, jako patronka od bólu wej sztuki malarskiej. Nie był to przeto mistrz zębów), a gdy pomimo tych katuszy, zaprzeć w całem słowa znaczeniu, jak następcy jego, ale się nie chciała Chrystusa, przyprowadzono ją do ma zasługę, że skierował malarstwo na właściwe stosu gorejącego. Dziewica zwróciła się do opraw-mu tory. Przed nim malarze raczej rysowali pę- ców z prośbą o ulgę, a gdy ci ją z rąk nieco ziem, niż malowali; stąd figury ich ostro odcinały popuścili, sama rzuciła się w płomienie. („Ency-się od tła, a tło nie miało perspektywy powietrz- klopedya Kościelna”).    *

przednicy A-ra, malowali obrazy swoje nie wprost na ścianach, ale na tablicach z drzewa, które w mur wprawiano. Nie zmienia to jednakże w ni-czem poglądu na malarstwo obrazowe, na tabulach przedstawiane, jako na początek właściwego traktowania malarstwa. Polygnotos bowiem i jego następcy, bez względu na sposób ozdabiania ścian malarstwem, który zresztą stanowczo nie jest rozstrzygniętym dla braku danych rzeczywistych, traktowali je stale, jako rzecz dekoracyjną, jako ozdobę architektoniczną, nie zaś, jak A., z poczuciem zamykania na małej przestrzeni skończonej w sobie całości artystycznej. — Porówn. Pliniusz „Historya naturalna” (księga XXXV). H. Brunn: „Geschichte der griechischen Künstler” (Lipsk. 1859. Tom II). K. Woermann: „Die Malerei des Alterthums” (w I tomie „Gesch. der Malerei he-rausg. von A. Woltmann”, Lipsk, 1879 r., str.

s. s.

nej i nie było nieodłączną częścią całości. A., jak Apollonia, osada starogrccka w VII wieku niesie podanie, przeciwnie, ostrość konturów fiąur przed Chr. częścią przez Koryntyan, częścią przez swoich zacierał na obrazach, a tło traktował har- mieszkańców wyspy Korcyry założona, za pano-monijnie do całej sceneryi. On też pierwszy na wania w Koryncie Peryandra Leżała na północ ■obrazach swoich łączyć miał kolory, zlewając od przylądka Akroceraunion, na gruncie plemie-ze sobą farby. Tym sposobem A. wydobywał efe- nia Üliryjskiego, zwanego Taulantii. na pla^/.czv-kta światła i cienia, za co od spółczesnych otrzy- znie nadmorskiej, nad rzeką A00«! (dziś Bojutsa) mał przydomek Skiagraphos, to jest „malarza prawie o milę od jej uścia do Adryatyku. Ą. cieniów.” Dlatego też znany i sumienny badacz z Korcyrą, Ambracyą, Anaktoryonem, Leukasem sztuki starożytnej, H. Brunn, słusznie nazywa i Epidamnosem. tworzyły osobny, poszóstny agre-A-ra pierwszym rzeczywistym malarzem. Dodać gat i łączyły się z sobą, choć nie zawsze w zu-trzeba, że przed A-rem uprawiano przeważnie pełnej harmonii, jednością rasy. położenia, zajęć, malarstwo ścienne, które, traktowane wyłącznie a zwłaszcza trzymały się wspólnością pochodze-jako sztuka dekoracyjna i to konwencjonalna, nia korynckiego i aż do wojny peloponeskiej ronię tyle wymagało obmyślenia szczegółów kompo- biły dobre interesa handlowe, zostając zawsze zycyi i związania tych szczegółów w jednę har- pod pewnem zwierzchnictwem wspólnej macierzy monijną całość, jak właściwe obrazy, to jest tak korynckiej. Kiedy kraina tameczna, po upadku zwane przez Pliniusza tabula. Wprawdzie niektó- Aten, weszła pod ciążenie macedońskie, a OHn-rzy estetycy-archeologowie, zwłaszcza we Francyi, tyanie krzątali się około założenia związku miast (jak np. J. A Letronne, Rani Rochette) twier- na podstawach wielce autonomicznych i liberal-dzili, że i Polygnotos i szkoła jego, to jest po- nych, A. była jedną z osad, które stawiły opór,

K. K

w imię form tradycypnalnych, około 383 przed Chr., i udawała się nawet o pomoc do Sparty przeciw Olintowi. (Źródło wiadomości stanowi Tu-cydydes). Za czasów rzymskich była jednem z 0-gnisk nauki greckiej i przyciągała młodzież rzymską. Szczątki miasta istnieją jeszcze na zachód od Bera tu pod klasztorem zwanym Pollina. Była jeszcze tegoż imienia wielka handlowa osada mi-letyńska w Traoyi, za czasów bizantyjskich przezwana Sozopolis, dziś Sizeboli, miejscowość bez znaczenia.

Apollonides z Nicei, gramatyk grecki z czasów cesarza Tyberyusza, któremu poświęcił najznakomitsze swoje dzieło, mianowicie komentarz do utworu satyrycznego Tymona z Aten. p. t. „Sil-loi”. (,.Gr. Enc. Franc.”)

44—5).

Apollofanes, lekarz grecki (około 200 lat przed Chr.), uczeń szkoły Herofila, o którym często i z uznaniem wspomina Caelius Aurelianus, przydając, że był lekarzem króla Antyocha Wielkiego. Pisma A-sa zaginęły.

Apollon, instrument muzyczny w formie lutni, o 20 strunach, wynaleziony przez muzyka francuskiego Prompt a w 1678 r. Służył do akompaniowania śpiewakom; z powodu zbyt szczupłej skali szybko wyszedł z użycia.

Apollonia Św. Kiedy św. Dyonizy zarządzał Kościołem w Aleksandryi, powstało krwawe prześladowanie chrześcian w jego dyecezyi, podczas

Apollonikon, instrument muzyczny, w rodzaju dzisiejszego orkiestryonu, wynaleziony przez Fiighta i Robsona w Londynie 1819 r. Posiadał pięć klawiatur, ułożonych jedna obok drugiej, i dla tego aż pięciu wirtuozów mogło się na nim jednocześnie popisywać. W krótkim czasie A. wyszedł z użvcia.    A- rot

A. Poi.

Apolloniusz z Pergi w Pamfilii, jeden z najznakomitszych matematyków greckich, żył między rokiem 300 a 200 przed nar. Chr. Główna działalność jego w Aleksandry i przypada na czasy, gdy panował Ptolemeusz Filopator; przez czas pewien przebywał w Pergamie. Główne jego dzieło „Ksiąg ośmioro o przecięciach stożkowych czyli sekcyach konicznych” zjednało mu w starożytności przydomek wielkiego matematyka. Dla

nauki o liniach krzywych rzędu drugiego dzieło to ma znaczenie takie, jak „elementy” Euklidesa dla geometryi elementarnej. W tekście greckim doszły do nas tylko cztery pierwsze jego księgi; trzy następne poznane zostały z przekładów arabskich; księga ósma, dotąd odnalezioną nie została, treść jej jednak, według wskazówek Pappusa, odtworzył Halley, który ogłosił dokładne wydanie całego dzieła, w tekście greckim i przekładzie łacińskim, w Oksfordzie 1710 roku. Cztery pierwsze księgi poprzednio już zresztą były tłómaczone przez Commandiniego (Bolonia, 1566;, a trzy inne znane były z łacińskich skrótów, ogłoszonych przez Abrahama Eccheleusis (Elorencya, 1661) i Raviusa (1669). Księga pierwsza traktuje o powstawaniu linij krzywych przez przecięcia stożka kołowego płaszczyznami, o średnicach sprzężonych, o osiach i stycznych. W księdze drugiej mowa głównie o asymptotach, w trzeciej o ogniskach i siecznych, w czwartej o przecięciach okręgów kół z przecięciami stoż kowemi i tych ostatnich linij między sobą. Na tern kończy się u A-a teorya elementarna tych linij; księgi dalsze zawierają badania specyalne, jako zastosowanie metod rozwiniętych w księgach pierwszych. Tak mianowicie księga piąta mówi o liniach najkrótszych i najdłuższych,prowadzonych z danego punktu do obwodu krzywej rzędu drugiego, zatem o prowadzeniu normalnych; księga szósta o równych i podobnych przecięciach stożkowych; siódma zajmuje się głównie równoległobokami, jakie mogą być wystawione ze*średnic sprzężonych, oraz twierdzeniem o sumie kwadratów tych średnic. Księga ósma zawiera, według Halleya, szereg zagadnień, które się wiążą ściśle z twierdzeniami pomocniczemi księgi siódmej.—Nauka o przecięciach stożkowych istniała już wprawdzie dawno u greków (ob. Geometry a), ale A. uogólnił ją i rozwinął, i on-to tym liniom krzywym nadał nazwy elipsy, hyperboli i paraboli. Jak to wykazano, A. przedstawiał linie te przez równania kształtu y* =z px -f- ax², a przez takie wprowadzenie i stosowanie współrzędnych na lat 2000 wyprzedził początki geometryi analitycznej. Go się tycze hyperboli, to poprzednio uważano obie jej części jako linie odrębne, A. dopiero znane już, lub przez niego odkryte twierdzenia do obu gałęzi rozciągnął.—Oprócz głównego dzieła, A-a przełożył Halley też z arabskiego dwie księgi „De sectione rationis”, obejmujące zadania o podziale linij na części proporcyonalne. Z urywków, podanych przez Pappusa, starali się matematycy wieku XVI i XVII uzupełnić zaginione dzieła A-a W ten sposób powstały: „De spatii sectione”, odtworzone przez W. Snella ( 1607), o treści zbliżonej do dzieła poprzedniego „De sectione determinata, Apollonius batavus”, przez tegoż (1608), gdzie znajdujemy początki dzisiejszej teoryi inwolucyi; „De tactionibus, A. gallimis”, odtworzone przez Vieta, o kołach stycznych; „De locis planis” przez Fermata i Simpsona. Oprócz tego miał A. pozostawić traktaty: o rachunkach skróconych, o porównaniu dwunastościanu i dwudziestościanu, wpisanych w tęż samą kulę, o szrubie. Stosunek okręgu koła do średnicy oznaczyć miał z przybliżeniem większem, aniżeli Archimedes. Miał też zajmować się astronomią, a mianowicie teoryą biegu księżyca. Jako filozof, należał do stoików i w duchu tej szkoły przerabiał pewniki Euklidesa. O poprzednikach swoich wyraża się pogardliwie, co o jego charakterze nie świadczy dobrze. Por.: Zeuthen „Die Lehre von den Kugelschnitten im Altherthum” (przekład z duńskiego, ,,1886).

Apolloniiisz. W historyi medycyny starożytnej Grecyi spotykamy się z kilkoma lekarzami tego nazwiska, których biografii wcale nie znamy; pisma ich, przytaczane często przez współczesnych i późniejszych autorów (Celsa, Galena, Aurelia-na) prawie wszystkie zaginęły. Pomimo to na wyszczególnienie zasługują: A., „empirykiem” zwany, zajmujący w pierwszych latach po założycielu szkoły empirycznej, Filinusie, wybitne w niej stanowisko (ok. 230 r. pd. Chr.); A. Bi bias, dla uczoności swej takie imię („mul książkowy”) u późniejszych autorów noszący, prawdopodobnie syn poprzedniego (ok. 210 pd. Ch.); A. Kityj-ski, uczeń Zopyrusa, także zwolennik szkoły empirycznej, tuż przed erą naszą żyjący, który miał być autorem dzieła o epilepsyi, także pisma o 29 księgach, przeciwko nauce Herofila zwróconego, i komentarza do rozprawy Hipokrata „Osta-wrach” (Patrz: Dietz „Apolonii Citiensis etc. scholia in Hippocratem et Galenum”, 1835); A. Mys, uczeń szkoły Herofila, na początku ery ciirz. żyjący, autor trzechtomowego dzieła: „O stronnictwach” (peri haireseos). O lekarzach, noszących nazwisko A. w ogóle, p. Rosenbaum (przy obrobieniu 4 go wydania Historyi med. K. Sprengla, 1846, p. 546, 583;.

Apolloniiisz Rodyjski, w r. 230 przed Chr., według jednych w Aleksandyi, według drugich w Naukratysie urodzony, był uczniem aleksandryjczyka Kallimacha, który, zazdroszcząc młodemu adeptowi talentu poetyckiego i powodzenia, tak go dyskredytował, że A. wydalił się na wyspę Rodos, i tam stale osiedlony, z nadzwyczajnem odznaczeniem oddawał się nauczycielstwu kraso-mówstwa, przyczetn wiele pracował piórem. Z wiel-kiemi zasobami pracy umysłowej, już po śmierci Kallimacha, powrócił do Aleksandryi. gdzie, używając sławy znakomitego uczonego i poety, życia dokonał. Z licznych jego dzieł, częścią gramatyczno-retorycznych, częścią epicko-history-cznych, doszły do nas jedyne „Argonautica”, epopeja, opiewająca dzieje wyprawy Argonautów, która, uważana powszechnie za arcydzieło poezyi, nabyła wielkiego rozgłosu nietylko w Grecyi, ale i Rzymie; i temu to rozgłosowi, a ztąd większej ilości rękopisów, prawdopodobnie zawdzięczamy jej przechowanie. Krytyka dzisiejsza widzi w niej także częściowe zalety poetyczne, a zwłaszcza stylowe; są w niej istotnie tu i owdzie kartki malownicze, opowieści prowadzone przyjemnie, ale całość jest bez tchnienia twórczego, odznaczająca się więcej erudycyą. gromadzeniem i rozstrząsa

»polloniusz z Tralesu— Apolloniusz z Aten.

jiem faktów, porównywaniem innych poetów, niż pomysłami poetycznemi. Dzieło, ze wszechmiar zkądinąd pod względem mitologicznym i historycznym pożyteczne, jako źródło do poznania opisywanego wypadku i stosunków greckich wogóle, zawsze cenione i mocno wyzyskiwane, czego dowodzą liczne po historykach cytaty i komentarze. Spółcześni Rzymianie zachwycali się tern dziełem, jako poezyą. P. Terentius Varro przetłómaczył je całe; Wergiliusz naśladował je w części, Valerius Flaccus w całości. Prócz specyalnych podręczników historyi literatury greckiej, do poznania tego autora zalecamy wyborne opracowanie Keila (Lipsk, i853—4), oraz monografię Wei-cherta „Ueber das Leben und Gedicht des Apollonius von Rhodos” (Meissen, 1821).

Apolloniusz (grec. Apollönios) z Tralesu w Karyi, rzeźbiarz grecki z 111 lub II w. przed Chr. A. słynie wraz z bratem swoim Tauryskosem, jako twórca grupy marmurowej, przedstawiającej pomstę Amfiona i Zetosa nad Dirke za matkę ich Antyopę (ob. art. Amfion). Kolosalna ta grupa, słynąca powszechnie pod nazwą Farnezyjskiego Byka” (ob. art. odpowiedni), przechowuje się dotąd w muzeum neapolitańskiem (Galleria lapidaria).

K. lv.

S. S.

Apolloniusz Molo, nauczyciel krasomówstwa na wyspie Rodos, wykładał czas jakiś w Rzymie, i tyle o nim wiadomo, że go Cycero i Cezar wysoko cenili.

Apolloniusz Sofistes, rodem z Aleksandryi, żył za czasów ces. Augusta i ułożył „Słownik wyrazów Homerowskich”, który wydali drukiem: w Paryżu Villoison, r. 1773; Tollius, 1788 roku w Leodium.

Apolloniusz z Tyany. Pomijając wiadomości bajeczno, możemy tylko tyle o nim powiedzieć, ^ f że był współczesnym Chrystusowi, że długo podróżował po Wschodzie i Zachodzie i, poznawszy główniej-szc szkoły filozofii ówcze-â( snej, przystał do nowo-pyta-liifmé. çH/ gorejczyków. z których teo-

Sr W,S

ryami łączył astrologię, te-urgię, magię i nekromancyę. Posiadał on obszerne wiadomości i umysł przenikliwy, udawało mu się więc leczyć choroby, a niekiedy nawet przewidzieć przyszłość; surowe zaś życie jego wzbudzało ku niemu szacunek i podziwfienie wśród społeczeństwa, oddanego wyuzdanej rozpuście. Wielka tedy otoczyła go sława, kiedy, powróciwszy z dalekich krajów, udał się do Azyi Mniejszej i występować tam zaczął jako prorok i głosiciel moralności surowej, potrafił nawet zjednać dla sw⁷ych widoków kapłanów najsławniejszych świątyń i wyroczni. Z Grecyi udał się do Krety, stamtąd do Rzymu, za Nerona, wkrótce wszakże zmuszony był opuścić to miasto, wzbudziwszy przeciwko sobie podejrzenia. Później raz jeszcze tam zawitał, aby się usprawiedliwić z zarzutu o udział w spisku przeciw cesa-

Fif. 246. Apnl’c-'insz z Tyany.

rzowi Dornicyanowi. Uwięziony, znikł nagle i, według podania, miał się ukazać w Puteoli, wśród dnia, uczniom swoim, Damisowi i Demetryanowi. Czas jego śmierci niewiadomy; niektórzy utrzymują, że żył lat 117, prawdopodobnie wszakże umarł w roku 80-yrn życia swego. Pierwszy jego biograf, Flawiusz Filostratus, czerpał swe wiadomości o nim z pamiętników Julii, żony cesarza Aleksandra Sewera, który stawiał go na równi z innemi bogami swego domu: Abrahamem, Orfeuszem i Chrystusem. Podług Dy ona Kassyu-sza, cesarz Karakalla umieścił go także w liczbie bogów i na cześć jego wybudował świątynię. Żywot A-a, napisany przez Filostrata, pełny bajecznych wiadomości, najsłabszej krytyki nie wytrzymujących, oczywiście był prostą parodyą Nowego Testamentu; mówi on o cudownem przyjściu jego na świat, utrzymując, że matce jego objawił się Proteusz i zapowiedział, że w jej synu stanie się bóg człowiekiem; że przy urodzeniu jego piorun uderzył tuż obok niemowlęcia i natychmiast wrócił do nieba; opisuje też jego cuda, wypędzanie czartów, wniebowstąpienie i t. d. Już za czasów Dyoklecyana, Hierokles z Nikomedyi posługiwał się podaniami o A-u przeciwko nauce chrzęściańskiej, tak samo, jak w nowszych czasach Wolter i inni. Dzieło Hieroklesa zaginęło i wiemy tylko o niem z odpowiedzi Euzebiusza cezarejskiego. Pisma A-a również do nas nie doszły, z wyjątkiem 85 listów, jedynie w „Collec-tio epistolarum Graecorum” (1599, 1606, w We-necyi) i w wydanych przez Okariusa dziełach Filostrata (Lipsk, 1701), autentyczność ich wszakże jest wątpliwa. — Źródła: Cotta: „Gewissheit der Beweise des Apollonismus” (Frankfurt, 1787); Legrand d’Ausy: „Vie d’A. de Tyaua” (Paryż, 1807); Baur: „A. von Tyana und Christus, oder das Verhältniss des Pytbagorismus zum Christentum” (Tiib. 1832); Newman: „Life of A.” (Londyn, 1849); A. Chasourcy: „A. de Tyana, sa vie, ses voyages etc.” (Paryż, 1862).—„Ency-klopedya Kościelna”, „Brockhaus Conversations Lexicon”.

Apolloniusz (greek. Apollönios) z Aten, syn Nestora, rzeźbiarz    z końca I-go wieku ery

chrześciańskiej, słynny jako twórca Herkulesa, kiórego tors tylko przechował się dotąd. Jest to ów znany „tors bel-wederskP zdobiący ga-lerye watykańskie w Rzy-C    mie. Statua ta znale-

,4j    zioną została w zwali

skach teatru niegdyś Pompejusza. A. był jednym z wybitniejszych artystów z epoki odrodzenia się chwilowego sztuki greckiej w Rzymie. Jemu także przypisują posąg Jowisza Kapitolińskiego, ze złota i kości słoniowej wyrzeźbionego. Starano się w myśli odrestau-

-, *

v:-\

(M

Flf. 247. Tars KerVuleia ze zbiorów

watykańskich.

S. S.

swo-

1883.

rować rzeźbę, z której tylko „tors” (fig. 200) pozostał; niema jednak pomiędzy artystami zgody co do tego, w jakiej postawie A. Herkulesa przedstawił. Podczas gdy dawniej przypuszczano, że Herkules odwróconą miał ku lewemu ramieniu głowę i spoglądał w górę na stojącą obok niego Hebe, obecnie przeważa pogląd, według którego Herkules A-sza przedstawiony był sam jeden („Epi-trapesios” ) z puharem i maczugą. W każdym razie „tors belwederski” jest bardzo pięknym zabytkiem sztuki plastycznej; podziwif godnem- jest umiejętne wyrażenie w nim niezwykłej siły a zarazem i zwinności ciała.

Apolloniusz (A po 11 o ni os), dla powagi ich badań i ponurego usposobienia przezwany „Mrukliwym“ (Dyskolos), jeden z najznakomitszych gramatyków greckich z Ii-go wieku po Chr. Był on synem Mantitheosa i większą część swego życia spędził w Aleksandry!, gdzie umarł jako jeden z członków Muzeum; za panowania cesarza M. Antonina Pobożnego mieszkał jakiś czas w Bzymie. A. jest założycielem prawdziwej umiejętności gramatyki, którą zresztą wyłożył nie w jednem zamkniętem w sobie dziele, lecz w poszczególnych rozprawach specyalnych. Najznako-mitszemi pomiędzy niemi były rozprawy o dekli-nacyi imion (Onomatikon) i o konjugacyi słów (Wiematikon): te jednak zaginęły. Natomiast przechowały się do naszych czasów drobniejsze rozprawki, traktujące: „O zaimku”, „O przysłówkach” i „O spójnikach” (wydane po raz pierwszy przez J. Bekkera osobno i w II tomie „Anec-dota graeca”). Oprócz tych prac morfologicznych A. może być uważany za właściwego twórcę „składni” (syntaxis), którą opracował w osobnych czterech księgach, wydanych przez tegoż Bekkera w Berlinie („De constructione orationis libri IV” 1817). A. jest nie tyle teoretykiem, ustanawiającym gramatyczne prawidła, ile raczej badaczem historycznym, wykazującym formy, jakie się znajdują u różnych autorów i w różnych dyalektach Jego składnia zachowała pewną wartość do dziś dnia. W pracach A-a gramatyka starożytna dosięgła szczytu swej doskonałości; na mm i na jego synu, Herodyanie, (ob.) opiera się gramatyk łaciński Priscianus. Niemiecki przekład „Składni”, wraz z objaśnieniami, sporządził A. Buttmann („Vier Bücher über die Syntax”, Berlin 1877). W zbiorowem wydaniu „Gramatyków greckich”, rozpoczętem przez B. Schneidra i G. Uhliga, wyszły dotychczas tylko pisma pomniejsze A-a (Scripta minora), wydane przez Schneidra (Lipsk 1878). — E, Egger: „Apollonius Dy-scole. Essai sur l'histoire des théories grammaticales dans l’antiquité.” Paryż, 1854.— W. Christ: „Gesch. der griech. Litteratur.” Nördlingen 1890-§ 511.—Th. Matthias: „De Apoll. Dysc. epir-rhematici et syndesmici forma genuina.” Lipsk

M Ro.

Apolloniusz z Tyru, bohater romansu, bardzo poczytnego w wiekach średnich, jak o tern świadczą różne wierszowane i prozaiczne jego opracowania, istniejące we wszystkich niemal ję-

ImcrklopadT* PowiMchD* Uaitr. T III

zykach europejskich. Bezpośredniem lub pośre-diiiem ich źródłem był tekst łaciński, pochodzący— jak się zdaje—z w. VI po Chr., a mianowicie trzy jego wersye, z których jedna, samoistna, przechowała się w mnóstwie odpisów (wydał ostatnio Biese p. t. „Historia Apolonii régis Tyri’’, Lipsk, 1871), druga znajduje się w zbiorze powieści p. t. „Gęsta Bomanorum” (ob.), trzecia zaś w „Panteonie” Gotfryda z Viterbo. Najdawniejsze ze znanych opracowań średniowiecznych jest anglo-saskie, pochodzące z wieku X lub XI (wydał Thorpe w Londynie, 1834). W literaturze angielskiej istnieją dwa opracowania wierszem (jedno z nich w „Confessio amantis” Gowera) i trzy prozą (drukowane w Londynie 1510, 1576 i 1607). Poetyczna przeróbka francuska, zlokalizowana i wcielona do cyklu poematów o Karolu Wielkim, pod tytułem „Jourdainsde Blaivies”, pochodzi z wieku XIII (wydał K. Hoffmann w Erlangen, 1882, wyd. II); oprócz tego istnieją trzy opracowania prozaiczne (wyszły z druku: w Genewie, bez ozn. roku, w Paryżu 1530 i tamże 1710). Literatura hiszpańska posiada wierszowane opracowanie z w. XIII (wydał Sanchez w „Colection de poesias castellanas” (Paryż, 1842, wyd. II); włoska-jedno wierszowane (Wenecya 1486) i jedno prozaiczne (Medyolan, 1402); niderlandzka—tylko prozaiczne (Delft, 1493), podobnież jak duńska (Kopenhaga, 1623). W literaturze niemieckiej oprócz wierszowanej przeróbki Henryka z Neustadt (około r. 1300), bardzo mało przez krytykę cenionej (wydał częściowo Strobl w Wiedniu, 1875), istnieją dwie prozaiczne: jedna wyszła z druku w Beutlingen (1471), drugą, niedawno odnalezioną, wydał Schrötter („Griseldis. A. von Tyrus”, Lipsk, 1873). Wreszcie literatura bizantyńska (nowo-grecka) posiada także dwa opracowania wierszowane, jedno z w. XIII na podstawie tekstu łacińskiego (wyd. Wagner w „Mediaeval greek texts”, Londyn, 1870), drugie (Gabryela Contianusa) z w. XVI, przerobione z włoskiego (Wenecya 1534). Istnieją jeszcze opracowania prozaiczne w języku czeskim, polskim i ruskim, ale ich źródło, ani wzajemny do siebie stosunek, nie zostały ostatecznie wyjaśnione. To przecież zdaie się nie ulegać wątpliwości (porówn. Polivka: „Boman o A-owi v ceské, polské i ruské literature” w „Listy filologické”, rok 1889), że opracowanie ruskie (wyd. Tichonrawow w „JItTonncflXi> pyc-ckoh JurrepaTypu u .unemiocTPh” tom I, 1859), oparte zostało na polskiem, to zaś —na czeskiem. Polskie drukowane kilkakrotnie (1697, 1738, 1752, 1773, 17/6 i t. d.), w tłómaczonym zbiorze „Gęsta Bomanorum” (Dzieje rzymskie); zdaje się wszakże, że musiała istnieć inna jeszcze przeróbka, dotychczas nie odnaleziona. Opracowanie czeskie, niewiadomo z jakiego źródła czerpane, wydał ostatnio Vrtatko w „Czasopism czeskiego Muzeum” (1863). Nadto fabułę romansu o A-u wyzyskiwali samodzielniej i niektórzy poeci nowożytni, jak np. w Hiszpanii Timoneda (w Patrańas), w Niemczech Biilow (w „Novellenbuch”) i inni; z niej też wysnuty został „Perykles”, dramat, przy-

59

pisywany Szekspirowi. Co do pocLodzenia romansu wszak ona dodawała odwagi męczennikom do o a-u, to większość badaczy utrzymuje, że tekst znoszenia prześladowań najsroższyeh. Nie byłyż łaciński, który posłużył za źródło do opracowań to dostateczne dowody prawdziwości chrystyanizu u? średniowiecznych, jest przeróbką, albo może tłó- W innym porządku rzeczy, apologeci przeciw maczeniem zaginionego już oryginału greckiego politeizinowi pogańskiemu walczyli monoteizmem z w. III. Jakoż fabuła i scenerya jest tu taka chrześciańskim, przeciw mnogości bożków ich sama, jak i w innych romansach greckich: przy- i bałwanów—ideą Boga jedynego. Wykazywali musowe rozłączenie się kochanków, lub—jak tu- całą niedorzeczność i niemoralność poganizmu taj—małżonków, i odnalezienie się ich po różnych i przeciwnikom swoim odpłacali z nawiązką za dziwnych przygodach, doznanych na wybrzeżach szyderstwa i żarty z Boga ukrzyżowanego i zmar-morza Śródziemnego. Mimo to, niektórzy nowsi twychwstania. Tym, którzy dowodzili, że dogmat badacze (np. Thielmann w „Ueber Sprache und jednobóstwa i moralność, z niego wypływająca, Kritik des lateinischen Apolloniusromane”, Speier, zapożyczone są od Platona, A-ci odpowiadali, że

1881) przypuszczają, że opracowanie łacińskie jest Bóg ewangeliczny, ojciec i stworzyciel, wcale jest oryginalne; twierdzenie to wszakże nie zostało i niepodobny do pomysłów metafizycznych filozofa przez krytykę przyjęte.—Porówn. odczyt Hagena greckiego. Zresztą A-ci nie wszyscy się zgadzali „Der Roman vom König A. in seinen verschie- w zdaniu co do ważności filozofr; gdy bowiem denen Bearbeitungen”, Berlin, 1878. E- z jednej strony Justyn, Klemens Aleksandryjski, Apolog, ob. Bajka.    Orygenes i inni, wciągali niejako filozofię platoń-

akt

Apologeci. Są to pisarze kościelni, szczególnie ską w obręb chrystyanizmu, uważając ją, narówni zaś z trzech pierwszych wieków, którzy w pismach z prawem Mojżesza i w ogólności z judaizmem, swoich walczyli z nieprzyjaciółmi chrześciaństwa. za naukę przygotowawczą do ostatecznego ob-Jezus Chrystus oświadczył, że „przyszedł nie objawienia, Ojcowie Kościoła łacińskiego odrzucali ażeby obalić zakon, lecz aby go utwierdzić.” Na ten związek, jako uwłaczający, i w mądrości zarzuty swych przeciwników odpowiadał powagą pogańskiej upatrywali źródło wszystkich herezyj. tekstów Pisma św. Apostołowie również się opierali Potępiali też oni bardzo ostro i cywilizacyę na tej powadze, aby niewierzących przekonać, pogańską. Dla nich politeizm był urzeczywistnie-że Chrystus rzeczywiście był Messyaszem. Gdy niem panowania szatana nad światem. Czarci wszakże chrystyanizm rozszerzył się i po za wcielili się w bałwany, przepowiadali przyszłość, granicami Judei, napaście, jakich stał się celem jako Apollo w Delfach, Jowisz w Dodonie. Ale dla pogan, przymusiły Ojców Kościoła do szukania przyjście Chrystusa władzę czartamocno zachwiało, na obronę jego bądź nowych, bądź też dokła- Bogowie zwyciężeni nie czynili już więcej cudów; dniejszych dowodów. Ztąd powstało piśmiennictwo dar ten szacowny przy Kościele tylko pozostał, jako teologiczne bardzo bogate, które się wielce przy- znak zewnętrzny jego posłannictwa boskiego. Do czyniło do tryumfu nowej religii pod Konstanty- tych-to rozumowań, których ogół stanowi nem. Bacząc na to, że wiarogodność Pisma najważniejszy w ich obronie, A-ci dodawali jeszcze zupełnie była odrzucana przez pogan, a w czę- argumenta okolicznościowe. Zarzucano chrystya-ści tylko uznawana przez żydów, potrzeba było nizinowi, że pogardza tern wszystkiem, co mu jest wprzód jej dowieść jednym i drugim, żeby módz obcem, i odrzuca arcydzieła geniuszu ludzkiego potem walczyć argumentami, czysto teologicznemi. w dziedzinie wiedzy, sztuki i literatury; stąd też Ojcowie Kościoła opierają tę wiarogodność na ■ jedynie w niższych warstwach społeczeństwa dowodach wewnętrznych charakteru proroków, na zwolenników znajduje. Na to zaś A-ci odpowia-zgodności i spełnieniu się przepowiedni, a wresz- dali: chrześciame nietylko nie odrzucają tego, cie na prawdomówności Apostołów, którzy byli co w pogaństwie zgodnem jest z naturą luozką świadkami naocznymi wypadków, w Ewangelii duchową, lecz przeciwnie, widzą w tern pewne, opowiadanych. Dzięki swej metodzie wykładu jakkolwiek niezupełne, objawienie Boga; brzydzą pisma w sposób alegoryczny i mistyczny (Orygenes) się jedynie kłamstwem, poważanem na równi zachwiewają oni nadzieje żydów. Messyaszowi z prawdą. Jeśli zwolennikami chrześciaństwa są tryumfującemu, odnowicielowi domu dawidowego, ubodzy i nieszczęśliwi, to stąd tylko, że oni przeciwstawiają Messyasza cierpiącego, zapowia- głównie potrzebują pociechy i pomocy. Poganie danego w różnych miejscach ksiąg świętych, oskarżali nową religię o to, że ona odwodziła których znaczenie figuryczne nieźrozumiałem było ^wych prozelitów od ich obowiązków względem dla niewiernych. Ponieważ zarzuty i oskarżenia ojczyzny, utrzymując w ich sercach przekonanie, były bardzo liczne ze strony pogan, A-ci dla że na gruzach państwa rzymskiego powstanie odparcia ich uciekali się do rozmaitych argu- królestwo Messyasza; nadto zaś, że chrześcianie mentów. Oszczerstwa, jakoby chrześcianie czcili uchylali się od uczestnictwa w ceremoniach publi-chmury, niebiosa, słońce, głowę oślą i oddawali cznych i od składania bogom opiekuńczym państwa się rozpuście na swoich schadzkach potajemnych, i cesarzowi czci, wymaganej przez prawo i przez upadały już same przez się. Dość było odwołać zwyczaj powszechny. A-ci odpowiadali, że chrze-się do dobrej wiary pogan i wskazać im gminy ścianie, mimo wiary swej w przyjście Zbawiciela, chrześciańskie, połączone związkiem miłości i miło- nigdy przeciw rządowi cesarskiemu nie spiskowali, sierdzia. Po owocach swych dawała się poznać a choć nie składali czci boskiej cesarzowi, uznawali nauka: wszak ona umacniała, podnosiła upadłych; jednakże jego władzę, jako ustanowioną przez

Boga, i stosowali się we wszystkiem do przepisu swojego Mistrza, który kazał „oddawać cesarzowi, co jest cesarskiego, a Bogu, co jest boskiego”. Gdy zaś poganie obwiniali cbrześcian, że om to wywołują gniew bogów i są przyczyną nieszczęść spadających na państwo rzymskie, Aci im przypominali, że i przed nastaniem chrystyanizmu, Rzym nieraz dotykały zmiany fortuny, i dodawali jeszcze, że tak bystre rozkrzewienie się cbrześciaństwa jest niezbitym dowodem szczególniejszej nad niem opieki Opatrzności. Takim jest, ogółem wzięty, system obrony cbrześciaństwa w dziełach Ojców Kościoła trzech pierwszych wieków. Ma on charakter ściśle dogmatyczny. Punktem wyjścia A-ów jest pojęcie idealne życia i osoby Chrystusa, a celem ich jedynym utwierdzenie tego pojęcia przez argumenta, głównie z dziedziny teologii zapożyczone. Opracowania: De Pressence „Histoire des trois premiers siècles de l'Eglise chrétienne, vol. IV ApologistesParyż, 185c. Freppel: „Les Apologistes du II siècle” Paryż, 1860. („Grande Encyclopédie”, G. de la Quesnerie). * Apologetyka. Celem A-i jest udowodnienie prawdy religii chrześciańskiej. Równie dawna, jak ta religia, idzie wślad za nią poprzez wieki, odpierając napaście przeciwników. Chrzęści ani zm: „zgorszenie dla żydów, a szaleństwo dla greków”, zanim stał się religią urzędową państwa rzym-rkiego, miał przeciw sobie wszystkie siły społeczne świata pogańskiego. Przeciwko prześladowcom stawiał on męczenników, przeciwko polemistom—apologie Ojców Kościoła. Od edy-ktu medyolańskiego rozpoczyna się dla chrześ-ciaństwa, z wyjątkiem kilku wrogich wTybuchów poganizmu, epoka zupełnego spokoju, która trwała lat prawie tysiąc. Kościół panuje nad sumieniami, Kościół rozstrzyga dogmatycznie zagadnienia najgłębsze, poruszane przez filozofię. Scholastyka służy mu do ustanowienia dogmatów, inkwizycya do narzucenia onych. Przy takiej władzy absolutnej, zbyteczna jest przekonywać argumentami powstających niekiedy heretyków zuchwałych; władza świecka ma na nich skuteczniejsze sposoby. To też przez cały ten okres, tak długi, A. jest zupełnie prawie bezczynna. Wszystkie jej usiłowania zmierzają przeciwko nieprzyjaciołom zewnętrznym: żydom i mahometanom. Same tytuły dzieł jej główniejszych świadczą wyraźnie, do jakiego celu dążyła: są to, po-za traktatem „Alfonsa Piotra”, „Dialogus inter philosophum ju-daeum et christianum” Abailarda; ,Summa ca-tholicae fidei adversus gentiles” Tomasza z Akwinu; „Pugio fidei adversus Mauros et Judaeos” Rajmonda Marcina. Ale od wieku XIV we Włoszech, a szczególniej od XV i XVI w resz«? cie Europy, humaniści odzywają się echem głosów zdawna zamarłych. Filozofia, występująca dotąd jako służebnica teologii, ożywia się i oczyszcza przez zetknięcie się ze starożytnością. Przebudzenie się, zrazu filozoficzne, literackie i artystyczne, powoli czuć się daje i we wszelkich dziedzinach myśli. Jedni z pomiędzy humanistów przeciwstawią ch rys tya ni zmówi rozwój moralny, czysto ludzki, dążąc do mego w imię rozumu i wolności przez studya autorów klasycznych; drudzy czerpią zarazem tak ze źródeł starożytności klasycznej, jak i chrześciańskiej. Wobec tak wielkiego ruchu umysłów, chrystya-nizm musiał się bronić od filozofii. Najsławniejsze traktaty apologetyczne są: Marcellego Ticina „De religione Christiana”; Hieronima Savonaroli „Triumphus crucis, seu do veritate fidei”; Ludwika Vivès’a „De veritate religionis christianae”. Tryumf reformacyi był z samej natury rzeczy tryumfem wolności roztrząsania. Wykłady różnorodne Pisma św., teorye rozmaite, wypowiadane, o naturze jego natchnienia, dostarczyły obficie broni przeciwnikom objawienia. Wkrótce też wolnomyśliciele rozpoczęli w imię rozsądku (common sensé) swe napaście na proroctwa i cuda, zarazem odrzucając powagę Starego i Nowego Testamentu. W obronie chrześciań-stwa występują: Duplessis Mornay, Amiraut, Hugo Grotius, Huel, biskup Avranches i inni. Dążność filozoficzna, przeciwna idei objawienia, zamanifestowała się już w pierwszej połowie w. XVII, ale w całej pełni się rozwinęła dopiero w drugiej jego połowie i w następnym, szczególniej w Anglii. Systemat przeciwników Objawienia nazywają Deizmem i niesłusznie mieszają pod tą nazwą myślicieli głęboko-religijnych, jak Edward Herbert of Cherbury i Shaftesbury, z filozofami ateistami lub sceptykami, jak Hobbes i Hume. Do rzędu główniejszych deistów, oprócz wymienionych powyżej, należą: Bolingbroke, Tindall, Toland, Woolston, Pristley. A. w całym tym okresie godnie odpowiada swemu zadaniu. Ukazuje się bardzo wiele traktatów religijnych, a z nich niektóre mają rozgłos szeroki. Dosyć jest zacytować: „Reasonableness of Christianidi” Locke’a, „Analogy” Butlera, „Alciphron” Berkeleya, oraz dzieła Lelanda, Lardnera, Paleya. Argumenta deistów angielskich przybierają pod piórem filozofów francuskich, już to, jak u Woltera, formę sceptycyzmu drwiącego, już to, jak u Diderota i d’Alemberta, jawnego ateizmu. W nienawiści swej do Kościoła zapędzają się oni tak daleko, że nie uznają całkowicie potrzeb religijnych człowieka. To też J. J. Rousseau wymownie protestuje w dziele swem: „Profession de foi du vicaire savoyard” przeciw takiemu kaleczeniu natury ludzkiej. Pomiędzy traktatami apologetycznemi z epoki owej najdzielniej przemawiały za chrześciaństwem prace ks. Guénée, Jakóba Vernet’a i Karola Bonnet’a. Racyonalizm niemiecki pochodzi również od deizmu angielskiego. Rozpoczyna się on od Lessinga, z wydaniem jego „Fragmentów Wolfenbiittelskich” i trwa aż do Kanta; przybiera zaś dwa główne kierunki: racyonalizmu krytycznego (Eichhorn, Paulus i inni) i racyonalizmu dogmatycznego (Wegscheider i Bretschneider). Później szkoła krytyczna bardzo się rozwinęła i znalazła swoich przedstawicieli w Niemczech w Straussie, a we Francyi w Renanie, których „Zycie Jezusa” przedstawia opowiadanie ewangeliczne, już to jako pomysł

czysto mistyczny, już jako fakt rzeczywisty, ale A. wyznania augsburskiego. Gdy zwo-inocno zmieszany z żywiołem legendowym. \V na- lennicy reformacyi złożyli na sejmie w Augsburgu szych czasach wpływ pozytywizmu i coraz wzra- r. 1530-ym Karolowi V-u swoje „credo”, cesarz stająca przewaga teoryj transtormistycznych Dar- skłonił obecnych tam teologów katolickich, by wina, znacznie się przyczyniły do odnowienia się to wyznanie piśmiennie obalili. Ułożona przez napaści na Objawienie, choć zresztą te napaście nich „Confutatio pontifica” została publicznie od-przybierają coraz inny charakter, stosując się do czytana 3 sierpnia t. r., przyczem cesarz wyraził systematów filozoficznych, w danej chwili wziętośó żądanie, żeby się zawartym w tej Konfutacyi za-mających. Jednocześnie wszelakoż postęp, doko- sadom poddali, gdyż on w państwie swojern nie nywający się we wszystkich dziedzinach wiedzy, może tolerować rozdwojenia w wierze. Na pod-dostarcza A-ce argumentów coraz to nowych. Wie- stawie notatek, zrobionych przez Camerariusa lu też jest obrońców religii chrześciańskiej we podczas czytania Konfutacyi, Melanchton ułożył wszystkich krajach (ob. niżej artykuł: A polo- A-ię wyznania augsburskiego, której cesarz nie g i a).—Opracowania: Tharabaud: „Histoire cri- przyjął. Melanchton napisał wówczas obszerniej-tique du philosophisme anglais”, Paryż, 1806; szą A-ę, która wyszła 1531 r. po łacinie i po Lechler: „Geschichte des englischen Deismus”, niemiecku. A. ta ściśle się trzyma „credo” Stuttgardt i Tiibinga, 1847; Noack: „Die Frei- augsb., punkt za punktem zbijając zarzuty kato-donker in der Religion”, Bern, 1853 r.; „Ency- lików. W r. 1537, na zjeździe szmalkaldzkim, clopédie des sciences religieuses”: artykuł „Apo- została podpisana przez przedstawicieli ewange-logétique”, Paryż, 1877. („Grande Encyclopédie” lików niemieckich i od tego czasu w kościele

G. de la Quesnerie).    * ewang. wyzn. augsb. ma pierwszorzędne znacze-

Apologia (z grec.) oznaczała pierwotnie ugre- nie. Jest jeszcze t. z. A. zmieniona (variata), ków mowę, wypowiedzianą przed sądem przez która w artykule »10-ym (o Wieczerzy Pańskiej) samego oskarżonego lub przez jego rzecznika, skłania się na stronę kalwinizmu. W naszej U mówców greckich, zwłaszcza u Lizyasza i An- literaturze XVI wieku mnóstwo jest pism. ogło-tyfona, są liczne przykłady takich A-ij. Z bie- szonych zarówno przez katolików, jak luteranów, giem czasu wyraz ten nabrał szerszego znaczę- kalwinów, socynianów, celem obrony swego wy-nia: używano go na określenie wszelkiego rodzaju znania. Znajdzie je czytelnik wyliczone w „Obra-mowy lub pisma, mającego znamiona obrony lub zie bibliograficzno - historycznym” A. Jochera usprawiedliwienia, czy to człowieka jakiego, czy (tom II, str. 205—270); tu wymienię tylko Mar-całej warstwy społecznej, czy jakiej idei, systemu cina Kromera: „Mnich” (1552 — 54), Stanisława religijnego lub filozoficznego. W czasach walki Hozyusza: „Confessio fidei catholicae” (1551), pojęć, jak naturalna, bywały najliczniejsze. Tak Andrzeja Wargockiego: „Apologia przeciwko lu-np. kiedy Sokrates za swoją naukę skazany zo- teranom, zwinglianom, kalwinistom, nowokrzezeó-stał na śmierć, ukazały się dwie głośne, doszłe com” (1605) — ze strony katolickiej, a Marcina do nas, A-ie: jedna, napisana przez Platona, Krowickiego: „Obrona nauki prawdziwej” (1566), druga przez Ksenofonta. W pierwszych wiekach „Apologia większa” (1584), Erazma Glicznera: naszej ery, kiedy chrześciaństwo nietylko było „Odporna odpowiedź” (1579), Jana Niemojow-prześla.dowane, ale także wyśmiewane lub zbijane skiego: „Obrona przeciw niesprawiedliwemu ob-przez pisarzów pogańskich, powstała obfita lite- winieniu” (1583)—ze strony dysydentów. W XVIII ratura obrończa, zwłaszcza w Il-em i III-em stuleciu filozofia przecząca objawieniu wywołała stuleciu. Wśród pogan odznaczyli się gwałtów- znowuż szereg dzieł i broszur w obronie chrze-nością napaści, szczególniej Lueyan, Celsus, Por- ściaństwa, zaatakowanego w samej podstawie, firyusz, Hierokles. A-ią chrześciaństwa wsławili Clarke, Tillotson, Burnet, Blair, Addison —w An-się: w języku greckim: Justyn męczennik, Teofil, glii; Hauteville, Bergier, Feller — we Francyi; Tacy an, Orygenes, Euzebiusz; w łacińskim: Mi- Segneri, Gotti, Muzarelli—we Włoszech; Karol nucyusz Feliks, Tertulian, Cypryan, Arnobiusz, Surowiecki u nas—zapisali nazwiska swoje w dzie-Laktancyusz, św. Augustyn. Gdy potem mabo- jach tei walki. Przedłużyła się ona do wieku metanie i żydzi posługiwać się zaczęli filozofią XIX-go i przybierając coraz to inną postać, Arystotelesa, by wiarę chrzcściańską podkopać; trwa do dziś Jnia. Niepodobna tu podawać ca-teologowie chrześciańscy tą samą bronią zwal- łego szeregu tytułów dzieł apologetycznych; po-czali przeciwników. W tym względzie św. To- 'przestaniemy na nazwiskach, odsyłając po szcze-masz z Akwinu dziełem swojern: „Summa ad- goły do artykułów o wyliczonych tu autorach, versus gentiles” najlepszy wzór A-ń zostawił. W Anglii zasłynęli A-iami: Wiseman, Butler, W wieku XVI-ym humanizm i reformacya znów Milner; we Francyi: Frayssinoüs, Lacordaire, wstrząsnęły głęboko umysły i pobudziły do zaj- Ravignan, Félix; w Hiszpanii: Balmès, Donoro mowania się, z jednej strony kwestyami filolo- Cortes; we Włoszech: Perrone, Nardi, Alberi, gicznemi, a z drugiej - religijnemu Powstawały Manzoni, Mazella; w Niemczech: Klee, Dobmayr, więc np. takie A-ie, jak Herodota przez Henry- Berlage, Reinerding, Vosen, Hettinger, Albert ka Estienne, Homera przez licznych pisarzy, Weiss, Henryk Denzinger, Friedhuff, Schwdz, akademii krakowskiej przez Jakóba Górskiego. Hurter, Erhlich, Sprinzl, Stadler; u nas: Feliks Jeszcze liczniejsze były A-ie różnych wyznań Kozłowski, Ignacy Hołowiński, Piotr Semenenko chrześciańskioh. Historycznego znaczenia nabrała Eleonora Ziemięcka; u Czi. chów: M. Prochazka

Nadziei, dla jego wonnych kwiatów, ułożonych w białe, zwykle rozwidlone, jednostronne kłosy, w których dobrze odbijają czerwone pylniki pręcików.

dr. A. Lenz, Bobomil i inni. Ze świeckich A-ij najgłośniejsza w słowiańszczyźnie jest A. Balbi-De regni Bohemiae felici quondam, nunc calamitoso statu ac praecipue de bohemicae seu slavicae linguae in Bohemia autoritäre .. brevis sed accurata tractatio”, wydana w Pradze 1775 roku przez F. M. Pełzła, p. n. „Dissertatio apologetica pro lingua slavonica praecipue bo-hemica”.    p Ch-

na:

J. A.

Aponeuroza (grec., apo—z, neuron— ścięgno) oznacza w anatomii błonę twardą, ścięgnistą, zwaną u nas ro z ścięgno (ob.).

Apono Piotr, ob. Abano.

Aponogeton L., Onowodek. Rodzaj, należący do działu roślin jednoliściennych, rodziny Aponogetaceae, składa się z roślin zielnych, trwałych, o łodygach u spodu bulwiastych, w madzie pogrążonych. Kwiaty ich nagie, dwupłciowe, zebrane w kłosy jednostronne, pojedyncze lub rozwidlone, wyrastają z kątów dość

Apophoreta, dary, jakiemi w Rzymie gospodarz zaopatrywał osoby, zostające u niego w gościnie, żegnając się z niemi. Przeważnie wymiana takich podarków odbywała się podczas dni, zwanych Saturnalia (Sueton. Calig. 55; Vesp. 19.— Apomorfina (C₁₇ H₁₇ N0₂). Alkaloid ten nie Ób. „Słown. Star.” Rich’a). znajduje się gotowy w przyrodzie, tworzy się zaś Apopka i Ahapopka, jezioro na półwyspie sz‘ucznie z morfiny (C₁₇ ff₁₉ N0₃4-H,0) przez Florydy w St. Zjednoczonych Ameryki półn., o< ; jęcie wody, oraz z kodeiny ("która jest eterem w okolicy błotnistej i niezdrowej, choć urodzaj-metylowym morfiny i ma skład: CmH^NO^ + HjjO) nej; ma 137 km. □ powierzchni, przez odjęcie wodv i grupy CH₂. Przemiana Apopleksya, wyraz lekarski grecki (apoplesso powyższych alkaloidów w A-ę następuje wprost = powalić, porazić przez uderzenie) oznacza przy ogrzewaniu ich z kwasami mineralnemi właściwie nagłe zniesienie, pozbawienie czynno-i innemi środkami, odejmującemi wodę. A. iest ści ważnego organu; odnosić się to może do móz-niekrystaliczna, trudno-rozpuszczalna. w wodzie, gu, serca, płuc, rdzenia pacierzowego; pospolicie a łatwo w alkoholu, eterze i t. p.; w stanie wil- jednak używamy słowa tego do oznaczenia cho-gotnym i w rostworach utlenia się i zielenieje roby mózgu i rdzenia. Przez długi czas rozróż-pi zytem, szczególniej przy współczesnem działaniu niano A-ę krwawą, surowiczą i nerwową (Ap. światła. A* nie wywiera wcale narkotyzującego sanguined, serosa, nervina), stosownie do tego, działania na organizm, posiada zaś własności czy przyczyną zniesienia czynności mózgu był wymiotne, dla których używa się w medy- wylew krwi, surowicy, albo też porażenie nerwo-oynie.    Zn- we bez zmiany w tkankach. Obecnie odgraniczo

Fiff. 248 1 240. Apono ton distachynm.

wych. Słupków od 3 * do 8, wolnych, o zalążniach jedno ko-morowych, przedłużonych w szyjki zakrzywione, szydełkowato ścieńczone

no ściślej trzy rzeczone formy patologiczne w ten sposób, że naruszenie funkcyi mózgu przez zebranie surowicy nazywamy ostrym obrzękiem mózgu ( Oedema acutum cerebri), pod apopleksyą nerwową rozumiemy dziś wypadki ostrej bezkrwistości mózgowej, zaś termin „Apopleksya” służy teraz wyłącznie do oznaczenia wylania krwi w jamie czaszkowej, a w szczególności w mózgu. Istotą przeto A-i jest pęknięcie ścian naczyń mózgowych, wystąpienie z nich krwi i zalanie nią tkanki mózgowej, najczęściej ze zniszczeniem dużych przykwiatków. Pręciki w licz- onej i ugnieceniem sąsiednich części, co po ioj bie zmiennej od 6 do z5, o pylni- polsku nazywamy krwotokiem, albo zalewem y kach dwukomórkowycb, dośrodko- mózgowym. Przyczyną zalewu są, wedle najnowszych dochodzeń (Charcot, Bouchard i in.) drobne, ograniczone rozszerzenia (aneuryzma-ty, ob.) tętnic mózgowych, w następstwie zwyrodnienia ścian tętniczych (ob. Ateromat), które łatwo pękają z powodu swej kruchości, co najczęściej wydarza się w podeszłym wieku; dlatego też i zalewy mózgowe najpospolitsze są po i zakończone nie- 50—60 roku życia, jakkolwiek i wcześniej także znacznem znamieniem. Łożyska w zalążniach występować mogą. Powstanie krwotoku w mózgu nasadowe, przy kącie wewnętrznym, podtrzymują ułatwia się przy zwiększonem ciśnieniu krwi od 3 do 50 zalążków, wznoszących się, wsteczno- w tętnicach mózgowych (kongestya, czyli nawał zwrotnych, o powłoce pojedynczej. Owoce—mie- krwi do mózgu), co ma miejsce w przeroście le-szki, otwierające się na szwie grzbietnym. Na- wej komórki serca, przy nadużyciu napojów wy-siona eliptyczne, spłaszczone, bezbielmowe Lifcie skokowych, po obfitych biesiadach, przy gwałtow-długoogonkowe, równo-wązkie, owalne lub podłu- nem nadymaniu się dla oddania twardego kału, gowate, ułożone rzędami. Kłosy kwiatowe wy- ciężkim kaszlu, wysileniu fizycznem i t. p.; pę-rastają zewnątrz kątów liści i są również rzędami knięcie naczyń mózgowych wydarzyć się może ustawione. Znanych jest ośm gatunków, rosną- także po gwałtownem uniesieniu psychicznem (na-cych na Przylądku Dobrej Nadziei, na wyspie gły nawał krwi do mózgu), silnem wstrząśnieniu Cejlon, Madagaskarze i w Chinach. Niektóre mózgu np. przez uderzenie w głowę,. upadnieniu z nich hodują się w szklarniach umiarkowanych, i t. p,, zwłaszcza przy istniejącem już naruszeniu w akwaryach, jako rośliny ozdobne, najczęściej krążenia krwi w naczyniach mózgowych. Z uwagi .zaś A. distachyum 'Thunb. z Przylądka Dobrej ! na to, że na wystąpienie krwotoku mózgowegf

ur. Ł.

wpływa głównie rzeczona powyżej zmiana naczyń mózgowych, nie uzasadnionem jest utrzymujące się z dawniejszej medycyny przypuszczenie, raczej uprzedzenie, że skłonność do zalewu mózgowego objawia się krępą budową ciała, krótką i grubą szyją (t. zw. apoplektyczny skład ciała. ap. kom-pleksya) i t. p.; osoby szczupłe z długą szyją podlegają zarówno A-i, jeżeli wytworzą się u nich warunin właściwe ze strony naczyń krwistych, serca i t. p. Nie trudno zrozumieć, że stopień wynikającego z zalewu niebezpieczeństwa zależy od ilości wynaczynionej krwi: gdzie rozrywają się najdrobniejsze naczyńka i z nich wylewa się mała ilość krwi w postaci kropel (zalew włosowaty,

Ap. capillar is), tam tkanka mózgowa bywa tylko rozparta, bez zniszczenia, tam też i przypadłości choroby są nieznaczne, przemijają szybko, bez żadnej szkody czasem dla chorego. Większa ilość wynaczynionej krwi miażdży tkankę mózgową (która już nigdy nie powraca do prawidłowości), przerywa natychmiast czynność mózgowia i sprowadza t. zw. napad apoplektyczny, niekiedy bez żadnych przypadłości zapowiednich, zazwyczaj jednak poprzedzony zawrotem, bólem głowy, sennością, mdłościami, osłabieniem ruchów i t. p.

Cechującemi A.-ę znakami są: utrata przytomności umysłu i władzy ruchowej w jednej połowie ciała, t. j. bezwładność twarzy, ręki i nogi prawej lub lewej, i to zawsze po stronie przeciwnej od siedliska wylewu krwi w mózgu.

Stosownie do wielkości i miejsca zalewu mózgowego występuje napad apoplektyczny rozmaicie: a) wśród nienaruszonego zdrowia, nagle, pada chory bezprzytomny, pozbawiony wszelkiego czucia i ruchu, do czego przyłącza się charczenie w piersiach i w takim stanie zapada zgon w ciągu kilku lub kilkunastu godzin {Ap. foudroyante = zalew piorunujący); b) nagle utrącą chory przytomność, władzę czucia i ruchu; wkrótce atoli (po kilku minutach lub paru godzinach) powraca przytomność umysłu i czucie, pozostaje wszakże bezwład połowiczy: ręka i noga z jednej strony opadają nieruchomo, policzek z tej strony wypukły, kąt ustny drugiej strony obwisły, język wychyla się ku stronie porażonej; w pomyślnych wypadkach, po kilku tygodniach lub miesiącach, odzyskuje władzę, ruchu naprzód noga, potem ręka, w końcu mięśnie policzkowe. W bardzo rzadkich wypadkach następuje po zalewie zupełne wyzdrowienie; najczęściej pozostaje pewien rodzaj osłabienia w kończynach, albo w wymowie, albo w czynności umysłowej. Zdarza się także, że chory, powróciwszy z napadu do przytomności, ulega po kilku godzinach powtórnemu napadowi utraty zmysłów, z którego się już nie przebudza. W pomyślnych zresztą wypadkach nawet występują zawsze, mianowicie u osób silniejszych, 3-5-go dnia objawy zapalenia mózgu w sąsiedniej zalewowi tkance (gorączka, majaczenie etc.), które najczęściej po paru dniach znikają, czasem atoli sprowadzają śmierć chorego, c) Do nieszczęśliwych również przypadków należą te, w których, po wyprzedzających znakach zupo-wiednich gwałtownego bólu głowy, omdlenia, wymiotów i t. p., chory nieznacznie utrącą władzę ruchu w jednej połowie ciała, do czego następnie przyłącza się utrata przytomności zmysłów; w tych razach następuje zazwyczaj śmierć po paru dniach, d) Najpomyślniej przebiega choroba tam, gdzie porażenie władzy ruchu (połowicze) występuje bez utraty przytomności, po lekkim tylko zawrocie głowy lub chwilowem zamąceniu umysłu. W każdym atoli razie, nawet po zalewie najłagodniejszym, grozi zawsze choremu niebezpieczeństwo ponownego napadu, a to dlatego, że wytworzona raz przyczyna krwotoku mózgowego usunąć się nie daje. Z tego też powodu osoby, przebywszy szczęśliwie napad, powinny, dla zapobieżenia powrotowi, wieść życie, o ile możności, spokojne, skromne, wstrzemięźliwe, z troskliwem przestrzeganiem wszelkich prawideł higienicznych i dye-tetycznych; przedewszystkiem unikać wysileń fizycznych i umysłowych, wzruszeń psychicznych, wszelakich wybryków, długiego czuwania, zarówno jak spania, wysiadywania przy kartach i biesiadach, przepełnienia żołądka, ostrych potraw, wyskokowych napojów, mocnego tytoniu, dusznego powietrza, natomiast używać jak najwięcej powietrza świeżego, umiarkowanego ruchu w przechadzce, pamiętać o regulowaniu krążenia krwi przez codzienne wypróżnienia, łagodne a posilne pożywienie, w razie potrzeby użycie środków rozwal-niających. Przy pierwszych znakach kongestyi do głowy zalecają się zimne okłady jej, symipizma na karku, lekarstwo czyszczące i t. p., wedle wskazań lekarza.

Apopleksya błon mózgowych oznacza wylanie krwi na opony mózgowe, pomiędzy nie lub pod nie, z objawami ucisku i niedokrewności mózgu; rozpoznanie trudne, z wyjątkiem poprzedzającego uderzenia lub upadnienia na głowę.

Apopleksyą płucną nazywamy wylew krwi do miąższu płuc, przy pęknięciu większej tętnicy, w następstwie czego tkanka płucna bywa zniszrzona, oddychanie gwałtownie uszkodzone, co zazwyczaj rychłą kończy się śmiercią; zdarza się przy zgnieceniu, skaleczeniu płuc, nagłej kongestyi do płuc, pęknięciu tętniaka i t. p.    1,r- Ł-

Apor Ładysław, wojewoda siedmiogrodzki (*1294—-j* 1295). Po wygaśnięciu w Węgrzech dyna-styi Arpadów (1301 r.), moźnowładca ten, ko-korzystająe z zamieszek, spowodowanych walką pretendentów, wzbogacił się wielce, przywłaszczając sobie kopalnie srebra w Ruduie, soli w Decsu i Klisie, tudzież hrabstwa szeklerów, sasów i wiele miast. Ufny w swoją potęgę, wraz z arcybiskupem Janem z Kolocsy i palatynem państwa, Maciejem Csakirn na Trenczynie, stanął na czele stronnictwa narodowego, które, mając na uwadze pokrewieństwo króla czeskiego, Wacława II, z Ar-padamb prze/ matkę Kunegundę, zaprosiło go na tron. Król czeski, zajęty sprawami polskiemi i czeskiemi, wyprawił do Węgier synka swojego, Wacława. Arcybiskup z Kolocsy koronował młodego Przemyślowica w Albie Królewskiej (Stuhl-weissenburg) pod imieniem Władysława V. Po

1818 r.).

J. K.

pejskich.

Aporti Ferrante (* 1791—j- 1859), ksiądz i pedagog włoski, zasłużył się swojej ojczyźnie tern, że w r. 1827 założył w Kremonie szkółkę początkową, do której wprowadził częściowo freblow-ską metodę nauczania. Szkółka ta stała się wzorem dla innych, t. zw. „asili d’infanzia” w pro-wincyach włoskich, zostających pod panowaniem austryackiem. W r. 1848, jako podejrzany politycznie, ratował się ucieczką do Piemontu i tu umarł na stanowisku rektora uniwersytetu turyń-skiego.

tern wszakże A. powziął zamiar wyniesienia na tron węgierski zięcia, Milutina serbskiego, którego matką była Katarzyna, córka Stefana V. Tymczasem Władysław, odsądzony przez papieża Bonifacego VIII od tronu węgierskiego, powrócił do Czech, Otton zaś ks. bawarski wyłudził od młodego Prze my słowicza klejnoty koronne Węgier, z któ-remi przybywszy szczęśliwie do Alby Królewskiej, popierany przez nieprzychylnych andegaweńczykom Giissingów, skronie swoje koroną św. Stefana ozdobił. (Nowy ten władca starał się o rękę córki A-a, lecz gdy przybył do Siedmiogrodu dla widzenia się ze swoją przyszłą, zdradziecko przez wojewodę do więzienia wtrącony został. Mając już teraz A. w ręku swoich króla i klejnoty koronne, sądził, że zamysł swój co do koronacyi zięcia Milutina tern łacniej do skutku przywiedzie. Gwoli zapewnienia się w posiadaniu korony, jabłka i berła, wymógł na więźniu swym zrzeczenie się królewskości, poczerń na wolność go wypuścił. Zawiódł się wszakże A. w nadziejach swoich, bo zagrożony klątwą legata papieskiego, Gentilisa, zwrócić musiał klejnoty koronne andegaweńczykowi. Potomkowie jego pisali się Laczkofi. 2) A. Stefan, chrobry wojownik, zwycięca Urosza, króla serbskiego, następnie wielkorządca Neapolu i Sycylii za panowania Ludwika Andegaweńczyka, który, mszcząc się śmierci brata swojego Andrzeja, zamordowanego przez małżonkę Joannę Neapolitańską, zajął Neapol i Sycylię (1347 r.) i ściąć kazał podejrzanych o współudział w morderstwie. Wtedy Joanna ratowała się ucieczką do Francyi i przebywała na dworze papieskim w Awinionie. Wielkorządca A., uciskając włochów, wielce się im naraził. Korzystając z tego, Joanna, wsparta pomocą papieża, powróciła do Neapolu. Naonczas A. zawezwał Ludwika, który, przybywszy z wojskiem, zdradliwą Joannę udusić kazał. 3) A. Stefan, syn poprzedniego, ban chorwacki, wojował z Wenecyą (1383) i spiskował przeciw Elżbiecie; przyczynił się do jej śmierci. 4) A. Andrzej', doświadczony w bojach wojak, miał powierzone sobie przez Ludwika Andegaweńczyka dowództwo nad wojskami węgierskiemi w Neapolu, zkąd odwołany do Multan (1351 r.), wygnał ztamtąd tatarów, którzy wodza swojego, Atlamusa, stracili (1352 roku). 5) A- Dy oni z y zarządzał zdobytą przez króla Ludwika węgierskiego Bulgaryą (1365 r.). 6) A. Mikołaj uczestniczył w wyprawie wołoskiej Ludwika króla węgierskiego. Otoczony przez Wołochów w wąwozie, poległ z całym oddziałem wę-grów. 7) A Stefan, w, żupan żupy tordańskiej, {j* 1704 r.). Mailath Joli. „Gesch. d. Magyaren” (1828 r.). Horvath M. „Gesch. d. Ungarn” (1857 r.). Katona: „Hist. crit. duc. et reg. Hung.” (1779 —

J. F. G.

Apor de Altorja Piotr (* 1676—f 1752), historyk węgierski, członek możnowładczej rodziny siedmiogrodzkiej, piastował różne wysokie godności w Siedmiogrodzie. W sędziwych latach napisał przeważnie po łacinie kilka dzieł, w których zawiera się cenny materyał do wewnętrznych dziejów Siedmiogrodu. Naj ważni ej szem z nich jest „Me-tamorphosis Transsilvaniae” (1736), w ktôrem zestawia dawne obyczaje i zwyczaje siedmiogrodzkie z nowszemi, powstałemi pod wpływem niemczyzny, zaszczepianej przez Habsburgów. Dzieła A-a wydała akademia węgierska w „Monumentach.”

AporoxyJon (paleont). Pod nazwą, A. primiye-nium opisał Unger pewien okaz drzewa kopalnego iglastego, pochodzący z najniższych pokładów tak zwanego Kulmu (dolnego ogniwa formacyi węglowej) z Saatfeld w Turyngii. Göppert w swo-jem dziele „Arboretum fossile⁻ opisał go pod nazwą Arancarites Ungeri: Schenk wszelako okaz ten uważa za źle dochowany jedynie okaz gatunku Araucarioxylon Richtern (ob. A rau cari o-xy Ion).

Aporrhais da Costa (Chenopus Phil.). Ślimak morski, zaliczany do rzędu pokryto czyli prze-dnioskrzelnych (Prosobranchiuta). Jest on przedstawicielem rodziny Aporrhaidae. Pokryty jest skorupą o skrętach wysokich, stożkowatych; otwór skorupy (otwór ust) jest rozszerzony, zgrubiały i mocno powycinany na zewnętrznym brzegu, który tym sposobem posiada wyrostki palcza-sto ułożone. Znane są cztery gatunki, żyjące w morzach Europy i wiele gatunków (około 200) kopalnych. A. p es p decani (Ti.) Gray., zwany Stopą pelikana, posiada skorupę szaro-brunatną; skręty pośrodku z wyniosłościami tępemi. Zewnętrzny brzeg otworu skorupy z trzema palczaste-mi wyrostkami. W morzach europejskich; wWe-necyi i Tryeście jadalny.    A- s-

Aporrhais (paleont). Rodzaj mięczaka z gromady brzuchopełzów {Gastropoda), rzędu przodo-skrzelnych (Prosobranchiata), rodziny Cerithidae. Bliski rodzajowi RosteJlaria, od którego różni się zewnętrzną wargą skorupy, palczasto podzieloną, i wewnętrzną, znacznie zgrubiałą. Istnieje już od początku okresu kredowego, aż do dni dzisiejszych. Gatunki jego kopalne: A. Parkmsoni Sow. z goltu w Anglii i Francyi; A. Réussi (jem. z górnej kredy Europy środkowej; A. tridactylus A. Br. z niemieckiego oligocenu; A. pes pelecani Phill. z miocenu, dziś jeszcze żyjący w morzach euro-

K. J.

Aposfragisma, rysunek, lub jakikolwiek odcisk pieczęci.

Apostata (z greek, odstępca, odszczepieniec), tak nazywano przedewszystkiem odstępców od wiary chrześciańskiej i w tern znaczeniu wyraz A. jest hańbiący (ob. Renegat). Podczas prześladowań chrzęściaństwa, odstępcy dzielili się na: sacrificati, to jest takich, którzy, dla stwierdzenia

K. K..

powrotu swego do bałwochwalstwa, składali ofiary bogom pogańskim; traditores, którzy prześladowcom wydali księgi Pisma św.; thunficati, kto-rzy palili kadzidła przed bałwanami i posągiem imperatora; libellatici, którzy uzyskali od urzędników pogańskich fałszywe świadectwa o złożeniu ofiary, i uda facientes, których odstępstwo było jedynie przez protokół stwierdzone. Na odstępców Kościół nakładał różne kary. W pierwszych wiekach albo wykluczano ich na zawsze ze zgromadzenia wiernych (ekskomunikowano), albo też skazywano na publiczną długą pokutę. W historyi nosi nazwę Apostaty Julian, cesarz rzymski, który, będąc chrześcianinem, po wstąpieniu na tron wyrzekł się Chrystusa i starał się podźwignąó bałwochwalstwo upadłe.    *

Apostazya, jest to wyrzeczenie się jawne wiary, wprzód wyznawanej, głównie zaś chrześciań-skiej, a przyjęcie jakiejbądź innej. Przechodzący na mahometańską zwą się Renegatami. Aposta-zyą jest także opuszczenie zakonu, lub porzucenie stanu duchownego, oraz pojęcie żony po otrzymaniu święceń. Apostazyą w mowie potocznej nazywają wyrzeczenie się własnego zdania i odstąpienie od wyznawanych dawniej zasad.    *

A posteriori, a priori (łac. z dołu, z góry). Są to terminy, używane w filozofii, zwłaszcza w logice, na oznaczenie zdań, sądów, wyrzeczonych już to z dołu, już z góry. Jeżeli wyrzeczenie sądu następuje jako skutek obserwacyi, badania, porównywania, powtarzanych doświadczeń nad pewnym przedmiotem, a więc jako wy->ik czynności umysłowych, odpowiadających in-dukcyi, nazywa się on sądem a posteriori (wyrzeczonym po... przedstawieniu dowodów), wszystko zaś, co go poprzedziło, służy mu za dowód. Na, takiem następstwie polegają wszystkie umiejętności doświadczalne: przyrodoznawstwo, medycyna, socyologia. Lecz sąd wydaje się i zgóry, a potem następuje szereg rozumowań, ustanawiających jego prawowitość i tak postępuje matematyka, jeśli np. twierdzi, że: suma trzech kątów w trójkącie równa się sumie dwóch kątów prostych i t. p., czyli—sąd w tym razie następuje a priori (przed dowodem) i gdyby po nim me nastąpił dowód, sąd ten nie znaczyłby nic. Tak wreszcie postępują umiejętności dyalektyczne, obszerniej filozoficzne, postępują zaś tak na mocy praw samegoż umysłu rozumującego. Jakoż: umysł nasz w samej swej organizacyi posiada pewne warunki, wszystkim istotom normalnie myślącym wspólne—i sama ta wspólność nadaje im sankcyę prawowitości. Warunków takich jest niewiele, ale każdy umysł, od chwili organicznego rozwoju, nie może myśleć i rozumować o rzeczach inaczej, tylko na podstawie przeświadczenia, bytu, przestrzeni i czasu, ufności w świadectwa zmysłów — jest to jego treść i jego prawo. Wszelki zatem sąd, wyrzekany w granicach tych pojęć (które odróżnić trzeba od tak zwanych technicznie: pojęć wrodzonych a zaprzeczalnych) i stwierdzający Je, nazywa się sądem apriorycznym i służyć może za punkt wyjścia do

sądów dalszych, logicznie i konsekwentnie z nim związanych, zatem do odkryć, tak, jak w umiejętnościach doświadczalnych, tylko nie na podstawie indukcyi, lecz dedukcyi. Sądy a posteriori o tyle mają wartość, o ile wyprowadzające je doświadczenia odbyły się ściśle i ścisłym uległy sprawdzeniom; sądy a priori w matematyce, o ile zostały poparte następującem po sobie dowodzeniem; wdyuiektyce—o ile nie przekraczają organicznych praw umysłu: żadne inne wartości naukowej nie posiadają, a jeżeli przyjmowane są na wiarę i lekkomyślnie, doprowadzić mogą do fałszu, sofizmatu, zamieszania i przesądu w nauce i życiu.

Apostolicy, była to sekta za czasów św. Epi-faniusza (f 402), znajdująca się w niewielkiej liczbie we Frygii, Cylicyi i Pamfilii, a będąca gałęzią gnostyków, mianowicie zaś enkratyków. Nazywali się A-kami, ponieważ twierdzili, że na wzór apostołów wyrzekają się wszelkiej własności ziemskiej; wyrzekali się także małżeństwa, jako rzeczy niegodziwej, opierając się na wyobrażeniach gnostycznych o bezwarunkowej skazitelności materyi. — Inna sekta tegoż nazwiska powstała w XII w. nad Renem, w okolicach Kolonii, tudzież Perigueux we Erancyi. Należeli do mej po większej części robotnicy, a szczególniej tkacze; utrzymywali oni, że Kościół, duchem światowym przejęty, nie miał już prawa administrowania innych sakramentów, prócz chrztu, i odrzucali wszystko, co, podług nich, nie było ustanowione wprost od Chrystusa i apostołów. Żyli po większej części w bezżeństwie, choć utrzymywali w domu kobiety. Oburzenie przeciwko nim było tak wielkie, że kilkunastu z nich lud w Kolonii powrzucał w ogień. („Encyklopedya kościelna“).

Apostolscy bracia, sekta, założona w r. 1261 przez młodego zagorzalca, Gerarda Segarellego z Parmy, który, nieprzyjęty do zakonu franciszkanów, ogłosił się za powołanego do zreformowania Kościoła za pośrednictwem nowego zakonu, niepodległego klauzurze. Bractwo to, do którego prz)j mo wane były i kobiety, jako siostry duchowne, co ściągało na nie podejrzenie o niemo-ralność, zgromadzając się, wzorem apostołów, na modlitwę i śpiewanie pieśni nabożnych, zapowiadało bliskie przyjście królestwa bożego. Gdy się ta sekta stała jawną, a Segarelle nie chciał wyrzec się swoich błędów, został skazany na śmierć. Zastąpił go FraLulcino, medyolańczyk, który potrafił podnieść sektę przepowiadaniem przyjścia królestwa bożego i upadku Rzymu. Po różnych podróżach w celu propagandy w Tyrolu i Dalmacyi, zgromadził wreszcie swoich uczniów w Nowarze, w Piemoncie, i r. 1304 wypowiedział otwartą wojnę Kościołowi, rabując i niszcząc świątynie. Wtedy biskup Yercelli ogłosił, roku 1307, przeciw tej sekcie krucyatę, przez którą Bracia Apostolscy zostali porażeni na głowę, w obozie obwarowanym, pod górą Zerbella, Fra Dulciuo zaś i towarzyszka jego, Małgorzata, wzięci do niewoli, byli żywcem spaleni. Nie

Apostolski król, Apostolska Mość, tytuł honorowy dawnych królów węgierskich, poczynając od św. Stefana, który uzyskał go od papieża Sylwestra IT, oddawszy swą koronę i królestwo pod opiekę Stolicy apostolskiej. Prawni następcy jego, dla utrzymania tytułu tego, powinni byli, według bulli papieskiej, po wyborze swoim złożyć cześć należną Stolicy św. i przyrzec, że pozostaną wiernymi religii katolickiej i rozszerzać ją będą w swojem państwie. W późniejszych czasach papież Klemens XIII, w oddzielnej bulli z d. 25 sierpnia 1758 r., wznowił ten tytuł i przeniósł go na cesarzy austryackich, będących zarazem królami węgierskimi. — („Encyklopedya kościelna“).    *

Apostolski symbol, albo Apostolski skład wiary, tak się nazywa najdawniejsze z trzech eukumenicznych, to jest przez Kościół powszechny przyjętych, wyznanie wiary, czyli „Credo“. Według podania Kościoła łacińskiego z IV w., mieli je ułożyć w Jerozolimie, przed rozejściem się swojem, sami apostołowie, z których każdy podał jeden artykuł, czyli symbol. Ale już poczynając od wieku XV, powstały wątpliwości co do oso-

położyło to wszakże końca herezyi: błędy jej aż do początku XV w. przetrwały w niektórych sektach. — Źródła: Schlosser: „Abälard und Dulcin”, Gotha, 1607; Krone: „Fra Dulcino und d. Patarener”, Lipsk, 1844 i Hahn: „Fra Dulcino”, w „Studien der evangel. Geistlichkeit“, Würtemberg, 1846, t. 18. („Encyklopedya kościelna“).    *

Apostolscy ojcowie, tak nazywali się bezpośredni uczniowie apostołów, którzy pozostawili pisma po sobie. Są to mianowicie: Barnaba, Klemens rzymski, Ignacy antyochijski, Polikarp ze Srnirny, Papias z Hierapolisu i Hermas. Z wyjątkiem Papiasa, ucznia św. Jana, z którego pism posiadamy urywki, najpewniej autentyczne, wiarogodność dzieł innych, wymienionych powyżej, pisarzy, krytyka zbija, lub, co najmniej, poddaje mocnej wątpliwości. Wszelakoż pisma owe mają wielkie znaczenie, jako źródła do dziejów pierwszych dwóch wieków chrześciaństwa. Najlepsze ich wydania: Cotelier (dwa tomy, Paryż, 1672: Amsterdam, 1724); Jacobson (2 t., Oxford, 1840); Hefele (Tubinga, ,1839, 5 wyd. pod red. Funka, 1878); Hilfenfeld: „Novum Testamentum extra canonem receptum“ (2 wyd., Lipsk, 1876); Dressel (2 wyd., Lipsk, 1863); wreszcie Gebhardt, Harnack i Zahn: „Patrum apostolorum opera“ (3 t., Lipsk, 1875—77). Porównaj: Hilfenfeld: „Die apostolischen Väter“ (Halla, 1853). („Brock-haus’ Conversations-Lexicon“).    *

Apostolska stolica, tak się nazywa stolica biskupa rzymskiego, t. j. papieża, jako następcy św. Piotra apostoła, który w Rzymie pierwszy chrześciański Kościół założył i był pierwszym jego biskupem.    *

Apostolski kościół, tak się mianuje Kościół rzymsko-katolicki, jako posiadający skład nauki apostołów i biorący początek od św. Piotra apo-stjła.    *

bistego udziału apostołów w ułożeniu tego wyznania, niemniej wszakże treść jego musi być bardzo dawną. Przypuszczają, że ma ono związek genetyczny z wyznaniem wiary, przy chrzcie św. składanem, do którego w późniejszych czasach wprowadzono pewne dodatki, ostatnia zaś jego redakcya, zdaniem niektórych pisarzy kościelnych, sięga w. V-go.—Źródła: Caspari: „Ungedruckte, unbeachtete und wenig beachtete Quellen zur Geschichte des Taufsymbols und der Glaubensregel“ (3 t., Ckrystyania, 1866 — 75); tegoż: „Alte und Deue Quellen zur Geschichte der Taufsymbols und der Glaubensregel“ (Chrystya-nia, 1879); A. Hahn: „Bibliothek der Symbole und Glaubensregel der alten Kirche“ (2 wyd., Wrocław, 1877). („Brockhaus* Conversations-Lexicon“).    *

Apostolski wiek, jest to okres w historyi Kościoła od Wniebowstąpienia Pańskiego do śmierci św. Jana, apostoła i ewangelisty, zawierający w sobie dzieje apostołów.

Apostolskie błogosławieństwo, jest to błogosławieństwo, udzielane wiernym przez papieży, jako przez następców św. Piotra apostoła. *

Apostolskie dzieje, czyli Akta, jest to dzieło św Łukasza ewangelisty, do Nowego Testamentu wliczone, a zawierające w sobie najważniejsze zdarzenia początkowego rozkrzewiania religii chrze-ściańskiej, naprzód między żydami, a potem między poganami. Niewiadomo dokładnie, kiedy św. Łukasz je pisał, to wszakże pewna, że już po swojej Ewangelii i podróży św. Pawła do Rzymu, bo w nich o niej wspomina. Było też wiele dziejów apostolskich fałszywych; najdawniejszym z apokryfów tego rodzaju jest „Praedi-catio Petri“ z r. 150 ery chrześciańskiej; o „Dziejach Pawła“ wspomina Orygenes; o „Dziejach Pawła i Tekli“ — Tertulian i św. Hieronim; o „Dziejach Andrzeja i Jana“ — Euzebiusz; św. Tomasz, Maciej apostoł i św. Filip, uważani byli także za autorów „Dziejów apostolskich“. W w. V-ym, zwłaszcza w Kościele greckim, namnożyło się wiele apokryfów podobnych; w wieku zaś IX powstała „Historia certamini Apostolorum“, obejmująca w dziewięciu księgach dzieje wszystkich apostołów. Mniemany jej autor, Abdyas, powiada, że był współczesnym Chrystusa i apostołów i że ci poświęcili go na biskupa Babilonu. Historyę tę wydał w r. 155z Lassius w Bazylei, z rękopisu, znalezionego w Karyntyi. — (L. R. w „Encyklopedyi Orgelbranda“).

Apostolskie kanony i Apostolskie konstytucye,

ob. Kanony i Konstytucye apostolskie.

Apostolskie kościoły. Kościołem apostolskim w dziejach Kościoła chrześciańskiego nazywa się wogóle każda gmina, założona i rządzona przez samych apostołów.

Apostolskie miesiące _ nazywały się miesiące: styczeń, marzec, maj, lipiec, wrzesień i listopad, w których, na mocy konkordatu wiedeńskiego 1448 r. papież zastrzegł był sobie mianowanie na niższe urzędy duchowne w Niemczech.

Apostolskość jest to jedna z czterech konie-

Eocy lop^dva Powsr^chna iluttr. T III.

cznych cech Kościoła chrześciańskiega, który powinien być: jeden, święty, powszechny, apostolski. Apostolskość Kościoła zasadza się na nieprzer-w;inem następswie i tradycyi, to jest wymaga, aby władza nauczania, sprawowania obrzędów i udzielania Sakramentów św., którą Zbawiciel nadał apostołom, a którą oni zleli na wybranych przez się swoich następców z prawem przekazywania jej nowym wybrańcom, przechodziła w ten sposób ciągiem nieprzerwanym z pokolenia do pokolenia; gdyby więc w jakiejkolwiek epoce biskup jaki był konsekrowany nieprawnie, to jest nie według następstwa apostolskiego, to wszystkie konsekracye kapłanów i biskupów, dokonane przez niego i przez cały szereg jego następców, byłyby również nieprawnemi ( „Grande Encyclopédie” ). * Apostolstwo w najśeiślejszem znaczeniu jest to posłannictwo, włożone bezpośrednio przez samego Chrystusa na apostołów, nieograniczone ani co do miejsca, ani co do rozciągłości władzy, głoszenia ewangelii, oraz zakładania kościołów, połączone ze szczególnemi darami, mianowicie zaś z darem czynienia cudów i nieomylności w rzeczach wiary i obyczajów. A. w ogomiejszem znaczeniu jest to władza kościelna, nadawana biskupom, jako następcom Apostołów, nad pewnem, ściśle okreśło-nem terytoryum, zwanem dyecezyą, i znaczy tyleż co biskupstwo. Apostolstwem wreszcie nazywa się opowiadanie wiary Chrystusowej w obcych, a szczególnie pogańskich krajach, przez misyonarzy. („Ot-tuv Slovnik naucny’’).    *

Apostoł, księga liturgiczna Kościoła greckokatolickiego, zawierająca w sobie dzieje i listy apostolskie, przeznaczone do czytania podczas nabożeństwa, z oznaczeniem dni roku kościelnego, w które dane rozdziały mają być czytane. * Apostoł Daniel, hetman wojska zaporoskiego, (* 1658 — *j- 1734). Ojciec jego, Paweł, przesiedlił się z Wołoszczyzny (Mołdawii) na Ukrainę i był pułkownikiem mirogrodzkim; gdy zaś umarł (1668), dziesięcioletni wówczas Daniel został jednomyślnie ogłoszony jego następca, z tern, aby przez czas jego małoletności, rządził Dubiaha, dopiero więc w 20 roku życia swojego sam objął władzę. Niedługo wszakże nią się cieszył, Mazepa bowiem, osiągnąwszy hetmaństwo, zaczął go prześladować za sprzyjanie poprzednikowi swemu, Samojłowiczowi, i złożył go z urzędu. Wkrótce jednak znów go widzimy na dawnem stanowisku, wysłanego wraz z innymi pułkownikami przez Mazepę do ścigania pisarza wojskowego, Petryka (1693 r.). Petryk zbiegł był do Krymu i, ogłosiwszy się hetmanem, robił najazdy na Ukrainę wespół z tatarami. A. walczył z nim przez trzy lata i nie jedną klęskę mu zadał—między innemi r. 1693 poraził tatarów nad Ingułem. W pierwszej wyprawie azowskiej A. wysłany był z kozakami dla opanowania twierdz tureckich w ujściach Dunaju i chlubnie się wywiązał z tego zadania. Następnie w r. 1696 A. wespół z pułkownikiem galackim, Boruchowiczem, rozbił nad Worskłą pod Sokółką bana krymskiego, gdy ten znów był napadł na Ukrainę wraz z Petrykiem, który poległ w tej bitwie. W r. 1697 Mazepa, udając się na obronę zdobytych twierdz tatarskich, zamianował A-a atamanem nakaźnym. W roku 1 7uO A., wysłany na granicę szwedzką do atamana nakaźnego, Obidowskiego, po śmierci jego objął po nim ten urząd. W r. 1701 pod dowództwem Szeremetjewa brał udział w wyprawie na Inflanty i w zwycięstwie pod Eretsferem, poczem wrócił na Ukrainę. W r. 1704, wyprawiony z 3000 kozaków do Polski na pomoc Augustowi, odniósł nie jedno zwycięstwo nad Szwedami; tak np. przed opanowaniem Warszawy przez Augusta rozbił oddział ich z 760 ludzi złożony, z których 300 wziął do niewoli, przez co przyczynił się do wyparowania generała Horna z Warszawy. Wkrótce wszełakoż samowolnie, wraz z Mirowiczem, wrócił na Ukrainę, nie mogąc znosić postępowania Pat-kula. W r. 1706, wysłany na odsiecz Mirowiczowi, oblężonemu w Lachowiczach przez szwedów, nie przybył w porę i sam był pobity przez nieb pod Kłeckiem. W sprawie Koczubeja i Iskry A. był obwiniony o to, że uwiadomił Koczubeja o knowaniach Mazepy przeciw Piotrowi W., za co, gdyby się denuncyacya udała, miał sobie przyrzeczone hetmaństwo. Zrazu mocno obżałowany, później nie był nawet powoływany do indagacyi, lecz oddany na łaskę i niełaskę Mazepie, który go uniewinnił zupełnie i najchlubniejsze dał Piotrowi o nim świadectwo. Gdy Mazepa przerzucił się na stronę Karola XII, A. przy nim się znajdował, posłany zaś przez niego do Piotra W. z propo-zycyą, że wyda mu króla (szwedzkiego i generałów, jeżeli odzyska godność hetmańską, napisał list powinszowalny do nowego hetmana, Skoropadz-kiego, prosząc go przytem, aby wstawił się za mm do Imperatora. W r. 1722 A. z 10,<>00 kozaków wyprawiony był do Persyi i z oddziałem tym uczestniczył w założemu twierdzy św. Krzyża nad rzeką Sulakiem (Koisu, w kraju zakaukaskim). W rok potem wysłany bał na Kolomakę dla obrony granicy od tatarów i zaporożców. Gdy wrócił ztamtąd, zawezwano go do Petersburga, gdzie stawali pod sądem Połubotkow i inna starszyzna ukraińska, którzy protestowali przeciw nowemu porządkowi rzeczy, zaprowadzonemu przez Piotra na Ukrainie. Katarzyna I przebaczyła im, lecz kazała na zawsze pozostać w Petersburgu, a wraz z nimi i A-owi. Wkrótce wszakże pozwolono mu powrócić do pułku, a gdy ze zniesieniem kolegium małoruskiego przez Piotra II kozacy odzyskali prawo wybierania hetmana, rada w Głuchowie, w obecności ruskiego pełnomocnika, Naumowa, jego wybrała 1727 r. Obiór ton odbył się nie bez wpływu dworu peteisburskiego, któiy wszakże nie dowierzał A-owi i zmusił go do przyjęcia na doradcę Naumowa i oddania w zakład syna swego młodszego, Pawła. Później jeździł do Moskwy na koronacyę Piotra II i, przyjęiy przez niego łaskawie, uzyskał nowe, przez Cesarza zatwierdzone, artykuły dla Ukrainy: zarząd obieralny, własny skarb i sądownictwo, zniesienie nałożonych przez kolegium maloruskie ‘podatków. W r. 1730 znajdował się powtórnie w Moskwie

podczas śmierci Piotra II, i od nowej monarchini-nowe łaski otrzymał dla Ukrainy, mianowicie zaś zmniejszenie liczby konsystujących tam pułków wielknruskich do 6, oraz przebaczenie kozakom, którzy wyszli z Mazepą, sam zaś A. dostał 1460 chat poddanych, 600 rubli rocznie „na aptekę” i lekarza i order Aleksandra Newskiego, ale za to kozacy musieli sypać wał ochronny z basztami „na linii” między Dnieprem i Dońcem, gdzie wielu z nich, po całych leciech ciężkiej pracy, grób znalazło. A. umarł w Soroczyńcach, tknięty paraliżem. („SiJUHKjioiie/UiuecKiti CaoBapn” redagowany przez piofesora I. Andrejewskiego). * Apostołowie, (z grec, a postal o — posyłam, co znaczy w ogólności posłannika, którego obowiązkiem jest oznajmiać i tłómaczyć wolę tego, który go posyła, i działać we wszystkiem według woli jego). W nowym zakonie Apostołami nazywają się bezpośredni uczniowie Chrystusa, wyMani przezeń do opowiadania .lego nauki. Było ich dwunastu, a imiona ich, zapisane yv Ewangelii, są następujące: Szymon Piotr, Andrzej (brat jego), Jakób (syn Zebedeusza', i Jan (brat jego), Filip, Bartłomiej, Tomasz, Mateusz (celnik), Jakób (syn Alfeusza), Juda Lebeusz (zwany Tadeuszem), Szymon z Kany (zwany Zelotem) i Judasz Iskaryot (Mat. X, 1—2; Łukasz VI, 14—16). Po wniebowstąpieniu Puńskiem, na miejsce opróżnione przez odstępstwo Judasza, wybrany został losem Maciej (Dzieje Apost. I, 23 — 26), a następnie Szaweł, albo Paweł, za osobnem i bezpośredniem od Syna Bożego powołaniem, przyłączył się do grona apostolskiego, jako „Apostoł narodów”. Zrazu posłani tylko do ludu izraelskiego, otrzymali później od Pana, wstępującego do Nieba, poselstwo do wszystkich narodów. Dziesiątego dnia potem, według obietnicy Pańskiej, Duch św. zstąpił na nich z zupełnością darów swoich, i odtąd poczęli sprawować po wszystkim świecie poselstwo swoje i nauczaniem swmln i cudami ufundowali i rozszerzyli Kościół, którego sami, przyjąwszy naukę Zbawiciela, pierwszym byli zawiązkiem („Eucy-cyklopedya kościelna”).    *

Apostołowie w sztuce. Ikonografia chrze-ściańska zawiera bogaty materyał do historyi uplastyczniania w sztuce postaci apostołów. Od najdawniejszych czasów chrześciańskich przedstawiano apostołów zarówno w rzeźbie, jak w malarstwie i mozaiką. Najstarsze zabytki sztuki chrześciańskiej przechowały symbolizowane grupy apostołów, wyobrażane przez dwanaście jagniąt, pośród których trzynaste jagnię, stojące na pagórku, oznaczało Chrystusa. Tu odnieść należy płaskorzeźbę w kościele św. Marka w Wenecyi, sarkofag, znajdujący się w Watykanie i inne. Symbol ten apostołów (jagnię) wzięty był przez plastykę zpimia świętego, a mianowicie ze słów Chrystusa: ,.Ecce ego mitto vos sicut ag nos inter lupos” (Łuk. 10, 3). Drugim podobnym symbolem A-łówr były gołębie, stosownie do zalecanej im przez Chrystusa prostoty gołębiej (Mat. 10, 16); trzecim — palmy. Wogóle, w ciągu trzech pierwszych wieków nie rozróżniano jeszcze w plastyce oddziel-nyeh postaci A-łów, przedstawiano ich najczyściej łącznie, a na oznaczenie apostolstwa służył zwykle symbol jednakowy; ogólnym takim ich atrybutem był zwój papieru, trzymany w lewej ręce, jak to widzieć np. można na płaskorzeźbie z kości słoniowej, okalającej szkatułkę do hostyi z III wieku. (Berlin). Tak też przedstawiano wszystkich A-łów w owych czasach, z wyjątkiem jednego św. Piotra, któremu od najdawniejszych czasów dawano czasami jako atrybut klucze. Postacie innych A-łów dopiero około IV w. otrzymały oddzielne, właściwe im atrybuty; zaczęto mianowicie odtwarzać je w plastyce z od-powiedniemi akcesoryami, po których łatwo było poznać każdego apostoła. Wcześnie też ustaliły się takie znaki symboliczne, albo raczej atrybuty A-łów, które sztuka wiernie przechowała i które dotąd są znakami konwencyonalnemi w fonografii chrześciańskiej. I tak: św. Piotr zawsze przedstawiany jest z kluczami, wiodącemi do raju, liczba tych kluczy zmienia się od jednego, dwóch, (Mat. 16, 19), do trzech. Często też św. Piotrowi dają w rękę rybę, albo ewangelię, a czasami krzyż, odwrócony ku górze; to ostatnie na pamiątkę śmierci męczeńskiej. To są atrybuty danej postaci nowego zakonu. Prócz tego artyści trzymają się zwykle pewnego typu samej tej postaci, a nawet i tradycyonalnie utrwalonych szczegółów, dotyczących ubrania i koloru szat. Otóż św. Piotr przedstawianym jest jako starzec z brodą, z głową łysą, na obrazach ma włosy i brodę białe, tunikę zielonawą, płaszcz żółty. Ś. Paweł jako atrybuty posiada: miecz w lewej ręce, albo dwa miecze, a wtenczas drugi oznacza miecz duchowny (Efez. 6, 17), prócz tego księgę. Typ św. Pawła jest następującym: rysy piękne, czoło wysokie, twarz owalna, pogodna, włosy ciemne, kędzierzawe, broda długa także ciemna. Ubranie: płaszcz szkarłatny, szata ciemnozielona. Sw. Andrzej jako atrybuty posiada: narzędzie swej męki i śmierci, to jest krzyż w kształcie litery X, jemu tylko właściwy, oraz ryby. Typem jego starzec ogorzały, łysawy, siwiejący, zwykle do św. Piotra podobny. Ubranie: szata ciemnofioletowa, płaszcz żółtawy jasny. Atrybutem św. Szymona jest piła; przedstawiają go jako starca, z głową łysą, prawie bez brody, z oczami przymrużonenn, widocznie ze słabym wzrokiem, najczęściej zajętego czytaniem. Suknia żółtawa, płaszcz oliwkowy. S-ty Juda Tadeusz posiada atrybuty: pałkę* pikę lub halabardę, czasami miecz i strzały, albo krzyż odwrócony między strzałami. Malują go z włosami krótko strzyżonemi, z brodą długi}, ryżawą; szata czerwona z żóltawemi blikami, płaszcz szeroki koloru cynamonowego. Jakób starszy wyróżnia się od innych A-łów strojem pielgrzymim, a więc ma sandały, kij pielgrzymi, suknię (zwykle fioletowo-czerwoną), płaszcz (niebieski), oraz, jako znak specyalny, muszlę na piersiach lub przy kapeluszu. Zamiast kija podróżnego często ma miecz w ręce. Typ św. Jąkóba: twarz ogorzała, włosy czarne lub ciemne. Święty Jan Ewangelista posiada typ ustalony pięk-

nego młodzieńca, o bladem obliczu, bez zarostu, z długierui jasnemi włosami, spadającemi na ramiona. Wyraz twarzy jego zawsze łagodny, oczy zwykle w górę ku niebu wzniesione, wyrażać mają natchnienie. Godłami jego: księga, pióro, orzeł i kielich, z którego wychyla się wąż; ten ostatni oznacza truciznę, przez męża tego wypitą, a która, jak opiewa tradycya, na niego wcale nie działała. Malują go zwykle w postawie siedzącej, z piórem w ręce, z księgą przed nim na stole rozwartą, z głową po za siebie odchyloną i w górę patrzącego; na stole prócz księgi widać kałamarz i kielich z wężem, a u stóp jego orła. Oznacza to chwilę pisania Apokalipsy, i dla tego obraz taki zwykle oświecony jest światłem (niebiańskiem), z góry na oblicze ewangelisty padającem. Jako ewangelista św. Jan bywa także przedstawianym i w postawie stojącej, z księgą i piórem w ręku. U stóp jego zawsze orzeł posłuszny, czasem i dwoje dzieci ściskających się, jako symbol miłości ku niemu Chrystusa. Sw. Bartłomiej zwykle przedstawianym jest jako silny, barczysty mężczyzna, o grubych rysach twarzy, ale z obliczem szlachetuem, cery ogorzałej, nos orli, z bujnym zarostem czarnym, brodą długą, czarną, tylko brwi nawisłe, siwawe.

knię dają, mu żółtą, płaszcz szkarłatny. Atrybutem tego świętego jest maczuga, albo narzędzie do foluszu służące, często do wielkiego smyczka podobne. Sw. Tomasz ma zwykle włosy i brodę krótko przystrzyżone, suknię blado zielonkawą, płaszcz jasno niebieski. Najczęściej przedstawianym jest w chwili, gdy z pewnem niedowierzaniem i bojaźnią prawą ręką dotyka boku Chrystusa, albo też z podniesionemi w niebo oczyma, jakby w ekstazie, gdy po wyleczeniu się ze swego błędnego niedowierzania z wiarą i miłością spogląda ku Stwórcy. Atrybutami jego dzida i księga lub też kij i węgielnica (linia ciesielska). Sw. Maciej ma zwykle włosy długie, ciemne, brodę długą szpakowatą, suknię płową, płaszcz niebieskawy. Malują go z gestem pokory i wdzięczności, z toporem w ręku, czasami z mieczem. Postacie A-łów zawsze przedstawiane są, podobnie jak Chrystus, boso, lub w sandałach: głowę ich okala zwykle nimbus (ob.), po czem też łatwo ich wyróżnić z pośród całej rzeszy ludu, towarzyszącego nieraz Chrystusowi, na większych zwłaszcza obrazach. Wyżej opisanej charakterystyki postaci A-łów trzymali się zwykle artyści, szczególniej gdy świętych uplastyczniali w kościołach; postaciami A-łów ozdabiano też, zwłaszcza począwszy od XV w., rozmaite części kościoła, głównie zaś ołtarze, oraz pojedyncze sprzęty kościelne, jak monstrancye, kielichy, a nawet szaty kapłańskie. Artyści z epoki odrodzenia, którzy do tworzonych przez siebie dzieł sztuki chrze-ściańskiej wnieśli więcej samodzielności i rozwinęli na szerszą stopę pierwiastek indywidualizmu, w uplastycznianiu jednak postaci A-łów trzymali się, podobnie jak i artyści średniowieczni, przekazanych tradycyą typów wraz z całym arsenałem odpowiednich akcesoryj. Porów. J. I. Kr. ,.Złota legenda artystów”. Józef Łepkowski „Ikonografia. (Z archeologii ogólnej).” Warszawa,

s. s.

Apostoły, (Apostoli) w prawie kanonicznem nazywa się pismo, którem na żą^’ ie strony apellującej sędzia niższy (a quo), zawiadamia sędziego wyższego (ad quem) i poświadcza o założeniu apelacyi. Gdy strona, nie zadowolona z wyroku, nie prosi w czasie oznaczonym o wydanie apostołów, to uważaną jest za zrzekającą się apelacyi. Czas ten oznaczonym był w dawnem prawie na dni pięć, w obowiązującem zaś teraz w ciągu dni trzydziestu. Jeżeli sędzia, od którego wyroku założono apelacyę, A-ów stronie proszącej wydać nie chce, prawo apelacyi przez to nie upada („Encyklopedya kościelna”).    F,J-

Apostrof (grec.) albo odcinek, jest to znak pisarski, podobny do przecinka (’), który kładzie się u góry wiersza w tern miejscu, gdzie opuszczona jest pewna głoska. W języku greckim A. oznacza wypadnięcie samogłoski końcowej krótkiej przy spotkaniu się z drugim wyrazem, zaczynającym się od samogłoski; np. ep’ aristerâ, żarn. epi aristerâ; oud’ edynato i t. p. W jęz. francu-

Szatę ma zwykle białą; w jednej ręce trzyma ewangelię, a w drugiej nóż—narzędzie męki swojej. Przedstawiają go także z nożem i ze skórą zdartą z oblicza, czasami nawet trzyma na ramieniu całą skórę własną, jak szatę; byli nawet artyści, co drapowali posąg św. Bartłomieja we własną skórę jego, jakby płaszcz zarzuconą (ob. rysunek do art. A grate Marco). S. Mateusz jako ewangelista trzyma zwykle księgę i pióro, czasem pisze; zawsze jednak stoi przy nim anioł, to wskazując na niebo, to dyktując, to podtrzymując księgę, to wreszcie podając kałamarz. Jako apostoł św. Mateusz przedstawianym jest zawsze z workiem pieniędzy, oznaczającym urząd jego 1857. pierwotny — poborcy, lub z halabardą, czasami także malują go z kolebką i krzyżem, symbolami życia i śmierci Chrystusa. Typem św. Filipa jest męzczyzna w sile wieku, łagodnego oblicza, z którego wyczytać można przejęcie się wdzięcznością dla Zbawiciela. Włusy błąd, prawie bez brody, lub w grupie A-ów, z bardzo długą. Suknia blado zielona, płaszcz jasno żółty. Za atrybut służy mu prócz ewangelii laska w kształcie krzyża, za której podniesieniem bałwany obalać się miały. Stąd na obrazach gotyckich widzieć można u stóp jego pokruszone bałwany. Krzyż, będący atrybutem św. Filipa, różnego bywa kształtu: czasem bardzo mały, czasem wysoki z poprzecznicą przez końce długiego ramienia idącą, czasem znowu cienki i długi, podobny do laski, u góry krzyżem zakończonej. Jakób młodszy, zwany także sprawiedliwym, wedle tradycyi tak miał być podobnym do Chrystusa wzrostem i rysami'twarzy, iż nieraz trudno było ich rozróżnić. To też artyści, trzymając się odpowiedniego do tej tradycyi typu, przedstawiają go z długiemi włosami, skim A. zastępuje jednę z samogłosek a, e, i, na twarzą łagodną, brodą krótką, zawsze boso. Su- końcu wyrazu przed następującą samogłoską lub

A. A. K.

i- i

h nieprzy dechowym; np. je l’entends, zam. je la sanego. Co do obliczania A-y ob Wielokąty, entends; qu’est-ce qu’il a? zam. que est-ce que j foremne.

lia; s’il vient, zam. si il vient i t. p. W memiec- Apoteoza (z gr., ubóstwienie). Starożytni kim A. oznacza albo wyrzutnię samogłoski na grecy mieli zwyczaj ubóstwiania swych wielkich początku, w środku lub na końcu wyrazu, np. bohaterów, dobrodziejów, słowem — ludzi społe-wie’sist, ew’ger, hätt 'ich; albo też oddziela zakończenie s przypadku 2-go od imienia własnego np. Cato’s, Otto's, Bertha’s; albo nawet sam A. może być znamieniem tego 2-go przyp., np.

Voss’s albo Voss’ (Gedichte), Jacobs’s lub Jacobs’ (Werke) i t. p. O znaczeniu A. w języku angielskim ob. „Eticykl.” str. 212 b. W średniowiecznej łacinie, tak w piśmie, jak i w druku, aż do początku w. XVI znaku ’ używano jako skrócenia zamiast us; np. De’ mst’ = Deus justus, sumus, córa ducib’ — coram ducibus.

sum

op’ diei uni’ =: opus diei unius i t. p. W rękopiśmiennych zabytkach polszczyzny w. XIV i XV A. po literach d i b wyrażał skrócenia zam. de, be, albo dzie, bie, np. bąd’ — będzie, cTuąte = dziewiąte, casd’go — każdego, vab’ny — wabieni, tob’ — tobie, neb’skego — niebieskiego i t. p. W dzisiejszym języku polskim apostrofu używa się w druku i piśmie po niektórych nazwiskach obcych, gdy do niezmienionej ich postaci dodajemy zakończenia deklinacyjne polskie, np. Laplace’a, Rousseau’a, Taine’a, Parny’ego, Las Cases’a, Mooreowi, Coleridge’owi, Le Sa-ge’owi i t. p.

Apostrofa lub Meta basis (z gr.=zwrot z drogi), pierwotnie w prawniczej mowie attyckiej znaczyło odwrócenie się mówcy od sędziego ku skarżącym lub oskarżonym. Następnie, jako figura retoryczna, •oznacza zwrot mowy do nieobecnych jakby obecnymi byli; np. u Krasickiego: „Duchy przodków..,, jeśli odgłos dzieł naszych was kiedy doleci, czyż możecie w nas poznać, żeśmy wasze dzieci!”—albo nawet do rzeczy martwych lub abstrakcyjnych: „Wilio, domowa rzeko moja!”-— „Sziacbetne zdrowie, nikt się nie dowie, jako smakujesz, aż się zepsujesz.” Zwrotów takich pełno jest u wszystkich poetów, zwłaszcza w liryce greckiej, i w romantyzmie; nierównie rzadziej się niemi posługuje najnowsza poezya realistyczna.    K- K

Apostylla, dodatek do dokumentu po jego ukończeniu, lub na marginesie napisany. Do ważności A-li wymagane są te same formy, co i do samego dokumentu. W aktach urzędowych podług obowiązującej orgamzacyi notaryatu, dodatki i uzupełnienia zamieszczają się w końcu aktu przed podpisami stron i notaryusza, poprawki zaś piszą się nad wierszami po przekreśleniu w tekście wyrazów zmienionych, tak wszakże, iżby ich osnowa pierwotna była widoczną; wszystko to zaś poświadcza się szczegółowo w zakończeniu aktu.

Apoitylować, uzupełniać dokument odnoszącym się do niego dodatkiem.

Apotema (z grec, e/po^rdaleko, iiłemi=.kładę), w geómetryi prostopadła, wyprowadzona ze środka wielokąta foremnego do któregokolwiek z jego ••boków, zatem promień koła w wielokąt ten wpi-

czeństwu zasłużonych. Podnoszenie ludzi do godności bogów pochodziło częścią ze czci, jaką oni obudzali, częścią z tego, pierwiastkowo nabytego, przekonania, że człowiek, wydatnie-jący i znacznie przerastający innych, musi' pochodzić ze krwi bożej. Nikomu zapewne nie przyszło na myśl za życia takiego Heraklesa lub Asklepiosa, widzieć w nich potomków boskich ; po śmierci dopiero, kiedy rozważyli ich żywot, pełen nadzwyczajnych czynów i zasług, uznali w nich pochodzenie nadludzkie i dalejże wyszukiwać im rodowód niebiański, zaciągać do grona bogów, właściwie półbogów, rodzili się bowiem na ziemi i z niewiast ziemskich. Ta ceremonia przyznawania boskości nazywała się apotJieosis. Zwykle zasięgano pod tym względem opinii wyroczni, a gdy się przychylnie oświadczyła, stawiano takiemu bohaterowi dla ofiar ołtarz przed jaką świątynią, albo pomnik, albo nawet jakiś mniejszy budynek, stosownie do uznanej ważności osobistej i poeci brali takiego w swoją opiekę. Tym sposobem ubóstwiono bardzo wielu ludzi, prawie wszystkich założycieli przedniejszych osad i grodów; długi czas znajdowano nawet pieniądze z ich podobiznami. Polibiusz utrzymuje, że zwyczaj ten do Grecyi przeszedł z Azyi; za grekami zaś poszli wślad rzymianie, tylko że ci byli w A-ie oszczędniejsi. Długi czas jeden tylko Romulus dostąpił ubóstwienia; rzeczpospul ta swych wielkich zwycięzców wynagradzała tryumfami za życia. Ubóstwiono dopiero Juliusza Cezara, po nim Augusta, którego już Wergiliusz za życia mietnł bogiem („Deus miki baec otia fecit”, mówi on przez usta pasterza w sielance). Jak w Grecyi wielkość i zasługa, tak tu za cesarstwa pochlebstwo niewolnicze wywoływało A-ę. Im większy tyran, tern prędzej doczekał się ubóstwienia. Wszyscy cezarowie, prócz Wespa-zyana, dostępowali tego zaszczytu; szczególnie za życia dobijał się o niego Domicyan. Kreowanie takiego boga należało do senatu, który na to wydawał stosowny edykt. Potem następowały odpowiednie uroczystości, artyści obrazowali obrządek i tak w kolej, aż zwyczaj ten spowszedniał i popadł nawet w śmieszność. Z nastaniem chrześciaństwa wyraz A. upadł i teraz dopiero używa się jako techniczny termin świecki dla oznaczenia idealnych ugrupowań artystycznych. streszczających istotę i doniosłość czyjejś sławy. Widzimy też A-y w operach i baletach, na zakończenie doli bohaterów.    K K

Apoteoza w sztuce. Rozpowszechniony zwyczaj A-y w Grecyi i Rzymie w czasach starożytnych wytworzył cały szereg uroczystości i kultu odpowiedniego, który niejednokrotnie przez artystów bywał uplastycznianym. Ci ostat-

Ul

i.

mm

r,

ii

PI

fĘk

i.:v-

[v///)

Fi?. 233. Apoteoza Germanlka. Kamea z .Cabinet de France" w Paryżu.

ni byli też często powoływani do stawiania świątyń, ołtarzy lub pomników na cześć osób, do godności „boskiego pochodzenia” przez naród podniesionych. Przechowane dotąd płaskorzeźby i malowidła ścienne (w Pompei) dają wyborne wyobrażenie o tern, w jaki sposób artyści przedstawiali „ubóstwianie”, czyli A-ę osób, na hołd współczesnych i potomności zasługujących. Kamee, gemmy starożytne, a nawet zwierciadła metalowe, często przedstawiają sceny odpowiednie. Grecy w plastyce wyrażali A-ę obrazowo, jako wznoszenie się ku niebu, to zapomocą unoszącego się w obłoki rydwanu z postacią niewieścią lub męską, w nim umieszczoną, w towarzystwie orla lub bogmi zwycięstwa, to zapomocą niewiasty z dyademem na głowie, porywanej w górę przez orła lub łabędzia. Czasami też (jak to widać na malowidłach ściennych w Pompei) A-ę wyraża postać skrzydlata (geniusz), podnosząca w górę

‘iSńi

i;.

ii

; svf

mm

ifsiaii»)

*&iwà

Fig. 235. Apoteoza Homera Płaskorzeźba z BritUa Muzeum

niewiastę, trzymającą w jednej ręce ponad głową powiewający welon, a w drugiej płonącą pochodnię, jako symbol nieśmiertelności. Z postaci legendowych Grecy i starożytnej, Herkules i bajeczne czyny jego były najczęściej w plastyce apoteozowane. Ha wazonach starożytnych często też spotkać można A-ę Herkulesa; zwykle A. ta wyrażoną jest wznoszeniem się tego bohatera z pośród płomieni stosu do nieba. Ze wszystkich przechowanycli dotąd zabytków sztuki greckiej, obrazujących A-ę. najsłynniejszą jest wszakże V Homera”. Płaskorzeźba ta marniurown znalezioną została w połowie XVII w. nieopodal drogi apijskiej (Via Appia), na terytoryum starożytnego Bobillae. Ciekawy ten zabytek, nabyty przez rząd angielski w 1819 r., przeniesionym został z pałacu Colonna w Rzymie do londyńskiego „British Museum”. Załączony tu (fig. 2351 rysunek wykonany jest podług miedziorytu z XVII w., roboty Piotra Santes-Batoli (Perugio), będącej dokładną podobizną oryginału. „A. Homera” podzieloną jest na dwie nierówne części. Górne, większe pole, przedstawia Parnas z Zeusem u jego szczytu; po pochyłościach góry snują się muzy ze swemi atrybutami, a na jej spodzie,, u wnijścia do groty, Apollo cytarecki (ob. art. Apollo) jakby oczekiwał na uwieńczonego poetę. Obok groty widać posąg poety (Bezy da lub Orfeusza). Dolna część płaskorzeźby przedstawia uwieńczenie Homera, ofiarę całopalną, p ved nim czynioną, oraz hołd, jaki mu niosą: Poezya (z dwiema pochodniami, wzniesioneuii w górę)y Tragedy a i Komedy a (z poduiesionem prawem ramieniem) i wreszcie grupa postaci alegorycznych, składająca się z Cnoty, Pamięci, Dobrej wiary i Mądrości. Chłopięta, klęczące z obu stron Homera, oznaczać mają: Iliadę i Odysseę. Napis u spodu postaci Zeusa opiewa, iż twórcą tego dzieła jest Archelaos (oh.) z Priene, syn Apolloniusza. Dzięki temu napisowi, imię artysty doszło do potomności, gdyż /adnych innych wiadomości o mm dzieje sztuki nie przechowały. Sądząc z ogólnego charakteru tego dzieła oraz z typu pisma, znajdującego się także i u spodu płaskorzeźby, dzieło to odnieść by należało do początku 1 wieku przed Chr. W Rzymie, gdz.e A. miała oficjalny charakter i była nietylko legendą, fantazyą poetów i artystów upiększoną, ale zarazem kultem rzeczywistym, uplastycznianie tego aktu państwowego i religijnego było kwesty ą żywotną, a ztąd i szerokie znalazło pole w zakresie sztuk pięknych. To toż apoteozę, czyli tak zwaną „eonsecrutif,” cesar/ów rzymskich i żou ich często spotykamy na pomnikach sztuki staiożytnep Tmiona takich osób. tytułem divus zaszczyconych, przekazywały zwykle potomności odpowiednie medale, mające na sobie napis:

„Consecratio”. Artyści rzymscy, podobnie jak greccy, przedstawiali apoteoz ę za pomocą postaci skrzydlatych, unoszących ku niebu popiersie osoby apoteozowanej, przyczem cesarzów najczęściej unomły w górę orły, gdy znowu popiersia żon ich wsparte bywały na pawiach. < ; asami cesarz, którego apoteozę wyrazić chciano., przedstawianym bywał na rydwanie, ciągnionym.

y.

IM

N=

mm

iV

s. s

przez cztery rumaki skrzydlate lub centaury, i unoszącym się ku niebu. Do najbardziej znanych, a zarazem do najpiękniejszych uplastycz* nień apoteozy cesarzów rzymskich, należą przedewszystkiem: kamea, tak zwana „de la Sainte-Chapelle”, przechowywana „Cabinet de France” w Paryżu (fig. 237), oraz „Gemma Augustea”, znajdująca się w Wiedniu, (obie przedstawiają apoteozę cesarza Augusta), a także piękna kamea z „Cabinet de France”, przedstawiająca apoteozę Germanika (fig. 236). Z większych pomników sztuki, na których widzieć można A-zę osób hi-

■%}

Spoi

lÆj

-O

WdmKLwmi

»Sf

Fig. 237. Apoteoza Augusta. Kamea z „Cabinet de France'* w Taryżu.

-storycznych, wymienić należy „kolumnę Antoni na” (Piusa), wzniesioną na cześć tego cesarza, po śmierci jego, 161 r. Na stronie frontowej zachowanej dotąd podstawy tej kolumny, ustawionej w ogrodzie watykańskim („Giardino della Pigna”) -w Rzymie, widać A-zę tego cesarza i żony jego Faustyny, wyrażoną za pomocą skrzydlatego geniusza, unoszącego w górę, ku niebu, ich dusze

ÜÜ

Wm

%Klll

Ftgr. 238. Apoteoza cesarza Antonina Pobożnego i cesarzowej Faustyny. Płaskorzeźba z ogrodu watykańskiego w Rzymie

(fig. 238). Pokrewną z tern dziełem jest płaskorzeźba, obecnie w „Pałacu Konserwatorów” na Kapitolu rzymskim znajdująca się, a przedstawiająca cesarzowę Faustynę, unoszoną z pośród płomieni, stos ogarniających, na skrzydłach bóstwa. Jest to jej apoteoza. Płaskorzeźba ta, po-

chodzi z łuku tryumfalnego cesarza Antonią#-W nowszych czasach A. w sztuce nie miała już tego znaczenia oficyalnego a po części i religijnego, co dawniej; znaczyła ona właściwie glory fikacyę, to jest oddanie hołdu i czci zasłużonej jakiej osobistości, albo pewnemu pojęciu oderwanemu, jak miłości, poświęceniu, rozumowi, prawdzie i t. d. W tern ostatniem znaczeniu A. schodzi się w sztuce z alegoryą (ob.), z którą często jest jednoznaczną. Wenecka szkoła malarska ce-lowała znowu w obrazowem gloryfikowaniu bogactwa i wszechwładzy „państwa”, to jest rze-i zypospolitej weneckiej, jako potężnej niegdyś władczyni morza. Przechowały się też wspaniałe uplastycznienia, owej potężnej i rozkosznej Wene-

•    VI, unieśmiertelnione pęzlem takich artystów, jak Paweł Veronese i Jakób Tintoretto. „ApoteozaWe-necyi”, jnerwszego z nich, zdobiąca plafon w „Sala

el Maggior Consiglio” w pałacu Dożów w Wenecyi, i ust najświetniejszym okazem tego rodzaju inalar-t wa, a zarazem prawdziwą apoteozą „własnego ge-

•    uiszu artysty”, jak słusznie zauważył jeden z kry-yków współczesnych (Dr. Hubert Janitscbek: „Tin-orello-Paolo Veronese” Lipsk, 1876,str.60). „We* iccya jako królowa morza” Tintoretta, zdobiąca jiiafon w „Sala del Senato” w tymże pałacu, na-eży także do najpiękniejszych obrazów alegorycznych tego mistrza. W nowszych czasach apoteozę w malarstwie upiawiali głównie artyści francuscy i to przeważnie w kierunku dekoracyjnym. /j wybitniejszych przedstawicieli tego kierunku przedewszystkiem wymienić należy Karola Lebru-na, a następnie Appianiego, Lemoyne’a, Eugeniusza Delacroix, Jana Augusta Ingres a i wreszcie Meynier’a. Szkice do gobelinów pierwszego z nich. a zwłaszcza jego freski pałacowe (jak np. ,. Apoteoza Ludwika XIV” w Wersalu) mają wysoką wartość artystyczną; z nich najpiękniejsze są treski („Apoteoza Herkulesa”), zdobiące gaieryę drugiego piętra pałacu niegdyś prezydenta Lambert de Thorigny, obecnie do książąt Czartoryskich należącego (Hôtel Lambert). Ten sam przedmiot traktował Lemoyne na plafonie jednej z sal pałacu wersalskiego. Delacroix upiększył salę biblioteczną w „Senacie” paryskim „Apoteozą wielkich ludzi świata starożytnego”, a Ingres prócz „Apoteozy Napoleona I”, zdobiącej niegdyś ściany ratusza paryskiego (spalonego 1870 r,), pozostawił piękne płótno (,.Ajiothêose d'Homère”, Louvre), nacechowane tradycyą świata klasycznego. Mey-nier wreszcie w sali klejnotów w Luwrze przedstawił na plafonie apoteozę trzech wybitnych malarzy z czasów Ludwika XIV (Poussin, Le Sueur, Lebrun).—Porów. Pictorms: „De apotheosi“ (Ba-zylea, 1558). Schoepfiin: „De ap.“ (Sztrasburg, 1730). Nitzscb; „De apotheosis ap. Graecos vul-gatae causis“ (Kiel, 1840). Kortegarn: „De tabula Archelai“ (Bonn, 1862). Mowat: „De Do-mus divina et les Divi“ (Wienna, 1886). Tra-wmski: „Apotheose“ (w „La Gr. Enc.“).

Apoterapia (grec, apo = do, nad, terapia = leczenie) dawny wyraz lekarski, którym starożytni oznaczali leczenie skończone, przy zupełnym

powrocie do zdrowia; obecnie nazywają A. lecze- niach, zwłaszcza francuzi, często używają tego nie dopełniające, uzupełniające, dla pozyskania efektu.

IC K..

właśnie całkowitego wyzdrowienia (niem. Nach- Apparitores, zbiorowa nazwa wszystkich osób, kur); np. przez użycie kąpieli, wód leczniczych, przeznaczonych do obsługi wyższych urzędników winogron, powietrza górskiego i t. p.    rzymskich; pod nią podciągają się: Accensi, Licto-

Apotoma, (z grec, apotomos—przecięty), u Eu- res, Praecones, Scribae i t. p. W wojsku zaś tak klidesa i kilku innych dawnych geometrów, reszta się mianowali obsługujący trybunów wojskowych, czyli różnica między dwiema liniami lub dwiema Appassionato (włos.) wyrażenie muzyczne, ozna* ilościami niewspółmiernemi. Tak np. jeżeli od czające namiętne, nerwowe, uczuciowe wykonanie przekątnej kwadratu odejmiemy część równą danej kompozycyi, lub też jednej tylko jej cząstki, bokowi tego kwadratu, różnica stanowi A. i ozna- Appel, ród baronowski w Austryi, którego cza się liczebnie przez ]/ 2 — 1.    znakomitszymi członkami byli: A. Józef (*1785—

•<

&■

Wi

uh

Fig. 289. Apoxiomenos.

Apoxiomenos (Apoksyomen), (po grecku -{-1855), generał-major, podniesiony w r. 1846 po oznacza = oskrobujący się), tak zwanym był trzydziestu latach służby wojskowej do stanu ry-w starożytności posąg atlety, oczyszczającego się cerskiego; umarł jako vice-marszałek polny. Star-żelazną skrobaczką z piasku, kurzu i tłuszczu szy syn jego, A. Józef (* 1823), także wice-po odbytych zapasach w pa- marszałek polny, otrzymał tytuł barona; młodszy lestrze. Posąg ten, ze spiżu od- syn, Jan Nepomucen (* 1826), rzeczywisty lany, dłuta Lizypposa, słynął radca tajny i generał kawaleryi, w r. 1882 mia-już w starożytności, jako je- nowany naczelnym wodzem w Serajewie i szefem dno z piękniejszych dzieł tego władzy ziemskiej w Bośnii i Hercegowinie, artysty; podziwiano w nim mia- Appel Józef (* 1767 w Wiedniu — -j* 1834 nowicie układ wysoce estetycz- tamże), numizmatyk niemiecki; odziedziczywszy po ny całej postaci, oraz siłę ojcu cenny zbiór numizmatyczny, pomnożył go, i prawdę, wprost z natury nie szczędząc kosztów, i nabył takiej znajomości uchwyconą. Załączony tu ry- rzeczy, że nawet przez specyalisiów był poważa-sunek (fig. 239) pi’zedstawia ny. Oprócz kilku prac pomniejszych, napisał „Re-posąg marmurowy, znaleziony pertorium der Münzkunde des Mittelalters und 1849 roku w Rzymie, na Tras- der neueren Zeit” (Wiedeń, 18.19—28, 7 tomów), tevere (Vicolo delle Palme), Appel Krystyn, generał austryacki (*1785— a obecnie z naj dujący się f 1854), wstąpił do wojska, jako prosty żołnierz, w zbiorach watykańskich, w pawilonie „Braccio W r. 1813 i 1815, jako rotmistrz od huzarów, za Nuovo“. Posąg ten, pod nazwą „A.“ znany, waleczność w bitwie pod Lipskiem był zaszczy-uważany jest powszechnie za kopię słynnego eony pochwałą króla pruskiego i cesarza ruskiego, dzieła Lizypposa, a dodać potrzeba, że jest bar- W r. 1832 był generałem przybocznym cesarza dzo piękną kopią, dającą wyborne pojęcie o wła- Franciszka I-go. W r. 1843 mianowany feldmar-ściwościach artystycznych tego mistrza dłuta, szałkiem, sprawował podczas rewolucyi w 1848 r. Cała postać młodego atlety oddaną jest nader urząd naczelnego generała w Lublanie. W następ-umiejętnie: piękne, młodzieńcze kształty ciała, nym roku walczył w Piemoncie i odznaczył się silna, a przytem wysmukła budowa — jednem sło- w bitwach pod Nowarą, Mortarą i Olengo, powern, siła i zwinność, odrazu miłe na widzu robią czem rozbroił prowincyę bergamską. Za te zasłu-wrażenie. Zwłaszcza godnym podziwu w tym gi otrzymał wielbi krzyż korony żelaznej i tytuł posągu jest układ ramion, zapomocą którego radcy tajnego. Po rewolucyi węgierskiej czasowo artysta osiągnął znakomicie ruch figury, pełen spełniał obowiązki dowodzącego trzecim korpusem prawdy i wdzięku. Głowa atlety, mniejsza, sto- artyleryjskim w Węgrzech, po odwołaniu z tego sunkowo do reszty ciała, niż typ przeciętny stanowiska gen. Haynau’a i, otrzymawszy rangę w naturze, jest cechą charakterystyczną typu generała kawaleryi, w r. 1851 złożył te obowiąz-piękna, jak go artysta pojmował i stale przed- ki w ręce arcyksięcia Albrechta, sam zaś osiadł stawiał. Rzeczony posąg jest dobrze zachowanym w Hradcu, gdzie dokonał życia, i stanowi prawdziwą ozdobę zbiorów watykań- Appel Karol, spółczesny lingwista polski, skich wogóle, a w szczególności jest nader syn Juliana Aa i matki francuzki l* 6 grudnia charakterystycznym i pięknym okazem typu atlety 1857 w Paryżu), wychowany w Królestwie Pol-starożytnego.    s- s- skiem, kształcił się w gimnazyum w Piotrkowie.

Apozyopezys (gr. przemilczenie, łac. reticentia). Od r. 1877 do 1880 był nauc zycielem prywat-Jako figura retoryczna, znaczy to powstrzymanie nym, w r. 1880 został nauczycielem języka fran-się w mowie od dokończenia zdania, w taki je- cuskiego w gimnazyum V-em w Warszawie i na dnak sposób, ażeby słuchacz lub czytelnik mógł tern stanowisku dotąd pozostaje. Działalność je sobie z łatwością w duszy dokończyć. Kiedy swoję naukową rozpoczął w r. 1879, zamieszcza-w „Eneidzie” gniewny Neptun gromi wiatry i ka- jąc w „Ruskim filologicz. wiestniku”, wychodzą-że się im uciszyć, grozi słowami: ,.Quos ego!...” cym w Warszawie, pracę p. t. „O gwarach języka co po polsku można oddać: „Ja was tu!..” Mówcy polskiego”, t. II. Następnie w temże czasopiśmie, w parlamentach, przy namiętniejszych przemowie- między innemi, ogłosił: „Uwagi o języku staro-

polskim”, 1880, t. III i IV; „O etymologii ludowej słowiańskiej”, 1880, t. III i IV; „O narzeczu białoruskiem”, 1880, t. III; „Uwagi krytyczne i bibliograficzne o najnowszych pracach z zakresu języka polskiego”, 1880, t. III i IV; 1884, t. XI;

„Kilka słów o najnowszym kierunku psychologicznym w językoznawstwie”, 1882 (osob. odbit., stron 61); „Niekóre ogólne zagadnienia językoznawstwa”, 1886, t. XV i XVI. Oprócz tych prac, A. jest spółautorem dziełka, ułożonego z Ad. Ant. Kryńskim, p. t. „Przegląd bibliograficzny prac naukowych o jęz. polskim”, Warszawa, 1886, 8-0, str. 183 (osobna odbitka z t. I „Prac filologicznych”). W ostatnich czasach A. oddał się studyom nad językami romańskiemi, głównie nad jęz. francuskim, i zamierza wydać „Wstęp do naukowego poznania języka francuskiego”. A. jest w zakresie językoznawstwa zupełnym samoukiem i zamiłowanie do tego przedmiotu okazywał już w wyższych klasach giinnazyum,, Na kierunek jego studyów wpływ stanowczy wywarły prace prof. Baudouina de Oourtenay. Brak wykładów uniwersyteckich zastąpił poniekąd oczytaniem się w dziełach pierwszorzędnych spółczesnych lingwistów. To też, dzięki pracy i niepowszedniemu swemu uzdolnieniu, przyswoił sobie w krótkim stosunkowo czasie metodę badania ściśle naukową, a wywody jego i wnioski odznaczają się samodzielnością i sądem krytycznym.    A- A- K-

Appell Paweł, współczesny matematyk francuski (* 1855 w Strasburgu), od r. 1873—1876 był uczniem szkoły normalnej, w r. 18/0 został profesorem fakultetu nauk w Dijon, w roku 1881 czarna z maître de conferences w szkole normalnej w Paryżu, a w 1885 prof, fakultetu nauk tamże. Liczne rozprawy z zakresu geometryi wyższej ogłosił w pamiętnikach akademii nauk w Paryżu, w amerykańskim ..Tournai of Mathematics”, oraz w „Ar-cbivum” Boppego.

Appendicularia, ob. Ascidiae.

Appendini Franciszek Marya (* 1768— rem -J-1835, czy 1837), pisarz włoski ze zgromadzenia pijarów, będąc prefektem w Raguzie, oddał się z zamiłowaniem badaniom języka iliryjskiego i dziejów Dalmacyi. Owocem tych studyów były dzieła:

„Notizie storico-critiche sulle antichità, storia e let-teratura de' Ragusei” (Rag. 1802, 2 t.); .De praestantia et vetustate linguae illirycae” (Rag.

1810); „Memorie spettanti ad alcuni nomini illu-stri di Cattaro” (Rag. 1811), i kilka innych.

Appenzell, Apenzel, (Abbatis colla), jeden z kantonów północno-wschodniej Szwajcaryi, otoczony całkowicie przez kanton St. Galleński i od r. 1597, z przyczyny waśni religijnych, rozdzielony na dwie części: A. ausser Rhoden, obejmujący północną i zachodnią część kantonu, 260.75 km. □, 53,200 m-ców, w czem 9272% protestantów, a 99% niemców, oraz A. inner Rhoden na południu, 159 km. □, 13,300 mców, z których 96°/₀ katolików, a wszyscy niemieckiego pochodzenia. Powierzchnia kraju, całkowicie górzysta na południu i wschodzie, przechodzi ku północo-za-

Eacjkîopedyi Powszechna ilaste. T. UJ.

chodowi w kraj pagórkowaty, całość zaś należy do grupy Alp Appenzelskich, które wAlpsteinie (szczyt Sentis, 2,504 m.), dosięgają najznaczniejszej wysokości. Hydrografię kantonu stanowią rzeki górskie Glatt, Sitter, Roth, należące do syste-matu rz. Thur (lewy dopływ Renu), geologicznie zaś kredową grupę Alpsteinu otacza flysch, reszta zaś należy do trzeciorzędowej formacyi. Natura wskazała mieszkańcom pasterstwo, jako główny środek utrzymania życia, zwłaszcza w wyższych okolicach (A. inner Rhoden); tam też rozwinęło się gospodarstwo nabiałowe i liczne stacye kura-cyi serwatkowej i mlecznej (Gais, Trogen, Heiden); wszakże w niższych miejscowościach (A. ausser Rhoden) fabrykacya wyrobów bawełnianych znajduje się w stanie kwitnącym, zwłaszcza w kierunku produkcyi muślinu i wyrobów dzierganych. Ludność odznacza się nie tyle pod względem cielesnego, ile duchowego i umysłowego rozwoju. Appenzelczyk słynie z dowcipu, żywości i bystrości; zamiłowany w śpiewie, kocha swobodę i przywiązany jest do tradycyi. Oprócz tego, ludność protestancka (ausser Rhoden) jest wstrzemięźliwą, oszczędną i przedsiębiorczą, ma wielkie zdolności do matematyki, przestrzega czystości i porządku i w ogóle ma się dostatnio, a na potrzeby oświaty, dobroczynności i robót publicznych, łoży niemało pieniędzy i trudów; w ludności zaś katolickiej (inner Rhoden) przejawia się w całej prostocie patryarchalny stan pasterski; jest ona wysoce konserwatywną, mniej pracowitą i nie tak zamiłowaną w porządku, za to wielką zwolenniczką ćwiczeń gimnastycznych. Narodową barwą jest białą, herb zaś stanowi stojący na tylnych łapach czarny niedźwiedź w srebrnem polu. Komunikacya obu kantonów znajduje się w wybornym stanie, za to oświata stoi na niższym nieco stopniu, niż w innych kantonach szwajcarskich. W kantonie inner Rhoden, władza spoczywa w ręku ludu; wszelkie kwestye na zebraniach rozstrzyga prosta większość; zgromadzenie ludowe, na któ-każdy, do głosowania prawo mający, stawić się jest obowiązany, odbywa się w stolicy Appen-zel w ostatnią niedzielę kwietnia i dokonywa wyboru członków rządu (komisya) w liczbie dziewięciu; sąd kantonalny składa się z 13 członków, a tak zwana rada wielka powstaje z wyboru jednego członka na każde 250 dusz. Dochody kantonu wyniosły w 1887 r. 113,838 fr., a wydatki 109,773 fr.; fabryk pod koniec 1884 r. liczono 18 z 428 robotn. W kantonie Ausser Rhoden, podzielonym na 3 okręgi, zgromadzenie ludowe zbiera się również w ostatnią niedzielę kwietnia, lecz corocznie kolejno w Trogen i Hundwil; wybiera ono siedmiu członków rządu, z władzą wykonawczą, ustanawia prawa lub je znosi, zatwierdza rachunki etc.; wielka rada kantonalna powstaje z wyboru jednego członka na każde 1,000 dusz, a sąd kantonalny składa się z jedenastu członków, z których żaden nie może piastować innego urzędu; dochody kantonu wyniosły w roku 1887 przeszło 470,000 fr.; fabryk w r. 1884 liczono 201 z 4,170 robotnikami; tutejsze muśliny i towary

6i

And. S.

S. S.

dziergane znane są w całym świecie. Appenzell, miasto główne kantonu Inner Bhoden, liczy 4,302 mców i historycznie jest ogniskiem obu pół-kanto-nów—punkt wyjścia dla turystów, udających się na słynny Säntis. Hi stor y a. Dzisiejszy kanton A. zaludnili alemanowie dośó późno, gdyż dopiero 1064 r. benedyktyński opat Nortpert z St. Gallen zbudował w m. A. pierwszy kościół (abbatis cella=Abbenzelle, stąd nazwa kantonu) i uzyskał dla swego opactwa znaczne przestrzenie ziemi. Ta okoliczność była powodem ciągłych zatargów między opatem A. a hrabiami na Toggenburgu, którym wielki wpływ pierwszego był nie na rękę. Ze swej strony i ludność miejscowa była przeciwną opatowi i z jego rządów niezadowoloną, stąd częste jej powstania i łączenie się w związki dla wspólnej obrony, stąd też i wmieszanie się Au-stryi, która, na prośbę opata, spieszyła mu z pomocą. Po długich walkach uzyskali nareszcie mieszkańcy swoją niezależność od opactwa (1437 r.), a wr. 1513 przyjęci zostali do związku szwajcarskiego. Beformacya znalazła dla siebie dogodny grunt w 1523 r., przyczem oba wyznania otrzymały swobodę; Ausser Bhoden przyjął protestantyzm, Inner Bhoden pozostał katolickim; taki stan jednak wywoływał częste waśnie, skutkiem czego rada związkowa, dla zapobieżenia niesnaskom, rozdzieliła kanton na dwie niezależne od siebie części, każda z własnym zarządem, tak jednak, że wobec całego związku szwajcarskiego, obie te części stanowią jeden kanton (1597 r.). Po krótkotrwałych zmianach za czasów Napoleona I, wróciły sprawy kantonu do poprzedniego stanu, w jakim i dziś się znajdują, przyczem obecnie protestancka połowa trzyma się w ogólnych, całego związku dotyczących kwesty ach, liberalnej, a katolicka ultramontańskiej partyi.

W mieście Appenzel, odległem o trzy godziny drogi karetką pocztową od stacyi kolei żelaznej w St. Gallen, znajduje się uzdrowisko górskie, oraz zakład mleczny i żętyczny, ostatniemi czasy licznie uczęszczany przez piersiowo-chorych od czerwca do połowy września; koszta pobytu od 150 do 200 franków miesięcznie.    Dr- A-p-

Appert Benjamin Mikołaj Marya (* 1797 w Paryżu), filantrop francuski, autor wielu dzieł, w których wykazując wadliwość ówczesnych więzień, szpitali i tym podobnych instytucyj, nawoływał jednocześnie do ich zreformowania w duchu wymagań humanitarnych. Bogatego materya-łu do krytyki tych instytucyj dostarczyła mu gruntowna ich znajomość i styczność z więźniami, pomiędzy którymi zaczął się obracać wkrótce po r. 1815, próbując ich oświecać drogą wzajemnego nauczania. Nie poprzestając na tern, w r. 1825 zwiedził instytucye więzienne i szpitalne we Fran-cyi, a dla urzeczywistnienia swych celów od roku 1825 do 1833 wydawał dziennik „Journal des prisons.” W r. 1841 założył w Némelfing (w Lotaryngii) przytułek i szkołę dla uwolnionych przestępców i dzieci więźniów, ale instytucyę tę, po trzech latach, dla braku funduszów musiał zwinąć. Od r. 1846 zaczął zwiedzać więzienia, szpitale i tym podobne instytucye za granicą, a spostrzeżenia swoje ogłaszał po francusku i po niemiecku w dziełach: „Voyage en Belgique” (Bruks., 1846); „Voyage en Prusse” (Berlin, 1847); „Hambourg, ses prisons et ses hospices” (Hamb., 1850); „Die Gefängnisse, Spitäler, Schulen etc. in Oesterreich, Bayern, Preussen, etc.” (Wieden, 1851—52, 2 t.) i t. d. Bezpośrednio za zreformowaniem przemawia w „Conférence contre le système cellulaire” (Bruks., 1846); „Die Geheimnisse des Verbrechens, der Verbrecher und des Gefängnisslebens” (Lipsk, 1851, 2 t.); „Bathschläge für Directoren, Geistliche und Aerzte von Gefängnissen” (Hamburg, 1851) i kilku innych pomniejszych dziełach. Oprócz tego swoją metodę wzajemnego nauczania rozwijał w „Manuel” (1822), w „Traité d’éducation élémentaire pour les prisonniers, les orphelins et les adultes” (1825) i innych.

Appert Eugeniusz, malarz francuski (*1814 w Angers — j* 1867 w Cannes). Uczeń i wielbiciel Ingres’a, A. należy do nader produkcyjnych i wszechstronnych malarzy: próbował on wszystkich rodzajów malarstwa, ale w żadnym nie do-sięgnął doskonałości. Najwybitniej talent jego rozwinął się w malowaniu kwiatów, ptaków i martwej natury. Obrazy jego tej kategoryi posiadają rzeczywistą wartość artystyczną. Z nich najpiękniejsze są: „Instrumenta muzyczne” (1853), „Piwonie” (1864), oraz kwiaty i ptaki, jakiemi A. przyozdobił ściany salonów cesarzowej Eugenii (Zielonego i Błękitnego) w Tuileryach, a które wraz z całym pałacem uległy zniszczeniu w 1871 r. Do najlepszych obrazów jego, innych rodzajów, należą: „Szlifierz” (1861 r.), „Siostry miłosierdzia w Krymie” (1855, obecnie w Wersalu). Muzea prowincyonalne posiadają też cenne prace jego. I tak np. w muzeum w Angers znajduje się jego pęzla portret znanego malarza Karola Le Bruna, w muzeum w Montauban „Neron przy trupie Agryppiny” (1842).

Appert Feliks Antoni (* w Saint-Bemy-sur-Bussy, depart. Marne, 1817), generał i polityk francuski, wstąpiwszy do szkoły wojskowej w Saint-Cyr r. 1836, ukończył studya r. 1838 i wszedł do sztabu głównego. B. 1843 został kapitanem, r. 1870 generałem brygady, a r. 1874 — dywizyi. Po powstaniu paryskiem w r. 1871 dowodził dywizyą wersalską i, objąwszy wydział sądownictwa polnego, kierował organi-zacyą sądów wojennych, wyrokujących w sprawie wziętych do niewoli komunistów. Od r. 1883 do r. 1886 był ambasadorem rzeczypospolitej francuskiej przy dworze petersburskim.

Appert Franciszek (wym. Aper), f 1840 r., francuski kucharz przy dworze Krystyana IV, księcia Dwóch-Mostów, następnie, przez lat 15, cukiernik w Paryżu i posiadacz majątku w Massy. W r. 1804 wynalazł sposób przechowywania na czas dłuższy zapasów żywności, tak zwierzęcych, jak i roślinnych, bez soli i szczególnych przypraw, a tylko przez szczelne ułożenie konserwowanych materyj w puszki blaszane, hermetycznie zamknięte i następnie poddane działaniu słonej

E. D

wody przy oznaczonej temperaturze. Otrzymawszy od rządu francuskiego za swój wynalazek 12,UOU fr., w r. 1810 wydał dziełko, o nowym sposobie konserwowauia traktujące, p. t. ,,L’art de conserver toutes les substances animales et vegetales“ (Paryż), Praca ta doczekała się piątego wydania w 1834 r., a w niemieckim języku wyszła w Pradze 1844 r.

Apperta metoda, sposób przechowywania na czas dłuższy w stanie używalności materyałów spożywczych, zarówno mięsnych, jak i roślinnych, zasadza się na ścisłem ułożeniu przechowywanych materyałów w puszkach z białej blachy i gotowaniu ich w wodzie słonej, po uprzedniem hermetycznem zamknięciu onych puszek. Temperatura wody, przeznaczonej do tego celu, utrzymuje się pomiędzy 108° i 110° O., czas zaś gnicie, a cel ten osiąga się przeważnie prze* długie gotowanie w naczyniach hermetycznie zamkniętych. Próby wykazały, że mięso w sosie, ryby, mocny bulion, zupy owocowe, kondensowane mleko, groszek zielony, jarzyny i t. p., przechowują się przeszło rok czasu. A-a metodę usiłowali udoskonalić: Pastier, Djones, Gnuter, Wilaumer i inni, już to przez sztuczne wydzielenie powietrza z blaszanek, do przechowania przeznaczonych, już przez niedogotowywanie materyałów spożywczych, celem zachowania właściwego im smaku pierwotnego; ulepszenia te jednak, oprócz zalet jednostronnych, wpływały zawsze ujemnie na czas kon-serwacyi materyałów.

Appia (Via Appia, droga Appiusza), najdawniejszy i najsławniejszy gościniec bity, kamienny, ciągnący się 25 mil, od Rzymu do

Bj—

bum#:

jgfe, :

• äs

.--./•J

LL

Tnii'uJ

ta

..

.....

WM

jjj«

L-.

--1

...

nmmi

rmw* rA:

i'r." - i-'- ■*

: v;1

u --------- _

V,-

-____Ifi

fl

• ?ż’

kfl

‘i

ilg

ft

Lj

^.....;>T..T77.T.7ïï^7r,Trr.;T,

v,,'■ " '

.s

MH

Fig. 240. Via Appia.

gotowania wynosi od ya do 4 godzin, co zaleź-nem jest od rodzaju materyału i wielkości puszek blaszanych. A. m., tak zwana od nazwiska wynalazcy (ob.), rozpowszechniła się od 1810 r. i znalazła szerokie zastosowanie, zarówno w gospodarstwie domowem, jak i stosunkach handlowych, szczególnie zaś korzystnie spożytkowaną być mogła dla przechowania żywności wczasie podróży morskich. Przewóz mięsa z północnej Ameryki i Australii, sposobem Apperta przygotowanego. bardzo korzystne dla przedsiębiorców wydał rezultaty. Konserwowanie (ob.) zapomocą tej metody zasadza się na możliwem usunięciu z materyałów, do przechowywania przeznaczonych, wszelkich substancyj, ułatwiających kwaszenie lub

Kapuy, zbudowany w r. 313 przed Chr. przez cenzora Appiusza Klaudyusza, przezwanego „Ślepym” i od jego imienia Via Appia nazwany, który pod tą nazwą przetrwał 22 wieki i pod nią istnieje dotąd, przechodząc z Rzymu przez Bovillae, Aricia, Forum Appii, Terracina, Fündig Formiae, Minturnae — do Kapuy, skąd później stopniowo przeciągnięty został przez Benevent aż do Brundusium. Dotąd, zwłaszcza pod Terracina, wśród gór skalistych, wąwozów niedostępnych. podziwiają doskonałą jego budowę, ułożoną na tęgim podkładzie z kamiennych sześcianów. Jest to jeden z chlubnych dowodów gospodarki rzymskiej.    K- K

Appia Ludwik, pochodzenia włoskiego ę* 1818

w Niemczech); w Bonn i Heidelbergu uczęszczał na uniwersytet, i zostawszy doktorem medycyny, przemieszkiwał czasowo w Paryżu i Frankfurcie nad Menem* następnie osiadł stale w Genewie.

druga część księgi 9 historyę illiryjską i 5 ksiąg (13 — 17), opisujących rzymskie wojny domowe (Emphylia). Ostatni dział jest najważniejszym ze wszystkich, ponieważ stanowi jedyne obszerne źródło, z którego czerpiemy wiadomości o wewnętrznych walkach rzeczypospolitej. Prócz tego posiadamy jeszcze liczne fragmenta tego dzieła, najobszerniejsze z 9 księgi o dziejach macedońskich, jako i z ostatniej księgi. Wielką zaletę dzieła A-na stanowi ścisłe zszeregowanie faktów, zbywało zaś mu natomiast zupełnie na zmyśle krytycznym; odnośnych źródeł historycznych nie umiał umiejętnie opracować, często mylnie podaje nazwiska i daty historyczne; skutkiem płytkości jej, pobłądził uawet i w ogólnie już owemi czasy znanych rzeczach, jak w opisaniu biegu rzeki Ebro (Iber. rozdz. 6). Napróźno też szukać w tym historyku choćby iskry zapału w opisach najwznioślejszych ustępów z dziejów rzymskich; pisze stylem jasnym, lecz oschłym, w którym rażą bardzo liczne latynizmy. Krytycznie wydał dzieło A-na Schweighäuser w trzech tomach, Lipsk, 1785 r.; przedruk tego wydania, wraz z nowemi fragmentami, odkrytemi przez kardynała Angelo Mai w Didota „Bibliotheca scriptorum graecorum,” tom V, Paryż 1840; najlepsze wydanie Mendelssohna w 2 tomach, Lipsk, 1881; Kratt: „De Ap-piani elocutione”, Baden, 1886; Hannak: „Appian und seine Quellen”, Wiedeń, 1869.    s D-

Appian Adolf, (* 1819 w Lyonie), współczesny malarz i rytownik francuski, znany w obu tych rodzajach sztuki, jako zdolny pejzażysta. Od r. 1835 począwszy, corocznie prawie widzieć można było w Salonie paryskim pejzaże jego, przeważnie z okolic Delfinatu i Prowancyi; najbardziej ulubionym tematem jego są wybrzeża południo-

Podczas wojny austryacko - francusko - włoskiej (1859), jako ochotnik, pełnił służbę w ambulansach, a napatrzywszy się cierpieniom rannych i chorych żołnierzy, wraz z H. Dunanfem i G.

swo-

MoynierVm, założył w Genewie (1863) komitet międzynarodowy Krzyża Czerwonego, z którego powstała po roku konwencya międzynarodowa genewska. W wojnach: duńskiej (1864), austrya-cko-pruskiej (1866) i francusko-ni endeckiej (1870), był czynnym jako lekarz, Obecnie jest jednym z 8 członków komitetu międzynarodowego Krzyża Czerwonego w Genewie i współredaktorem wychodzącego tam od 1869: „Buletin international de la Croix rouge“. Z licznych prac jego, drukiem ogłoszonych, wymieniamy tylko: „Le chirurgien d’ambulance“ (Genewa, 1859), „Prophylaxie de la cécité“ (tamże, 1880), „Quelques études sur les premiers soins à donner à l’enfance“ (tamże, 1883), oraz wspólnie z G. Moy-nier’em napisane dzieło: „La guerre et la charité“

Dr J. 1’

(Paryż, 1870).

S. S.

dyował przeważnie włoskich mistrzów pęzla z epoki odrodzenia w Parmie, Bolonii, Modenie i Flo-rencyi, a przy tern uległ w znacznej mierze wpływowi współczesnych mu, a wówczas wybitnych artystów: Batoniego, Albertollego i Rafaela Mengsa. Podczas trzykrotnego pobytu w Rzymie, usiłowa’ A. wtajemniczyć się w sposób malowania „al resco”, którego sekret posiadać miał Rafael; i rzeczywiście ścienne malowidła A-ego przewyższają wszystkie próby tego rodzaju współczesnych mu malarzy. Są to mianowicie freski jego, zdobiące kopułę kościoła medyolańskiego „Santa-Maria presso San-Celso” (czterej ewangeliści) wykonane w latach 1792 — 1797, oraz freski na ścianach i sufitach w „Villa Reale” w Monza, letniej rezydencyi arcyksięcia Ferdynanda. Te ostatnie, przedstawiające dzieje mitologiczne Amora i Psychy, należą do najlepszych utworów A-ego. A. celował także i w malowaniu portretów. Portrety jego pęzla, chociaż pozbawione charakterystyki w postaciach, dziś jeszcze nader są cenione, jako pamiątki historyczne. A., który marzył o podniesieniu z upadku współczesnego

Appian (Appianos), żył w pierwszej połowie II w. po Cbr., rodem z Aleksandryi, udał się za panowania cesarza Hadryana do Rzymu, gdzie najprzód występował jako adwokat, później, za pośrednictwem wpływowego na rzymskim dworze przyjaciela, Frontona (ob.), otrzymał wysoki urząd komisarza cesarskiego (jprocurator, dawniej quaestor')^ jak się zdaje, w Egipcie, z obowiązkiem ściągania dochodów z tej prowinćyi, przeznaczonych do szkatuły cesarskiej. Około r. 160 po Ohr., napisał w 24 księgach historyę rzymską (Romai-ka) w greckim języku, ze stanowiska ściśle rzvm- wej Francyi. skiego. według którego pojmuje mocarstwo rzym- Appiani Andrzej (* 1754 w Medyolanie, skie jako polityczny utwór bogów. Rozkład całego -j* 181V tamże), jeden z wybitniejszych malarzy dzieła, jak to sam autor w przedmowie obszernie medyolańskich z końca XVIII stulecia. A. stu-kreśli, oparty jest w samej rzeczy na samodzielnym i szczęśliwym pomyśle. Skoro bowiem się przekonał, że analityczna metoda poprzednich historyków rzymskich rozrywa łączność pomiędzy faktami, które do siebie należą, starał się poje-dyńcze wypadki ściślej z sobą powiązać i postanowił z tego powodu dzieje rzymskiego narodu spi sać pod względem etnograficznym, to jest podać historyą pojedynczych części mocarstwa rzymskiego aż do połączenia ich z Rzymem. Takim sposobem dzieło A-na, na podobieństwo perskiego historyka Ephorosa (ob.), autora pierwszej historyi powszechnej, składało się z osobnych historyj poszczególnych krajów i narodów aż do podbicia ich przez rzymian i obejmowało całą historyą rzymską, aż po czasy autora. I tak: w pierwszej księdze opisane były dzieje Rzymu za panowania królów, w dwóch ostatnich wyprawy Trajana przeciwko getom i arabom. Bo naszych czasów przechowały się nienaruszone księgi 6, 7 i 8, opisujące historyę półwyspu Iberyjskiego, wojnę Hannibala i historyę libijską; księga 11, mieszcząca hi-' storyę syryjską; księga 12 wojny z Mitrydatesem,

s. s.

K K.

ra.

mu malaistwa, torował rzeczywiście drogę nowszemu malarstwu mitologicznemu. Jedna z sal Pinakoteki pałacu Brera w Medyolanie (Sah-tta Appiani) zawiera cenne jego prace treści mitologicznej, oraz portrety, pośród których znajdują się: własny portret artysty, portret Napoleona I, Desaix’a i Asiolego. Napoleon I. wysoko cenił zalety pęzla A-ego, to też mianował go członkiem Ciała Prawodawczego rzeczypospolitej cis-alpińskiej, wkrótce potem ,,komisarzem do sztuk pięknych” i wreszcie pierwszym malarzem dworu swego. Z jego też poruczenia A. ozdobił malowidłami ściennemi pałac królewski w Medyolanie; w 21 obrazach przedstawił tam artysta prawdziwą „Apoteozę Napoleona”. Obrazy .te, tak co do kompozycyi, jak i co do poprawi ości rysunku, górowały ponad inneini dziełami sztuki z owej epoki; brak im jednakże siły i charakteru. Nie siła i charakter cechowały bowiem utwory A-go, ale przedewszystkiem wdzięk pewien i ztąd A. otrzymał przydomek „malarza gracyj”. A. pracował jakiś czas i w Niemczech. Z tej mianowicie epoki pochodzą jego malowidła, zdobiące kościół św. Piotra w Moguncyi. Ostatnieni więk-8zem dzieleni A-ego był plafon w południowo-zachodniej sali pałacu medyolańskiego („Villa Reale” albo „Villa Bonaparte”), przedstawiający Parnas, malowany al fresco, a w nim Apollona w otoczeniu muz. Wiele z obrazów A-ego, oraz freski jego z pałacu medyolańskiego, były ryto wane w swoim czasie, a Thorwaldsen uczcił pamięć tego artysty pięknym pomnikiem, zdobiącym „Pałac sztuk pięknych” w Medyolanie.—Porów. Bar-boglio „Fastes de Napoléon 1-er, peints par Andrea A.” (Paryż, 1810).

Appiani, książęta Piombino, ob. Pi o mb ino.

Appingedam, miasto w holenderskiej prowin-cyi Groningen nad zatoką Dollart i przy drodze żelaznej Groningen-Delfzijl; tu rozpoczyna się kanał Damster Diep, służący także i do osuszenia okolicy; budowa statków, ożywiony handel końmi, 6,000 mców.

Appiusz’ (Appius) — „przedimię” rzymskie (praenomeri), które po większej części nosili przedstawiciele rodu Klaudyuszów, pochodzący z kraju Sabinów i znani ze swej nieprzyjaźni dla plebejuszów. Pierwotnie przedimię to miało brzmieć Atta lub Attus. (Ob. Klaudyusz).

Appiusz Klaudyusz (Appius Claudius), zwany Ślepym, (zgoła inny od sławnego decem-wira), jako senator rzymski z czasów wojny z Pir-rnsem, zasłynął pewnym rodzajem samorodnego krasomówstwa. Plutarch wkłada mu wprawdzie w usta przemówię, przez siebie ułożoną i zgoła sztucznie retoryczną; Enniusz, w jednym z urywków, poświęca mu tylko parę wierszy; obaj wszakże zgadzają się na to, że kiedy patres conscripti, przygnębieni pogromem najlepszych wojsk rzymskich, dokonanym przez Pirrusa, gotowi byli przyjąć traktat, podyktowany przez młodego króla Epi-ru, gorące i patryotyczne przemówienie Appiusza w senacie dodało im serca i postanowili, zgodnie z jego żądaniem, nie traktować z nieprzyjacielem aż po wyrzuceniu go z kraju. Tern chętniej kronika zapisuje ten wpływ słowa na czyn, że następstwo środka okazało się zbawiennem.

A' pleby, główne i bardzo starożytne miasto hrabstwa Westmoreland w Anglii; leży w pięknej okolicy nad rz. Eden, posiada zamek dawny, zachowany w dobrym stanie, do 8,000 mców.

Appiedor, osada na północno-zachodniem wy-brzeżu hrabstwa Devon w Anglii, przy uściu rz. Torridge do zatoki Barnslople, miejsce wylądowania duńczyków w IX w.

Applegath. Jeden z pierwszych fabrykantów maszyn drukarskich pospiesznych w Anglii. Wykonał ich około 1,800 sztuk o składzie nader prostym, zbliżonym do systemu Küniga i Baue-

W. J. Skrz.

Ap deton, miasto w stanie Wisconsin w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, na zachód od jez. Michigan, a na południe od tegoż zatoki Zielonej (Green Bay), leży nad odpływem jez. Winnebago, który powyżej tworzy wodospad, użyty za motor dla licznych młynów, poniżej zaś nadaje się dla żeglugi; uniwersytet św. Wawrzyńca (Lawrence University), 8,000 mców.

* Appoggiatura (włos.) wyr. muz.; w harmonii oznacza ono rodzaj nut przejściowych, służący do upiększenia i urozmaicenia melodyi.

Appoint w obrotach wekslowych zowie się właściwie taki weksel, który należność pewną w pełni wyrównywa i zaspakaia. A. na zachodzie zwą także różne stopnie brzmienia papierów państwowych albo bankowych, co u nas w ostatnich czasach zaczęto z niemieckiego zwać odciukami, np. pieniądze papierowe ruskie są w odcinkach 1, 3, 5, 10, 25 i 100 rublowych, listy zastawne w odcinkach 100, 250, 500 i 1000 rublowych i t. p. Dr- ' B-Appomatox 1) rzeka w St. Zjednoczonych Ameryki Północnej w stanie Wirginii, prawy dopływ rz. James, której dosięga poniżej Petersburga, 65 km. przed uściem spławna. 2) A. Court-House, miasto w tymże stanie nad rzeką tegoż imienia, pamiętne w wojnie secesyjnej poddaniem się generała Lee, dowódcy wojsk południowych, generałowi Grantowi, który przywodził wojskom unionistów (9 kwietnia 1865).    Andi s*

Apponyi de Nagy-Appony, stary ród węgierski, biorący swój początek od Pecza, który, jak głosi podanie, był głową jednego ze stu ośmiu rodów madyarskićh, przyprowadzonych do Węgier przez Arpada. Nazwisko A. przyjął ten ród dopiero za króla Zygmunta. W r. 1718 otrzymał tytuł baronowski, a w r. 1789 hrabiowski. Wybitniejszymi jego członkami byli: 1) A. Paweł, (•j* 1624) wielki żupan takowski na początku XVII st.. stronnik cesarza w wojnach z Bocskajem i Bethlenem. W r. 1611 towarzyszył na czele magnatów węgierskich ciągnącemu pod Pragę z wojskiem arcyksięeiu Maciejowi. W r. 1615 brał udział, jako zastępca króla Macieja II, w zawarciu pokoju żytwatorockiego z turkami. 2) A. Błażej żył w pierwszej połowie XVII st. i odznaczył się jako poeta, piszący po łacinie; w roku 1624 wydał w Wiedniu dzieło p. t. „Iu

divini et regii prophetae David Triadem inter-pretatio poetića”.—3) A. Łazarz, protoplasta hrabiowskie] linii A-ich, syn Mikołaja, który poległ śmiercią bohaterską podczas zdobycia Budy w 1686 r. Karol VI nadał mu tytuł barona, a następnie w r. 1739 hrabiego. Z czterech synów jego: 4) A. hrabia Jerzy (* 1736 — *J* 1782) brał udział, iako kapitan, w wojnie francusko bawarskiej i w r. 1763 został radcą tajnym, zaś w r. 1764 wielkim żupanem Marmaroszu, a w r. 1777 komitatu tolnańskiego i posiadał rozległe włości na Węgrzech. 5) A. Antoni Jerzy, syn Jerzego (* 1751 — *j* 1817), założyciel słynnej biblioteki Apponyich, był gorliwym zwolennikiem nauk i sztuk pięknych. W r. 1774 został gubernialnym radcą w Galicyi, później przeniesiony do Rjeki (Fiume), a w końcu w r. 1780 był wielkim żupanem tolnańskim w randze radcy tajnego. Zostawił dwu synów: 6) A Jerzego (* 17«0—-}*1849) który był c. k. komornikiem i 7) A. Antoniego (* 1782 — *J- 1852), dyplomatę i posła niemieckiego w Londynie, Rzymie i w Paryżu, od r. 1826 niemal do śmierci; zyskał on sobie sławę popieraniem w swej ojczyźnie sztuk pięknych, nauk, a nadewszystko przemysłu. Z trzech synów Jerzego znanym jest: 8) A. Jerzy (* 1808), który odznaczył się jako mąż stanu i polityk wielkich zdolności; studya prawne ukończył w Presz-burgu i najpierw zajmował posadę sekretarza nadwornego przy kancelaryi węgierskiej w Wiedniu; w r. 1846 mianowany był vice-kanclerzem, a po ustąpieniu Mailatha w 1847 r. najwyższym kanclerzem węgierskim. Już na sejmie państwowym z 1843 — 1844 r. był głową konserwatystów-arystokratów przeciw rewolucyonistom i Kossutho-wi; z jego właśnie mieyatywy ustanowiono w żupach vice-żupanów, których obowiązkiem było działanie w myśl polityki rządowej. Dążnością jego było przeprowadzenie potrzebnych reform na drodze pokojowej, gdy większość narodu żądała rewolucyi. Skutkiem tego w komitatach wynikły silne starcia się obu partyj i A. utracił wszelką popularność w narodzie. Taka jego polityka przyśpieszyła bezwątpienia wybuch. W r. 1848, gdy partya rewolucyjna wzięła górę, A., po ustanowieniu pierwszego rządu węgierskiego i zniesieniu kancelaryi węgierskiej w Wiedniu, ustąpił na pewien czas z pola działalności politycznej. Dopiero w r. 1860, po długiem wahaniu się, na żądanie cesarza wszedł do rady państwa, gdzie gorąco bronił praw korony węgierskiej. Wówczas był prawo), mianowany najwyższym sędzią królestwa (judex Aprak, *ob. Ty toń.

cił się w Wiedniu i Peszcie, a po ukończeniu nauk w r. 1868 podróżował przez dwa lata po Niemczech i we Francyi, studyując politykę i ekonomię polityczuą. Wychowanie i tradycye rodzinne kazały mu stanąć po stronie partyi zachowawczej, która, będąc utworzona pod potężnym wpływem Deaka, ostatecznie się zorganizowała pod baronem Sennyey w r. 1872 i wystąpiła w parlamencie. a. zasiada w izbie niższej, jako poseł okręgu jaszberenyskiego od r. 1872 i bierze czynny udział w pracach parlamentu węgierskiego Po rozpadnięciu się starej partyi Deaka część jej, znana pod nazwą opozycyi połączonej albo umiarkowanej, wytworzyła partyę opozycyi w parlamencie z Pawłem Sennyey na czele; po jego śmierci w r. 1888 miejsce to zajął A., który, dla uskutecznienia swego programu zachowawczego, prowadził silną opozycyę przeciw Tiszy. Starał się także o ułożenie dla kraju postępowych praw agrarnych, i właśnie z jego inieyatywy odbył się w Peszcie w r. 1885 zjazd agrarny, na którym A. przemawiał za utworzeniem związku celnego większych państw Europy środkowej. W r. 1889 znacznie się przyczynił do uśmierzenia umysłów ludności oburzonej na rząd i Tiszę, nie zawahawszy się połączyć z najcelniejszemi żywiołami opozycyi z jednej strony, a z żywiołami uliczne-mi z drugiej. Ze względu na swe wysokie wykształcenie naukowe i muzyczne oraz na swą towarzyską ogładę, zaliczany jest do rzędu najpierw-szych osobistości arystokracyi węgierskiej. W herbie mają A. tarczę czworoboczną z tarczą mniejszą pośrodku, na której znajduje się głowa murzyna ze srebrną przepaską na włosach i różą w ustach; tarcza ta dzieli się na 4 części: 1-sza błękitna z ręką wystającą z korony i trzymającą róg myśliwski, 2-ga złota z dwiema wieżyczkami i berłem w środku, 3-cia złota z czerwonym lwem dwuogonowym, zaś 4-ta podzielona na dwie połowy, z których górna błękitna ma złotą koronę z trzema piórami, a dolna zielona :— trzy belki zygzakowate. Tarcza ta jest ozdobiona trzema przyłbicami u góry; na pierwszej z nich widzimy sokoła, na drugiej rękę z szablą turecką, a na trzeciej czarną nogę orła.

Approbatio pro cura nazywa się osobne upoważnienie, udzielone proboszczowi, albo jego zastępcy do sprawowania obowiązków pasterskich. *

Appropriate, nabycie na własność. A'p'pnoyria,-tio feudi nabycie posiadłości lennej. (Ob. Lenne

curiae), lecz już w r. 1863 urząd ten złożył. Ja- Apraksin, ród szlachecki i hrabiowski (dawko komisarz królewski w 1863 r. 2 kwietnia za- niej: Opraksin), pochodzący od Andrzeja IwanO" gaił pierwszy od lat 12-tu sejm węgierski. W 1865 wieża z przezwiskiem Opraksy, czyli Apraksy, ten r. był wybrany posłem do niższej izby sejmowej zaś był prawnukiem Sołochmira, znakomitego ta-i usiłował, aczkolwiek bezskutecznie, utworzyć tara, który ze Złotej Hordy przyjechał w r. 1371 partyę, któraby pośredniczyła pomiędzy Wiedniem do księcia rjazańskiego Olega, ochrzcił się imie-a namiestnictwem węgierskiem; usiłowaniom tym niem .Jan i ożenił się z jego siostrą Anastazyą położyła koniec wojna pruska w r, 1866. Po jej [wanówną. Synowie Apraksy, Jerofiej-Jarec i Pro-ukończeniu wzięła górę polityka Deaka, którą też kop przenieśli się do Moskwy za panowania Iwa-i A. popierał. Syn jego: 9) A. Albert Jerzy na III. Ród ten położył wielkie zasługi, a wielu (* 1846), polityk i mówca parlamentarny, kształ- i członków jego poległo na polach bitew. Tak,

Apraksin Stefan.

M a ci oj Prokofiewicz zginął przy szturmie Kazania, a imię jego jest wpisane do „synodyku” w Uspienskim Soborze ku wiekuistej pamięci przy modłach zadusznych. Podobnież padli w boju jego synowie Bohdan i Szczepan, synowiec Andrzej An-drzejewicz i inni. Wywyższenie rodu datuje się od małżeństwa Marty Maciejówny A. z carem Fieo-dorem Aleksiejewiczem; bracia tejże Marty zajmowali wydatne stanowiska, mianowicie: 1) hrabia A. Piotr (syn Macieja), przez Piotra W-go został mianowany wojewodą Nowogrodu; w r. 1701 formował tu dwa pułki; objął też komendę nad nimi, oraz nad oddziałem „strelców”, z poleceniem strzeżenia północnej granicy po przegranej pod Narwą bitwie. Potykał się pomyślnie kilka razy, zniszczył flotylę szwedzką w czerwcu 1702 roku i .pobił jenerała szwedzkiego Kroniorta nad rz.

Borą. Na wiosnę 1703 osłaniał oblężenie twierdzy Nienschantz. W r. 1704 odparł flotę nieprzyjacielską, wiozącą żywność do oblężonej Narwy.

Posłany w końcu 1705 r. na pomoc br. Szere-metjewowi przy tłumieniu buntu strelców w Astra-cbaniu, został tu gubernatorem. D. 8 września 1708 r. nad rz. Achtubą zawarł ugodę z banem kałmyków Ajuką, zobowiązującą do poddaństwa monarchom Rosyi. Podczas pierwszego urządzenia gubernij w całej Rosyi (grudzień 1708 r.) został gubernatorem Kazania, oraz 30 innych miast, jak Saratow, Symbirsk, Ufa etc. Zasługiwał się szybką dostawą drzewa masztowego do Petersburga, budowaniem statków na Wołdze, zaopatrywaniem jazdy w dobre konie i wyprawami na krymskich tatarów. Wezwany do Petersburga w 1713, został senatorem 1717, lecz w lutym 1718 r., wskutek podejrzenia o pomaganie carewiczowi Aleksemu do ucieczki za granicę, został wydalony do Moskwy z utratą dóbr. Odzyskał je wszakże niezadługo, usprawiedliwiwszy się z zarzutów. Tegoż roku (1718) zasiadał jako członek w Najwyższym Sądzie karnym i podpisał wyrok śmierci na carewicza. Prezydował od 1722 r. w Justiz-Collegium z rangą rz. radcy stanu.

Doszedł jeszcze rangi rz. radcy tajnego. Umarł między 1726 a 1728 r. Dzieci jego pomarły bezpotomnie. 2) A Fiodor (syn Macieja) jenerał-ad-mirał (* 1671 — *j* 1728) należał do „potiesz-nych” towarzyszy zabaw i zajęć Piotra W-go.

Młodo, bo w 1692 r. otrzymał nominacyę na wojewodę w Archangielsku; zbudował tu okręt do wypraw handlowych; w 1695 przy utworzeniu pułku Siemionowskiego otrzymał w nim rangę porucznika, a po zdobyciu Azowa — rangę pułkownika w 1696 r. Był głównym dozorcą budowy statków w Woroneżu w r. 1697, po powrocie zaś Piorą W. z podróży zagranicznej został w r. 1700 naczelnikiem „Prykazu Admiralicyi”, oraz gubernatorem Azowa. Przebudował to miasto, wybudował Taganrog z portem wojennym i twierdzą nad rz. Miusem, wzniósł też twierdzę Pawłowską, urządził warsztaty okrętowe i szluzy w Woroneżu, oraz w Tawrowie i Nowo-Pawłowsku (1700—

17u6). Powołany do Moskwy, objął zarząd „pry-kazów” uzbrojenia (OpyaceuHHi; i pocztowego

487

(fljviCKoä), tudzież mennicy. W r. 1707 po śmierci Gołowina został admirałem i prezesem Admiralicyi. W r. 1708 osłaniał Petersburg od napadów jen. szwedzkiego Liibechara, którego oddział został ostatecznie zniesiony. Za tę zasługę Piotr W. kazał wybić medal z popiersiem jego i napisem: „IfapcKaro BejiuuecTBa A^MMpajii, 9e. Mh. AnpaKCHirb,” a na odwrociu z wizerunkiem floty i napisem: „Xpana cie ue cnnTT>; Jiyqrne CMepTL, a He HeBtpHocTt 1708”. Mianowany rz. tajnym radcą i hrabią w 1709 r., wyruszył w marcu 1710 na czele 11 tysięcy wojska pod Wyborg; rozpoczął mozolne oblężenie i zdobył to miasto d. 13 czerwca. W r. 1714, gdy się zaczynała wojna z Turcyą, udał się do Azowa, lecz skutkiem zawartego nad Prutem traktatu, musiał oddać go turkom i zburzyć Taganrog. W r. 1712 był głównym naczelnikiem Estonii, Ingermanlandyi i Korelii; w 1713 na czele floty zdobył Helsingfors i Borgo, a dnia 6 października spoinie z ks. Golicynem odniósł zwycięztwo nad Szwedami przy rz. Pelkin; w 1714 uczestniczył w znakomitem zwycięstwie Piotra W-go koło przylądka Gangud. Po powrocie wszakże do Petersburga wraz z wielu innymi dygnita« rzami został pociągnięty do odpowiedzialności za nadużycia i skazany na znaczną karę pieniężną. Dopiero w 1716, wynagradzając mu tę szkodę, Piotr W. nadał dobra po zmarłej jego siostrze Marcie. W latach 1716 — 1718 osłaniał roboty portowe w Rewlu, pomnażał flotę z galer; został prezesem Kollegium Admiralicyi, jenerałem-admi-rałem i senatorem. W r. 1817 zasiadł w komisyi śledczej nad carewiczem Aleksym. W r. 1719 otrzymał urząd gubernatora jeneralnego Estonii, ale zaraz udał się z wojskiem nad botnicką odnogę dla popierania ministrów w układach pokojowych. Po zawarciu traktatu w Nystädt 1721 miał sobie nadany zaszczyt wywieszania flagi cesarskiej. W r. 1722 towarzyszył Piotrowi w wyprawie perskiej. W r. 1723 wróciwszy do Petersburga, objął komendę nad 24 okrętami liniowe mi i 5 fregatami. Po śmierci Piotra W. był na weselu cesarzówny Anny P-y ojcem przybranym (nocaæe-hhh OTeu,T>), otrzymał potem order Aleksandra Newskiego i miejsce w Najwyższej Radzie Tajnej. Ostatnią wyprawę przedsiębrał do Rewia w r. 1727 z powodu zerwania stosunków dyplomatycznych z Anglią. Gościnny, uczynny, cieszył się powszechnym szacunkiem i sympatyą. („9Hn;HKJioneji,HU. CjiOBapt” Andrejewskiego).

Apraksin Stepan Fedorowicz, feldmarszałek wojsk ruskich (* 1702 —    1760), służył naj

przód w pułku preobrażeńskim, potem w siemio-nowskim; 1737 r. odznaczył się w wojnie tureckiej pod rozkazami Münnicha, miał udział w szturmie Oczakowa, 1739 r. mianowany generał-majorem, 1742 r. wysłany z poselstwem do Persyi. Pokłóciwszy się z wszechwładnym Lestocq’iem przyczynił się do jego upadku (1748).    1756 r. mia

nowany feldmarszałkiem, a znany z nienawiści, jaką żywił dla Prus, otrzymał A. po wybuchu wojny siedmioletniej dowództwo naczelne nad armią ruską. W maju 1757 r. wkroczył do Prus

Il

wschodnich, zajął Memel, 30 sierpnia po<l Gross- czającej się sztuki usunięte być muszą. Niezale-jägerndorfem pobił na głowę starego feldmar- źnie od tego, tkanina, wykończana z nitek koloru szałka pruskiego, Lehwalda. Lecz zamiast sko- naturalnego lub farbowanych, przez sanuj, mani-rzystać ze zwycięstwa, które oddawało w jego pulacyę roboty zostaje zanieczyszczoną, zatłuszczo-ręce Królewiec i otwierało drogę do Berlina, ną, wygniecioną i nierówną pod względem prawi-A. już 7 września niespodzianie się cofnął i bez dł^wego kierunku nitek. Po usunięciu powyżej żadnego widocznego powodu w przeciągu dwóch wzmiankowanych wad tkaniny, ulepszona fabry-tygodni skierował wszystkie wojska ruskie z po- kacya dąży jeszcze do nadania jej ścisłości i powrotem do Kurlandyi. W tym samym czasie przy- łysku, a wymagania handlowe żądają pewnych padła była choroba niebezpieczna cesarzowej Elżbie- cech zewnętrznych, zasadzających się na wzorzy-ty; jak się okazało, A. działał w zgodzie z kan- stości, gremplowaniu, morowaniu, filcowaniu, pra-clerzem Bestużewem, który, zbliżony od 1753 sowaniu, układaniu i t. p. Wszystkiemu czyni za-r. do "W. Księżny Katarzyny, zamyślał, na wy- dość A., ze względu jednak na pewne przejścio-padek zgonu cesarzowej, wynieść na tron W. Księ- we fazy tych czynności, prace apreturowania po-cia Pawła i Katarzynę ogłosić rejentką, z pomi- dzielić można na: prace oczyszczające, wykończa-nięciem Piotra. Przyjście do zdrowia Elżbiety jące i uzupełniające. Do prac oczyszczających od razu położyło koniec wszystkim tym planom; przedewszystkiem zaliczyć należy oczyszczanie wła-rozwinięto energiczne śledztwo, które wykazało ściwe od supłów, końców i materyj, do tkaniny nie między innemi nieoczekiwany, bo niezgodny z in- należących. Odbywa się to zwykle przez wyczesy-teresami dworu saskiego, udział w spisku saskie- wanie, wyciąganie lub wyszarpywanie, za pomocą go posła, hr. Stanisława Poniatowskiego, który szczotek lub narzędzi ostro zakończonych, wyro-też już w październiku 1757    r. został odwołany;    bionych z metalu    lub    piór, przy których pomocy

główni uczestnicy, Bestużew,    Jełagin i in. zesła-    wydobywa się na    zewnątrz powyżej wzmiankowa

ni, Katarzyna uzyskała przebaczenie cesarzowej; ne zawartości w tkaninie i części dodatkowe, wy-A., trzy lata blisko więziony, skompromitowany dzieła je, obcina lub obszczypuje. Czynność nietylko przez stosunki z Bestużewem, lecz także ta wykonywa się ręcznie, projektowane bowiem ma-wykrytą korespondencyą z prusakami, zmarł szyny znalazły małe zastosowanie praktyczne. .Za w trakcie śledztwa, rażony apopleksyą. Ob. Herr- pomocą prania osiąga się wydzielenia z tkaniny mann: „Geschichte d. russ. Staates” (1853), T. V. tych zanieczyszczeń, które weszły do niej z wątka, 145 i nast. „Mémoires de Catherine” (1859), 206 jak: krochmal, guma, dekstryna, gliceryna; dosta-i nast. „CÓopmiKt HMnep.    PyccK. Hct. Óóiu,.”    ły się wypadkowo w    czasie samej roboty, jak

(1871), T. Vn 75 i nast.    Bil basów: „HcTopia    tłuszcze maźnicze;    lub    wreszcie stanowią własność

EraTepHHH II” (1890) passim. Borozdin: „Oiihtt. samego materyału, jak tłuszcz z wełny. Czynność HCTop. po^ocjiOBia AnpaKCHRHXTb” Petersb. 1841. prania odbywa się na maszynach do prania. Ma-Apraksina zdrój. W moskiewskiej gubernii, po- szyny tego rodzaju, mniej lub więcej złożonej kon-wiecio dmitrowskim, we wsi Koczenowo, nad rzeką strukcyi, służą jeszcze do wykonywania innej czyn-Wołgusz, 16 wiorst    od miasta powiatowego. Szcza-    ności apreturowej, t. j. folowania;    zwykle jednak

wa żelazista.    Dr- A-*p-    ręczne lub parowe mają za cel główny wydobycie

Apraksya (grec, a priv. praksis = czynność) nieczystości z tkaniny przez ciągłe przerzucanie wyraża w patologii utratę znajomości używania jej w wodzie przepływowej. Dla wydobycia z tka przedmiotów, zapoznanie celów i przeznaczenia niny tłuszczów wypadkowych, lub od materyałr przedmiotów, w zwyczajnym użytku będących; zależnych, pranie w wodzie zwyczajnej poprzedzi zboczenie to    różni    się od wszystkich form Afa-    jeszcze pranie w ługach, czyli tak    zwane ługowa

zyi, Alogii i    t. p.,    tern, że w A-yi naruszone są    nie. Fig 242 przedstawia maszynę    do prania ręcz

władze umysłowe.    ną, Pierrona i Dehaétrea w Paryżu, składającą sif

Apretura, W ogólnem znaczeniu, określa czyn- z cylindra żelaznego, opatrzonego otworem więk-ności, wykonane na towarze surowo wykończonym, szych rozmiarów, dla wrzucania materyj, do pra-celem nadania mu należytej czystości, koloru, miąż- nia przeznaczonych, i dwoma otworami mniejsze-szóści, mocy, ścisłości, połysku i kształtu; w ści- mi dla dopływu i odpływu wody. Wewnątrz cy-słem jednak pojmowaniu rzeczy, do nazwy A. far- lindra znajduje się wał ruchomy, opatrzony dre-bowanie i blichowanie wliczanem nie bywa. Jak- wnianemi łopatkami, które w czasie obrotu jego, kolwiek czynności, służące do wykończenia takich przerzucając materyał w ciągle zmieniającej się materyałów, jak: papier, skóra i t. p., również wodzie, odbywają czynność t. zw. wypłukiwania, mianern A. nazwaćby należało, każda jednak spe- Fig. 245 przedstawia maszynę parową Zwilniga cyalnośó fabryczna czynności te inaczej mianuje, z fabryki Germania w Chemnitz, służącą do pra-stosując znaczenie A. przeważnie tylko do wszel- nia, ługowania i folowania. Czynność odbywa kiego rodzaju tkanin. Każda tkanina, bądź ręcz- się za pomocą systematycznego, naprzemian na-nie,. bądź maszynowo wykończona, przedstawia ma- stępującego uderzania szeregu młotów drewnia-teryał niejednolity, niegładki, nieczysty i bez po- nych, osadzonych w końcach trzonów na wspól-łysku. Nić, zarówno osnowy, jak i wątku, pozosta- nej osi, w materyał do prania przeznaczony, któ-wia w tkaninie supły, węzły i sterczące końce, ry, będąc zanurzony w wodzie przepływowej lub wprowadza do niej materyały obce, jak: kawałki ługowanej, za każdem uderzeniem młota odbywa -słomy, drzewa, paździerza i t. p., które z wykoń- I ruch postępowy, wydziela z siebie płyn nieczysty,

I

?

a

''

f-

t

;

. ».

;

* -»

, ,^v

, >

%

N

O

/•" r

v ' \j V

*

IW

liii

Jiral

f' 77

pliiiP⁴

Fig. 241. Maszyna dla wzmacniania tkanin jedwabnych braci lieiininger.

H : )!]

7;

Ii

.--^1- -i

!"

SBË

■■.i

:~5_

... __

Wgid

zrzr^rzjr? 4~- ■

Fig. 245. Maszyna parowa Zwillinga do irania, ługowania i folowania.

3ï

a

Et

1 :

•~*sr

-v: -JfBI

jgs

Fig. 247. Kalander trójwałowy Pierron i Dehaitre.

Wem

Encyklopedya Powszechna ilustr. T. III.

MASZYNY APRETUROWE.

g*

JSÎ#

Innung

LÜJ;l

■S

M

|g|

.....

7‘

li

:fi!l

jM

Idii

ÏÏM

/.

ßjj

Äi

r¹

mm.mm <■

:.•... ,    •.    -- ätgjg

"Ż ~

pMi

jv ■

;g|

_TT.

XK -*~-I-'r=L*

..c.

X-. •

■I =

Fig. 242. Maszyna do piania ręczna,

flłłaa

■>'A‘

HI

Ip

ttsa

*ü

4\

win

ftftM

■■■■

mmmrsp

Fig. 243. Maszyna do podkurzania, gładzenia i opalania za pomocą gazu, Moritza Jahr.

:■• rlr '-ii'-

milMmiilliimitiiiiHiilimiimiuii miiiii'i in3?

OS

%wmiÊmÉÊÊÊ!ÉÊm

Fig. 244. Centryfuga parowa do suszenia.

r-

/ (c

. j

I— --- - --_____--    -.- ;__.7 .

sr-

mi

a—

I«

W**

rtrr

A\

wmśtl

Fie. 246. Maszyna do suszenia i gładzenia tkanin delikatnych, Moritzą Jahr.

zm/

nil

.'a'-*

■M

_ -ma

ggf"

•j

II

Li

fe::

SÜ

:-*5gg

-■•'J

e33ZS

Fig. 248. Maszyna Pierron i Dehaitre dö suszenia, wygładzania, dekatyzowania, prasowania i układania.

Fig. 249. Kalander stępowy, Muthes i Plath.

Do art. „Aprotura“

;

C

I

-

:V, °'\

£

KR

*4

« .

\jt>

■

Apretura.

489

nasiąkając następnie nową ilością cieczy dopływowej. .lest to tak zwane pranie przez wybijanie czyli folowanie, używane przeważnie dla tkanin grubszych. Bezpośredniem następstwem prania jest wysuszanie, które, względnie do rodzaju tkaniny, w rozmaity odbywa się sposób, przechodząc jednak zawsze dwie fazy, a mianowicie: wyżymania czyli wydzielania większej ilości wody, za pomocą wyżymaczek walcowych lub centryfug, i ostatecznego wysuszania, na właściwych maszynach do suszenia. Fig. 244 przedstawia centryfugę parową C. G. Haubolda w Chemnitz, złożoną z dwóch współśrodkowo ustawionych cylindrów, z których zewnętrzny, z zagiętym brzegiem górnym, nieruchomy, posiada tylko jeden otwór dla odpływu wody; wewnętrzny zaś, osadzony na osi, opatrzony jest szeregiem otworów i może być wprowadzony w ruch obrotowy, nadzwyczaj prędki, za pomocą maszyny parowej. W czasie obrotu cylindra wewnętrznego, tkaniny, z wody wydobyte i do niego włożone, wskutek siły odśrodkowej, oswabadzają się od zbytniej ilości wody, która wychodzi przez otwory cylindra wewnętrznego, a następnie odprowadzoną zostaje przez otwór cylindra zewnętrznego. Stosownie do rodzaju tkaniny i rodzaju farbowania onej, maszyny do suszenia wypełniają swoją funkcyę albo przez bezpośrednie zetknięcie się tkaniny z ogrzanym za pomocą pary walcem żelaznym, lub też działaniem na tkaninę silnego prądu ogrzanego powietrza. Maszyny do suszenia rzadko bywają konstruowane wyłącznie tylko do tej jednej czynności; zwykle z suszeniem połączone jest prasowanie i wyrównywanie materyi delikatniejszych gatunków, lub też dekatyzowanie, prasowanie i układanie tkanin grubszych; z tego też względu, maszyny mniej lub więcej złożonej konstrukcyi służą do wypełniania kilku czynności apretury materyału. Przedstawiona na fig. 248 maszyna do suszenia Pier-ron’a i Dehaitre’a w Paryżu, wykonywa jednocześnie czynności wygładzania, dekatyzowania, prasowania i układania, znajdując szerokie zastosowanie przy A-rze rzeczy wełnianych i półwełnianych. Czynności te wykonywa maszyna przez działanie na tkaninę systemu walców różnej średnicy i wyrobionych z różnego materyału, zimnych lub też ogrzanych, przyczem albo obie powierzchnie tka niny, lub też tylko jedna, do powyżej wzmiankowanych walców przylegają. Układanie wreszcie odbywa się za pomocą ruchomej ramy, która ruchem postępowo zwrotnym odmierza i układa tkaninę w sztuki. Dla tkanin delikatnych, do suszenia i innych czynności A-ry, stosowaną bywa maszyna Moritza Jahr z Gratzu, za pomocą której materyał zwilżony, napięty na ruchome ramy, przechodzi przez odpowiednią skrzynię, w której podlega silnemu działaniu ogrzanego powietrza (fig. 246). Czynność ta, kilkakrotnie wykonana, jednocześnie suszy i wygładza materyał A-rze poddany, co zresztą wypływa z samej konstrukcyi maszyn, pod fig. 248 i 246 zamieszczonych. Do prac oczyszczających w apreturowaniu tkanin zaliczyć należy jeszcze opalanie i strzyżenie, stoso-

Encyklopedya Powszechna lluztr. T. III.

wane do tego rodzaju tkanin, które, jak bawełna i jedwab’, po surowem wykończeniu przedstawiają, powierzchnię pokrytą, masą włosków i delikatnych strzępów, a z tego powodu włochatą, niepozorną i mało błyszczącą. Jedna z tych prac wyłącza drugą, każdą jednak poprzedza t. zw. podkurzanie parą, przyczem delikatne włoski i strzępy, zbite i nierównie ułożone, podnoszą się, co ułatwia usunięcie onych przez opalanie lub strzyżenie. Opalanie uskutecznia się za pomocą szybkiego przesuwania tkaniny po nad płomieniem spirytusowym lub gazowym, albo też przez przeciąganie po nad rozpalonemu do czerwoności płytami żela-znemi. Rodzaj postępowania zależnym jest od rodzaju tkaniny. Fig. 243 przedstawia maszynę do opalania włosków tkaniny (Sengemasehine) za pomocą gazu, Moritza Jahr. Maszyna tej konstruk-cyi, służąca zarazem i do innych czynności apreturowania, uskutecznia opalanie włosków tkaniny za pomocą szeregu lamp, odpowiedniej konstruk-cyi, w których, na wzór płomieni Bunzena, wytwarza się mieszanina powietrza i gazu oświetlającego. Zanim tkanina dojdzie do lamp powyżej wspomnianych, przechodzi przez walec żelazny niewielkiej średnicy, ogrzany parą, powodujący tak zwane podkurzanie, po opaleniu zaś, pośród innego rodzaju walców prasuje się i gładzi. Strzyżenie odbywa się ręcznie lub maszynowo i kilkakrotnie bywa powtarzane, zanim czynność ta z należytym skutkiem ukończoną zostanie. Odpadki od strzyżenia są tak delikatne, iż tworzą rodzaj pyłu, który w dalszych czynnościach apreturowania znajduje właściwe zastosowanie. Z pomiędzy różnorodnych prac wykończających, przede wszy stkiem nadmienić wypada o tak zwanem wzmacnianiu tkaniny, czynności wielkiego znaczenia przy fabryka-cyi wyrobów bawełnianych. Wzmacnianie odbywa się za pomocą wtłaczania w pory tkaniny, lub nasycanie jej substancją, która, zasychając, poddana następnie ciśnieniu pomiędzy walcami, przez które tkanina przechodzi, przysparza z natury rzadkiemu materyałowi znacznej ścisłości. Substancya ta, zwana masą apreturową, bywa mieszaniną delikatnego proszku, tonu, kaolinu, szpatu cię/.kiego, gipsu, kredy i t. p., z odpadkami po-strzyżyn, uprzednio wspomnianemi. Materyałem, wiążącym jedno lub kilka ciał powyżej wymienionych, bywa klej zwierzęcy lub roślinny, dekstryna, mydło, wosk i t p. Maszyny, służące do wzmacniania tkanin, stosownie do gatunku tkaniny, różnej bywają konstrukcyi. Przedstawiona na fig. 241 systemu braci Beninger z Uzwyl (kanton S. Gallen), służy do wzmacniania tkanin jedwabnych, główną jednak zasadą tego rodzaju maszyn jest prze • prowadzenie tkaniny po nad korytem z masą apreturową, tak, aby tą masą stosownie nasyconą została, nawinięcie na wał o dużej średnicy, dla możności stopniowego wyschnięcia, a następnie przepuszczenia przez walce ściskające, zimne lub ogrzane, celem ostatecznego wysuszenia, wygładzenia i wyprasowania, czyli nadania połysku. Tkaniny, dla których wzmacnianie jest rzeczą zbyteczną, podlegają gładzeniu, maglowaniu i praso-

62

waniu dia nabrania połysku, na znanych powszechnie maglach ciągnionych, maglach walcowych hydraulicznych (system Fritz Gebauer, Barbarahütte), lub wreszcie na tak zwanych kalandrach. W zasadzie kalander jest również maglem walcowym, posiada jednak większą ilość walów (9—5 ), zrobionych z różnorodnych materyałów i tak ustawionych, że każdy z wałów elastycznych bezpośrednio dotyka wału z metalu polerowanego, który nadto bywa jeszcze zimny lub gorący. Tkanina, przechodząc pomiędzy powierzchnią takich wałów, nabiera połysku czyli glansuje się. Wały elastyczne zrobione są zwykle z żelaza, pokrytego pargaminem, tekturą, kauczukiem lub bawełną, która bardzo dodatnie wydaje rezultaty; druga kategoiya wałów bywa z hartowanej stali i posiada odpowiednie urządzenie, jeżeli wał ma być ogrzanym. Fig. 247 przedstawia kalander trójwałowy Pierron i Dehai-tre z Paryża, o jednym walcu z polerowanego metalu i dwóch elastycznych. Bardzo rozpowszechnione są kalandry Mather i Plath z Salford, około Manchestru, z wałem bawełnianym. Dla ostatecznego nadania tkaninie miękkości i połysku, używają się tak zwane kalandry stępowe, lub ubi-jakowe. Przedstawiony na fig. 249 taki kalander, systemu Mather i Plath, składa się z wału żelaznego, posiadającego wolny ruch obrotowy i nieznaczny postępowy w obie strony po osi swojej. Na wał ten nawija się tkanina i okręca grubem płótnem dla zabezpieczenia od uszkodzeń. Po nad pomienionym wałem znajduje się drugi, posiadający ruch obrotowy, na którego powierzchni, w kierunku linii szrubowej o szerokim kroku, nasadzone są występy, zaczepiające za występy szeregu stępów czyli ubijaków drewnianych, osadzonych w ramie, równoległej do osi wału. Przy obrocie wału następuje stopniowe podnoszenie i opadanie ubijaków, które ze względu na szrubowe rozmieszczenie występów wału, uderzają nie razem, ale jeden po drugim, w bardzo szybkich odstępach czasu. Do prac dodatkowych należą: wzorowanie, morowanie i pilśniowanie, czyli filcowanie, właściwe pewnego rodzaju tkaninom i zapotrzebowaniom handlowym. Wzorowanie i morowanie służy do nadania tkaninom cech zewnętrznych, nazwom właściwych, i odbywa się za pomocą maszyn, pod fig. 247 i 249 opisanych, przy zastosowaniu odpowiednio grawirowanych walców, pomiędzy któremi przechodząca tkanina nabiera wzorzystości, na walcach wyrytej. Często osiąga się pożądany rezultat za pomocą przepuszczenia dwóch sztuk tkanin, położonych jedna na drugiej, przez walce ściskające, przyczem nitki jednej tkaniny odciskają się na powierzchni drugiej, tworząc pożądane re-fieksye świetlne!. Pilśniowanie czyli filcowanie, używane głównie przy fabrykacyi sukna, ma za cel nadanie materyi większej ścisłości i odbywa się za pomocą zbijania, prasowania i walcowania ma-teryału, apreturze poddanego (ob. Pilśń). Do czynności apreturowania zaliczają również mierzenie i układanie tkaniny w odpowiednie sztuki, które to czynności, przy udoskonalonej fabrykacyi, odbywają się sposobem maszynowym na oddzielnych warsztatach, lub przy pomocy przyrządów powyżej opisanych. Po ułożeniu tkaniny w sztuki, podlegają one jeszcze działaniu prasy hydraulicznej, celem ostatecznego nadania im formy, w handlu pożądanej. Nie cały szereg robót apreturo-wych, powyżej wyliczonych, odnieść się daje do każdej tkaniny w szczególności. Rodzaj tkaniny, a właściwiej materyału do tkaniny użytego, i zapotrzebowania handlowe, ważną odgrywają tu rolę, stosując te lub owe środki api oturowe, dla osiągnięcia cech zewnętrznych, pożądanych przez kupujących lub odpowiednich potrzebom tej fabrykacyi, do której tkaniny użyte zostają. W ogólności co do wybitniejszych rodzajów tkaniny nadmienić można, że: Materye bawełniane przy apreturowaniu podlegają praniu, suszeniu, opalaniu, następnie często bywają powtórnie podkurzane i strzyżone, prawidłowo wzmacniane i kalandrowane, a w niektórych wypadkach ramowane i utorowane. Materyały lniane traktowane bywają tak samo, jak bawełniane, naturalna jednak gładkość tkaniny wyklucza potrzebę opalania i strzyżenia, rzadziej zastosowane bywa wzmacnianie; natomiast przechodzić muszą bezwarunkowo przez kalander stępowy. 8ukno, po wymyciu i folowaniu, więcej niż inne tkaniny podlega apreturze wyskubywa-nia, następnie zaś specyalnie tylko do sukna stosowanemu drapaniu, sposobem ręcznym lub maszynowym. Celem drapania sukna jest prawidłowe wyciągnięcie i podniesienie włosków z pilśni, dla nadania im odpowiedniego kierunku. Czynność odbywa się za pomocą owocu rośliny, zwanej „drapaczem folarskim” (ob.) (Dipsaccus fulonum), której delikatne, haczykowato zakończone wyrostki, dotąd za pomocą innych przyrządów zastąpione być nie mogły. Drapacz folarski, w 12—16 rzędów, osadzony na wale, posiadającym ruch obrotowy nadzwyczaj szybki, zaczepia swojemi igiełkami o powierzchnię postawu sukiennego, nawiniętego na innym wale, którego ruch jest o ¹/₆ powolniejszy od poprzedniego. Operacyi tej towarzyszy lekkie spryskiwanie tkaniny parą wodną. Przy prasowaniu sukna, pomiędzy pojedyńcze zwoje sztuki tkaniny wkłada się tekturę glansowaną, a następnie cały postaw sukienny z wierzchu i z dołu pokrywa się gorącą taflą żelazną, powtarzając tę operacyę kilkakrotnie. Tak wyprasowane sukno otrzymuje silny połysk, materyał jednak sam bardzo jest wrażliwy na wilgoć i z tego względu me zawsze pożądany. Wrażliwość sukna na wilgoć pochodzi jeszcze z powodu zbyt silnego napięcia wilgotnego sukna na ramy. Dla uniknięcia tej wrażliwości, sukno przed użyciem dekatyzują, t.j. lekko wilgocą, rozpinają na ramach i prasują ręcznie, bez użycia glansowanej tektury. Kamgar, względnie do swego użycia, bywa wyskubywany, opalany, myty, strzyżony, skrapiany wodą klejową, suszony nad rozrzażonemi węglami, maglowany, kalandrowany, gładzony i prasowany. Materye jedwabne tylko w niektórych gatunkach, jak tafta i atłas, podlegają apreturze, która bywa bardzo rozmaitą, ze względu na wymagania handlowe. Prasowanie tych tkanin odbywa się zwy-

Aprica—Apryes.

491

And. S.

And S.

sarza

F. J.

Objawami tej formy neurastenicznej maj;}, być: zapomliwość niezwykła z towarzyszeniem gwałtownego, przepuszczającego bólu głowy (iakbv migrena). Autor rozdziela A. na: fi/yologiczn t (przy wysileniu umysłowem), neurasteniczną cp toiogiczny stan mózgu) i nosową (od choroby nosa).

kle na kalandrach gorących. Meisner: „Der praktische Appreteur etc.” Lipsk, 1885; tegoż: „Die Maschinen für Appreteur etc.” Berlin, 1873; Gro-the: „Die Appreteurmaschinen”, Berlin, 1879. E- D-

Aprica, przełęcz w Alpach Bergameńskich, w prowincyi Brescia, łącząca dolinę Addy (Val-tellina) z doliną rz. Oglio (Camonico), lz35 m. n. p. m., wiedzie przez nią wygodny gościniec z Edo-le do Sondrio.

Apricena, miasto w prow, włoskiej Apulii, w departamencie Foggia, w szerokiej i malowniczej dolinie, oddzielającej wyniosłość Gargano (Ostroga buta), od wschodnich stoków środkowego Apeninu; stacya drogi żelaz., wyrób słynnego sera, kopalnie marmuru, uprawa wina.

Aprobata (z łacińskiego potwierdzenie, uznanie za dobre). Tak się nazywa zezwolenie odpowiedniej władzy duchownej na wydanie dzieła treści religijnej, a datuje się od soboru trydenckiego, który na IY swojem posiedzeniu zabronił na przyszłość drukowania książek treści religijnej bezimiennie, oraz sprzedawania ich bez poprzedniego przejrzenia i zaaprobowania przez ordynaryusza, pod karą klątwy i grzywny. Tenże sobór z pomiędzy członków swoich ustanowił komisyę, która miała rozpatrzyć dzieła dawniej wydane i złożyć mu o nich swoją opinię, aby mógł kąkol od pszenicy oddzielić; ale ponieważ dzieł tych było tak wiele, iż sobór nie mógł należycie ich zbadać, zadecydował więc, aby cała ta praca przekazana była stolicy apostolskiej. .Takoż Pius IY ustanowił dziesięć przepisów, któremi kierować się powinna była odpowiednia komisya i w r. 1564 ogłosił katalog przez nią ułożony pod tytułem „Index librorum prohibitorum” (Wykaz ksiąg zakazanych). Następcy jego powiększyli liczbę przepisów, a więc i pomieniony wykaz. Tak powstała Kongregacya Indeksu, której praca nieustająca ma cel trojaki: 1) oznaczenie książek stanowczo zakazanych, 2) potrzebujących oczyszczenia i 3) oczyszczonych już należycie. Dekrety, które tę instytucyę zorganizowały, przekraczających jej ustawy nietylko uznają za winnych grzechu śmiertelnego, ale poddają icb karom bardzo surowym, w pewnych razach dochodzącym do klątwy, a kary te stosują się nietylko do autorów i wydawców, ale także i do czytelników dzieł, znajdujących się na indeksie. (E. H. Vollet „Grande Encyclopédie”).    *

Aproniamim Senatus consultum, z czasów ce-Hadryana, nadaje miastom prawo nabywania powiernictw (fidei commissa) ogólnych (1. 26. D. 36, 1).

Apropryacyjna klauzula, jest to nazwa prawa wydanego w Anglii dnia 23 lipca 1809, mocą którego rząd pozyskał władzę obracania przewyżki dochodów kościoła anglikańskiego w Irlandyi na inne cele („Encykl. Powsz. Orgelbranda”).

Aproseksva (grec, a priv. prosechein — skierować umysł na coś), termin lekarski nowożytny, przez Huye’go do patologii wprowadzony, mający wyrażać pewną formę nerwową, powstającą często (wedle Huye’go) przy chorobach nosa.

Dr. Ł.

Aprosze, ob. Przykopy.

Apryes, wedle hieroglifów: U a h a b r a lub U a h-p r a h e t, w Biblii H o f r a, ostatni król egipski z dynastyi Psametyka, panował od r. 589 do 569 przed Chr. Walczył z Nabukodorossorem o Syryę i Palestynę i zdobył Sydon, ale podczas oblężenia Tyru musiał ustąpić. Gdy ten król babiloński zdobył Judeę, poczem wielu żydów przeniosło się do Egiptu, a między nimi i prorok Jeremiasz, A. przyjął ich łaskawie, co jeszcze bardziej rozgniewało Nabukodorossora i tylko wytrwały opór Tyru powstrzymał go od napadu na Egipt. Wskutek wezwania kilku plemion libijskich, A. wysłał przeciw Cyrenie (Kirene), osadzie greckiej, wojsko, złożone z samych krajowców egipskich. Cyrenejczycy pobili je na głowę, dzięki wyższości taktyki greckiej nad miejscową. Klęska ta wywołała przeciw królowi, nasamprzód w wojsku, a potem i wśród ludu, niezadowolenie, które niebawem zamieniło się w otwarty bunt. Po woli czy po niewoli, na czele malkontentów stanął młody saita, Ames (II), czyli Amazys (ob ), którego król posłał zrazu jako pośrednika dla zażegnania buntu. Pewny uczucia czci i bojami królewskiego majestatu wśród narodu. A. wysłał zaufanego oficera, Patarbemisa, z żądaniem, aby Amazys stawił się przed nim; lecz gdy poseł powrócił z niczem, rozzłoszczony król kazał mu obciąć nos i uszy, co tak oburzyło wiernych mu jeszcze egipcyan, że go porzucili i przeszli do obozu zbuntowanych. Król liczył jeszcze na wojska najemne greckie, które mu pozostały wiernemi, ale była to szczupła garstka w porównaniu z tłumem przeciwników. Rzucił się z nią jednak, lecz pomimo męstwa greków, tłumy pod wodzą Amazysa przemogły pod Momemfis (wedle Diodora zaś i Hekateusza, pod Mareą), a król wzięty został do niewoli i uprowadzony do Sais. Amazys obszedł się z nim wspaniałomyślnie i chciał go zachować przy życiu, ale tłumy zmusiły zwycięzcę do wydania jeńca i zamordowały go. Nie była to zapewne osobista i okolicznościowa nienawiść do A-a, ale stopniowa niechęć do dynastyi Psametyka, która, obok powolnej dezorganizacyi państwa, wprowadzała potrosze żywioł helleński, nadając mu znaczenie, z ujmą, jak się wydawało ludowi, dla żywiołu rodzimego, a nienawistnego hellenizmowi. Zapewne odegrali tu rolę i kapłani, którzy mogli zarzucać następcom Psametyka, egipcyanina w całem znaczeniu, brak gorliwości religijnej, gdyż ani Nechao, ani Psammis, ani Apryes nie wznieśli żadnej nowej świątyni, nie uczynili nic dla bogów krajowych, którymi tak się opiekował Psametyk. Bezpośrednio więc A. zgubę swą zawdzięcza owej nieszczęsnej wyprawie przeciw osadom greckim, ale

Dr. Ł.

Apsymar (Apsimaros) pod imieniem Ty-beryusza III panował w cesarstwie bizantyj-skiem (698—705) w epoce, zawichrzonej przewrotami i splamionej okrucieństwami Justyniana II Rynotmeta. Cesarz ten był przed trzema laty zdetronizowany i do Krymu, z obciętym nosem, na wygnanie skazany przez poważanego powszechnie wodza, Leoncyusza, który otrzymał purpurę od ludu. Atoli zbuntował się przeciwko jego władzy inny wódz, A., opanował stolicę i zasiadł na tronie. Leoncyusza, okaleczywszy ucięciem nosa i języka, wtrącił do więzienia, Justyniana zaś chciał się pozbyć morderstwem, lecz nie mógł dosięgnąć celu, ponieważ ex-cesarz znalazł opiekę i pobyt bezpieczny u hana Cha-zarów. Wszakże za grube pieniądze han Mał się namówić do wykonania mordu i byłby Justynian

T. K

roz. 13).

pośrednio—niepopularności dynastyi, podejrzanej o hellenizm.    K- K-

Apryłów Bazyli (* 1789—f 1847), patryota bułgarski; kształcił się w Rosyi, poczem osiadł w Odesie jako kupiec, i dorobiwszy się znacznego majątku, obrócił go na krzewienie oświaty w Bulgaryi. W roku mianowicie 1835-ym, przy współudziale kilku innych patryotów, założył w rodzinnem mieście Gabrowie szkołę na wzór europejskich i zapewnił jej byt materyalny. Nadto pisał po rusku i po bulgarsku w sprawie oświaty narodowej.

Apselafesya (grec. pselaphesis — dotykanie z przeczącem a), wyraz lekarski, w ostatnich czasach przyjęty dla określenia swoistego zboczenia czynności nerwowej, przyczem chory, odbierając wrażenia zmian temperatury na skórze, nie uczuwa jednak dotykania jej i wrażenie dotyku odnosi błędnie do miejsc innych, wcale niedotykanych; jest to więc właściwy rodzaj znieczulenia skóry (Anestezya, ob.), występujący rzadko, a pojawiający się u osób hysterycznych, hypnotyzowanych, w ogólności nerwowych, albo przy chorobach rdzenia pacierzowego.

Apsley, cieśnina wąska i długa, oddzielająca położone na północ od Australii wyspy: Melville i Bathurst. (HV20 sz- pd., 130V₂° dł. wd. Gr).

Apsydy, ob. Absydy.

Apsydy, nazwa dwu punktów eliptycznej drogi planety, w których planeta ta najbliżej i najdalej od słońca się znajduje. A. przypadają więc na końcach wielkiej osi elipsy, a stąd oś ta nazywa się linią apsydów. Linia A-ów dzieli drogę planety na dwie połowy symetryczne, planeta zatem każdą z nich przebiega w jednakim czasie. Linie A-ów nie zachowują zresztą niezmiennego w przestrzeni położenia, ale pod wpływem per-turbacyj czyli zakłóceń (ob.), powodowanych przez sąsiednie ciała niebieskie, ulegają powolnemu ruchowi, którego wielkość podaje się wraz z in-nemi elementami biegu planety (ob. nazwy oddzielnych planet). Z powodu takiego ruchu linii A-ów drogi ziemskiej wyróżnić należy rok ano-malistyczny (ob) od gwiazdowego. Nazwa A. stosuje się również i do biegu księżyców dokoła planet.

II zginął, gdyby go nie ostrzegła żona. Uciekłszy pomyślnie do Bulgaryi, ex-cesarz dostał tu 15,000 konnicy, z którą niespodzianie uka/ał się pod murami Konstantynopola. A., zaskoczony znienacka, ujrzał się w więzach. Tak on, .jak I.eon-cyusz, musieli doznać teraz pomsty od zwycięzcy: okuci leżeli w hippodromie przed tronem, a Justynian postawił obie nogi na ich karkach i przez całą godzinę przypatrywał się w tej pozie igrzyskom; potem nastąpiła kara śmierci. (Gibbon: „History of the decline and fall of the Roman Empire”, a new edition, 1826, III, 316; K. Pa-parrigopulos: „Istoria tu Elleniku Ethnus. En Athe-nais”, Passare, 1865-1877, III, 373—378).

Apsyrtos. Osobistość, wpleciona do legendy argonautów. Jest to młody chłopozyna, braciszek sławnej z miłości dla Jazona i potwornego charakteru, Medei, która zabrała go z sobą na okręt, uciekając z domu ojca za kochankiem. Przy pościgu ojca, ażeby go zatrzymać, zabiła chłopca i rozrzucała po morzu poodcinane członki, które ten, poznawszy, zbierał i przystojnie pogrzebał. Tak to podaje Apollodor (I, 9, 24), idąc, zdaje się, za starym poetą, Perecydem. Apolloniusz Rodyjski i Valerius Flaccus do innych okoliczności odnoszą śmierć A-a. Pewnem jest wszakże, iż Ferecyd musiał głosić legendę najdawniejszą, gdyż żaden z późniejszych poetów, przy zapanowaniu w Grecyi wyższego pierwiastku etycznego, nie śmiałby wymyślać tak oburzającego faktu. Sofokles wprowadził śmierć A-a w dwóch tragedyach, dziś zaginionych: „Kolchidowie” i „Scytowie”. W pierwszej A. umiera jeszcze w domu ojca, w drugiej—wprowadza poeta tę dla Medei okoliczność łagodzącą, że był tylko jej przyrodnim bratem (Schol. do Ap., Rozd. IV, 223) Miasto Tomes, którego pierwiastek oznacza obcinanie, krajanie (stąd Anatomia), etymologicznie biorąc, według Apollodora, zawdzięcza nazwę temu pokrajanemu. Była wszakże na południowym brzegu m. Czarnego, na zachód od Trebizondy, miejscowość, zwana Asparos, gdzie, jeszcze za czasów Arryana, a więc historycznych, pokazywano grób A-a i utrzymywano, że tam właśnie śmierć poniósł. Był zatem eponi-mem miasta, nazywającego się też, jak twierdzono, pierwotnie Apsyrtus, tylko wymowa barbarów przez zepsucie zmieniła je na Asparos. Strabon znowu odnosi śmierć A-a do Apsyrtid, wysp na m. Adryatyckiem, na wysokości wybrzeża Iliiryj-skiego położonych. (Ob. Grote: „Hist. Gr.”, I,

K. K.

Apszeron, właściwie Abszeron, od perskiego słoworodu Abi-sziran=rwoda słodka, dla obfitego źródła, wytryskującego na wybrzeżu naprzeciw wyspy Świętej, co tu stanowi niezwyłą osobliwość. Jest to półwysep, którym pasmo Kaukaskie, na odległość 150 km. (20 mil), wrzyna się w m. Kaspijskie, kończąc się przylądkiem Szachowską kosą (Sarsi-burun), pod 40° 20' szer. płn. Półwysep te u, jak i drugostronna kończyna Kaukaskiego pogórza, wyspa Fanagorya, czyli Tamań,utworzona przez ramiona iż. Kubania,

zakładom

przedstawia ciekawe objawy wulkaniczne, z tą chyba różnirą, iż gdy tam wydzieliny dwutlenku węgla wytwarzają przeważnie tak zwane wulkany błotne, tu obfitemu nagromadzeniu we wnętrzu ziemi skalnego oleju, czyli nafty, towarzyszy węglowodór, gaz palny, który, zatlony w uświęcone przez czcicieli ognia zarzewie, mógł przyczynić się do powstania mitu o pokucie przygwożdżonego do skały kaukaskiej, za wykradzenie ognia, Prometeusza. (El. Reclus „Geographie Universelle“, VI, 205). Zjawisko to, słynące pod nazwą wiecznych ogni (Atesz-geh), ma miejsce między wsiami Bałachan i Su-rachan, w odległości 15 km. od Baku, miasta gub. i portu głównego dla odbytu nafty, jako niewyczerpanego skarbu tej miejscowości. Pałający gaz ujęty jest w rodzaj kominów, które tworzą kolumny świątyni w postaci altany, »>ko' lonej murowaną zagrodą. Wzniesioną ona została w XVII wieku, gdy stolice chanów tatarskich w Derbencie, Baku i iSzemasze, licznie odwiedzane były przez handlarzy z Indyj, bądź parsów, wyznawców dawnej religii Zoroastra, bądź sek-ciarzy Szywy, czczących go w postaci ognia niszczyciela. Obecnie świątynia ta stanowi zaledwo skromny przysionek obok olbrzymich zakładów dla dobywania oleju skalnego, który występuje w dwojakiej odmianie, t. j. nafty białej, cenniejszej, jako mniej zachodu dla oczyszczania wymagającej, i czarnej, a do tego w nigdzie nie napotykanej dotąd obfitości. Od r. 1870, gdy rząd jął się środka odprzedaży naftodajnych gruntów w prywatne ręce, produkcya jej dziesięćkroć wzrosła i przyniosła z odprzedanych gruntów 3 mil. z górą rubli zysku, a w 1378 r. przez Baku, z 700 studni, przeszło więcej, niż 10 mil. pudów oleju, czyli ⁵/₆ całej produkcyi z obszaru kaukaskiego. Prężliwość gazu, wydzielającego się z wnętrza ziemi, bywa tak wielka, iż przy lada przekopaniu otworu wydostaje się i do rozmaitych potrzeb domowych: oświetlania, ogrzewania, wypalania wapna i t. p., bywa użytkowanym, ułatwiając, piócz tego, niezmiernie dobywanie cieczy naftowej, która często samorodnemi źródłami tryska, nietylko na lądzie, ale z dna morskiego, gdzie, rozlewając się po powierzchni wód, nadaje im tęczową grę kolorów, a zapalona. przedstawia wspaniały widok. U przylądka Szyków, w płd. kierunku od Baku, prąd gazu wprawia powierzchnię wód w tak gwałtowne wrzenie, iż staje się ono niebezpiecznem dla krążących statków. Tej przyczynie przypisać należy ubóstwo wielkie u wybrzeży półwyspu fauny morskiej, aż do uścia rz. Kury, słynnej ze swego rybołówstwa (Bojkłh npoMHCJiLi). Niemniej ujemnie wydzieliny naftowe wpływają na roślinność. Nietylko okolice naftodajnych szybów przedstawiają wygląd ponury, który zjednał nazwę „czarnego grodu” (uepHtifi ropo^'t), ale cały półwysep nosi charakter pustyni, z wyjątkiem miejscowości, przyległej nadmorskiemu źródłu, od którego wyprowadzają jego nazwę i które służy do zasilania statków wodą. Nie

zwykła obfitość światłorlninogo matcryału spowodowała łatwe i nadmierne jego wyzyskiwanie, czego następstwem było naprzód zniżenie jego wartości, a wślad za tern marnotrawna, prawdziwie rabunkowa gospodarka. Tak np., według świadectwa Abicha, jedno ze źródeł bałachań-skich, dające dziennie 4800 beczek nafty, biło nadarmo w przeciągu całego miesiąca, nim zdołano strumień opanować i naftozbiór dla jego zużytkowania przysposobić. Jakkolwiek wszakże jest poźądanem uregulowanie eksploatacyi, zachodzi obawa, by skupienie jej w jednych ręku, do czego dąży świeży nabywca znacznych udziałów, dom Rotszyldów, nie wytworzyło niemniej szkodliwego monopolu. Dotąd jednak starania o przeprowadzenie z Baku do Batumu rury naftocią-gowej okazały się bezowocnemu — Prócz obfitych źródeł oleju skalnego i połączonych z nim lotnych produktów, na A-ie wydzielają się inne gazy, wywołujące zjawiska, które w łączności z wulkanizmem zostają. Do takich naprzód zaliczyć wypada wulkany błotne, t. j. wytwory dwutlenku węgla, który, w miarę nagromadzenia się, wybucha wraz z błotnym mułem, kształtującym stożkowate wyniosłości. Trzy takie kratery: Kiriki, Bosdag i Osmandag, w pobliżu Baku, wznoszą się do znacznej wysokości (150—400 m.). Mineralne cieplice, solne jeziora i moczary, wypełniające zagłębienia w sąsiedztwie Czarnego Grodu (jez. Murgis i jez. Bałachan), uzupełniają obraz działalności sił podziemnych, w mniej wyraźnym związku z wulkanizmem zostających. Lecz nie brak śladów, świadczących o bezpośrednim wpływie ognia wewnętrznego na ukształtowanie półwyspu. Powstał on i podlega ciągłym przeobrażeniom przez oddziaływanie potęgi pluto-nicznej, która, nie poprzestawszy na wydźwignie-niu pogórza Kaukaskiego, zdaje się torować sobie dalej drogę przez połud. części m. Kaspijskiego. Przyległe wyspy, jak , obfitująca w źródła nie mniej od lądowych w. Święta (Parałagaj), równoległa wschodniemu wybrzeżu półwyspu—i Nargin, przymykająca od połud. port m. Baku, są pochodzenia wulkanicznego, a inna, drobna w. Kumani, powstała w 1864 r. W samem zaokrągleniu portu m. Baku upatrują krater wygasłego wulkanu, na którego dnie dają się widzieć mury zapadłego karawanseraju. Na podstawie wszystkich tych wskazówek, uczony rosyjski, Chanyków („danucKM Kamt. Teorp. Or^hJia”, u. IV), wnosi, iż od X w. po Chr. wschodnia kończyna Kaukazu podlegała kolejnym wahaniom: pierwotnie o 18 m. wyżej nad obecny poziom wzniesiona, następnie na 5 m. niżej się osunęła, aby po nowe m wzniesieniu znowu się zniżyć. Jeżeli prócz tego uwzględnimy bliskie sąsiedztwo kilkakrotnie przez trzęsienia ziemi nawiedzanych ognisk, jak özemacha, Nachiczewan i innych, to w półwyspie A. ujrzymy jakby krawędź podziemnego labora-toryum, które, nie poprzestając na wydzielinach swego wytworu, wstrząsa i przeobraża jego ściany.—(Bibl. Berezin: „IlyTemecTBie upe3t 3a-KaBimbe b* nepciio”, „3anHCKH Kamt. Otä. Pyc.

A. Sz.

Dr. A. P.

A. Sz.

Pr. Ł.

zwano.

Teorp. Oóm.”, jiji. I—VI. — Eichwald: „Reise auf dem Kaspischen Meere und in d. Kaukasus”).

Apszeroński zdrój, na Kaukazie, w gubernii Bakińskiej, na półwyspie Apszerońskim. Zimne siarczane wody.

Apt, główne miasto okręgu (arrondissement), departam. Wokluzy, na lewym brzegu Kolonu, prawego dopływu Durancyi i przy kolei żelaznej z Cavaillon do Voix; 5,708 m-ców, trudniących się handlem zboża, południowych owoców, trufli i surowego jedwabiu. Obfitość w okolicy ochry i innych gatunków gliny rozwinęła przemysł wyrobów garncarskich, majolikowych i farby żółtej, a uprawa wonnych roślin — perfumeryę. A. przechował starożytną nazwę celtyckiego jeszcze grodu, który, będąc stolicą ludu Wulgentów i zburzony przy pierwszym podboju przez rzymian, został odbudowany przez Cezara, pod nazwą Apta Julia Vulgentium, z prawami kolonii. Szczęśliwe położenie przy drodze wojennej au-reliańskiej, prowadzącej z Włoch do Galii przez przełęcz góry Genèvre, nadało A-owi ważne strategiczne znaczenie, jako stolicy 2-ej prowincyi narboneńskiej, później 3-ej—wienneńskiej. Stąd od czasów rzymskich przechowało się wiele zabytków, z których pozostał nieuszkodzonym, o 4 km. od miasta, most przez rzekę, o trzech arkadach. W wiekach średnich A. wchodził w skład królewstw: Burgundyi, Arelateńskiego, nakoniec hr. Prowancyi i wraz z niem został wcielonym do Francy i. Z tych czasów przechowały się pamiątki: katedra z XI wieku, odbudowana na miejscu dawniejszej przez biskupa Elifanta w 1056 r. i odnowiona w XIV i XVI. W podziemiu mieszczą się dwie krypty z pierwszych wieków chrześciaństwa; w jednej z nich znajduje się grobowiec św. Anny, patronki miasta, który ściągał tłumy pobożnych. Między innemi, w 1660 r., odwiedziła świątynię Anna Austryacka, na podziękowanie za obdarzenie potomstwem. Biskupstwo tutejsze zniesionem zostało w czasach rewolucyi.

Apte Markus, współczesny lekarz, praktykujący w Warszawie (* 1826). Nauk lekarskich słuchał w akademii medyko-chirurgicznej petersburskiej, którą ukończył w r. 1851 w stopniu lekarza, zaszczycony srebrnym medalem; w r. 1858 przyznała mu Rada lek. Król. Pols, stopień doktora medycyny. A. ogłaszał artykuły treści lek, w „Tygodniku lekarskim”: „Wytrzeszczenie oka, szczęśliwie uleczone wewnętrznem użyciem chlorku złota i sodu”, r. 1853; „Dyslokacya soczewki. Operacya. Uleczenie”, 1855; „Rzadki przypadek nienormalnego położenia organów“, 1855; „Wskazanie do wymóźdżenia wczasie trudnego porodu“, 1862;—w „Pamiętniku Towarzystwa lek. Warszawskiego“: „Leczenie niektórych cierpień rogówki oka“, 1854, t. XXXII. Liczne rozprawy jego, przeważnie z dziedziny ginekologicznej i położniczej, odczytywane na posiedzeniach Towarzystwa lek., pomieszczone są w Pamiętnikach tegoż Tow. z r. 1862, 1865, 1866, 1870, 1868, 1869, 1871, 1872. Od r. 1852—1856 był A. ordynatorem w szpitalu starozakonnych; od r. 1855 jest członkiem Towarzystwa lek. warszawskiego.

Apteczki domowe. Brak aptek i lekarzy na prowincyi, oraz znana gościnność polaków i potrzeba przyjmowania osób, już to zajeżdżających przypadkowo, już umyślnie, pojedynczo lub zbiorowo w pewnych dniach, skłaniały dwory staro-szlacheckie na wsi do zaopatrywania się w takie artykuły, ażeby w chwili stanowczej nie brakowało niczego. Łukasz Gołębiowski najlepiej scharakteryzował te apteczki w swojej pracy pod tyt. „Domy i dwory” (str. 25), odróżniając ich dwa rodzaje, zależnie od tego, czy służyły dla zdrowia i wygody, lub przyjemności, to jest mieściły w sobie lekarstwa, albo 13Ż przysmaki. Satyra Krasickiego „Pijaństwo” utrwaliła nawet w poezyi jaki taki kontur ciekawego tego zabytku naszej przeszłości gospodarczej. Dla pomieszczenia apteczek bywała osobna izdebka, na schowanie przeznaczona, mieszcząca w sobie zapasy uporządkowane, poznaczone we flaszkach, słojach, workach, woreczkach, siatkach na licznych półkach, lub pozawieszane na gwoździach, całe od góry do spodu okrywając ściany. U mniej dostatnich szafka jedna lub druga obejmowała wszystko. W oddziale leków znajdowały się środki, używane po większej części w lecznictwie domowem i nieraz nieznane zupełnie lekarzom i aptekarzom. Znajdowały się tam wody, wódki z piesków młodych, zajączków, królików, bocianów i t. p. w alembik włożonych, wodą lub wódką nalanych; z roślin, zacząwszy od konwalii i róży aż do bławatków, dzięglu, ruty, piołunu. Była i woda marcowa, płeć piękną u niewiast konserwująca, lub deszczowa, w czasie grzmotów i piorunów zebrana. Zachowywano sadła i tłuszcze, poczynając od ludzkiego, (które nabywano zwykle od katów), także psie, ze świń, gęsi, kaczek, niedźwiedzi, borsuków, zajęcy, wilków, lisów, bocianów, kapłonów, węgorzy, kotów dzikich. Dryakwie: z żab, węży, jaszczurek i wszelkich gadów, śmielsze gospodynie robiły w domu, lub sprowadzano weneckie. Octy, nadewszystko malinowe, konwaliowe, fijołkowe, porzeczkowe, berberysowe i t. p. musiały być koniecznie, oraz zioła wszelkiego rodzaju: to całkowicie suszone, to pewne ich części, którym jedynie przyznawano skutek. Także bursztyn, jałowiec, mirra i inne kadzidła. Dziewczęta dworskie i ze wsi, za nagrodą lub z obowiązku, i myśliwi dostarczali wszystkiego. Do apteczki przyjemnej i dla wygody tylko należały: wódki zaprawne, słodkie lub gorzkie, nalewki, likwory i wszelkiego rodzaju kordyały; konfitury, soki, powidła, serki, gomółki, krajanki, pierniczki, makowniki, owoce suszone, marynowane w cukrze lub miodzie osmażane, wszelkie wety, specyaliki, marynaty, słowem było tu wszystko, co przekąską Aby to wszystko umieć zrobić i podołać, potrzeba było wielkiej biegłości. Gdy córki szlacheckie wyuczyły się tego wszystkiego od matek, sąsiadek lub z książek, szły dopiero za mąż*

Ai teka—Aptekarstwo.

495

Często przy takich apteczkach znajdowały się książki, w których zapisywano sposoby leczenia rozmaitych chorób, przyrządzanie leków domowych; obok nich jeduocześnie napotkać można było przepisy treści czysto kulinarnej, lub przepisy na farbowanie rozmaitych tkanin. Ur. Konstanty Przezdzieuki posiada w swej bibliotece podobny rękopism, będący wyborną illustracyą, czem była staropolska apteczka, jakie i w jaki sposób do niej gromadziły się przepisy. Mamy tu przepisy na mydło do umywania twarzy i rąk, lekarstwa na bielma, wódka liliowa utko ma być palona, olejek św. Jana tak robić na wiele chorób doświadczony, na lękanie się we śnie, informacya robienia spódnicy z przędzy bawełnianej, infor-macya jako Indików w Brandeburgii Pani Lan-czatowa chowa i t. p. Rękopis ten zaczęto pisać w 1634 r. Apteczki domowe przynosiły niekiedy poważną konkurencyę aptekarstwu uczonemu, sprzedając lekarstwa; potwierdza to rozporządzenie w 1785 r. rządu wiedeńskiego dla kordonu austryackiego, zakazujące przywożenia z cudzych krajów tak zwanych apteczek domowych. Ustawa aptekarska z 1844 r. zmuszoną była określić granice tej konkurencyi, oraz stwierdzić dawniejszą rolę apteczek w lecznictwie, nadając jej byt legalny obok aptek urzędowych. Ustawa ta dozwala utrzymywać apteczki domowe, wylicza środki, które wolno w nich trzymać i jednocześnie zabrania sprzedaży z nich lekarstw. Obecnie, gdy w naj -mniejszem miasteczku znajduje się lekarz i apteka, apteczki domowe nie mają yacyi bytu, zupełnie wyszły z użycia i, o ile się zdaje, stanowią nadzwyczajną rzadkość. Jeżeli zaś istnieją, utraciły w zupełności dawniejszy swój charakter.

cego się przy ministeryum spraw wewnętrznych. Bezpośredni nadzór nad niemi spoczywa w ręku urzędu lekarskiego, w którym przedstawicielem zawodu aptekarskiego jest asesor farmacyi, mianowany z łona właścicieli aptek danej miejscowości. Urzędowi lekarskiemu przypada więc w udziale baczenie nad dobrocią matcryałów, sumienną ek-spedycyą i należytym porządkiem w aptekach, w tym celu odbywa on ścisłe rewizye, notując każdą z nich protokularnie w księgach aptecznych. Liczba aptek jest ograniczoną i winna być unormowaną względnie do ilości stałych mieszkańców. W miastach stołecznych jedna apteka powinna wypadać na 15,000 mieszkańców, w miastach gu-bernialnych jedna na 10,000, w powiatowych wreszcie jedna na 8.000 mieszkańców. Ustawa dla farmaceutów i aptek, zatwierdzona w r. 1844 przez b. Radę Administracyjną Królestwa, dotychczas jest obowiązującą.

Aptekarskie znaki. Od najdawniejszych czasów w aptekarstwie posługujemy się znakami i skróceniami które zwykle znane były wyłącznie tylko lekarzom i aptekarzom. Omijając znaki alchemiczne, poprzestaniemy tu na wyliczeniu znaków i skróceń, utartych w farmacyi. Æf.=funt, §=runcya, 3=draclima, 9=skrupuł, Gr.r=gran. s lub p^połowa, ää (ana)=r każdego (leku) po. Rp.=weź, q. s (quantum satis)=:ilość dowolna, gtt. (gutta)=kropla, eh. c. (charta cerata)=papier woskowy. D. S. (da. signa)=^ wydaj i oznacz. D. t. d. (dentur tales doses)=wydaj takich dóz. Ciekawego czytelnika odsyłamy do specyalnych dzieł.    w-

Aptekarskie wagi. Wagi, używane w aptekach w. w. WQ WSZyStkich prawie krajach, różnią się od wag ! Apteka (greek, apotheke—sklep, pudełko). Ap- handlowych i zwykle funt aptekarski wynosi ³/4 teką nazywamy: 1° sklep, w którym sprzedają się funta handlowego. Najwięcej rozpowszechnionym lekarstwa i 2° każdy zapas środków lekarskich był funt aptekarski t. z. norymberski, który był i narzędzi do przyspasabiania z nich lekarstw, u nas w użyciu od 1818 r. i równał się 357.8436 Apteki rozróżniamy: centralne czyli zwyczajne, gramom francuskim. Funt aptekarski dzieli się wojskowe, połowę, filialne, wiejskie, szpitalne, fa- na 12 uncyj, uneya na 8 drachm, drachma na bryczne i t. p. Apteczki domowe, o których da- 3 skrupuły, skrupuł na 20 granów, czyli że funt wnemi czasy często wspominano, przechodzą dziś zawiera 5760 granów. Od r. 1849 obowiązuje do historyi. Apteka, podług dzisiejszych przepisów, u nas w aptekach funt aptekarski ruski, który dzie-winna się składać: 1° z izby ekspedycyjnej (offi- li się, podobnie jak funt polski, na uneye, dna) w której pomieszczone są środki lekarskie drachmy, skrupuły i grany, lecz nieco różni się z odpowiedniemi napisami, podzielone co do swych od ostatniego i zawiera 358.3226 gramów. Waga własności. Trucizny winny się mieścić w osobnych aptekarska przejdzie wkrótce do historyi, albo-sza+ach, zamykanych na klucz; 2° z izby zapasowej wiem dziś już w wielu krajach używają w apte-czyli materyalni; 3° pracowni czyli laboratoryum. kach wagi francuskiej dziesiętnej, która i u nas Apteka każda zaopatrzona być musi w odpowie- wkrótce stanie się zapewne obowiązującą. W apte-dnie narzędzia i przybory, posiadać odpowiednie kach często również posługują się także naczy-książki sznurowe i naukowe. Apteką centralną niami, zwanemi mens u ram i, podzielonemi na zarządza właściciel, jeżeli posiada stopień magi- części objętości, z których każda obejmuje jednę stra farmacyi lub prowizora. W razie gdy wła- uncyę wody dystylowanej; takie objętości bywają ścicielem apteki jest osoba niefachowa, prowizor podzielone i na drobniejsze części, figuruje jako zarządzający. Apteki wiejskie, któ- Aptekarstwo. Pierwszych śladów aptekarstwa re pozwolono w ostatnich czasach zakładać w osa- winniśmy szukać w Indyach i Egipcie. Indyjscy dach i większych wioskach, nie wymagają posia- bramini wyrabiali z soku ostromleczu i mąki ku-dania tych środków i przyborów, co apteki centralne, kurydzowej pigułki czyszczące. Egipscy kapłani lecz tylko najpotrzebniejszych, a zarządzającym umieli już robić odwary i różnego rodzaju tynk-moźe być podaptekarz. Apteki pozostają u nas i tury z ziół. Posiadali oni sztukę przygotowywa-pod władza^ Departamentu medycznego, znajdują- nia mydła, kwasu azotnego i azotanu srebra.

Środki lecznicze w starożytności wyłącznie pra- | na IV w wielu miastach pozakładano szpitale i je-wie były roślinne, przyrządzane przez wyciskanie, | dnocześnie sprowadzono lekarzy i aptekarzy z za-wyparowywanie i mieszanie. Szczególniej środki granicy. W 1584 r. założoną została w Kremlu gorzkie i aromatyczne odgrywały bardzo ważną pierwsza dworska apteka przez aptekarza Jamesa rolę. Z leków mineralnych znane były wtedy: cklo- Trenkkama, przysłanego przez cesarzową. Elźbie -rek amonu, antymon, saletra, ałun, koperwas, au- tę z Anglii; w Rydze już w XYI w. istniała tak rypiginent, soda, cynober i t. p. Po upadku ce- zw. „Raths Apotheke.” Za Michała Fedorowicza sarstwa rzymskiego, rozwój farmacyi, jak i innych około 1620 r. urządzano apteki połowę, składają-nauk, na długo został powstrzymany. Arabskim ce się z 25 środków. Aleksiej Michałowicz w dru-lekarzom i alchemikom winniśmy oddzielenie far- giej połowie XVII w. rozkazał założyć drugą macyi od medycyny. W 765 r., w Bagdadzie nad rządową aptekę dla użytku publiczności w Moskwie, Eufratem, otworzoną została pierwsza apteka, a następnie w Wołogdzie. W 1702 r. Piotr W. Arabowie wynaleźli przyrząd dystylacyjny; otrzy- pozwolił otworzyć 8 prywatnych aptek w Moskwie, mywali już wodę dystylowaną, olejki lotne, kwas W 1797 r. Rosya posiadała przeszło 200 aptek, azotny, sublimât i wątrobę siarczauą; w IX w. Pierwsi aptekarze w Rosyi pochodzili po więk-Ebi Sael wydał pierwszy podręcznik do przygo- szej części z zagranicy, przeważnie z Niemiec, towywania lekarstw. Albukazis w XII w. odkrył Ryli to ludzie inteligentni, należeli do komisyi, wy-spirytus i zaczął przygotowywać prawidłowo ocet. znaczanej do egzaminowania kandydatów na le-Jak wielki wpływ wywarli arabowie na rozwój karzy, a również podpisywali się oni na ich dy-farmacyi, dowodzi to, iż do dziś utrzymały się plomach. W 1799 r., w obu akademiach medyko-w aptekarstwie rozmaite nazwy arabskie, jak: al- chirurgicznych, w Petersburgu i Moskwie, założo-kohol, realgar, alkali, alkanna, alkekengi, roob, no oddziały farmaceutyczne, gdzie pozwolono uczę-julap i t. p. Konstanty Afer z Kartaginy, uczą- szczać prywatnym aptekarzom. W 1803 r. w in-cy się u arabów, założył pierwszą aptekę w Eut stytucie chirurgicznym w Petersburgu prowadzone ropie, w Salerno, gdzie wówczas powstała sławna są lekcye farmacyi, na które uczęszczają również pry-szkoła medyczna. Za staraniem wielu lekarzy arab- watni aptekarze. Założenie uniwersytetów w Dor-skich, przemieszkujących we Włoszech, apteki pacie, Kazaniu, Charkowie, posłużyło do rozwoju rozpowszechniły się w kraju; następnie przeszły farmacyi w Rosyi. Za Mikołaja Pawłowicza wy-one do Hiszpanii, Portugalii i innych krajów; dane zostało rozporządzenie, że zarządzać apteką w XI w, istnieją już apteki w Kordubie, Toledo można tylko z wykształceniem uniwersyteckiem. i wielu większych miastach Hiszpanii. W Neapolu Kolebką aptek w naszym kraju zdają się być apte-w XII w. nikt nie mógł zostać aptekarzem, kto ki klasztorne. Zakony niektóre, szczególniej Benie zdał egzaminu. Król Roger wydał w Sycylii nedyktynów i Jezuitów, odznaczały się swemi rozporządzenie, mocą którego lekarze nie mogą aptekami. Ostatni zakonnicy, w 1662 r., otrzymali być posiadaczami aptek, aptekarze zaś muszą zda- nawet przywilej, nadający im prawo wyzwalania waó egzamin przed fakultetem medycznym. Ce- aptekarzy. Apteki świeckie dawnych czasów wiel-sarz Fryderyk II wydaje przepisy w państwie ce się różniły od dzisiejszych; zawierały one środ-Obojga Sycylii, odnoszące się do praktyki apte- ki lecznicze, sprzedawano w nich jednakże, prócz karskiej. Apteki dzieliły się na dwie klasy: 1° Sta- lekarstw, korzenie, wina, świece i t. p. towary, tionarii, gdzie sprzedawano różne środki lekar- jak we Francyi jeszcze w połowie XVIII wieku skie i 2° Confectionarii, gdzie przygotowywano sprzedawano w aptekach szynki mogunckie. Dla lekarstwa z przepisu lekarzy. Zależały one od tego też zapewne początkowo apteki u nas na-kolegium medycznego. Francya w tej epoce za- zywano kramami (apotheca camera, ap. institoria pewne posiadała już również apteki, lecz dopiero v. aromataria). Aptekarzy tytułowano institor, aro-w 1353 r. król Jan wydał pierwszy rozporządzę- matarius. Dopiero w 1333 r. spotykamy się z ap-nie rewizyi aptek i posiadania farmakopei p. t. tekarzem (apothecarius) Konradem w Krakowie. ,,1’Antidotaire de Nicolas.” W Londynie, za cza- Pierwiastkowe wykształcenie farmaceutów u nas sów Edwarda III, w 1345 r., egzystowała apteka było wyłącznie fachowe. Nic więc dziwnego, iż dworska; w Lipsku otwartą została pierwsza ap- w 1516 r. aptekarze zaliczeni zostali do cechu teka w 1409 roku, w Ulmie w 1436, w Bazylei złotników, wraz z malarzami i szmuklerzami. Ap-w 1440, w Sztutgardzie w 1457, w Norymberdze tekarzom dworskim zawdzięczamy wpływ na nau-w 1458 i w Berlinie w 1488. W miarę postępu kowe i społeczne podniesienie zawodu. W 1524 chemii, a z nią i wiedzy farmaceutycznej i dokła- roku król Zygmunt wydaje uchwałę co do rewi-dniejszego poznawania właściwych środków lecz- dowania aptek przez lekarzy. W 1633 r. wycho-niczych i przyrządzania tych ostatnich, tracą one dzi uchwała sejmu koronacyjnego, poddająca charakter pierwotny, bardzo a bardzo złożony, kę u mistrza swojego pod aprobatę najwyższej Odkrycia sławnych chemików i aptekarzy, jak: instytucyi wychowawczej w Krakowie i odtąd ap-Bazylego "Walentyna, Glaubera, Mynsichta, Horn* tokarze dostają już nietylko cechową, ale i umie-berga, Dippelego, Minderera, Priestleya, Schee- jętną kwalifikacyę. W r. 1755 w akademii kra-lego, Lavoisiera, Pelletiera, Caventona i wielu in- kowskiej prowadzone są lekcye farmacyi przez nych, pomagają wyzwoleniu się farmacyi i zwro- Pawła Soldadiniego. Ukaz cesarski z r. 1807 za-towi ku przetworom chemicznym, uwydatniającemu liczą prowizorów i podaptekarzy do stanu uczo-się na każdym kroku. W Rosyi dopiero za Iwa- nego i uwalnia ich od podatków. W tymże roku

nau-

na

4H7

Im

d-jm

-w*

j.-.v

i MLI, i

ja

~ rjiJ

•'o:

mm

[■'i;

*ïj

SB

Ę®!

ezarno

natne.

A ptekarz-

w Wilnie, na wydziale lekarskim, farmacyi uczy Wolfgang. W nowoutworzonej akademii medy kochii urgicznej wileńskiej, w r. 1832. wykłada far-macyę dr. (jiórski do 1841 r. W Warszawie dopiero w 1809 r. założono kolegium lekarskie, gdzie uczęszczali farmaceuci. Tu Celiński wykłada chemię i farmacyę; kurs był dwuletni. W roku 1818 w Warszawie powstaje uniwersytet; faimaceuci kształcili się na wydziale lekarskim. Celiński wy* kłada farmacyę. Uniwersytet zamknięto w 18 >1 r. W r. 1840 otwartą zostaje szkoła farmaceutyczna, gdzie Werner wykłada farmacyę, farmakognozyę i zoologię do 1854 r., następnie zastępuje go Le-siński. W r. 1857 powstaje akademia cesarsko-królewska medyko-chirurgiczna; Werner wykłada farmacyę, Lesiński chemię; obadwaj właściciele aptek w Warszawie. W 1862 r., w utworzonej Szkole głównej, do r. 1869 wykłada również farmacyę Werner; w uniwersytecie warszawskim obowiązuje uczniów aptekarskich kurs dwuletni. Do naj-pierwszych aptekarzy w historyi farmacyi kraju naszego należą: Konrad w 1)33 r., Grzegorz w 1362 i Paweł w Krakowie w 1485; Wasil Ru-thenus we Lwowie w 1445. W r. 1509 JNLrcin z Grodziska w Lublinie, Alauthse w Płocku w 1510, Piotr w Warszawie w 1515. Dane historyczne, odnoszące się do aptekarstwa naszego kraju, czytelnik znajdzie obszerniej w cennem dziele p. t.: „Materyały do dziejów farmacyi w dawnej Polsce” przez E. S. Swieżawskiego i K. Wendę, (lb82 —7).

Aptekarz. 1° Właściciel apteki lub zarządzający apteką; 2° najwyższy stopień naukowy farmaceutyczny, równy magistrowi farmacyi. We Francyi dawniej nazywano aptekarza „apothicaire”; od początku b. w. aptekarze francuscy przyjęli wyraz pharmacien (z greckiego pharma1con=śro-dek leczniczy, trucizna), co spolszczono u nas na „farmaceuta”, często używany obecnie. Chcąc zostać aptekarzem, należy odbyć praktykę w apte--ce w ciągu trzech lat; po ukończeniu jej i złożeniu egzaminu, młody człowiek otrzymuje stopień pomocnika aptekarskiego, czyli podaptekarza. Ten ostatni, po pełnym roku pmktyki w aptece, może się zapisać na wydział farmaceutyczny w uniwersytecie, gdzie po wysłuchaniu dwuletniego kursu składa egzarnm ostateczny i otrzymuje dyplom prowizora. Chcąc uzyskać stopień magistra farmacyi, egzamiu prowizorski powtarza się z obroną publiczną rozprawy. Po złożeniu każdego egzaminu, farmaceuta składa przysięgę na wydawanie rzetelnych lekarstw i stosowanie się do przepisów miejscowych. Aptekarz ze swego stanowiska jest zarazem człowiek em naukowym, urzędnikiem władzy lekarskiej, fabrykantem i kupcem. W ostatnich czasach prawo dozwala przyjmować praktykę do aptek uczennice, lecz przed wstąpieniem muszą one składać egzamin ze znajomości języka lannskiego.

Aptenodytes Forst. Bezłotek. Ptak p 1 y-wający (Naiatores), do rodziny bezlotnyeh czyli pingwinowatych (Spheniscidae s. Brachy-pień) zaliczany. Należy do ptaków bardzo osobliwych, wcale bowiem nie lata, słabo chodzi,

K^yklonedya Pow§7Pchna iluatr. T, III.

-Apteryx.

ale wybornie pływa. Dziób ma długi, silny, prosty, na końcu zeszezuplony, a przytein opatrzony brózdą podłużną, która przebiega z każdej stro-ny szczęki górnej od otworów nosowych do końca dzioba. Na wybrzeżach południowego krańca Ameryki mieszka Bezłotek wielki (Apteuo-

wm

|ëéé

pflgpi

ivi

i!

irm

i ag

I ■' jyj

i Ji

dj-

___

«

Fie. 250. Aptenodyte» pataeonfc«.

dytes pafagonica Forst). Ciało ma pokryte piora-' podobnemi do strzępiastych łusek rogowych, dachówkowato ułożonych, szyję krótką, grubą, skrzydła krótkie niezdatne do lotu i podobne do płetw, pokryte pióreczkami kształtu łuski blasz-kowatej. Nogi krótkie, grube, na tylnym końcu ciała osadzone, o 3-ch palcach długich, z pokryciem łuseczkowatem, spiętych błoną i zakończonych tęgiemi pazurami; palec wielki bardzo krótki, naprzód zwrócony. Ogon utworzony z wiązki piór strzępiastych. Długość ciała (wysokość) lmetr, długość skrzydeł 35 cm., długość ogona 8 cm. Z wierzchu jest szaro-łupkowego koloru, od spodu biały, głowę i podgardle ma czarne; po bokach głowy, za uszami, przebiega pręga żółta, która schodzi na boki szyi i pod szyję; szczęka górna -brunatna, dolna czerwona, nogi bru-

A. S.

Apteryx Shaw. Nielot czyli Kiwi. Ptak biegający (Cur sores), który posiada dziób długi. cienki, łukowaty; otwory nosowe (nozdrza) na końcu dzioba, od mch po obydwu stronacn szczęki górnej przebiega bruzda aż do nasady dzioba. Skrzydła i ogon zmarniałe, bez śladu lotek i sterówek, pierze włosiste. Nogi silne o 3-ch palcach

6J

naprzód zwróconych, opatrzonych tępemi pazurami i jednym (wielkim) skierowanym ku tyłowi, krótkim, niedotykającym ziemi. Nieloty zamieszkują Nową Zelandyę, w dzień trzymają się w jamach podziemnych, w nocy zaś wychodzą w celu wyszukania sobie pożywienia, które się składa z owadów i robaków. Znane są 2 gatunki: A. aii-stralis Gould., jest wielkości dużej kury domowej, j upierzenie brunatne. Mieszka w lesistych okolicach północnej wyspy Nowej Zelandyi. A. Owe-ni Gould, zamieszkuje południową wyspę Nowej Zelandvi. Szaro-nomelatv z białawemi kroükami

.''■.I:

A. Przekrój komory

Fig. 253 mieszkalnej ammonita Cosmeceras (iaranti d'Orb, C. przekrój W niej ap'jcha. B. tenże, widziany od brzusznej strony ammonita.

Plaska skorupa steraspis Opp.

airimo-z uał-

Zelandyi. Szaro-popielaty z białawemi kropkami na grzbiecie.    A s-

Aptychowy wapień (geol.) Niektóre pokłady wapieni przepełnione skorupkami skamieniałości z rodzaju A p ty chus (ob. ten wyraz) noszą od niej nazwę aptychowych. Pokłady takie występują w wielu miejscowościach Alp i Karpat w najwyższych pokładach białej jury (w piętrze Tytońskiem Oppella), na granicy jej z formacją kredową, a także i w leżącem tuż po nad niemi dolnem piętrze neokomijskiem niższego ogniwa kredowego, w którem właśnie gatunek A ptych u s Didayi charakteryzuje zalegające na tym poziomie wapienie aptychowe w Alpach północnych i południowych.    K J

Aptychns (paleont.) Przy opisie głowonogów ammonitowatych (Ammonoidea\ ob. ten wyraz), mówiliśmy, że wraz z ich skorupami, w forma-cyi mianowicie jurajskiej i kredowej, występują jeszcze pewne dwuklapowe skorupki, które noszą miano A p ty chus. Przy należytem dochowaniu leżą one w komorze mieszkalnej am monitów i nie rzadko w pewnem stałem położeniu, a mianowicie na tylnej stronie i/₃ części komory, licząc od otworu, tuż przy brzusznej stronie skorupy (fig. 251). Ponieważ aptychy pewnej formy towarzyszą stale pewnym rodzajom i gatunkom ammonitów, przypuszczać więc wypada, że w rzeczywistości należały one do tych ostatnich; z drugiej zaś strony, ponieważ nie znajdujemy ich zwykle w komorze mieszkalnej na właściwem im miejscu ale najczęściej luźno ze-Fir.251. skorupa ammonita wnątrz skorupy, przyjąć mu-

Aspidocerns cireumspinosuin Sllliy, Że lätwO Z niej Wy-

kaineTpada, podczas rozkładu cia-ł,a .zwierzęcia. Aptychy skła-go połowa w y, naturalnej dają się z dwóch klapek wapiennych, symetrycznych, wypukło-wklęsłych, formy mniej więcej trójkątnej (fig. 252 i fig. 253). Brzeg ich przedni płasko lub łukowato zaokrąglony, wewnętrzny prosty, zewnętrzny zwykle silnie łukowaty. Brzegiem wewnętrznym klapki te stykają się z sobą; zewnętrzna ich wypukłość odpowiada wklęsłości brzusznej strony skorupy ammonita, do którego należą; wewnętrzna ich strona, wklęsła, przedstawia zwykle delikatne współśrodkowe prążki, zewnętrzna bywa niekiedy gładką (fig. 254 i 255).

Aptychy dzielą się jeszcze na fałdowane i niefałdo-wane; pierwsze na zewnętrznej powierzchni klapek mają współśrodkowe żeberka i bruzdy; takie

' ff,

Fig. 252. nita Oppelia kowicie dochowaną komorą mieszkalną, a w niej otwarty Aptychus Od strony wewnętrznej z miejsca swego usunięty, w '/, naturalnej wielkości.

występują u ammonitów właściwych (Aegoeerati-dae) grupy Carinatr.; drugie o zewnętrznej powierzchni klapek ziarnowatej lub gładkiej, bez owych żeberek i bruzd, występują u tejże rodziny grupy Annulati. Rozmaite istniały przypusz-

mM&aŚ

Fig 254V255. Aptychus ammonita Aspidoceras. A.Mapka jego od strony wewnętrznej, wklęsłej, z bruzdami współśrodko« emi. B. klapka ze strony zewnętrznej, wypukłej, z powierzchnią kropkowaną, czterokrotnie powiększone.

czenia co do roli, jaką aptychy u ammonitów odgrywać mogły. Wobec tego, że leżały one zawsze symetrycznie na brzusznej stronie zwi T/ęcia, a wypukłość ich odpowiadała wklęsłości skorupy jego, a nadto, że niekiedy spotyka się je skręcone, najprawdopodobniejszem się zdaje, że są one parą zwapniałych chrząstkowatych klapek, do których strony wewnętrznej przyczepione były silne mięśnie, służące może do wciągania lejkowatej nogi zwierzęcia, jak to z pewną modyfika-cyą widzimy u dzisiejszego łodzika (Nautilus). K-J-Aptyjskie piętro (geol.) Geolog francuski Al-cyd d’Orbigny nazwą tą (étage aptien) od miasteczka Apt w depar. Dolnych Pyrcneów, oznaczył dolne piętro goltu (niższego ogniwa form. kredowej), występujące w północnej Francyi pod postacią margli żelazistych z Plicatula placunea, w południowej zaś i w Alpach jako pokłady z Orbitulina lenticularis. W Rosyi, a mianowicie w gub. symbirskiej, glinę dolną kredową, zwaną „symbirską,” a przez Jazy ko w a „Bez* sonowską”, prof. Sińców i Laguzen zaliczają

499

do tegoż piętra, jak również gliny gipsowe i szare piaskowce, leżące nad dolną Wołgą, pod Ka-myszynem, w guber. saratowskiej.

Apuańskie góry (zwane także A-mi Alpami), południowa gałąź Apeninu liguryjskiego, zawarta między doliną rz. Serchio i odnogą Genueńską, w departamencie Massa-e Carrara; pojedyńcze szczyty dochodzą do 2000 m. jak M. Pisanino (2014 m.), Pizzo d’Uccelo (1893 m.); zbocza ich są strome, pokryte bujnym Jasem, wewnątrz nieprzebrane pokłady najpiękniejszego białego marmuru, który jeszcze za czasów starożytnych obficie był wydobywany—w średnich wiekach eksploa-tacyi zaniechano, dopóki słynny Michał Anioł nie zwrócił nań swrej uwagi; gdzieniegdzie znajduje się rtęć (pod Seravezza). Nazwę swrą zawdzięczają plemieniu Apuanów, mieszkających na wschodniem wybrzeżu odnogi Genueńskiej i długi ■czas opierających się potędze rzymskiej, dopóki w r. 180 przed dir. nie zostali pokonani i następnie, po nieudanem powstaniu, w dzielnice samnickie przemieszczeni.

K. J.

And. S.

K. K.

kańskie, atmosfera otoczenia, przesiąkła pyłkami mistycyzmu i magii. Jako wyraz takiego usposobienia, mamy jego osobistą i nadzwyczaj oryginalnie pomyślaną legendę, znaną wreszcie powszechnie i tysiącznie w sztuce reprodukowaną p. t. „Psyche i Amor.” W tym utworze A. zgoła odmiennym jest od krasomówcy i filozofa, przekształca się w miłego i poetycznego gawędziarza, który wprawdzie opiera się na danych zkądinąd faktach przedmiotu, układa go jednak według poczucia osobistego, zdobywa się na inwencyę, przerabia w wyobraźni własnej i nadaje tem utworowi wydatne znamiona rasowości; z formy nie jest to utwór ani grecki, ani rzymski, ale wschodni. Mniej oryginalnym jest jego zbiór anegdot, w znacznej części Cynicznych, zatytułowany „Złoty osioł”; ale chociaż to naśladowanie Lucyana, chociaż język tego okropny, mimo to jednak utwór ten ostrością dowcipu, poetycznością i treścią satyryczną, gromiącą spółczesne wady i śmieszności, wydziera się na jedno z pierwszych stanowisk literackich, obok Lucyana, Erazmowej „Pochwały głupoty,” Bo-Apulejus Aulus Lucius, pisarz rzymski caccia i Rahelais’go. „Psyche i Amor”, tudzież z II wieku po Chr., ur. się w Madaurze, mieście „Złoty osioł”, to nieprzebrzmiałe tytuły Apulejusa afrvkanskiem, polożonem między Numidyą i Gie- do nieśmiertelności. Mamy kilka kompletnych wy-tulią; rok urodzenia i śmierci jego wątpliwy, w pó- dań A-a, mianowicie Hildebranda w Lipsku, 1842 źnej starości umarł za panowania cesarza Kom- roku. moda. Początkowe nauki pobierał w Kartaginie, Apulejus Lucius, lekarz rzymski z pierw-potem studyował filozofię w Atenach, następnie szej połowy V wieku, zwany później Apulejus udał się do Rzymu dla nauki języka łacińskiego, Barbarus, A. Platonicus, zwał się właści-który przyswoił sobie bez pomocy nauczyciela. Po- wie Lucius, a dodatek Apulejus przybrał so-wrócił do Kartaginy, gdzie jako adwokat zyskał bie od głośnego afrykańskiego poety-magika z Ma-ogromną klientelę i reputacyę. Ożenił się z wdo- daury, dla nadania powagi magicznej swojemu wą, która mu wniosła wielki majątek, co wywo- dziełu treści farmakologicznej. W owym czasie łało proces ze strony jej rodziny; utrzymywano, lecznictwo całe, a z niem i farmakologia, w opła-ie on ją do tego przywiódł za pomocą czarów, kanym znajdowały się stanie; gruba empirya pia-Wystąpił wtedy A. z samoobroną i wygłosił ener- nowała samowładnie, czego dowodem jest wzię giczną mowę, apologię, dającą próbę jego ta- tość dzieł bez najmniejszej wartości, jak „Medi-lentu krasomówczego i zarazem stylu. Broniąc się, cina Plinii” (secuntli, v. junioris, v. Valeriani) ujawnił wiele szczegółów ze swego życia, dał po- i pismo Marcella empiryka („De medicamentis” ). znać mniej więcej tajemnice duszy, w których a. jest autorem dzieła „Herbarius s. de medica-i próżność nie jest stroną najmniej wydatną; obio- minibus herbarum”, także p. t. „Herbaium vires na życia i honoru czyni go tam w wielu miej- et curationes”, głównie czerpanego z Pliniusza sench istotnie wymownym, ciętym, ale całość szu- (starszego), Dyoskoryda i nieznanej dziś „Książki nimi, sztuczna i wyszukana, język zaś jest zbiorem modnej”, wówczas bardzo czytanej. Dzieło A-sa b..rbaryzmów, gwar naleciałych do łaciny z całe- pomimo to utrzymywało się w niezasłużonej po-go świata. Też same cechy posiadajij, i inne jego wadze przez paręset lat, zawierało w sobie 128 kawałki krasomówcze, które w liczbie 24 zebrał rozdziałów z tyluż lekami roślinnemi, z przyłącze-i od nazwą „Kwiatów”, gdzie usiłuje najprostsze niem chorób, w których miały być używane. Licz-r/.eczy i myśli określać w zawiklanych i napuszy- ba rękopisów dzieła A-sa jest bardzo znaczna; ■stjch zwrotach. Rozprawy jego filozoficzne żadne- najstarszy z IX w, przechowuje się w Monte Ca-go nie mają znaczenia; są to albo kompilacye, sino, z VIII w. w uniwers. bibliotece wrocław-albo proste wyciągi. „Nauka Platona” wykrojona skiej (Henschel, Janus, I); w ostatnich czasach jest z dyalogów o Rzeczypospolitej” i o „Pra- znaleziono jeszcze w Lejdzie manuskrypt z VI w. wach.” „Świat” to tylko omówienie takiegoż trak- (por. L. M. Rhein: „Museum f. Philologie” 1969). tatu Arystotelesa. Oryginalnym jest jego traktat Drukiem ogłoszone zostało „Herbarium” A-sa o „Bogu Sokratesa”, w którym A. twierdzi, że pierwszy raz z drzeworytami roślin już około r. filozof ten istotnie mini swojego ducha i chodzi 1470 w Rzymie; potem następowały liczne wydaniu tylko o określenie, jakiego to rodzaju był nia, najlepsze w Ackermanna: „Parabilium medi-dućh. Ze wszystkich pisarzy łacińskich, A. wyro- j cameutorum scriptores”, Norymb. 1788; pod na-żnia się pewną ognistością umysłu i wyrazu, któ- j zwiskiem A-sa znanym jest także fragment z 19 ra nadaje mu odrębne miejsce. I nie dziw, odbija j i 2Ü księgi Pliniusza p. t. „De remediis saluta-w tem usposobienie plemienne, słońce -afry- | ribus”. zamieszczony wr Siiliga wydaniu Pliniusza

Dr. Ł.

sze

także oddzielnie 1851. Yal. Rose: „Anecdota graeca et graeco-latina”, Berlin, 1864, podaje świeżo znalezione pismo A-sa p. t. „Physiogno-mia”; por. Meyer: „Gesch. d. Botanik” II, 316*. Spengel: „Philolog.”, XX, 120.

Apulia. Południowo-wschodnia strona Italii; ciągnie się na połud. i wsch. rzeki Frento, na półn. od Bradanus; dzieli się zaś na dwie części. Pierwsza Italska, północna, zawiera A-ię właściwą, Daunię i półwysep góry Garganus. Druga Grecka, zwana także Japygią, południowa, zawiera krainę salentynów, Messapię z Kalabryą i Peucetyę. Główne miasta: Apulum-Asculum, Arpi, Herdonea, Salapia, Yenusia, Aquilonia, Canu8ium. Ludność apulijska była pochodzenia oscyjskiego. Wkroczyły tam jednak później osady arkadyjskie pod Enotrem i Peucecyuszem, następnie pod Diomedesem. Dzisiaj obejmuje ta kraina prcwincyę, zwaną Capitanate, oraz części Bari, Otranto i Basilicate (ob. niżej). -K- ł:

Apulia (Puglia, u franc. P ou i Ile), dawna nazwa połud. części półwyspu włoskiego, obecnie do trzech prowinoyj (Kapitanata, Bari i Otranto) byłego król. Neapolitańskiego ograniczona, które na 22,115 km. □ półtora z górą mil. (1,525,000) m-ców liczą. Zajmują one płaskie, jednostajne, o stepowym prawie charakterze, pomorze, na zach. do stoków Apeninów sięgające, a na połud. w półwysep, zakończony przylądkiem Leuca, przechodzące. Takiemi właściwościami odznacza się zwłaszcza północna część A-ii, okalająca wysuniętą w morze, wulkanicznego pochodzenia, stertę Monte-Gargano, do ostrogi buta włoskiego przyrównywaną. Dla luźnie rozrzuconych, o łagodnych stokach, przedzielonych zagłębieniami, płaskowzgórzy, nosi ona u miejscowej ludności nazwę warcabnicy (il tavoliere di Puglia.'). Ludność ta skupia się przeważnie w licznych miastach i miasteczkach i tylko zrzadka na bezleśnych płaszczyznach napotykają się odosobnione, śród uprawnych niw i ogrodów, folwarki, reszta zaś krainy przedstawia pastwisko, żywiące tabuny koni i stada wędrownych owiec. Stipi, oprócz zwykłych ziemiopłodów: oliwy, wina i południowych owoców, wełna, skóry i łój stanowią główne artykuły handlu, który znacznie wzmógł się od czasu przeprowadzenia kolei żelaznej, łączącej nadbrzeżne miasta i stanowiącej ogniwo najbliższej drogi z Londynu i Paryża do Indyj wsch. Wraz ze wzrastającym dobrobytem podnosić się zaczyna oświata miejscowej ludności, uchodzącej niegdyś za najbardziej zabobonną i ciemną, jakkolwiek przechowywującej w żywem podaniu wspomnienia o walkach, jakich kraina za czasów rzyinskich była widownią. Tak np. miejsce bitwy pod. Kannami, przypadające o 10 km. od uścia jedynej znaczniejszej rzeki pobrzeża, Ofanto, dawnego Aułidu, dotychczas słynie pod nazwą „krwawego pola“ (Campo di sangue). Znaczniej-miasta A-ii: A) w prow. Kapitanata: Foggia (Fodża), stolica prowincyi, przy zhiegu trzech żelaznych i pięciu bitych dróg, stąd główne figurko handlowe; liczy do 40,000 m-ców. Na

północ S. Sever o (17,000 m-ców); na południe przez Cerignolę (26,500 m-ców) przebywa się rz. Ofanto do Kauosy, dawnego Canusium. (15,000), gdzie się były schroniły niedobitki rzymskie po klęsce Kamieńskiej. Lu cera v. Luceria (wikłana na soborach z Luceoria, nazwą kościelną wołyńskiego Łucka, tak nazywanego dla odróżnienia go od miasta środkowych Włoch, Lu k ki), przy końcu podapenińskiej drogi żelaznej z Foggii (14,000). Vi est i (6,600) na nadmorskim cyplu Monte Gargano, ze świątynią patrona kraju, św. Michała Archanioła, ściągająca tłumy pątników. Manfredonia, przy zatoce tegoż nazwiska, na miejscu starożytnego Sipontum, przemianowanego od imienia swego wznowiciela normańskiego; port handlowy, mocno obwarowany (8,000).—B) Prow. Bari, z głów nem miastem tegoż nazwiska, dziedzictwo Bony Sfor-cyi, która, po opuszczeniu Polski, tu żywot pędziła i od którego zamek podolski Rów na Bar przemianowała (oh. niżej). Cypel skalisty, na którym wznosi się miasto, tworzy obszerny port dla odbytu krajowych ziemiopłodów: oliwy, wina, owoców. Wspaniała świątynia, na wzór Kordub-skiej, w maurytańskim stylu, mieści grobowiec ze zwłokami św. Mikołaja, sprowadzonemi z Miry w Licyi. Bar liczy do 60,000 m-ców. W jedną i drugą stronę od Baru nad wybrzeżem ciągnie się szereg ludnych portowych miast, jak Barietta (30,000), jeszcze bardziej kwitnąca za czasów HohensztaufeDÓw, Tran i z katedrą gotycką, o najwyższej we Włoszech wieży (27,000 m-ców), Bisceglie z kopalniami saletry w pobliżu (25,000 m-ców), Malfetta (30,00o), Mola di Bari (12,000), Polignano (8,600), Monopoli (21,000), w pobliżu zwaliska starożytnej Egna-cyi, Fasano (do 13,000). Ostuni (16 300). Temu szeregowi odpowiada inny, nieco w głąbT lądu posunięty, mający dalszy ciąg w następnej prowincyi: Andria (37,800 m-ców), Corate (do 20,000), Ruvo (15,000), Terlizzi (18,300), Bi ton to (16,300) i wiele innych, skupiają cal u prawie ludność kraju. — C) Prow. Otranto, inaczej, od stolicy swej, prow. Lecce (wym. Lecze) nazwana, ogarnia wschodnią część rozdwojenia włoskiego półn., która u rzymian pod nazwą Kalabryi    uchodziła (obcas buta). Wnętrze

stanowi dalszy ciąg pastwiskowego błonia, lecz większa część krainy uprawna pod bogate winnice, oliwkowe gaje i owocowe sady, w których już coraz obficiej palma występuje Ciąg nadbrzeżnych miast rozpoczyna Brindisi, staroż. Br und u sium (oh. niżej), dla swego położenia i szczęśliwie ukształtowanego portu, niezmiernie ważne stanowisko, czy to jako najbliższa przeprawa do Grecyi w czasach rzymskich, czy na wschód w okresie wojen krzyżowych, czy obecnie, jako krańcowy punkt lądowej drogi do Indyj (Londyn —Brindisi —Suez - Bombay). Dalsze nad im»rskie miasta: Otranto (star. iłydruntu mi, nadające nazwę cieśninie, łączącej Adryatyk z m. Jońskiem, Castro i S. Maria di Leuca u krańcowego przylądka, nie mają togo znaczę-

nia. Za to przechowały je od najdawniejszych czasów w obrębie zatoki Tarentyńskiej: Gallipoli (star. Gal li polis), dogodny port na wyspie, tamą połączonej z lądem, miejsce obszernego odbytu wina, wełny, a zwłaszcza uznawanej za najwyborniejszą oliwy (10,000 m-ców) i Tarent (star. Tarentura, pierwotnie jako spartańska osada Taras, około 700 r. prz. Chr.), w głębi zatoki odeń biorącej nazwę, z obszernym i bezpiecznym portem, liczącym dziś jeszcze 30,000 m-ców, t. j. trzecią część dawnego zaludnienia (ob. niżej). Stolica prowincyi Lecce leży wprawdzie o 13 km. od morza, przy drodze żel. między Brindisi i Otranto, lecz śród znakomicie uprawnej i gęsto zaludnionej okolicy, porządnie zabudowane, liczące 25,000 m-ców i przez swe instytucye —ognisko budzącego się życia umysłowego. Z innych wewnętrznych miast (jak: Francavilla, Alessano, Ugento, Nardo, Manduria, Messapico, Martina Franca, 18,000 m-ców, Massafra i in.) zasługuje na uwagę Fontana, jako miejsce urodzenia bohatera wypraw krzyżowych, Tankreda, i liczące

A. S!..

A. Sz.

A. S/..

res

tt \

na-

za

a szcze-

2Ö,U00 z górą m-ców.

Apure, lewy i ostatni z najznaczniejszych do pływów rz. Orinoko, która stąd wychodzi na równinę, na kilkadziesiąt zaledwo metrów (67) nad poziom morza wyniesioną. Bierze początek ze wschodniej gałęzi Kordylierów wenezuelskich, Sierra Merida, u stóp najwyższego jej szczytu — Nevada de Batulho (4850 m.), pod nazwą Uri-bante i z 1190 km. swego biegu jest na 1050 km. żeglowna. Z dopływów ważniejsze; Guanapore i Rio de la Portuguesa, ogarniające przestrzeń

128,600 km. □, między dwa stany; Zamora i Apure, podzieloną.

Apure, stan rzeczyposp. Wenezueli, między rz. Orinoko i dwoma jej dopływami, Meta i Apure, zawarty, przedstawia stepową płaszczyznę, pod miejscową nazwą łanów (llanos) znaną, mniej do rolnictwa, niż do hodowli bydła, nadającą się. Na 48,945 km. □ przestrzeni przypada zaledwo 18,700 ludności, nie licząc około 2,000 dzikich indyan. Stolica stanu, S. Fernando de Apure, szczęśliwie na lewym brzegu Orinoko, w pobliżu uścia dwóch jego dopływów: Portuguesa i Guarico, położona, zostaje w połączeniu parostatkami z Bohvarem czyli Augosturą (ob. wyżej); pomimo to ludność, dla zaburzeń i domowych wojen, ledwo połowy dawnej liczby dosięga (1870 r. 3100). Guasdualito, nad Rio Savare, na pograniczu z Kolumbią, główne miasto powiatu, „ziemią rozejmu” (terra di armi-sticio) nazwanego.

Apurymak (A pu ri mac), rzeka w płd. Ameryce, która za główny strumień naj miększej w święcie rzeki Amazonki może być poczytywaną, gdyż w połączeniu z Urubambą (w górnym biegu Vil-comayo) tworzy rz. Ukajali, przewyższającą długością swego biegu i masą niesionej wody Ma-raujon,inną składową część Amazonki. A. wypływa w' Kordylierach Peruwiańskich z jeziora Vi

lafro, pod 17° szer. płd., niedaleko od wulkanu Arekipa, a zatem o 6 stopni bardziej na południe od źródeł Maranjonu. Zmienia swą nazwę na Ukajali pod 10° 40'.—Apurymak, nazwa pro wincyi rzpltej Peru, zajmującej część porzecza tegoż imienia i liczącej 120,000 mców (1876) na 15,207 km. rozległości. Główne miasto Abancay w pobliżu Kuzko, dawnej stolicy Inków; 1,200 ludności.    A-s**

Apus Schöff. Przekopnica. Zwierzę, należące do gromady raków czyli skorupiaków (Crustacea), do rzędu liścionogich (Phyllopo-da). Giało ma okryte z wierzchu tarczą szeroką, rogową, z tyłu wyciętą, z przodu z głową złączoną; na głowie dwoje oczu złożonych, jedno zaś pojedyncze pośrodku. Rożki krótkie, nitkowate, zmarniałe tak, że druga para tylko za młodu widoczna; nóg ;s<t—40 par, listkowatych, które służą do pływania i oddychania. Pierwsza para nóg przedłuża się w trzy długie szczecinki, jedenasta zaś para u samic z dwuklapową torebką, służącą do noszenia jaj. Odwłok, utworzony z siedmiu pierścieni bez nóg, z pod tarczy wystający, opatrzony na końcu dwoma długiemi szczecinami. Żyje w wodach stojących, kałużach, sadzawkach, rowach, dołach, szczególniej łatwo wysychających; pojawia się na wiosnę, niekiedy w lecie po deszczach; pływa na wznak, poruszając ciągle licznemi nogami skrzelowemi. Długo nie znano samca tych skorupiaków; wykrył go prof. Kozubowski Fis. 356. Apus prodfictu.. z Krakowa. Znanych jest kilka gatunków Przekopnicy, z tych dwa mieszkają w naszym kraju. Apus cancrifor-mis Schöff. Koniec odwłoka, pomiędzy szczecinami końcowemi, wycięty w drobne ząbki; końcowe szczeciny pierwszej pary nóg bardzo długie. Po miejscem przyczepienia tarczy grzbietowej Stępuje 34 pierścieni ciała, które jest żółtawo-brunatne. Długość samca 6 cm., samicy 7.5 cm. Mieszka w Europie i w naszym kraju. Apus {Lh-pidurus Leacb.) productus L. Ma koniec odwłoka przedłużony w blaszkę spiczastą, opatrzoną wręgą i mieszczącą się pomiędzy dwiem cinami, kończącemi odwłok. Szczecinki końcowe pierwszej pary nóg, krótkie. Po za miejscem przyrośnięcia tarczy, 28 pierścieni ciała. Kolor bi u-natno-zielouawy. Długość ciała 6 do 8 cm. Pospolity u nas pod Warszawą.    A- tS

Apyreksya (grec, a priv., pyressein— gorączkować), oznacza w lecznictwie czas, czyli porę, wolną od wszelkich objawów gorączkowych, po upływie którego to przestanku, rozwija się znowu stan gorączkowy, aby po kilku lub kilkunastu godzinach zakończyć się ustąpieniem objawów gorączkowych; widzimy to najwyraźniej w t. zw. gorączkach

W. Gerson.

w ce-

przestankowych, jakich wzorem jest zimnica, w której przestanki, czyli apyreksye, występują iia-przemian z napadami czyli paroksyzmami.

Aqua (woda). Pod zbiorową tą nazwą używana jest w medycynie wielka ilość środków o różnym składzie i własnościach, dla tego też oprócz wyrazu tego aqua zawsze dodawane są przymiotniki odróżniające jedną wodę od drugiej.

Aqua communis, woda zwyczajna, stosownie do pochodzenia bywa: Aq. fontana. woda źródła-na, Aq. fiaviatUis, woda rzeczna, Aq. lacustris, woda jeziorna, Aq. nivealis, woda śnieżna, Aq. pluviaHs, woda deszczowa i Aq. putealis, woda studzienna. Wody te, przecedzone przez bibułę, czyli przefiltrowaue, używane bywają w aptekach do odwarów lub naparów z ziół (infusio), gdzie nie potrzeba zupełnie czystej wody, a mała ilość zawartych w nich soli mineralnych nie szkodzi.

Aqua coerulea, woda niebieska. Otrzymuje się przez rozpuszczenie 2 decygramów siarczanu miedzi w 240 gramach wody wapiennej i dodanie 2V2 gramów chlorku amonu, po rozpuszczeniu płyn przesącza się przez bibułę. Posiada piękną barwę niebieską, używana bywa jako środek ściągający w zapaleniach chronicznych oczu, oparzeniach i t. d. W warsztatach woda ta, rozcieńczona, służy do napełniania baniek szklan-nych, które robotnicy zwykli umieszczać wieczorami pomiędzy przedmiotem obrabianym a płomieniem świecy lub lampy.

Aqua destillata, woda destyllowana v. prze-kroplona. Jedna z powyżej 'wymienionych wód, zamieniona w parę przez ogrzewanie i potem skroplona w odpowiednim przyrządzie. Jest ona zupełnie czystą, pozbawioną ciał, jakie w wodzie zwyczajnej, z której została otrzymaną znajdują się w większej lub mniejszej ilości, i służy do rozmaitych środków lekarskich.

Aqua-forte (francuskie eau-fort), sposób rytowania na miedzi, polegający na trawieniu sil-nemi kwasami, od których nazwa pochodzi. Kwas solny, w połączeniu z kwasem saletrowym, tworzy tak zwaną wodę królewską, która w mniejszem lub większem rozcieńczeniu wodą służy do wypalania rysunków, robionych na blasze miedzianej, tępym rylcem, przecinającym cienką warstwę woskową lub żywiczną, którą blacha jest powleczona. Niemcy nazywają to postępowanie Radierung. Blachę, po ukończeniu rysunku, otacza się brzegiem z wosku i nalewa się kwasu. Kwasy wymienione nie naruszają wosku, ani żywicy, tylko odsłoniony metal; najcieńszy też zarys wypala się kwasem najpierw, a gdy bańki, ukazujące się na kreskach jasno-czerwonych, na tle czarnej powłoki tworzących rysunek, przekonają, że cienkie kreski już są wypalone, zlewa się kwas, pokrywa się cienkie kreski werniksem, czarno zabarwionym, i wypala się dalej resztę rysunku, postępując tak stopniowo, odpowiednio do żądanego efektu rysowniczego. Po ukończeniu trawienia można jeszcze robić póprawki rylcem, czyli tak zwaną suchą igłą. Ten sposób rytowa-•nia, jako bardzo lekki, najbardziej zbliżony do zwykłego rysowania, uprawiany był zawsze i dziś we wszystkich krajach, przez samych malarzów, tworzących obrazy. W Paryżu istnieje towarzystwo „De peintres graveurs”, w Niemczech „Maler-radierer”. Jest to najbardziej artystyczny sposób reprodukowania dzieł sztuki. Najdawniej słynęli z tego sposobu rytowania: Dürer, a zwłaszcza nieporównany w wirtuozowstwie tej techniki, Rembrandt, za nim Van Dyck, Ostade, Potter, słynny francuz Callot, anglik Hogarth, wioch Pinelli. Ze współczesnych francuzów malarzy aquaforcista-mi są: Meyrou, Legros, Braquemont, Daubigny, Ap-pian, Flaming, Jaquemart; w Niemczech: Klinger, Stauffer, Krostenitz, Geiger; w Anglii: tierko-mer, Whistler, Edwards, Slocombe, Robinson i inni; z polaków, na końcu zeszłego wieku: Daniel Chodowiecki, po nim Piwarski, Fryderyk i Adolf Dietrichowie, Kielisiński; w ostatnich czasach: Oleszczyński Antoni, Szretter w Paryżu, Redlich, który „Skargą” Matejki sławę sobie zdobył; obecnie Jasiński w Paryżu i Łopieński ten rodzaj rytowania uprawiają.

Aqua Eabelii, woda Rabela, składa się z 3 części wyskoku 90°/o i 1 części kwasu siarczane-go. Dla przygotowania jej wlewa się do naczynia szklanego alkohol i do niego dodaje się częściowo, przy dokładnem mieszaniu, kwas siarczany, mieszaninę zostawia się na kilka dni, zlewa do butelki szklanej, takimże korkiem zamkniętej. Woda ta, wynaleziona przez aptekarza, nazwiskiem Rabel, w końcu XVI ł wieku, posiada własności ściągające i bywa używana w krwoto kach, w dawce 12—24 kropel, w rozcieńcz en u z wodą ocukrzoną. Zewnętrznie używa się w krwotokach lżejszych, jak np. ukąszeniu od pijawki, jeżeli odpływ krwi długo nie ustaje, tudzież po wyrwaniu zęba. Wodę Rabela niekiedy farbują na kolor czerwony płatkami maku polnego.

Aqua rennae Hungariae, woda królowej węgierskiej, larendogra. Woda ta przez kilka wieków cieszyła się nadzwyczajną wziętością; w specyalnych dziełach farmaceutycznych podawane są najrozmaitsze przepisy dla przygotowania jej, zwykle zalecają one mieszać spirytus rozmarynowy z lawendowym. W Wiedniu, sarskiej bibliotece przechowują receptę oryginalną, która, jak utrzymują, ma być pisana przez kró-lowę Elżbietę. Recepta ta brzmi jak następuje: „Ja, Elżbieta, królowa węgierska, bę<ląc bardzo słabą i cierpiącą na podagrę w 22 roku mego życia, używałam od roku tego środka; na który receptę otrzymałam od pewnego pustelnika, którego dawniej nie widziałam. Środkiem tym nie-tylko zupełnie zostałam wyleczona, lecz odzyskałam swe siły i wyglądałam wogóle tak pięknie, iż król polski chciał mnie pojąć za żonę; on był wdowcem, ja zaś wdową. Jednakże odmówiłam mu dla miłości mego Pana Jezusa Chrystusa, którego jeden z aniołów dał mi ten środek. Przepis jest następujący: wódki trzy razy pędzonej 3 części, wierzchołków i kwiatów rozmarynu 2 części. Umieść razem w naczyniu zainkniętein, odstaw w miejsce cieple na 50 godzin i następnie

destyluj. Weź drachmę (łyżeczkę) tego płynu rano raz na tydzień, a obmyj nim twarz i chore członki codziennie rano.”

sprawiedliwość powzięła o zbrodniach Tofany wiadomość, lecz ich sprawczyni znalazła w początku schronienie w klasztorze jezuitów, następnie jednak wpadła w ręce sprawiedliwości i za cesarza Karola VI miała być w Neapolu śmiercią ukaraną; według innych, umarła 1720 roku w więzieniu. Tofana sama przyznać się miała do 600 otruć, a w ciągu badania tak okropne wyszły na jaw rzeczy, że na cały proces rzucono zasłonę. Tofana miała mieć wiele pomocmczek, a między innerui Hieronimę Sporu; po śmierci Tofany nie przestano preparować jej trucizny, nawet obecnie podobno ma się znajdować w Pe-rugii rodzina, posiadająca sekret jej wyrabiania.

Aqua vitalis, woda życia, tak nazywali niektórzy lekarze rodzaj limouady mineralnej, która otrzymywała się przez dodanie kwasu siarczanego lub wody Rabela do wody ocukrzonej, dla nadania tej ostatniej smaku kwaskowatego. Woda życia używała się jako środek toniczny i anty-septyczny w ilości 1 — 3    dziennie. w w-

Aquae, wody (mineralne), liczba mn. łacińsk. aqua—woda, nazwa wielu miejscowości, posiada* jących źródła leczące, np. A. Aureliae, dziś Baden-Baden; A. Patavinae, dziś Abano pod Padwą; A• Sextiae, dziś Aix w Prowancyi; A. Cali-due, dziś Caldes w Hiszpanii; A. Cumanae, później Bajae, dziś Baja pod Neapolem; A. Mortuae, dziś Aigues-Mortes, we Prancyi południowej i t. d. Wyrazy aix, aigues, oraz niemiecka nazwa ludowa Akwizgranu: Aken, Aquen, są przekształceniami łacińskiego aquae.

Aquae destillatae aromaticae. Wody desty o-wane aromatyczne czyli wonne. Wody te bywają pojedyńcze (simplices), otrzymywane przez de-styJacyję z wodą rozmaitych części roślin aromatycznych, jak: korzeni, drzewa, kory, liści, kwiatów, owoców, nasion bądź w stanie świeżym bądź

Aqua sedativa Raspaili, woda uśmierzająca. Do kwarty wody destylowanej dodaje się 60 gramów soli kuchennej,, 10 gr. spirytusu kamfol rowego i 60, 80 lub 100 gramów amoniaku, tym sposobem otrzymamy wodę uśmierzającą: słabą średnią lub mocną. Ostatnia prawie wyłącznie używa się do leczenia chorób u zwierząt; woda średniej mocy służy w razie ukąszenia od żmii, skorpiona i t. p. We wszystkich innych razach przepisuje się woda uśmierzająca słaba, w postaci obmywania lub okładów, szczególniej od bólu głowy.

Aqua Tofana (Acquetta di Napoli,

Acquêt ta di Perugia, Aqua della Tof-fae). Płyn nadzwyczaj trujący, który miał wielki rozgłos w Neapolu w końcu XVII i na początku XVni wieku, lecz o nim podania są sprzeczue.

Był to, jak podają, płyn bezbarumy, przezroczysty, bez smaku i zapachu, który, według Gasel-le’go, lekarza cesarza Karola VI, własności trujące winien był arszenikowi; prócz tego zawierał inne ciała, mające za zadanie ukryć obecność arszeniku. Według innych, główną częścią składowy miał być octan ołowiu, lub przetwór z much hiszpańskich. Niektórzy utrzymują, że płyn ten powstaje z piany ludzi, do śmierci męczonych, albo zawieszonych za nogi i łechtanych. Twierdzą także, że ludziom takim poprzednio zadawano arszenik i dopiero po okazaniu się skutków trucizny męczono ich, jak wyżej. Według innych, otrzymanie tego płynu miało być następujące: tuczono wieprza, dodając codzień większą ilość arszeniku do pożywienia; po dwóch lub trzech miesiącach takiego tuczenia, zwierzę kończyło życie, wydając pianę, która zebrana stanowić miała aqua-tofanę. Pięć lub sześć kropel tego w stanie suchym. Wody zaś ziożoue (compcsi-płynu miały być wystarczaj; ce do zabicia jednej j tae) destylują się z mieszaniny wielu ziół. Zwód osoby; lecz skutek nie miał następować gwalio- aromatycznych pojedyńczyeh najczęściej używane wnie, ale powoli, bez towarzyszenia okropnych są: Aqua anisi, woda anyżowa, Aqua florum symptomatów, objawiających się po użyciu prze- aurantiorum v. Aqua naphae, woda z kwiatu potworów arszenikalnych, jakiemi są: boleści, zapa- marańczowego, przychodząca w stanie stężonym lenie organów trawienia, przypadłości nerwowe z południowej Prancyi, Aqua calami, woda tata-i t. p. Po zażyciu, siły nieznacznie upadały, po- rakowa, Aqua carvi, woda karolkowa, Aqua cas-wstawał nieprzezwyciężony wstręt do życia, ape- carillae, woda kaskarylowa, Aqua citri, woda ze tyt znikał zupełnie, dręczyło niczem niezaspo- skórek cytrynowych, Aqua chamomillae, woda ru-kojone pragnienie, w końcu objawiało się zupełne miankowa, Aqua cinnamomi, woda cynamonowa, wyczerpanie sił, kończące się śmiercią. Htrzymy- Aqua foeniculi, woda koperkowa, Aqua fragarwn, wano, że można było nawet przepowiedzieć chwilę woda poziomkowa, Aqua mellissae, moda mehso-zgonu, lecz badania obecne każą uważać ostatnie wa, Aqua menthae piperitde, woda miętowa, Aqua mniemanie za niedorzeczne. Wynalezienie tego rubi idaei, woda malinowa, Aqua salviae, woda płynu przypisują sycyliance, hrabinie, nazwiskiem szałwiowa, Aqua samôuci, woda bzowa, Aqua ti-Tofana v. Tofa, która naprzód w Palermo, a na liae, woda z kwiatu lipowego. Wody powyżej stępnie w Neapolu miała przebywać, i aby ukryć wymienione, należąc do środków bardzo słabo prawdę, truciznę swą „manną ś. Michała z ba* działających, dodawane są do innych lekarstw, ri” nazwała i rozsyłała ją z wizerunkiem tego celem zmienienia ich smaku. Niektóre farmako-świętego. W owym czasie panowało u ludu peje wód tych nie każą destylować, lecz dają przekonanie, że z grobu ś. Mikołaja z Bari wy- przepis na otrzymywanie ich wprost przez zinie-pływa olej, leczący wszystkie choroby; tym więc szanie olejków eterycznych z wodą. Następują-sposobem długo udawało się zbrodniarce odwra- ce wody destylowane mają wyraźniejsze własno-cać od siebie podejrzenie. Dopiero w r, 1709 ści działające: Aqua amggdalaruni amaranirn.

woda z gorzkich migdałów, otrzymywana przez dzi senes, winian potasu i sodu i manna, podesty lacyję roztartych gorzkich migdałów, zawie- wszechnie jest znany jako środek przeczyszcza-ra ona kwas pruski i jest trująca. Przyjmowa- jący. Aqua vulneraria Thenedii, zwana przez na kroplami używa się przy kaszlu i jako śro- lud arcyposadą, składa się z octu, wyskoku kwasu dek uśmierzający rozdrażnienie nerwowe. Aqua siarczanego i miodu, używaną bywa jako-środek, laurocerasi, woda laurowa i Aqua cerasonm, wo- krew tamujący. Aqua haemostaiica Pagliari, odda wiśniowa, podobne są do wody migdałowej, war ałunu i beozoesu, podobnież Aqua haemosta-Aqua asae foetidae. woda smrodzieńcowa, Aqua tica Neljubini, Aqua Bateana, służą często jako castorei, ze strojów bobrowych i Aqua Valerianae, środki przeciw krwotokom. Aqua antimiasmatica woda kozłkowa mają już bardziej specyficzne Kochii ni, rostwór węglanu miedzi w kwasie sol-znaczenie w lecznictwie. Aqua cochleariae, woda nym, pomieszany z amoniakiem i wielką ilością warzęchowa, przepisywaną bywa do płukania ust. wody, używany był dawniej, jako środek, mający Aqua euphrasiae, woda świetlikowa. Aqua opii, zmieniać skład krwi, ale bez skutku. Aqua v. wroda makowcowa, Aqua pruni pa di, woda cze- Liquor Bellostii, roztwór azotanu tlenku rtęci remchowa i Aqua rosarum, woda różana, służą do w wodzie. Środek mocno gryzący, używany do przemywania oczu. Z wód destylowanych zło- niszczenia małych wyrośli lub miejsc, zakażonych żonych poprzestaniemy na wzmiance o częściej jadem, jak np. po ukąszeniu żmii, psa wściekłe-używanych, i tak: Aqua aromatica v. Balsamum go i t. p. Aqua vegeto-mineralis Goulardi, woda embryonum, woda aromatyczna, znana pod na- gulardowa, roztwór zasadowego octanu ołowiu zwą kinderbalsam, stanowi ważny środek w cho- w wodzie zwyczajnej, z dodatkiem małej ilości robach kobiecych u ludu. Aqua melissae com po- wyskoku, powszechnie znany środek, używany ze-sita (Eau de melisse des Carmes) cieszy się wiel- wnętrznie do okładów. Aqua regia, woda kró-ką wziętością we Francyi, a nawet i u nas. lewska, tak nazywają mieszaninę kwasu azotnego Ogólnie znaną jest także Aqua v. Spiritus Colo- i solnego.

niensis, woda kolońska, która początkowo robio-    Aquaeductus. W od o tok. Kanał, sprowndzają-

na była w Kolonii przez destylacyę spirytusu cy do danej miejscowości wodę. odpowiednią v\a-z różnemi ziołami, dziś jednakże stanowi popro- runkom przeznaczenia. Warunki te odnosić się stu mieszaninę olejków lotnych w wyskoku. Ró- mogą zarówno do pracy mechanicznej, jaką wy-wnież często lekarze dawniejsi przepisywali Aqua konać ma woda, do potrzeb zraszania pól i ogro-foetida v. Pragensis, wodę cuchnącą, przeciw hy- dów, jakoteż do celów zasilania mieszkańców w wo-steryi, złożoną z rozmaitych aromatycznych śród- dę czystą i zdrową, do codziennego użytku nie-ków. Wreszcie Aqua carminativa, woda na wia- zbędną. Prędkość przebiegu wody w A-ch jest je-try, w której skład wchodziły: karolek, kolender, dnostajną, naturalną, nie spowodowaną silą ubocz-koperek i inne, wyszła już prawie zupełnie z uży- ną, lecz wprost zależną od różnicy poziomu miej-cia. Do wód, przygotowywanych bez pomocy de- scowości, z której wodę czerpiemy ido której do-stylacyi, lecz wprost przez rozpuszczenie danego prowadzamy. Ponieważ zwykła nierówność po-środka, lub też przez stosowne wytrawienie, na- wierzchni ziemi, pomiędzy miejscowościami do leżą: Aqua calcis, woda wapienna, roztwór woda- przeprowadzenia A-u przeznaczonemu, nie posiada nu wapnia w wodzie; używana jako środek ścią- spadków, sprzyjających założonemu zadaniu, urzą-gający, wysuszający, pochłaniający kwasv. i tam, dzenie A-ów wymaga konstrukcyi budowli nad lub gdzie w organizmie daje się czuć brak wapna podziemnych, częściej jednych i drugich, celem w kościach. Aqua camphor a e, woda kamforowa, utworzenia koryta, dla danego przepływu odpo-Aqua carbolisata, woda karbolowa 2%, używana wiedniego. Budowle tego rodzaju z czasów dado opatrunku. Aqua carbonica, woda nasycona    wnycli, imponujące śmiałościąkon-

dwutlenkiem węgla, jako napój w miejsce wody    'fflł’    strukcyi, ogromem lub przestrze-

sodowej. Aqua chlori, woda chlorowa, woda na-    UĘM    nią, na jakiej były przeprowa-

sycona chlorem; używana często w medycynie,    jpjL    dzane, po dziś dzień są świa-

tam, gdzie grozi skłonność do gangreny. Aqua    W m    dectwem wielkości dokonanego

hydrosulphurata, woda nasycona siarkowodorem,    Sg|lj    dzieła, a jakkolwiek celem ich

w wypadkach zatrucia ołowiem służy jako prze-    wLjjf    było dostarczanie do danej miej-

ciwtrutka, powstaje bowiem po jej zażyciu zwią-    scowości odpowiedniej ilości    wózek siarki z ołowiem nierozpuszczalny, a zatem    dy, mało posiadają wspólnego z    no-

nieszkodliwy. Aqua Kreosoti, woda kreozotowa    ' tBs    woczesnemi urządzeniami kana-

1%5 jako środek przeciwgnilny. Aqua picis, woda    ' ffPl    łów (ob.) i wodociągów (ob.)

smołowa, jako środek przy chorobach pęcherza.    faAal    i stanowią oddzielny rodzaj hy-

Aqua stibiata, woda emetykowa 1 :480, jako śro-    i    drotechnicznych budowli, ściśle

dek wymiotny. Bardziej złożone wody, przygoto-    Tfft    d° wyrazu A. stosowanych. No-

wywane również bez destylacyi, są następujące:    SjFt*; — woczesne urządzenia, na staro-

Àqua phagedaenica ńai;a, roztwór sublimatu w wo- F'e    '    żytnyck wzorach A-ów oparte,

ozie wapiennej. Aqua phagedaenica mgr a, miesza- ma przepiywowemi ko- jakkolwiek do rzadkości nie    na-

nma

kaloinelu z wodą wapienną, używane są do    rytum1'    leżą, nie posiadają jednak tak    wy-

oczyszczania ran i wrzodów. Aqua laxativa Vien• bitnego charakteru, a pod względem ogromu o wiele nensis, trunek wiedeński, w którego skład wcho- ustępują dawnym A-m rzymskim. Początek A-ów

historya odnosi do bardzo odległych czasów, wspominając o A-ch Ramzesa, Semiramidy, Salomona i o A-ch chińskich, egzystujących na 600 lat przed erą chrześciańską; pamiątek jednak z tych czasów nie pozostało prawie żadnych i trudno wnioskować o rodzaju i wielkości tych urządzeń. Z czasów greckich znane są podziemne A-y, dostarczające wody do Aten z Hymetu i Pentebkonu; niedawno też odkryto A., zasilający Teby, te jednak urządzenia mało nastręczają interesu dla studyów.

gi kolejowej lub szosowej, zajmowało murowane koryto, odkryte lub zakryte, dla przepływu wody odpowiednie. Bardzo często na wspólnych arkadach budowano kilka koryt dla przepływu wody, z różnych źródeł pochodzącej, które w różnych wysokościach, względnie do spadku, rozmieszczono. Początek A-u u źródła nosił nazwę „caput aquae", zakończenie „castellum”, z którego, za pomocą rur ołowianych, drewnianych, a nawet ze skóry, rozprowadzano wodę po domach prywatnych. Używalność wody ograniczoną była odpo-wiedniemi przepisami. Do celniejszych A-ów Rzymu zaliczyć należy: Appiusza Klaudyusza, zwany Aqua Appia, zbudowany w r. 312 przed Chryst., szedł równolegle z Via Praenestina i wchodził do miasta u Porta Capena. Na cztery godziny drogi przed miastem pod ziemią prowadzony, dziś w rumie pozostający. Kuryusza Dentatusa, zwany Arno Vêtus, zbudowany 273 r. przed Chr. Marka Agryppy, czyli Aqua Virgo, dziś Acqua Virgine zwany, zbudowany w roku 19 przed Chr. dla zasilania łaźni Agryppy, około Panteonu wzniesionej, sprowadza wodę z odległości 20 kilometrów i przeważnie pod ziemią jest budowany. Mikołaj V, przy rekonstrukcyi tego A-u w 1453 roku, ujście jego rozdzielił na trzy odnogi, zasilające dziś fontanny na Piazza di Spania, Navo na i Farneze. Powtórnej przebudowy dokonał Pius IV w r, 1560. Na miejscu rozdziału odnóg tego A-u, w r. 1762 zbudowaną została najpiękniejsza fontanna miasta, zwana „Trevi” (ob.). A Klaudyusza, zwany Aqua Felice, albo di Termini, bierze swój początek niedaleko m. Subiaco, 45 kilometrów długi, dwupiętrowej budowy, 32 metry wysoki. Rozpoczęty przez Kaligulę (37—41), wy-

Najwięcej wzorów posiadamy z czasów rzymskich, a niektóre z tych urządzeń, jak A. Virgo, A.

Claudia i A. Älgentina, dostarczające wody do Rzymu, po dziś dzień są jeszcze czynne. Rzym, w czasie najświetniejszego swego okresu, przeludniony, posiadający tak obszerne łaźnie (thermae)

(ob.), jak Dyoklecyana i Karakalli, mieszczące do 5 tysięcy kąpiących się, ozdobiony licznemi zdrojowiskami i fontannami, które nietylko w pałacach, ale i na placach publicznych urządzane były, potrzebował ogromnej ilości wody, za pomocą A-ów z rzek i potoków górskich, biorących początek z Monte Tabina, do miasta sprowadzanej. Z liczbą tych A-ów poznajamia nas współczesny Fronti-nus, który w dziele swojem „De Aquae urbis Ro-mae”, dwadzieścia ośm takowych wylicza, o rozmiarze zaś i ilości wody, przez te A-y dostarczanej, można mieć pojęcie chociażby ze 155,271 kub. metrów wody, dostarczanej dziennie przez działający dziś jeszcze A. Virgo, i z tego, że na potrzeby obecnej ludności Rzymu, trzy z dawnych A-ów w zupełności wystarczają. A-y, doprowadzające wodę do miasta, przeważnie były nadziemne, jakkolwiek najstarsze, jak Appiusza i Kuryusza Dentatusa, podziemnej są budowy. Konstrukcja

A-ów rzymskich w ogólnym zarysie odpowiadała kończony przez Klaudyusza 52 r. po Chr., przc-dzisiejszym, tak szeroko rozpowszechnionym w miej- znaczony był do zasilania wodą pałacu Cezarów, scowościach górzystych, wiaduktom, z tą tylko ró- Przy wejściu do miasta, u Porta Maggiore, prze-żnicą, że wierzchnią część budowy, zamiast dro- ! cina ten A. inny, zwany AnioNova, prowadzący

I TT’

s»

sgs

ttggl

_j

- s f-

«: (mm

Mi

PS

«i

mwm

111

s-ssl

FJ

Fig⁻ 2 58. Starożytny’Akwedukt rzymski około Segowii, budowany przez Trajana.

Sncyklopedya Powszechn. ilustr T. III

6i

wodę z r. Anio, dziś Teverona, przeznaczony do zasilania Coloseum i łaźni Karakalli. Długość jego wynosi 60 kilometrów. Z dawnej budowy pozostały ruiny, rekonstrukcyi dokonał Sykstus V w 1585 r. A. Dyoklecyana, zwany Aqua Marcia et Julia, rozpoczęty w 146 r., a dokończony w 286 r. po Chr., wchodził do miasta u Porta Vimiüa-lis i przeznaczony był dla zasilania łaźni Dyoklecyana. Ruiny tego A-u widoczne są na długiej przestrzeni po za miastem i wzbudzają podziw swoim ogromem. Wiele A-ów budowanych było za późniejszych Cezarów, z których wspomnieć przynajmniej wypada o czynnym dziś jeszcze A. Algen-budową odznaczają się: A. Rocfavour, niedaleko Marsylii, 3-piętrowy, 400 m. długi i 80 m. wysoki, zbudowany 1847 r., A. Croton w Nowym-Yor-ku, zbudowany 1842, i A., zbudowany w r. 1843 dla zasilenia wodą Wiednia, biorący początek około Paeyrbaclm i okazale się prezentujący na drodze pomiędzy Badenem i Luksenburgiem. W A-ch mniejszych rozmiarów, służących do celów fabrycznych, dla przeprowadzenia strumienia górskiego przez rzekę, drogę, lub dolinę, rzadziej używany jest obecnie materyał kamienny i zastępowany bywa żelaznym. Rury z żelaza lanego lub kotłowego, odpowiednio spojone i zabezpieczone,

rürff ig Tr;

MSS

Fig. 259 Akwedukt pod Xims, iwant Pont du Gard.

służą za koryto dla przepływu wody, filary zaś# również żelaznej konsfrukcyi, oparte na kamień' nym fundamencie, służą do podtrzymania rur prze'

E. I).

Aquae et ignis interdictio — posłanie na wy' gnanie (1. 5 pr. D. 4, 5. 1. 29 i 5. D 28, 2.1. 13*

tyna, z pięknym wodospadem w willi Aldobran-dini, przeznaczonym w swoim czasie na zasilanie łaźni Konstantyna. Niemniej imponujące były A-y, budowane w prowincyach rzymskich, z któ- pływowych, rych obecnie zwaliska tylko pozostały, i tak: w Hiszpanii, w Alcantara przez Tajo (43.6 m. wysoki),

około Segowii 2-piętrowy (33.7 m. wysoki), w Tar- D. 37,    1,    1.    2.    D.    48,    1).

ragonie 2-piętrowy (29 8 m. wysoki), około Meri-    Aquae    plaviae    arcendae actio. W prawie rzym-

da przez Albaregas 3-piętrowy (24.8 m. wysoki); skiem tak nazywała się skarga o wzbranianie w dawnej Galii: pod Paryżem, Lyonem, Mogun- wody deszczowej. Nie wolno było nikomu żadne m cyą, pozostały ruiny dawnych A-w rzymskich; pod urządzeniem (opus) zmieniać odpływu naturalne-Metzem sterczą ruiny A-u, 22.7 m. wysokiego; go wody ze szkodą ziemi uprawnej swego sąsia-najwspanialsze jednak są ruiny A-u pod Nims da. Mogło to stać się tylko z rozkazu władzy (Nemausus), zwanego Pont du Gard, budowane- urzędowej, w przeciwnym razie poszkodowany go przez Agryppę (63 -13 przed Chr.). Jest to właściciel roli, lub jej dzierżawca, miał prawo budowa 3 piętrowa, 48.7 m. wysoka, z arkadami, żądać od właściciela lub dzierżawcy, który mu których przelot dochodzi do 24.4 m. Również szkodził, przywrócenia dawniejszego porządku, oraz rzymskicn czasów jest A. pod Konstantynopolem, odszkodowania. Dig. XXXIX. („Ottuv. Slovnik budowany przez Hadryana, a restaurowany przez naucny’*).

Teodozyusza, jak i A-y, których ślady pozostały AciUamaniba. W wiekach średnich tak nazy-w Azyi Mniejszej i Afryce. Z pozostałości wie- wano naczynia miedziane lub bronzowe, używane ków średnich zasługuje na uwagę A., budowany    przeważnie

przez Teodoryka, króla ostrogotów, około Spolet-    P° kościołach

to w Umbryi. Jest to budowla dwupiętrowa, 130    przez kapłanów

m. wysoka, złożona z 10 arkad większych, prze-    fzjjf -sgA do urnywauia rąk

lotu 21.4 m., na których spoczywa 30 arkad    przy ofierze mszy

mniejszego przelotu. Z nowszych budowli muru-    iw. A-le, ktćre

wamch godniejsze uwagi są A-y pod Arles (1558    Id się zachowały do

roku), Arcueil dla fontan w Luksemburgu, 3,500    naszych czasów,

m. długi (1613 — 16-4 r.) i pod Maiutenon, budo-    są mniej albo

wany przez Ludwika XV dla sprowadzenia wody    W więcej kunszto*

r. Eure do Wersalu, długi 4,990 m. i 70 m. wy-    wne: bywają nie-

soki, dwupiętrowy, o 242 arkadach; został nie wy-    kiedy emaliowa-

kończony, a koszt budowy dolnego piętra miał    ne, niekiedy o-

wynosić 22 mil. fr. Pod Agen’em, przez r. Garon-    zdobione rytowa-

nę, zbudowany jest A., będący właściwie spławnym j    F!(r 2(W. Aąnima„ma,    nemi figurami

kanałem, opartym na 23 arkadach, posiadających i    i scenami z ni-

przelotu po 65.6 stóp. Szerokość kanału wynosi i storyi świętej albo świeckiej. Jeden z najcie-y7.2 stóp, głębokość 8.8 stopy. Również śmiałą ! kawszych okazów A-i znajduje się w gabinecie

hbs**

Vie    A quimanilla.

K. K.

antyków biblioteki narodowej w Paryżu (fig. 100).

Jest to rodzaj czary bez ucha, głębokiej 5 cm., o 27 cm. średnicy. Wewnątrz zdobią ją sceny z młodości Achillesa, z napisami objaśniającemi z „Achilleidy” Stacyusza. Zabytek ten pochodzi z XI lub z początku XII w. Nazwę tę rozciągają także wyjątkowo i do nalewek bronzowych albo dzbanów (urceus, w starej sfäk francuszczyźnie o r c e a u), \S| naśladujących zwykle kształt zwierząt fantastycznych, a wyrabianych w wielkiej obfitości przez artystów śre

dniowiecznych flamaudzkich i niemieckich.—(„Gr.

Encyclopédie” Lamirault’a).    *

Aquapendente Girolamo Fabrizio ab, (*1537—

•f 1619) jeden z najznakomitszych anatomów i chirurgów włoskich, profesor anatomii i chirurgii w Padwie, gdzie własnym kosztem urządził pierwszy teatr anatomiczny; wysoce i powszechnie szanowany dla nauki, zręczności operacyjnej i hojnej dobroczynności, pomimo której zostawił po sobie 200,000 dukatów z praktyki zebranych.

Nauce przysłużył się Fabrycyusz wiekopomnem wykryciem zastawek źylnycb, co posłużyło uczniowi jego, genialnemu Wił. Harvey’owi do odkrycia krążenia krwi (ob.). Wprawdzie Cannani dostrzegł pierwszy w r. 1546 (jak mówił) zastawkę w żyle nieparzystej {veno- azygos); niemniej jednak historya zawdzięcza ten nabytek Fabryoyu 8zowi, który (nie wiedząc wcale o spostrzeżeniu Cannaniego), sprawdziwszy fakt na innych żyłach wielokrotnie, opisał go dokładnie i ogłosił światu r. 1574. Objaśnienie zadania zastawek (pomniejszenie napływu krwi z pni żylnych do gałęzi) było błędne, wszakże, nie znając mechanizmu krążenia, odpowiadało pojęciom swego czasu. A. zajmował się nadto gorliwie anatomią porównawczą, a co ważniejsza, rozwojem płodu; opisał i narysował pierwszy raz początkowe okresy rozwoju kurczęcia, płodu zwierząt i człowieka, odrzucając teoryę samorodztwa; on więc rozpoczyna naukę Embryologii. Ważną zasługą A. w chirurgii jest wznowienie tracheotomii i ulepszenie radykalnej operacyi przepukliny przy stanowczem oddzieleniu od niej rękoczynu kastracyi, którą uważano za konieczną przy operacyi przepukliny.

Ważniejsze prace jego są: „De visione, voce et auditu”, 1600:-„De venarum ostiolis”, 1603; —

„IJe formato foetu, De respiratione ejusque ir>-strumentis” 1615; - „Pentateuchos chirurgicum”,

1592; - „Opera chirurgica”, często wydawane i wysoko cenione; przekł. niemiecki przez Sc ul te ta r. 1673. „Opera omnia” 1625 i później często. Dr Ł-Aquarii (łac. od </*7it«=:woda). Niewolnicy publiczni, pod dozorem urzędników obowiązani do utrzymywania w porządku studzien, wodociągów, i wogółe urządzeń, służących do zasilania wodą mieszkańców Rzymu: budowa tylko i ważniejsze naprawy oddawane były przedsiębiorcom. Za rze-czypospolitej, nadzór nad tą ważną obsługą najeżał do cenzorów i edylów. August ku temu przeznaczył oddzielnego urzędnika {curator aqua-rum)\ Agryppa do całej obsługi wodnej w Rzymie ustanowił korporacyę {familia publica), złożoną z 240 ludzi; Klaudyusz, pod nazwą „caesarea”, powiększył ją do 460. Zajęcia ich były rozmaite: „villicus” sprawdzał rozdział pobieranej wody; „castellarius” pilnował głównego wo-dozbioru („castellum”); „circitor” lub „custos” dozorował robotników; „silicarius” utrzymywał w porządku bruki, „tector” sztukaterye i t. p. Zajęcia wskazywane były każdego dnia poszczególnie. W Konstantynopolu, po rozdziale cesarstwa, ustawa Zenona ściśle też określa służbę wodną. Między innemi, tam każdy, wchodzący do zakresu tej służby, urzędnik czy niewolnik, jako znak nosił na ręku imię cesarskie, i takiego niewolno było odwoływać do żadnych innych zajęć. Z napisów okazuje się również, że po różnych muni-cypiach rzymskich istnieli A. zebrani w korpo-racye. Utrzymywali ich sobie także, z niewolników lub najemników, bogaci obywatele, a edykt Dyoklecyana ustanawia, dla najemników zapewne, 25 denarów płacy dziennej. Aquarii lub „aqua-rioli”, byli to także ludzie najniższych warstw, trudniący się roznoszeniem po domach wody do kuchni, do łazienek i t. p., a przy okazyi i bru-dnem stręczycielstwem (pornodiakonos). Kilka ustaw, dotyczących urządzeń wodnych, dochował Frontinus, w dziele: „De aquaeductibus urbis Romae” (wydanie Biichelera w Lipsku 1858 r.). Z badaczy nowoczesnych najwięcej szczegółów podają: Jordan „De publicis Romae et Const, aquaeductibus”, Bonn, 1844 r. oraz Dureau de la Malle: „Economie politique des Romains”; Paryż, 1*40 r. (t. II, od str. 477).

Aquatinta, ob. A kwa tin ta.

Aquaviva, głośny w historyi ród włoski, pochodzący z Aquaviva (prowineya Bari) w królestwie Neapolitańskiem; członkowie jego od XV stulecia poczęli w dziejach włoskich odgrywać wybitniejszą rolę. Antonio A. otrzymał 1400 r. księstwo Atri; Andrea Matteo A., książę Atri, Tramo i Conversano (* 1457 — -j* 19 stycznia 1529), był jednym z wybitniejszych stronników partyi francuskiej; pod koniec życia poświęcił się wyłącznie literaturze; brat jego Beli-sario (■{* w Neapolu 1528), popierał stronnictwo hiszpańskie i otrzymał od Karola V tytuł książęcy: pozostawił kilka prac o wychowaniu („De instituendis liberis principum”) i sztuce wojennej. Najgłośniejszym z tego rodu był wnuk Andrea Matteo, Aquaviva Claudio (ob.).

Aquaviva Klaudyusz (* 1543 — f 1615) piąty z rzędu generał jezuitów (od r. 1582) i jeden z największych, był synem Jana Antoniego księcia Atri i Izabelli Spinelli. Pokorny niby, ale wytrwały i nieugięty, nadał zakonowi Lojoli najściślejszą spoistość i nieubłaganą karność, popchnął go ku politycznej działalności, wywierał przemożny wpływ na papieżów i monarchów. Wiekopomnem dziełem jego był głęboko obmyślany system pedagogiczny dla szkół jezuickich pod hasłem, że nauki mają być wykładane w tym ceiu,

nie

aby ludziom dać poznać i pokochać Stwórcę Zbawiciela. W gruncie chodziło mu o wyrabianie w uczniach średniowiecznej pobożności i wiary, o tłumienie wszelkiego badania i powątpiewania.

Nie wolno więc było wnosić kwestyj lub mniemań nowych, nie objętych pismami Ojców Kościoła, lub uznanych powag, chyba za wyraźnem upoważnieniem przełożonych. Więc usuniętą była historya nietylko powszechna, ale nawet kościelna, usunięte były nauki przyrodnicze, medycyna, prawo, wprowadzoną była nauka języka greckiego w szczupłym zakresie, matematyka nieco obszerniej, a za to cała praca nauczycieli skierowaną być musiała ku łacinie z czytaniem pisarzy starożytnych, pisaniem wypracować i rozmową; po gramatyce następowała retoryka, z której uczniowie przechodzić mieli do klasy filozofii, wyłącznie Arystotelesa; najwyższą klasę stanowiła teologia podług św. Tomasza z Akwinu. Zasady te wyłożone są w dziele pod tytułem: „ Ratio atque Institutio studiorum Societatis Jesu,” opra-cowanem przez specyalną komisyę pod okiem A-y w r. 1584 i ogłoszonem w r. 1586 w Rzymie. Pierwsze to wydanie, wskutek skargi Filipa II, potępiła Inkwizycya, w Hiszpanii bowiem przeciwko systematowi, opartemu na św. Tomaszu z Akwinu, wystąpili z opozycyą dominikanie.

Obrany w 1585 r. papież, znany z rozległych planów politycznych i żelaznej energii, Sykstus V, franciszkanin, a więc „skotysta” (zwolennik filozofii Dunsa Scotta) również potępił ów „Plan Nauk” i zakazał go, a całemu zakonowi tak był niechętny, że postanowił odebrać nazwę: „Jezusowy” jako zbyt dla niego zaszczytną, gdyż święte imię Jezus wywyższa jezuitów niesłusznie ponad inne zakony, zmusza ludzi do odkrywania głowy i żegnania się przy potocznej rozmowie, poniewiera się w sprawach powszednich, np. po sądach. A. nie śmiał opierać się woli Głowy Kościoła, i otrzymawszy rozkaz wyraźny, przygotował już stosowny dekret, gdy Sykstus V zachorował i umarł (1590). Pod następcami jego o zmianie nazwy zakonu nie było już mowy, a Ratio studiorum wyszło powtórnie drukiem, z małemi zmianami w r. 1591 i, utrzymawszy całą swoją siłę, pozostało instrukcyą kierowniczą nauczania i wychowania w szkołach jezuickich aż do r. 1832, kiedy jenerał zakonu Roothan wprowadził plan ulepszony.

W łonie samego Towarzystwa Jezusowego znalazły się żywioły opozycyjne, które wystąpiły na zwołanej przeciwko A-ie wielkiej kongregacyi w r. 1592, ale on, zmiażdżywszy je, przeprowadził swój program z wielką zręcznością i odwagą, graniczącą z zuchwalstwem. Następnie poobsadzał pjrzełożeństwo głównych kolegiów swymi koadju-torami, przeważnie neapoli tańczy kami, i odtąd był już pewnym ślepego posłuszeństwa podwładnych swoich. Hiszpańscy dominikanie wiedli spór zacięty z jezuitami o filozofię ‘św. Tomasza z Akwinu, a szczególnie o stosunek łaski do wolnej woli (eongrua lub incongrua). Odbyła się w Valladolid dysputa 1594 r., a następnie wytoczyła się sprawa 0 herezyę przed papieżem Klemensem

VIII; ten wszakże, po odprawieniu kilkunastu dysput, nakazał obu stronom, aby się powstrzymały od zarzucania sobie wzajemnie herezyi (1603). Najtrudniejsze atoli zawikłania wynikły we Fran-cyi, gdzie jezuici, należąc do stronnictwa Ligi, występowali wrogo przeciwko Henrykowi IV nawet i wtedy, gdy król ten, przyjąwszy katolicyzm, otrzymał od papieża absolucyę. Kompromitowały ich kazania gwałtowne O. Boucher’a, a jeszcze bardziej zamach, wykonany przez wychowańca ich kolegium, młodzieńca Jana Châtel, który zranił króla nożem. W m. listopadzie 1594 wyrok parlamentu w tej sprawie królobójczej, konfirmowa-ny edyktem z r. 1595, skazał jezuitów na wygnanie z królestwa, jako gorszycieli młodzieży i burzycieli spokoju publicznego. Głoszona w tym czasie teorya polityczna Suareza, prof, w Koim-brze, o prawie detronizowania królów (heretyków) i obierania godniejszych większością głosów podała ich w podejrzenie u monarchów. Sprawę zakonu pogorszyła jeszcze bardziej książka Ma-ryany „De rege et régis institutione”, w której’ autor nietylko rozwijał teoryę wszechwładztwa ludu, ale pochwalał Jakóba Clément za zamordowanie „tyrana” Henryka III (ingens sibi nomen fecit). Książka ta wydrukowaną była w Hiszpanii r. 1599 za aprobatą prowincyała, a przeciwnicy jezuitów przypisali jej powstanie samemu generałowi. Wśród warunków tak trudnych A. potrafił wszakże pozyskać samego Henryka IV za pomocą apologii zakonu, świetnie napisanej przez Richeomme’a, nazwanego „Cyceronem francuskim”, oraz obietnicy gorliwych usług na przyszłość, wyrażonej przez Lorenza Maggio w imieniu generała i całego Towarzystwa Jezusowego. Pomimo oporu Sully’ego, de Villeroy i kardynała d’Ossat, w r. 1604 jezuici, ale tylko rodowici francuzi, otrzymali pozwolenie powrotu do Fran-cyi, z warunkiem posłuszeństwa parlau\entom i biskupom. Nadto Henryk IV przyjął na spowiednika jezuitę, ojca Cotton, i popierał jezuitów przeciwko dominikanom hiszpańskim przez kardynała du Perron. Kiedy papież Paweł V oznajmił zamiar potępienia doktryny jezuitów w kwe-styi „łaski”, A. posłał mu następującą deklara- . cyę: „Jeżeli Wasza Świątobliwość zdecyduje się na podobną obelgę względem mojego zakonu, ręczę, czy 10,000 jezuitów, chwyciwszy za pióro, nie wypowie wojny Jego bulli i pismami swojemi nie skompromituje papieskiego tronu”. Oprócz wzmiankowanej już „Ratio studiorum” i „Direc-torium exercitionum S. Ignatii,” A. pozostawił następujące dzieła: „Epistolae”, Rzym, 1615 in 8; „Meditationes in psalmos XLIV i CXVIII”, Rzym, 1615; „lndustriae pro superioribus societatis ad curandos animi morbos”, Wenec a, 1611, in 12; Medyolau, 1624, iii 12; Antwerpia, 1625, in 8. Ostatnie dzieło wyszło we francuskiem tłóma-czeniu Piotra Parcelly, braciszka zakonu domii.i-j. kańskiego, w Paryżu 1615 in 12 i poraź diugi, w innem tłómaczeniu, pod tyt.: „Manuel des su-, perieurs ecclesiastiques et réguliers”, w Paryżu, 1776 in-12. Źródła: Orlandmi „Historia Seme

tatis Jesu”, Rzym, 1615. Antwerpia 1620, z dalszym ciągiem pisarzów Zachmi, Possmus, Jou-vency, Corbada, 7 tomow m fol. Augustin et Aloys de Becker: „Bibliothèque des écrivains de la Société de Jésus”, Liège 1853 -1861, tomów 7. Opracowania: Crétmeau Joly „Histoire religieuse, politique et littéraire de la Compagnie de Jésus”, Paris 1844 — 1845, 5 tomów.

wydania opisu kościoła św. Piotra przez Carlo Padre Dio („Descnzione fatta della chiesa di S. Pietro” Rzym, 1673 m fol.). Za arcydzieło jego uchodzi kopia słynnego obrazu Carlo Maratta, znajdującego się w „Santa Maria sopra Minerva” w Rzymie. Do innych wybitniejszych prac A-li należą, sceny biblijne podług Rafaela, poprzedzone portretem tego mistrza, będącym także kopią obrazu Carlo Maratta („Imagines ve-tens et novi Testamenti” Rzym, 1675 in fol.); „Piet à,” podług Annibala Carracci; „Zgromadzenie bogów w Olimpie”, podług fresku Lanfranka, znajdującego się w willi Borghese w Rzymie; „Sceny legendarne z życia bogów i bohaterów”, także podług Annibala Carracci („Imagines Far-nesiani cubieuli” i „Galeriae Farnesianae icônes”; zbiór 160 portretów cesarzów rzymskich, począwszy od Juliusza Cezara do Leopolda 1., podług medalów ze zbioru królowej szwedzkiej Krystyny (Rzym, 1681 r. 14 tablic in fol.); „Bitwa Konstantyna z Maksencyuszem”, wielki sztych, z czterech tablic złożony, podług Rafaela ( 1683 r.). Prace swoje A. albo podpisywał calem nazwiskiem, albo cyfrował: P-Aq; P-Aq.a ; a jedna z nich oznaczoną jest monogramem z liter początkowych imienia i nazwiska artysty. Porów. G. Pawłowski (art. A. Pietro, w „La Grande Encyclopédie”).

Aquila Franciszek-Faraon, synowiec poprzedniego (* 1665 w Palermo — *j- po r. 1740 prawdopodobnie w Rzymie), rytownik, mniej wprawdzie biegły w rysunku, niż stryj j-ego, zyskał jednak popularność przez liczne prace, które odznaczają się przedewszystkiem bardzo wyrobioną techniką. Najpierwszem dziełem jego była ko-p;a malowidła G. Lanfranka, z kościoła świętego Piotra w Rzymie, przedstawiającego „Chrystusa stąpającego po wodach” (1690). Do najlepszych zaś prac jego należy akwaforta, wykonana podług obrazu Carlo Maratta, znajdującego się w kościele „San Carlo al Corso” w Rzymie. Przedstawia ona „Matkę boską, polecającą synowi swemu św. Karola Boromeusza” (1695). W ciągu pięćdziesięcioletniego zawodu artystycznego, A. wykonał bardzo dużo prac; głównie zaś rytował podług dzieł Albaniego, P. Berettiuiego, Ber-nimego, A. Bonügha, A. Camassei’ego, S. Conea, C. Maratta, M. Poussina i wielu innych. Zwłaszcza udały mu się bardzo portrety kardynałów Casino i Tomasio, oraz papieża Klemensa XI. Ostatnią pracą jego była rycina, przedstawiająca egzekwie po śmierci Klemensa XII (1740). Porów. G. Pawłowski w „La Grande Enc.” La-

s. s.

Aquilaria Lamk. Orlan. Rodzaj, należący do rodziny roślin Tymiałkowatych (Tliymeleaceae),

T. K.

I. Huber „Der Jesuitenorden nach seiner Verfassung und Doctrin, Wirksamkeit und Geschichte”, Berlin, 1873; Hübner Otto- „Sixtus der Fünfte”, 1871, Leipzig, torn IL Ranke: „Die römischen Päpste in den letzten vier Jahrhunderten”, 6-te Auflage, 1874, tom II.

Aquifoliaceae (paleont.). Z roślin, do rodziny tej należących, opisano liście kopalne, jako należące prawdopodobnie do rodzajów: Nemopanthes,

Pnnos i Ilex, mianowicie z pokładów trzeciorzędowych w okolicy Bonn (Nemopanthes) i z Ra-doboj w Kroacyi (Prinos). Jakkolwiek obecnie pierwszy z tych rodzajów rośnie tylko w Ameryce północnej przyatlantyckiej, a drugi w Stanach Zjednoczonych, na Antyllach i w łańcuchach górskich wschodnio-indyjskich, mogły one wszakże istnieć i w Europie w okresie trzeciorzędowym.

Wszelako, ponieważ dotąd w stanie kopalnym znane są tylko wyłącznie rzekome ich liście, których nerwacya podobną jest do nerwacyi liści i do innych rodzin należących, przeto określenie ich może być wątpliwem.

Aquila (geogr.), obacz A kwil a.

Aquila alba (zool.), ob. Orzeł.

Aquila alba (med.), obacz Kałomel.

Aquila z Pontu (po grecku Akylas), proze-lita żydowski za czasów Adryana (II wiek po Ohryst.), według podania, siostrzeniec tego cesarza. Urodzony w pogaństwie, przeszedł na wiarę żydowską i przełoży! dosłownie na język grecki Stary Testament. Przekład ten, stawiany przez rabinów wyżej od Septuaginty, dochował się tylko we fragmentach, które znajdują się w „He-xapla” Orygenesa.

Aquila Jan Kacper, właściwie Adler G 1488—-f 1560), reformator niemiecki, poprzednio ksiądz katolicki w Jengen (pod Augsburgiem), pomagał Lutrowi tłumaczyć biblię najęz. niemiecki i był czynnym przy zaprowadzaniu reformacyi w Saalleldzie ( Turyngii), gdzie w 1527 został kaznodzieją. W pismach swoich A. potępiał ostro interim (oh.) i dlatego był prześladowany przez Karola V.

Aquila Piotr G pomiędzy 1640 a 1645 rokiem -w Marsalli, w okolicach Palermo, w końcu XVII w.), uchodzi za wybitnego malarza ze szko- miraulFa”.

4y neapolitańskiej. ale z prac jego w tym kierunku nie zachowała się żadna. A znauym za

to jest jako rytownik, w tej sztuce przewyższył plemienia Aquüarieae, którego jest typem. Ma on wszystkich współczesnych sobie artystów. Pra- kwiaty foremne, dwupłciowe, z osadnikiem głę-■ce jego odznaczają się wybornym rysunkiem, pe- boko wklęsłym, w postaci kubeczka przewrotnie w.nością i lekkością rylca.‘a głowy jego pełne są Stożkowatego lub - półkulistego, wysłanego we-wyrazu i bogate charakterystyką. A. pozostawił też wnątrz warstwą gruczołkowatą, włosistą. Na jego dużo pięknych dzieł Z datowanych dzieł jego naj- brzegach osadzony kielich pięcio lub szościo-list-«tarszem jest karta tytułowa do bardzo rzadkiego I kawy, o listkach tępych, w pączku dachówkowa-

tych. Korony nie ma, posiada przeto kwiaty z okryciem pojedyńczem. Pręcików od 10 do 12, ułożonych w dwa okółki, z których jeden naprze-mianległy, drugi przeciwległy względem listków kielicha; nitki ich, dość krótkie, podtrzymują pylmki dwukomórkowe, dośrodkowe, pękające w podłużne szpary. W przedziałach pomiędzy każdemi dwoma pręcikami znajduje się mała, tępa łuszczka, okryta białawemi włoskami. Łuszczki te odpowiadają temu, co nazywają u wielu innych roślin krążkiem {disais). Zalążnia, osadzona na dnie kubecz-kowatego osadnika, wolna, z szyjką krótką, zakończoną z u a m i e* ni em główkowałem, dwuklapowem, dwu lub trzy-koinorowa; w każdej komorze w kącie wewnętrznym znajduje się po jednym zalążku zstępującym, wsteczno-zwrotnym, z otworkiem, zwróconym w górę i na zewnątrz. Owoc z początku pestkowaty, przewrotnie jajowaty, w podstawie otoczony okwiatem trwałym, po dojrzeniu zmienia się w torebkę, otwierającą się po ścianach we dwie lub trzy łupiny, z przegro darni na ich środku. Nasiona, w liczbie dwóch (czasami jedno albo trzy), pod swemi powłokami, prżedłużonemi w rodzaj rożka, od strony osadki {chalazn), zawierają zarodek mięsisty, o liścieniach płasko-wypukłych, z kiełkiem górnym. Są to drzewa lub krzewy o liściach bez przylistków, naprzemianiegłych, krótko-ogonkowych, całych, pierzasto-nerwowych, i o kwiatach kątowych, lub wierzchołkowych, zebranych w baldachy pojedyncze albo składane. Znanych jest pięć gatunków, właściwych strefie podrówni-kowej Azyi południowej i wschodniej, a w szczególności półwyspowi Malakka i wyspie Borneo.

niętych i będących już płaskiemi, jak w Orlikach zwanych gwiaździstemi, już w kształcie ostrogi wydłuż mej, miodnikowej na końcu, do wnętrza zakrzywionej. Pręciki bardzo liczne, ułożone w 8 do 10 okółków, z których każdy składa się z nitki wolnej i pylnika dwukomórkowego, dośrodkowego, otwierającego się w dwie podłużne szpary. Pomiędzy pręcikami a słupkami znajdują się dwa inne okółki pręcików płonnych, przeobrażonych w pręcikowia {Staminodia). Słupki* w liczbie pięciu, wolne, przeciwległe płatkom korony, wyciągnięte w szyjkę, ze znamieniem na jej końcu; ich zalążnie w końcu wewnętrznym mieszczą w sobie dwa pionowe szeregi zalążków poziomych, wsteczno-zwrotnych, szewkami do siebie zwróconych. W stanie dojrzałym każdy słupek przeistacza się w mieszek. Nasiona pod swemi podwójnemi powłokami zawierają zarodek, umieszczony przy wierzchołku mięsistego bielma. Orliki są rośliny zielne, trwałe; z ich łodyg podziemnych wyrastają corocznie gałęzie powietrzne, okryte liśćmi naprzemianległemi, ogonkowatemi, o blafezce wogóle troisto-dzielnej. Kwiaty ich samotne lub zebrane w wierzchnotki. Rosną one w strefie umiarkowanej półkuli północnej, tak starego, jak i nowego świata. Bardzo często w ogrodach bywa hodowany Orlik pospolity (Aguilegia vulgaris L.), piękny gatunek, który rośnie w naszym kraju dziko, w lasach nieco wilgotnych. Błękitnych jego kwiatów chem;cy używają jako odczynnika, na podobieństwo tego, jak kwiatów fiołków. Z obcokrajowych, jako ozdobne w ogrodach, nadają się: Orlik sybirski {A. sibirica Lam.), o kwiatach niebieskich z białemi plamkami; Orlik kanadyjski (A. canadensis L.), o kwiatach purpurowych z żółtem i in.

Aquilex. Tak nazywano w Rzymie ludzi, znających sposoby odkrywania i podchwytywania źródeł, a sposoby te snadź dawno znane i praktykowane były w Italii; i nie dziwna: w tak suchej a skalistej krainie, w rzeki, od środka zwłaszcza i na południu, niezasobnej, poszukiwanie wody źródlanej wynikło z potrzeby najgwałtowniejszej, a znalezienie było dobrodziejstwem, za które pierwotna ludność gotową byłaby ubóstwić znalazcę. To też już i Eneasz, według pewnej legendy, miał posiadać tę sztukę: przez nią też tłómaczą stosunek Numy Pompiliusza do nimfy Egeryi. Etruskowie z tej sztuki słynęli. Posiadali ją i znakomitsi mężowie z czasów ściśle historycz nycli, między innymi konsul Paulus Aemilius— i wygląda na to, jakby ona należała po części do tajemnic religijnych. Mówiono, że akwilego-wie mają jakieś słowa zaklęcia na wywołanie . źródła, ale są też wskazówki, że ich sztuka polegała na spostrzeżeniach pozytywnych (Pliniusz: „Hist, nat.”, XXVI, 16). Nazwa A. służyła też urzędnikom, kierującym obsługą wodną (ob.

K. K.

MS

:ł

Fie. 262 i 263 Aqnilari*.

.1. A

J. A

Gatunek Ag m! aria malaccensis Larnk. (A succe-danea Dc, Agallochum semndarium Roxb.), dostarcza drewna wonnego, znanego w handlu pod nazwą Drzewa orlego albo aloesowego (Bois d'A igle, d! Aloès, d’Agalloche, de Calam-buc). Ma ono wielką wziętość na wschodzie z powodu nader przyjemnej woni; wyrabiają z niego małe pudełka, paciorki, bransoletki i inne przedmioty, opiłek zaś używają do kadzideł, dla perfumowania mieszkań i świątyń. Nadewszystko jest ono poszukiwane przez chińczyków i japończyków, którzy, wedle świadectwa niektórych podróżników, płacą za nie na wagę złota.

Aqui.ea (geogr.), ob. Akwilea.

Aquiiegia (T. 1st., 423, t. 242), Orlik. Rodzaj, należący do rodziny Jaskrowatych (Ranun-culacent), typ plemienia Aguilegieae, przedstawiający charaktery następujące: kwiaty dwupłciowe i foremne, składają się z licznych okółków pię-cioliczebnych i naprzemianiegłych, utwierdzonych Aquarii).

na osadniku stożkowym Kielich pięciolistkowy, Aquilia gens, ród Akwiliuszów, był prawdopo-złożony z listków wolnych, w . przedkwitnieniu dobnie plebejuszowskim, choć jedna gałąź jego ułożonych w cynkę; korona pięciopłatkowa, o płat- 1 zaliczona była do patrycyatu. Oto są Akwiliu-kach w przedkwitnieniu dachówkowatych lub zwi- ¹ sze, znani w historyi: J i2. Aquilii fratres,

I. 4, 3. JO. 9, 2).

Aquilan (herb), ob. Mortęski.

Aquilifer, główny chorąży legii rzymskiej, tak nazwany stąd, że niósł chorągiew z orłem (aqui-la). Był on tylko jeden na całą legię, ponieważ jednej tylko z orłem chorągwi używała legia. Innych nazywano poprostu s igniferi (niosący znaki), gdyż inne chorągwie inne miały wyobrażenia, np. smoka, koguta-i te stosowały się do pojedyńczych oddziałów legii. Postać takiego A-ra kilkakrotnie przedstawia się na kolumnie Trajana: okryty on jest skórą dzikiego zwierza od głowy do pasa, w ręku trzyma drążek, na którego wierzchu umocowany jest orzeł z roz-puszczonemi ku dołowi skrzydłami. (.Slow. Star.”

K. K.

Aquilio Antonio di Benedetto, zwany także Antoniasso, Antonazzo lub Antoniacci, malarz .rzymski z drugiej połowy XV-go stulecia. W epoce tej był on jedynym krajowcem pośród rzeszy artystów Państwa kościelnego. W 1460, roku na zamówienie kardynała Bessanona, przyozdobił malowidłami kaplicę św. Eugeniusza, w kościele SS. Apostołów w Rzymie; w 1497 wykończył obraz do kościoła S. Maria w Cam-pagno, przedstawiający „Matkę boską z dzieciąt-

synowcowie konsula Collatinusa, spiskowali po upadku Turkwiniusza przeciw nowej rzeczypospo-litej i byli ścięci. 3. Cajus A., konsul w r. 487 przed Chr. 4. Lucius A. Corvus, trybun wojskowy w r. 388 przed Chr. 5. Cajus A. Florus, konsul w r. 259.    6. Publius A.,

trybun ludowy, około r. 220—200 przed Chr. 7. Lucius A. Gallus, pretor w r. 176. 8. Mail ius A., konsul w roku 129, prowadził wojnę w Azyi z z\rystonikiem, synem Eumenesa II, kr. pergamskim. Oskarżony po powrocie do kraju, został uniewinniony i mógł obchodzić tryumf. 9. Manius A., syn poprzedniego, legat w r. 103 pod Maryuszem, konsul w r. 101, prowadził wojnę w Sycylii z Atemonem, przewódcą zbuntowanych niewolników, Wojna to była bardzo ciężka, ale się zakończyła doszczętnym pogromem nieprzyjaciół i zjednała A-owi mały tryumf, czyli owacyę. Oskarżony następnie o przedajność, uniknął kary, dzięki wymownemu obrońcy swemu, Markowi Antoninowi. Później, w r. 88 przed Chr.. spotykamy tegoż A-a w Azyi, wojującego z Mitrydatem i wziętego przezeń do niewoli, w której doznał zniewag najsromotniejszych: uwiązany do osła, oddany był na urągowisko żołdactwa, potem zamknięty w klatce z dzikiemi zwierzętami, a w końcu nalano mu w gardło roztopionego złota, na ukaranie za chciwość, o którą Mi-trydates rzymian oskarżał 10. Cajus A. Gallu s, sławny prawnik, uczeń Kwintusa Scewoli, nauczyciel Sergiusza Sulpieyusza. Był pretorem r. 66 przed Chr., a konsulat odrzucił. Powaga jego była wielka, imię rozgłośne, dzięki zarówno znakomitej biegłości w prawie, jak i zacności charakteru. Miał go Cyceron za sędziego w spi a-wie Kwiucyusza, jakoteż Kwmkcyusza. Zresztą A. nie był ani mówcą, ani pisarzem, wspominane są głównie jego responsa. zdaje się zaś, że był przedewszystkiem patrycyuszem i prawnikiem. Digesta często o nim wspominają 11. Publius A. Gallus, trybun ludowy w r. 55 przed Chr.

12. Manius A. Crassus, pretor, przeciwnik Oktawiana, skazany przezeń na wygnanie. 13 i 14. A q u i-lu Flori, ojciec, i syn, stronnicy Antoniusza. Po bitwie pod Akcyum Oktawian postanowił, żeby jeden z nich zginął; los padł na syna, ojciec zaś, po jego śmierci, sam się życia pozbawił. 15. Lucius A. Florus, tryumwir menniczny za Augusta. 16 Lucius A. Florus, prokonsul Achai za Augusta. 17. Marcus A. Julianus, konsul w r. 38 przed Chr. 18. Lucius A. Manlius, edyl w r. 119 po n. Chr. 19. A quill us Niger, pisarz, cytowany przez Swetomusza w „Żywocie Augusta”. 20. Cnaeus Cornelius a. Niger, rządca Galu Narboneńskiej za Adryana. 21. Marcus A. Regulus, sławny denuneyant za panowania Nerona; pod Wespazyanem zapo-zwany przed sąd i uniewinniony; za Domicyana znowu się jął rzemiosła, uprawianego pod Neronem, za co go Pliniusz młodszy napiętnował przezwiskiem najnikczemniejszego ze wszystkich dwunożnych (omnium bipedum neguissimus). Skądinąd był to umysł niepospolity, stał na czele

prawdziwej szkoły literackiej i Pliniusz młodszy który się nim brzydził, jako człowiekiem, jako mówcy i pisarzowi nic mu nie ma do zar ucenia. Umarł prawdopodobnie za Trajana. 22. Quintus A. Sabinus, konsul w r. 216.    23. Julia

A q u i 1 i a, westalka, zaślubiona przez Heliogabala. 24. A Severus, poeta chrześciański w Hiszpanii, znany tylko ze wzmianek u św. Hieronima i Laktancyusza. 25. Cajus Manius A. Fabius Ticranus, konsul w roku 245. („Grandę Encycl.” Lamirault’a).    *

Aquilia lex, (457 roku od załóż. Rzymu), ustawa Aquilia, według zasad prawa rzymskiego, obowiązuje każdego do zwrotu strat i szkód zrządzonych, kto nieprawnie (injuria) rzecz cudzą lub ciało człowieka wolnego uszkodził (damnum injuria corpori datum), bądź umyślnie, bądź przez niedbalstwo. Poszkodowanemu, czy jest właścicielem rzeczy, czy też nabył na niej jus in re, wolno działać przez skargę legis Aguiliae. W przypadkach uszkodzenia ciała wolnego człowieka, wolno wynosić rzeczoną skargę i uszkodzonemu, i temu, kto nad nim ma władzę familijną (y atria potestas). Jeżeli szkoda zrządzoną została przez zabicie niewolnika lub zwierzęcia czworonożnego, dłużnik winien zapłacić najwyższą wartość, jaką miał niewolnik lub zwierzę w roku < statnim. W razie zaś uszkodzenia innych przedmiotów, płaci dłużnik najwyższą wartość, jaką miały w ostatnich dniach trzydziestu. Skarga Aquilia miała trzy rozdziały, ale drugi jej rozdział traktuje o całkiem innym przypadku, to jest o ad -stypulatorach, o wierzycielach, którzyby mieli prawo zażądać tej samej należności od dłużnika. Tal; i przybrany, dodatkowy wierzyciel, który obok sty pulatora (głównego wierzyciela) miał prawo n u przedmiot stypulacyj, zwał się adstipulator (tit

T D.

Rich’a).

t:

Fig 264 Papuga Ara

mają miejsca nagie lub pokryte krótkiemu drobnemu piórkami, ulożonemi w rzadkie szeregi. Nagie części głowy obejmują uszy, okolice oczu i policzki, a nadto niekiedy i spód szczęki dolnej, i by- Ara, dawna nazwa Jewego dopływu Łaby (El-wają niekiedy pomarszczone. Ogon mają bardzo by), dzisiejszej Ohry (Eger) w Czechach. Widocz-długi, klinowaty, stopniowany, o piórach środko- nie że początkowo u starożytnych słowian nosiła wych (sterówkach) dwóch najdłuższych. Skrzydła ta rzeka inne jeszcze miana Ury czy .jury, skoro długie i ostre, lotka trzecia najdłuższa. Upierze- Dytmar wzmiankuje o Jeżącym przy jej połączenie sztywne, zabarwione pięknemi żywemi kolo- niu się z Łabą grodzie, pod nazwą Ustjura. A rami. zielonym, czerwonym, żółtym i niebieskim. Ara (Arra), bardzo przemysłowe miasto In-Samee i samice mało się różnią pomiędzy sobą. dostanu w prezydenturze Bengalskiej, na porze-Ary są szeroko rozmieszczone, bo od północnego czu Gangesu między Benaresem a Patną, na dro Meksyku, aż do południowej Brazylii i Paragwa- dze z Gazypuru do Dynapuru; 45,000 mców; po-ju. W Andach dosięgają niektóre gatunki 3,500 I wiat zaś liczy na 2,120 km. 750,000 ludności. A- £‘z

Ebro.

kiem Jezus”. Obrazy te zaginęły lub zniszczone zostały. Z zachowanych dotąd wybitniejsze obrazy A-lii są: „ Matka boska ze świętymi” w kościele „S. Antonio del Monte” w Kieti (1464), „ Matka boska z dzieciątkiem na tronie” w katedrze w ^elletri (1483), obraz ołtarzowy w katedrze kapuańskiej (1489). Na mocy pozostałych tych prac A-lii, w których widać naśladowanie Benozza Gozzoli, zaliczają go powszechnie do szkoły umbryjskiej. (G. Pawłowski w ,.La Gr. Enc.” Lamiraulfa).

Aquino (geogr.) ob. Akwin o.

Ar, franc, are, jednostka 'miar powierzchni, czyli raczej miar gruntu, w układzie miar metrycznych. Ar jest dekametrem kwadratowym, za-tem=:100 metrom kw. Przez skrócenie oznacza się go głoską a. Niższe podziały de ci ar, cen-tiar, nie używają się; z wyższych używa się głównie hektar (ha)— 100 a. Kilometr kwadratowy zawiera 100 ha. Bektar=l.78612 morga no-wopolsk., =0.9153 diesiatyny. (Ob. Metryczne miary).

Ara (Sittace Finsch.). Ary są to papugi amerykańskie znacznych rozmiarów, należące do rodziny papug długogonowych {Platycerndae). wyróżniające się dziobem dużym, bardzo silnym, z boków ścieśnionym, na szczycie mocno zakrzy wionym i przedłużającym się w długi, haczykowaty koniec. Brzegi szczęki górnej zwykle są wycięte w dość wyraźny ząb, dolna zaś szczęka szeroka, ścieśniona z boków, o brzegach zgrubiałych i na końcu tępo ucięta. Po bokach głowy

Mm

félfm

metrów wysokości. Większość gatunków zamieszkuje dziewicze lasy zdała od ludzi; żyją parami, które są albo oddalone jedne od drugich, albo też zbliżone i zostające w pewnym związku jedne z drugiemi, tak, że się na czas niesienia zbierają w małe towarzystwa. Każda para trzyma się stale raz obranego miejsca i mało się od niego oddala, gnieżdżą się w wypróchniałych drzewach, znoszą dwa jajka, które samica wysiaduje, młode zaś wylęgłe pielęgnuje zarówno samica jak i samiec. Karmią się róźnemi owocami leśnemi. niekiedy jednak napadają na pola zasiane i zrządzają wielkie szkody. Znanych jest około 18 gatunków, zamieszkujących gorące kraje Ameryki południowej. Ważniejsze gatunki są następujące: Ara hyacentowa (Sittace hyacinthina Wogl.). Niebieska, okolice oczu i policzki pomarańczowe, dolna powierzchnia skrzydeł i ogon czarniawe; policzki w części upierzone. Długość ciała 90 cm., długość skrzydeł 40 cm., długość ogona 55 cm. Brazylia. Ara błękitna (Sittace ararauna, S. coerulea Gm. Ara ararauna). Wierzch ciała błękitnego koloru, spód i boki szyi złocisto-żółte lub pomarańczowe. Policzki i podbródek ciemno kre-sowane, naga część policzków czerwono-mięsnego koloru. Tęcza oka zielonawo-szara, dziób czarny, nogi brunatno-czarne. Długość ciała 85 cm., długość skrzydeł 40 cm., długość ogona 52 cm. Mieszka przeważnie w Brazylii. Ara ponsowa (Sit* lace Macao L., Ara Macao). Największa, bo na metr długa, i najozdobniejsza papuga. Głowę, grzbiet i spód ciała ma szkarłatno-purpurowego koloru, skrzydła (lotki) niebieskie z odcieniem Ciemniejszym. Podstawa i spód ogona mebiesk e, górna część czerwona. Policzki ciemno-czerwoi a-we. Tęcza oka żółtawa. Szczęka górna jasno-sza-ra, dolna czarna. Nogi oemno-szarego koloru. Długość ciała 68 cm., długość skrzydeł 40 cm., długość ogona 42 cm. Mieszka w północnej części Ameryki południowej (Boliwia, Brazylia), jako też na Antyllach. S. mihtaris Wogl. Zóltawo-zielonawa, na głowie niebieskawa, czoło ma cz< r-wone. spód ciała jednostajnie zielony, policzki i a gie, mięsno-czerwonego koloru. Mieszka w Meksyku i Brazylii.

Ara, rzeczułka wypływająca z płd. stoku Pirenejów, z przełęczy między szczytami Mi nt l er-du i Pic-du-Midi, naprzeciw kotliny Gawatni. Po przybraniu innej, przy m. Amso, zmienia nazwę na Cinca, pod którą uchodzi z lewej strony do

A Sl

A R Y.

}

/

*<,

iü

SB

l-t

i

'4MÄ;

4,

i ~

m

4

P

n

V"

i

Stf&r

MM

.

MH

m

3B£

u

VI

m

üsemr*s

H

rl

1

«I

i!Sü

'

70-

B&

i

ks

a

B

:

H*'-

«•

à'

£ . >.

••i

Mi

Ü1

m

??• S*

«

P

Ht

\

i.

:

âi'

%

■

V

" i

■ ■ hi M safe

-•• ■>****••*■

' V, .,

■

>■£-

K

mL

m

I

■v

l|r

W^m

r¹

Sittace (Ara) macao. Ara ponsowa.

Sittace ararauita. Ara błękitna.

Wielka Kucyki, ilustr

Instytut bibliograficzny w tipstu

Uo Art. Ara.

1 *

•%-

'

'

4

f,

■'}

'

1

, ,

Mliii

■ÄMÄlli;

• - ■ uj Ifa

A. plemion dzikich.

sfer,

^4 feu (f

m

w

as

.-?^£rT^r -. ~xjr7nû    - I B

jjiS

WMlfMmJmfimm

g

Asyryjskie.

ARABESKI.

m

Ao

I

A

\h

Rzymskie.

fS

m

T

Egipskie.

WéW

É3

*

ra

Si

mtësÆ

ht-

£

;p

v*

aI

AT ,\>

ZJ*£' /p

Pompejańskie.

i\

S

,9

(£30

Greckie.

üt*

I

Bizantyjskie.

H

Al

y

Perskie.

Maurytańskie.

Perskie.

fs

*ä

■ /

p

i

*i

Ł ■

te

55

m{%

Vi

Arabskie.

Maurytańskie.

Arabskie.

E5

m=3

m

rT$:

,

1Ç

:

ïâ^3

^t\f^

‘'D

\

\h\

8

w

0

CAc?

.,_v

ccfc>

I

©

Dl

-,

iS

3

im

)/f

H

&

1

■iiii§

?

§!

o

Tureckie.

Romańskie.

Japońskie i Chińskie.

Gotyckie.

Perskie.

5C

SS5S

o

g

<=gt c

°2>J

Epoka odrodzenia.

Niemieckie z ep. odrodzenia.

Niemieckie z ep. odrodzenia.

@31

9

gllig

i

Ë7V

JT r

kU

tôé/Æj

oWo

°°^>°°

•p

c&<

i®

i

:js

P.V

p

Baroko.

Włoskie z epoki odrodzenia.

Rokoko.

Encyklopedia Powszechna tlvutr. T. IV.

Po art. „Arabesk.“

WJ

r

'

f

■

:

•f

v

'

s;

. ■

$

f

'

s..

i

s*

r :

:

-,

- (

i

Ara, łacińska nazwa ołtarza, która źródłosłów bii („Nabatea régna” księga I Metamor. Ovid.), ma w wyrazie ardere (gorzeć), gdyż rzeczywiście Obecnie wchodzi w skład wilajetu tureckiego He-był to przedmiot, służący wyłącznio do palenia dżas, zawierającego podległą część wybrzeża Ara-ofiar u rzymian i greków (gdzie się nazywał tliy- bii. 2) Jest inne Wadi-el-A. w środkowym Egip-térion lub bomu). Inną nazwą tego przedmiotu cie pod 29° szer.

A. Sz.

jest Altar {altare), któ-£ ra pochodzi od wynio-I słości, i ta też tylko ¹ przyjętą została przez świat chrześciańsko-ła-|]i ciński, zkąd i u nas

---4iP powstała nazwa ołtarz.

Ara jest jednak w Rzymie nazwą najpowszechniejszą ołtarza, który tam wyobraża budowlę wzniesioną z ziemi, z murawy, z kamienia, z cegły, z rzeźbionego marmuru, gdzie umieszczano lub palono obiaty czynione bogom. Ołtarze te były walcowate lub prostokątne, z wklęsłością na wierzchu, gdzie rozpalano ogień, oraz z otworem na boku lub u spodu, przez który odpływały libacye winne, albo soki palonych obiat. Takie ołtarze znajdują się dotąd w Pompei. Wymienione tu części składowe nieodzowne są u wszystkich ołtarzy, na których palono obiaty lub rozlewano libacye; gdzie zaś ich niema, to, lubo marmur wyobraża ołtarz, nie jest to już ara, lecz tak zwany cippus. Ołtarze wznoszono: 1) W gajach świętych, przed posągami odnośnych bóstw. 2) Na stopniach portyków lub przed wnij-ściem do świątyń. 3) W ulicach miejskich, przed ścianami domów, przed obrazami bóstw, zwanych Lares viales (opiekuńcze, przydrożne), a dodawano tam i An guis (ob.).    4) We wnętrzach do

mów, przed tak zwańem impluvium miejsce w pośrodku atrium, stanowiące rezerwoar dla przyjmowania wody deszczowej (ob.), i przed temi ołtarzami rodzina czyniła obiaty Penatom (bóstwom domowym). A. turicrema, jak wskazuje nazwa, służyła tylko do palenia wonności, i przeto miary jej są zdrobniałe. A. sepulchri albo fune-ris służyła znów tylko do palenia ciał zmarłych, a składała się ze szczap, ułożonych prostokątnie, pionowo, w kształcie ołtarza (wyobrażenie takiej A-y pozostało w płaskorzeźbie). Wzory wszystkich wymienionych tu Ar, dochowały się już to w Pompei, już na kolumnie Trajana (ob. „Słów. Star.” Rich'a), a zgodne są z opisami i wiadomościami, jakie znaleźć można u różnych pisarzy rzymskich.

Araba, ob. Arba.

■‘II

za-

Fig. 266. Ara z malowidła w Pompei.

Fig. 265. Ara, płaskorzeźba z uaczynia gli-niauego.

A. Sz.

Arabacka kosa czyli strzałka, na 110 km. długa, a na 1—5 km. wąska, niska piasczysta mierzeja, odgradzająca Azowskie morze od swego lewu (laguny), wrzynającego się we wschodnie wybrzeże półn. Krymu, a który, pomimo zasilania się dopływem największej rzeki półwyspu, Sałgi-ra, dla swej płytkości i zabójczych dla zdrowia błotnistych wyziewów, nosi nazwę „Zgniłego m.” (Siwasz). A-a kosa ciągnie się w półu. kierunku od płw. Teodozyjskiego do Geniczeska, gdzie się oddziela od lądu cieśniną, łatwo za pomocą łodzi i promów przebywaną, gdyż tędy prowadzi droga pocztowa o pięciu stacyach do Teodozyi. Dla swej nieurodzajności i braku dobrej wody, gdyż jedynem bogactwem jest sól, dobywana z dwóch jezior: Genickiego i Czorkackiego w ilości około 60,000 klg., niema tu innych osad, prócz podupadłej twierdzy, wzniesionej w pobliżu zwalisk dawnej Heraklei, Arabat, która nadała nazwę przesmykowi i odegrała znaczną rolę w czasie wojen przy zdobyciu Krymu i obronie Sewastopola. Tak pierwszy raz w czerwcu 1737 r., generał ruski Lascy; przeprawiwszy się przez cieśninę Genicką z 40.000 armią, ubiegł tatarów, oczekujących go u przesmyku perekopskiego, zdobył A., o którego odzyskanie napróżno kusiła się przybyła na pomoc turecka flota. W 1771 r. powtórnie zdobytym został A. pod wodzą gen. Szczerbatowa i odtąd pozostał w rękach ruskich, oddawszy wielkie usługi podczas wojny krymskiej, gdyż utrudniając przystęp flocie sprzymierzonych z powodu płytkości wybrzeży, mierzeja A-a służyła za dogodną drogę dla zasilania obleganego Sewastopola amunicyą i prowiantem. Od czasu zabezpiecze-roz- nia wstępu do m. Azowskiego, przez obwarowanie twierdz Kercz-Jenikale, tak sama A.-kosa, jak i Arabat, utraciły wszelkie znaczenie i obecnie stanowisko to rozbrojone liczy zaledwo 250 mieszkańców.

K. K.

Araba czyli W adi-el-Arab, dzika, pustynna na 150 km. długa dolina, prowadząca od zatoki Czerwonego morza, Akaba, do obniża m. Martwego. Uwał skalisty Dźebel-Szer, na 240 m. wysoki, stanowi próg, rozgraniczający pochyłość ku zatoce od wąwozu, prowadzącego ku obniżu, gdzie dziś jeszcze widoczne są zwaliska starożytnych grodów, w tej liczbie Petrei (ob.). Prawdopodobnie Dżebel-el-Szer odpowiada miejscowości Seir, wzmiankowanej w Biblii, jako zaludnionej przez Edomitów, a za czasów monarchii perskiej przez Nabateów, użyczających niekiedy nazwy całej Ara-

Arabesk (po francusku arabesque, po niemiecku Arabeske), właściwie oznacza ornament geometryczny lub roślinny, z powikłanych w najrozmaitsze desenie figur złożony, przez arabów z całem zamiłowaniem uprawiany i rozwinięty przez nich niemal do doskonałości i dlatego nazwę swych twórców noszący. Arabeski stanowiły też specyalność sztuki arabów, a cała ich architektura przedewszystkiem znamię ornamentacyjne, malownicze, wewnątrz budowli nosząca, tak ściśle z arabeskowemi ozdobami zdaje się być złączoną, iż trudno ją wyobrazić sobie bez tego ornamentu. Dziś nazwę A. rozszerzono na ornament nie-tylko wyłącznie arabom znany, ale w ogóle na wszelki ornament podobnego im charakteru, a więc i na ornament przed sztuką arabską u ludów starożytnych używany; co zresztą jest niesłusznemu Dziś przeto A. oznacza wogóle, malowany lub rzeź-

A. Sz.

biony ornament, polegający na fantastycznem wiązaniu figur geometrycznych, liści, kwiatów, zwierząt, symbolów i ozdób architektonicznych, a nawet figur ludzkich w postaci, nie tyle naturze odpowiadającej, ile wyobraźnią artysty przekształconej. I w tern znaczeniu A. znaleźć można we wszystkich stylach, nietylko arabskim lub jego rozkwicie—maurytańskim; ale z drugiej strony nie należy mieszać tej ozdoby z bardziej jeszcze ogólną ozdobą, ornamentem (ob.) zwaną. Różnica polega na tern, że gdy ornament w ścisłem znaczeniu oznacza ozdobę stylową, stosowaną według stałych norm i wymagań pewnego porządku architektonicznego, „arabesk” przeciwnie zdradza więcej swobody w stosowaniu go, a głównie rozwinięcie niczem nie krępowanej wyobraźni i śmiałości w kombinowaniu linij, łuków i barw, zwykle jaskrawych i licznych. Tym sposobem ornament kolorowy obić, dywanów, wszelkiego rodzaju, tkanin, ozdoby oprawy książkowej, jak w ogóle wszelkie bordiury, zdobiące meble, naczynia i sprzęty codziennego użycia, najczęściej odpowiadają nazwie A., gdy tymczasem płaskorzeźby, zdobiące fryzy lub kapitele w budowlach, a nawet w takich dziełach sztuki, jak np. świeczniki, podobnie jak wszelka ozdoba rysunkowa lub malowana stylowa, zawsze niemal jest „ornamentem.” Pierwszy rodzaj ozdób, t. j. A-w, widzimy najczęściej w zastosowaniu do rzeczy wytwarzanych wśród arabów, turków, persów, japończyków i chińczyków; spotyka się on także w ozdobach malarskich ścian stylu romańskiego i gotyckiego, a po części nawet i w stylu renesansowym, o ile czasem artysta rozwinął zanadto skrzydła bujnej swej wyobraźni. Załączona tablica przedstawia próbki charakterystyczne A-ów, stosowane do ozdób w rozmaitych stylach. Właściwe A-ki, t. j. ozdoby ornamenta-cyjne, będące specyalnym wytworem kultury arabskiej i stanowiące charakterystykę stylu arabskiego wogóle, a w szczególności mauretańskiego, widzieć można przeważnie na pomnikach sztuki, jakie zachowały się w Hiszpanii, z epoki maurytańskiej. Takiemi są przedewszyst-kiem arabeski, dotąd przechowane na ścianach, lukach i kapitelach Alhambry (ob. odnośny art. pod wyrazem Alhambra, głównie zaś str. 702 —3), oraz arabeski, zdobiące meczet w Kordu-bie (ob.).    s- s-

Arab-gir albo Arab-kir, miasto w prow, tureckiej Azyi Mniejszej, Kurdystanie (wilajet Dyar-bekirski, sandżak Karput), dogodnie położone o 22 km. od miejsca połączenia obu strumieni składających Eufrat, czemu zawdzięcza znaczne swe zaludnienie, dochodzące 30—35,000 mieszkańców, przeważnie ormian, obecnemi czasy mocno niepokojonych przez sąsiednich rozbójniczych kurdów.

Arabi-Basza (Ahmet), generał i minister egipski, naczelnik stronnictwa narodowego egipskiego. Data urodzenia niewiadoma, przypuszczalnie niewiele przed 1840. Pochodzi z fellahów Niższego Egiptu, czyli chłopów egipskich, klasy biednej, niezmiernie uciskanej przez klasy panujące a napływowe, turków i arabów. Wzięty do wojska za Said-Paszy, z prostego żołnierza awansowany na oficera, dopiero wówczas kształcić się zaczął w Kairze, w tamecznej szkole wyższej. Wykształcenie otrzymał tam mahometań-skie. Biegły w Koranie, zyskiwał wpływ na towarzyszów broni. Zdolny bardzo i wymowny, już jako oficer niższego stopnia, zaczął spiskować z innymi fellahami w wojsku, w celu wypędzenia turków i czerkiesów, którzy zajmowali wszystkie wyższe posady, by zreformować armię na podstawie czysto narodowej. Fellahowie stanowią ludność rdzenną Egiptu, plemię pierwotne. Jako uczony w Koranie, uchodząc przytem za bardzo pobożnego muzułmanina, popieranym był przez duchowieństwo mahometańskie. W r. 1879 brał udział czynny w demonstracyi wojskowej, która zwaliła ministeryum Nubar baszy. Kedyw, Tew-fik basza, mianował przy tej zmianie A-ego pułkownikiem i dowódcą pułku, albowiem już wówczas uchodził on za naczelnika stronnictwa narodowego. W 1881 r. 8 września nowe zaburzenie wojskowe, wskutek dymisyi pewnej liczby oficerów. Kedyw, oblężony przez żołdactwo w swym pałacu, przyrzeka dymisyę ministrów, powołanie popularnego Szeryfa baszy na prezesa gabinetu i zwołanie zgromadzenia notablów. A-ego znaczenie wzrasta. Staje on na czele stronnictwa wojskowego, które zdaje się trzymać polityki narodowej i zwalczać wpływy europejskie. Naciska coraz mocniej kedywa, którego tron się chwieje. D. 8 stycznia 1882 Francya i Anglia wręczają kedywowi notę zbiorową z zapewnieniem, że te dwa mocarstwa, które go posadziły na tronie, potrafią go na nim utrzymać. W lutym (2) 1882 gabinet Szeryfa baszy podaje się do dymisyi, nie chcąc się zgodzić na żądania notablów, domagających się tych samych zmian, co stronnictwo narodowe. W nowym gabinecie Mahmuda A. zostaje ministrem wojny i jest faktycznym naczelnikiem rządu. Program nowego gabinetu, ustanawiający system zatwierdzania budżetu przez notablów, wywołuje pro testacy ę francuskiego i angielskiego kontrolera finansów egipskich. A. na to nie zważa. W kwietniu (15) rada wojenna skazuje na wygnanie trzynastu oficerów czerkiesów, opierających się rozporządzeniom A-go, który coraz wybitniej występuje jako naczelnik par-tyi narodowej, usiłując wyprzeć wpływ mocarstw europejskich, ciążący na Egipcie. Gabinet zwołuje (2 maja) zebranie notablów, nie pytając kedywa; zapewnia konsulów, że europejczykom nie grozi żadne niebezpieczeństwo, ale że interwen-cya europejska będzie odparta siłą. A., będący faktycznie głową rządu, rozkazuje wzmocnić for-tyfikacye nadbrzeżne. W d. 20 maja floty angielska i francuska przybywają do Aleksandryi. W d. 25 maja przedstawiciele Anglii i Francyi wręczają nominalnemu prezesowi gabinetu ultimatum, żądające usunięcia A-ego. Kedyw nie może porozumieć się z A-m. W d. 11 czerwca zaburzenia w Aleksandryi; wielu europejczyków zabitych. W d. 11 i 12 lipca flota angielska bom-

morskiego łańcucha Libanu. Bądź co bądź, nawet uszczuplony wyłączeniem płwp. synajskiego obszar A-ii wyniesie mało co mniej od 3 milionów km., czyli blisko 50,000 mil. geogr., t. j. tyle, ile liczą środkowa i płd.-zachodnia Europa, razem

zu-

wa

barduje Aleksandryę i zajmuje ją. W d. 2 sierpnia A., w proklamacyi do ludu, ogłasza kedywa zdrajcą kraju, a siebie samego jedynym prawdziwym przedstawicielem sułtana. W d. 9 sierpnia kedyw także w proklamacyi ogłasza A-ego buntownikiem. W d. 15 generał Wolseley obejmuje dowództwo nad wojskami angielskiemi i egipskie-mi, które wylądowały w Egipcie. W d. 9 wrze-śpia A. atakuje anglików pod Kasasinem i zostaje odparty. W d. 15 września w nocy anglicy biorą szturmem obóz A-ego pod Tel-el-Kebir, zasłaniający drogę od kanału Sueskiego do Kairu. W d. 14 jazda angielska zajmuje Kair. A., wzięty do niewoli, w d. 3 grudnia skazany zostaje przez sąd wojenny na śmierć; w drodze łaski kara zmieniona na wygnanie. A. wywieziony przez anglików do Ceylon, mieszka na tej wyspie do tej pory, żyjąc z dość znacznej wypłacanej mu pensyi.

Arabia. I) Pogląd ogólny. A. zachodni z trzech płd. półwyspów Azyi, podobnie jak odpowiedni mu trzeci płdniowy półwysep Europy, stanowi przejście między dwiema przyległemi częściami świata, z tą chyba różnicą, że nietylko przez swoje położenie, budowę powierzchni i zależny od niej brak rozgałęzienia, stwierdza to stanowisko, ale w poziomym swym rzucie uzupełnia zewnętrzny obrys Afryki, nadając mu serco-wate zaokrąglenie. Przytem, gdy płw. Pirenejski stanowi rodzaj pomostu, po którym w jednę łub drugą stronę ciągnęły wędrowne ludy, A. zale-dwo dotyka łączącego Afrykę z Azyą przesmyku, dzieląc z nią cechę zupełnego odosobienia, przez co usprawiedliwia nadawaną sobie przez krajowców nazwę wyspy (Dźeziret-el-Arab, u tur-ków A rab i stan). Rzeczywiście, będąc z trzech stron oblaną oc. Indyjskim z dwiema jego odnogami — zatokami Arabską i Perską, z czwartej odgradza się od lądu azyatyckiego naturalnemi zaporami, przez które z trudnością przedostawały się, gnane fizycznemu czy duchowemi podnietami, tłumy. II) Granice. Rozległość. Pomimo takiego wyodrębnienia A-ii, granice jej lądowe są chwiejne i na stałe ich wytknięcie między geografami nie ma zgody. Zwykle na międzymorzu Sueskiem wytykają pograniczną linię od Suezu do El-Ary szu przy m. Śródziemnem, przez co włączają do A-ii, utworzony przez północne rozwidlenie m. Czerwonego, a orograficznie spojony z pogórzem syryjskiem, płwp. Synajski. Jeszcze mniej daje się uzasadnić dowolnie wytknięta linia od Gazy przy m. Sródz., która, okalając z płd. m. Martwe, ogarnia pustynię syryjską na wseh. do Eufratu i trzyma się porzecza jego ocl Rawah do uścia Szat-el-Arab; wówczas gdy mając od natury wytkniętą granicę w szczelinie, łączącej zatokę Akaba z obniżem m. Martwego (ob. Araba), uniknęłoby się konieczności zerwania nad-wzięte. Przy szerokości phi. od 13° do 33°, prawie na dwie równe połowy przecina A. zwrotnik Raka; długość sięga od 52° do 75° wedł. płdn. Ferro. III) Przegląd badań. Pisarze starożytni, jak Strabon, Dyodor Sycyl. i Pliniusz Starszy, posiadaJi zbyt niepewne wiadomości o półwyspie A., gdyż żaden z nich go nie zwiedzał, a szczupły zasób szczegółów zaczerpniętym został od handlarzy. Nieco dokładniejsze wskazówki, zwłaszcza co do wybrzeży, datują od wyprawy rzymskiej pod wodzą Aeliusa Gallusa w 20 roku przed Chr. Skąpe z rozmaitych czasów dano, zebrane w II w. przez Ptolemeusza, który na ich podstawie wprowadził podział krainy na skalistą (właściwie od pogranicznego rzymskiego miasta — petrejską), pustą i szczęśliwą, pozostały jedynem źródłem wiadomości o A-i, aż do ostatniego wieku, gdyż wylew muzułmańskiego podboju kładł tamę wszelkiej bliższej z kolebką jego znajomości. Południowa część A. znana pod nazwą szczęśliwej, najbardziej zajmowała europejczyków; to też do niej skierowaną była pierwsza wycieczka La Rogue’awl711—13 roku, lecz naukową wartość miała w pięćdziesiąt lat później przedsięwzięta przez Niebuhra (1761 —67). Wyprawy Baszy egipskiego Mehmeta Ale-go w początkach bieżącego stulecia przeciwko wichrzycielom muzułmańskiego świata, wahabitom, (ob. niżej) utorowały drogę do obeznania się z wnętrzem zachodniego wybrzeża; jakoż zbadali je w całej rozciągłości, zaczynając od 1813 roku, Burckardt, Badia y Lieblich, znany pod imieniem Ali-Beja-el-Abassi, a w kilka lat później Ta-missier, Didier i Burton. Połudn.-zachodni węgieł płwpu, dla swego ekonomicznego znaczenia, ściągał najbardziej uwagę, to też został najlepiej zbadanym, dzięki usiłowaniom Seetzena, Well-steda i Playfaira, gdy południowe wybrzeże stało się przedmiotem badań Haines’a, Wrede'a i Mal-tzana. Wszystkie te wycieczki nie zapuszczały się zbyt daleko w głąb półwyspu i wnętrze jego pozostawało zgoła nieznanem, aż do podróży kapitana Sadlieia, któremu pierwszemu udało się przejść w poprzek A-ię od portu Medyny Jambo aż do Katif przy zatoce perskiej. Lecz najważniejsze pod względem zbadania wnętrza położył zasługi Palgrave, przeciąwszy piw. od Gazy do Maskatu w 1862 r. i poznajomiwszy się z ciekawą krainą wnętrza Nedż, tak, że późniejszym naśladowcom jego, Guarmaniemu ipani Blunt, nie wiele dodać pozostało. Pomimo tylu usiłowań, trzeciej prawie części płd. A-i jeszcze nie tknęła noga europejczyka, a nie same fizyczne przyczyny stoją temu na zawadzie. Nieubłagany fanatyzm, przed którego podejrzliwem okiem najzręczniejsze przebranie i najstaranniejsze przyswojenie obyczaju nie zawsze ukryć podróżnika potrafią, jeszcze na długo odraczają nadzieję pełnego zbadania wnętrza półwyspu. IV). Budo-powierzchni. Jakkolwiek niezupełnie i niedokładnie zbadanem zostało wnętrze półwyspu arabskiego, powziąć można przybliżone pojęcie o budowie i układzie jego powierzchni, które

czne

za-

w ogólnych rysach przypominają właściwości, cechujące Afrykę do tego stopnia, iż półwysep azya-tycki można uważać za dalszy ciąg północnej Afryki, odcięty od niej szczeliną morza Czerwonego. Taż sama bryłowata wewnętrzna wyżyna, pogarbiona luźnie rozrzuc.onemi wyniosłościami, stromo na zewnątrz spadsmcemi, albo bezpośrednio ku wybrzeżu, jak na płdniu, albo ku obszernej nadmorskiej nizinie, tworzą znacznej wysokości krawędziowe góry, jak w zach. stronie półwyspu. Też same przypadłości wewnętrznego wyglądu, albo gliniaste obnażone płaszczyzny (harn ad a) albo ruchome piaszczyste wydmy (nefud odpowiadające ar eg om Sahary), albo rozległe kamieniozwały (cha ras za f), wszystko to gdzieniegdzie zorane wyschłemi łożyskami rzek czasowych (wadi). Ta jedna zachodzi z wnętrzem północnej Afryki różnica, iż pod wpływem mających ułatwiony przystęp przez odnogi oceanu musonów, wewnętrzna wyżyna A-i zasila się obfitszym zasobem wilgoci, skąd kraina Nedżed słusznie za istny matecznik dla ludności arabskiej może być poczytywaną. Od zachodniej krawędzi, w której przypada węzeł górski pogórza arabskiego, daje się dostrzedz stopniowe pochylenie półwyspu ku wsch., gdzie się on zlewa z niziną nadrzeczną Szat-el-Arabu i pomorską zatoki perskiej, ta zaś w wyskakujących przylądkach (Ras-Bakkan i Ma-sandam), gromadach wysp (Bahrein) i zatokach (Bahr-el-Benat), zdradza obce lądowi afrykańskiemu rozgałęzienie. Omijając przy przeglądzie szczegółowym wypuklizny A-i półwysep synaj ski, jako tworzący odrębną całość, spojoną raczej z pogórzem syryjskiem, naprzód zwrócić wypada uwagę na pasmo krawędziowe zachodnie, nietylko jako najdokładniej zbadane i przedstawiające właściwe wybrzeżom lądu afrykańskiego tarasowe ukształtowanie, ale że z niem stykają się łańcuchy, przerzynające wnętrze wyżyny. Pomimo wszakże wyraźnego między ogniwami jego związku i stałego ku południo-wsch. kierunku, nie posiada ono jednej ogólnej nazwy, a przybiera je od przyległej krainy. Tak np. północną połowę zwykli nazywać pogórzem Hedżasu, od prow, zostającej w tureckiej zależności. Występuje ono z samego początku w trzech wyraźnych stopniach, z których środkowy upłaz służy za gościniec do świętych grodów Medyny i Mekki syryjskim i egipskim pątnikom, stąd słynie pod arabską nazwą Derb-el-Chodż (gościniec chodżów), która to godność nadaje się za odbytą pielgrzymkę, i w skrajnym grzebieniu przedstawia najwyższe wyniosłości (Dibbag 2500 m., Harb 2200; Urnub, Sahdr i Makia po 2000, Antar 1200 m.), dolne zaś przedgórze w faktycznem posiadaniu anglików, jako przynależność Egiptu, znanem jest pod nazwą gór Madyanickich. dalszym ciągu wązkie z początku wybrzeże rozszerza się w piaszczystą, nieurodzajną i z zabójczym klimatem nizinę — Tehamę, która towarzyszy górskiej krawędzi aż do cieśniny Bab-el-Mandeb, tworząc niebezpie-dla koralowych raf i wysepek pobrzeźe z rzad-kiemi i niedogodnemi przystaniami: Jambo słu-

żącą za port dla Medyny, Dżeddą dla Mekki, Gunfudeh i Hali w krainie Assir, Loheją, Hodejdą, i sławną niegdyś z wywozu kawy Moką w Jemenie. Na połowie swej rozciągłości, w okolicy świętych grodów, które zajmują środkowy upłaz, krawędziowe pogórze zniża się (pojedyncze szczyty Ta if w pobliżu Mekki 1882 m., Ria 1665, Moi 1300 m. i t. d.), lecz tu właśnie przypada owo rozdroże, z którego rozchodzą się dwa wewnętrzne pasma: Dżeb. Szammar w sąsiedztwie Medyny i Dż. Tuwejk od Mekki, które, dzieląc wnętrze A-i na trzy obszary, wywierają stanowczy wpływ nietylko na urozmaicenie jej powierzchni, ale i na wywołanie rażących różnic w jej przyrodzie. One-to jakby ochron nym wałem okalają szczęśliwie uposażony Nedżed od dwóch innych na płn. zach. i płn. wschodzie działów, których przeważną cechą jest pustynna jałowość. Zwłaszcza południowe pasmo, którego arabska nazwa Tuwejk ma oznaczać plecionkę, rozgałęzieniem swem tworzy szereg drobnych kotlin, cieszących się przy zdrowym klimacie względną żyznością. Tern wybitniejsza występuje tu sprzeczność, iż bezpośrednio poza wschodnią jego krawędzią ma się zaczynać, z opowiadań tylko krajowców pod imieniem Dana znana pustynia, rozciągająca się aż na niewielką od południowego wybrzeża oceanu odległość. Dżeb* el-Szomar mniej zawikłaną, a bardziej rozluźnioną przedstawia całość, lecz i on służy za granicę od opasującej go na zewnątrz wieńcem pustyni, częścią pokrytej lotnym piaskiem (nefud), częścią rumowiskiem kamiennem, która dalej na płn. zlewa się w jedno z pustynią syryjską (Ba-diel-el-Szam). Zr zadka tylko rozrzucone oazy zbliżają tę krainę z Saharą, której przyrównanie swe do lamparciej plamistej skóry Herodot do północnej A-ii stosował. Poczynając od Mekki, czyli od 20° szer. płn., krawędziowe pogórze wkracza w krainę Assir, gdzie przybiera nazwę E1-Garnie d; ta jednak część najmniej zbadana naukowo. Inaczej się rzecz ma w krainie Jemen, która niegdyś pod nazwą A-i szczęśliwej ściągała handlarzy i badaczy. Zajmuje ona płd. zachodni węgieł półwyspu, okalając cieśninę Bab-el-Mandeb, którą wraz z rodzajem afrykańskiej Teha-my, Samharą, odgradza się od odpowiedniej sobie wyżyny abisyńskiej. Jakoż Jemen stanowi mniej wybitne, mź Abisynia, lecz właściwe bryłowate pogórze, gdzie dno gęsto zaludnionych dolin nie opuszcza się niżej 2000 m. Tak np. stolica krainy Sana wyniesiona nad poziom morski na 2223 m., gdy krawędziowe szczyty zaledwo na kilkaset m. nad niemi górują (Bannan 2570 m., Dźe-rym 2400 m.). Wcale odmiennym jest układ łamującego się pod ‘prosty¹¹¹ kątem i opłukiwa-nego bezpośrednio przez Ocean Indyjski południowego wybrzeża A-ii od cieśniny Bab-el-Mandeb do przyl. Ras-el-Had, pod nazwą Hadramaut znanego. Niknie tu naprzód nadmorska Tehama, a wewnętrzna wyżyna bezpośrednio ku morzu opada, wkraczając w nie wydatnemi przylądkami: Fartak, Mir bat, Madrak, ogarniającemi otwarte, wolne od ławic i raf zatoki, ku którym staczają się żyzne, ze zdrowym, choó skwarnym klimatem, doliny. Stąd prócz jednego z najdogodniejszych portów, A de nu (ob. wyżej), który wraz z silnie obwarowaną wyspą Perym w cieśninie stanowi klucz drogi angielskiej do Indyj, wybrzeże to obfituje w liczne bezpieczne podrzędne schroniska, jak: Makalla, Koszyn, Dafar, a kilka drobnych wysp: Topazowa, Hulla-ni e h, M as i r a h, zajęte przez anglików, nie utrudniają tak, jak czerwonomorskie, żeglugi. Od przyl. Ras-el-Had, wytykającego wstęp do zatoki perskiej, do przyl. Ma z an dam, zwężającego ją w cieśninę Ormuską, wybrzeże, znane pod nazwą krainy Oman, wznosi się ku bryłowatej wyżynie Dź. Achdar (zielone góry), odpowiadającej swem położeniem przeciwległemu Jemenowi. Achdar, stromo spadając ku morzu, przyporami swemi wytwarza dwa pomienione przylądki i dwa porty, Maskat i Socha r, z których pierwszy nie ustępuje Adenowi pod względem obszerności i bezpieczeństwa. Przeciwnie południowa strona wybrzeża zat. Perskiej stanowi piaszczystą, niezdrową nizinę, o niełatwym dla płytkości i mielizn przystępie, posiada jednak liczne dla drobnych statków przystanie, gdyż miejscowość ta słynie na równi z cieśniną, oddzielającą wyspę Cejlon od lądu, z połowu perłowych muszli. Ma on miejsce w zachodniej połowie zatoki, rozgrodzonej przez półwysep Z ad ara, kończący się przy ląd. Rakkan, u wysepek Bahrein, gdzie na jednej z nich wzniosła się do wielkiego znaczenia osada Menamah. Drugie ważne stanowisko, zawdzięczające wzrost swój sąsiedztwu z uściem Szat-ał-Arabu, jest miasto Ko weit, uważane za główne w krainie znanej pod nazwą Hasan i (L’Ahsa) pogranicznej z wilajetem tureckim Irak-Arabi Co do geologicznego układu półwyspu, jakkolwiek zbadanym on został pobieżnie, i to jedynie na swych krawędziach, daje się dopatrzyć bliskie jego z Afryką powinowactwo. Tak np. z przyległego płaskowzgórza Nubii i Egiptu przekraczają górotwory krystaliczne w postaci granitu, porfiru, dyorytu i t. p. na półwysep synajski i sięgają z jednej strony do m. Martwego, z drugiej przez zatokę Akaba zaginają się w góry Madya-nickie. Na nich spoczywają pokłady piaskowoa nubijskiego, prawdopodobnie okresu permskiego, potem kredowe, dalej wapienia nummulitowego, nakoniec w porzeczu Eufratu występują świeższe trzeciorzędowe i napływy ostatnie, czyli powtarza się kolej układu, dostrzegana w Afryce płn. od Atlantyku do Egiptu. Znaczna część wnętrza A-i identyfikuje się z Saharą nie z samego jedynie zewnętrznego wyglądu, lecz południowa swą wul-kanicznością, (przyczem port Aden zajmuje paszczę wygasłego krateru), wiąże się z objawami Adżanu i Abisynii tak, że na zatokę Adeńską z wyspą Sokotorą można poglądać jako na tra-funkową przerwę przedostatniego geologicznego okresu między krawędzią krainy Somalów i płd. zach. węgłem Ą-i. Pod względem mineralnego bogactwa, przy'zupelnym prawie braku dokładnych badań wnętrza, zwraca szczególną uwagę początek nadbrzeżnej krawędzi, znany pod nazwą pogórza Madyanickiego, odznaczającego się wielką rozmaitością kopalin. Prócz bowiem obfitych gniazd kruszcu miedzi i towarzyszących im żył turkusów, napotykają się dawne ślady górniczych robót i płó-czni szlachetnych metali, które wznowić zamierzają anglicy, korzystając z uroszczeń Egiptu do tej krainy. Brak wszakże lądowej wody utrudnia niezmiernie czynione pod tym względem usiłowania zawiązanego przedsiębiorstwa. V) Hydrografia. (Wodopis). Brak znaczniejszej wysokości gór przy rozległym obszarze lądu i przy właściwości chłonienia wilgoci wywietrzonego gruntu nie sprzyja tworzeniu się wód lądowych, stąd A. nietylko pozbawioną jest jakichkolwiek wewnętrznych wodozbiorów, ale posiada jedynie czasowe, zależne od deszczów, płynące wody, które po ich ustaniu rychło wysychają, zostawiając bezwodne parowy, noszące charakterystyczną nazwę „wadi”. Takiemi są nietylko nadbrzeżne, wypływające z zachodniej krawędzi i wsiąkające w piasek Tehamy potoki, ale wszystkie strumienie wnętrza, które wszakże na pewną odległość przedłużają swój bieg, pod wierzchnią warstwą ziemi ukryty, ułatwiając przez to wędrownym karawanom przez kopanie studni zdobycie wody, co zbliża A-ię do warunków hydrograficznych Sahary (ob. Afryka). Powikłane w kotliny wnętrze Nedżedu szczególnie sprzyja temu sposobowi zasilania się niezbędną dla uprawy wilgocią. Gdzie zaś miejscowość rozszerza się w rozleglejsze o łagodnym stoku przestworze, tam łożyska czasowych rzek dochodzą do znacznego rozwoju. Między takiemi pierwsze miejsce trzyma, wypływający z wyżej wzmiankowanego węzła górskiego między Szarna-rem iTuwejkiem, "Wadi-el-Rumen (W.e. Rumin am), który, przeszedłszy w płn. wsch. kierunku Nedżed, przedostaje się przez piaski Nefudu, i zwróciwszy się na płn., uchodzi do Eufratu. Długość tego, obecnie wyschłego łożyska, wynosi 1300 km., czyli prawie dorównywa biegowi Renu, co niewątpliwie świadczy, iż na wyrobienie jego nie wpływały obecne klimatyczne warunki. Jakoż A. wraz ze zmianami, dostrzeganemi w Saharze i Azyi środkowej świadczy o stopniowym ubytku wilgotności na powierzchni lądu. Nie tak łatwo dadzą się wyjaśnić działaniem wód dwie inne, napotykane śród pustyń arabskich, przypadłości, a mianowicie: w północnej części płaszczyzny kamieniste, uzasadniające swą nazwę „harra” (kraina spalona), gdzie podróżnika zdumiewa nagromadzenie brył kamiennych w pewnym, stosownie do swej wielkości, porządku, przytem nie zsypanych w bezładne kupy, ale przedstawiających jakby jednolitą płytę, przez jakieś zagadkowe siły wzruszoną. Przez te kamienne pomosty prowadzą drogi karawan, oznaczone wyschłym pomiotem, lub kośćmi padłych wielbłądów. Jeszcze bardziej zagadko wem zjawiskiem są śród piasków nefudu lejkowate zagłębienia — zwane „fuldż” w pewnym kierunku, przeważnie od wsch. ku zach. u-szeregowane, jakby rozprysłe ogniwa dawno już zanikłych wadi. YI) Klimat Arabii jednakowy z północno - afrykańskim, czyli przedstawia najwybitniejszy objaw śródlądowego gorącej strefy, z cechującą go skwarną suszą, z tą chyba różnicą, iż dzięki większej przystępności wiatrów morskich (mussonów), A. zdobywa większą nieco ilość opadu wodnego, niż sąsiednia Nubia, z którą piaszczyste pomorze Tehamy dzieli przywilej należenia do miejscowości o najwięk-szem natężeniu ciepłostanu, czyli, jak się zwykło wyrażać, krajów, gdzie przypada biegun ciepła na powierzchni kuli ziemskiej. Rzeczywiście leży ona między izotermami, t. j. liniami, łączącemi miejscowości o jednakim przeciętnym ciepłosta-nie, 22° i 28°; to też w czasie górowania słońca ciepłomierz nie opada niżej 35°, przyczem panuje długotrwała cisza, ustępująca w końcu duszącemu wschodniemu wiatrowi b a mu m (równoznacznemu z afrykańskim Szamsinem), podczas którego skwar dochodzi do 45—50°. Za to na wewnętrznych wyżynach mają miejsce rażące przeskoki ciepłostanu, nietylko między porami roku, ale tejże samej doby, a w Jemenie śnieg i lód w czasie zimy bywa nader zwykłem zjawiskiem. Pory te w A-i, jako w krainie podzwrotnikowej, nacechowane są trwaniem deszczów, a następstwo ich w ścisłej zostaje zależności od położenia koła zwrotnikowego: na północy przypadają deszcze zimą, na południu—latem, tylko, jak tam, tak tu, nie bywają one trwałe, ani obfite. Jedynie na południowem wybrzeżu Hadramautu, wystawio-nem na bezpośrednie działanie musonu, wodosad letni dochodzi do 60 cm., gdy w Dżyddzie zaledwie 10 dni dżdżystych ze skąpym opadem naliczyć można.—VI. Flora. Jednakowość warunków fizycznych i klimatycznych z sąsiednią Afryką wpłynęła na wytworzenie podobieństwa życia organicznego, przyczem na florze A-i odbiła się różnica, istniejąca między dwoma odmiennemi światami północnej Afryki: Sahary z Nubią z jednej, a Sudanu i Abisynii z drugiej strony. Hedźas bowiem z półwyspem Synajskim i pograniczem pustyni syryjskiej nosi piętno flory afrykańskiej, gdy pogórza Jemenu i NecLżedu, orzeźwione łagodniejszem i bardziej zwilgoconem powietrzem, przypominają życie roślinne amb Abisynii lub międzyzwrotnikowego wnętrza Sudanu. Tak do cechowych roślin półn.-wschod. A-i, zwanej dotąd skalistą, należą: łobodnik ciernisty (Atraphaxis spinosa), marzanka synaj ska (Asperula sin.), roz-plenica {Micromer ia), ostnica brodata (Stipa bar-bata), przęsłka krucha (Ephedra fragilis), lawenda (.Lavandula primata), kapary, róża jerychońska (Anastatica hierochuntina), lotus arabski, paproć „włosy Wenery” (Adiantum eap. Yener.), czomberek teneryfski (Saturcia Tener,) i wiele innych. Dla swego zaś ekonomicznego znaczenia, na największą uwagę zasługują: żywicielka ludności koczowniczej—palma daktylowa (.Phoenix da-dylifera), której Burckhardt do 400 odmian nalicza, palma duma ( Cadhéra thebaica), tamarynda mannodajna (Tamarix mannifera), proso murzyńskie czyli sorgo, u krajowców durra, i wielce użyteczna roślina negil, rodzaj wikliny (Pod littoralis), z której plecione maty, prócz domowego użytku, stanowią przedmiot obszernego handlu wywozowego. Połudn.-zach. wyżyna usprawiedliwia swą nazwę „A-i szczęśliwej” bogatą i urozmaiconą roślinnością, której przedstawicielami są rodziny: akacyowe, czułkowe {Mimosa), ostromleczowe {Euphorbiaceae), .figowe {Fic. sy-comorus, F. silicifolia, F. palmata i t. d.), drzewiaste lilio wate, z których „smocza krew” {Dracaena dra co),hę dący dawniej w wielkiem zastosowaniu leczniczem, dziś do rzadkości należy, czuWaliczka jadalna {Celastrus edulis). Zwłaszcza ta część A-i słynie z dawien dawna jako ojczyzna cenionych w handlu ziemiopłodów, czy jako kosztowne wonności, np. znane pod nazwą „balsamu mekkań-skiego”, będącego płodem rzadkiej rośliny z rodziny Terebintowych, gatunku Boswelia {Bal-samodendron opobalsamum, Balsamum Myrrha)— czy jako produkt, znany pod nazwą gumy arabskiej, który otrzymuje się z licznego szeregu akacyj {Acacia arabica, A- Ehrenbergi, A. seyal., A. tortilis i inne) — czy, nakoniec, jako cenne lekarstwa, jak np. senes, czyli cassia {Cas. lanceolate). Również do niedawna A. słynną była z produktu, sprowadzanego z wnętrza wyżyny afrykańskiej — drzewa kawowego, które obecnie, przez rozszerzenie się w połud. Azyi i Ameryce, wydziedziczyło dawną ojczyznę, gdyż Mokka daje zaledwo 30,000 centnarów kawy, gdy Brazylia 2¹/?? a Jawa miliona. Jeszcze większy upadek widzimy w produkcyi trzciny cukrowej, która stąd była zaprowadzona przez arabskich zdobywców w krajach połud. Europy; z odkryciem Ameryki nietylko uprawa jej tam zanikła, ale w rodzinnym kraju do osobliwości należy. Uprawa bananów, bawełny, imbiru, indygo, niewiele waży we wszechświatowym handlu.—VII. Fauna. Niemniej wyraźny zachodzi związek w państwie zwierzę-cem, które po obu stronach m. Czerwonego da się zaliczyć do tak zwanej „krainy etyopskiej” . Jedyny w A-i znany okaz małpy — pawian harn ad r y as {Cynocephalus hamadryas), właściwy wsch. Afryce, a mianowicie Abisynii, tu nie przechodzi granicy 20° sz. płn. To samo da się powiedzieć o antylopie szablorogiej {Oryx leuco-ryx), antylopie addax i gazelli. Dział zwierząt drapieżnych przedstawianym jest przez lwa z jego orszakiem panter, hyen, szakali, wilków i lisów. Z gryzoniów właściwe A-i: zając pustyniowy {Lepus aegyptiacus), jeźozwierz, wiele gatunków szczurów (między innemi szczurek kolczasty— Acomys). Palgrave w półn. części półwyspu napotkał szczególny gatunek dzikiego bawołu; tamże mają istnieć stada onagrów, czyli dzikich osłów {Eguus liemippus). Z ptaków: bliskie wytępienia strusie, sępy i inne; liczne okazy płazów {Euprepes, Gecko), niektóre węże bardzo jadowite {Psammophis); z owadów: wyrządzające klęski chmury szarańczy, które choć w części wynagradzają się dostarczaniem pożywienia, w postaci suszonego, czy solonego owadu. Niemniej uciążli-wemi są białe mrówki. Morze obfituje w małże i kraby, a zwłaszcza w wielką rozmaitość zwierzokrzewów. Prawdziwym skarbem dla araba są zwierzęta domowe: wielbłąd i koń, gdyż bez nieb większa część półwyspu nie byłaby zamieszkałą; nic więc dziwnego, że ludowa gadka uważa je za utworzone z jednej gliny z człowiekiem. Dla obu wszakże stworzeń A. zdaje się być ojczyzną przybraną, przynajmniej wielbłąda nie dopatrzono tu w stanie dzikim, jak w Azyi środkowej, chociaż tu się on rozrodził w liczne odmiany, a między, innemi w dromadera, mianowicie w Nedżedzie, który u arabów uchodzi za „matkę wielbłądów” (omm-el-bel); wszakże najbardziej rącze pochodzą z Omanu. Oo do zalet rasy koni arabskich, mają one ustaloną sławę; liczba ich jednak ciągle szczupleje, czy to wskutek wyprzedaży, czy częstych wewnętrznych zamieszek, przy-tem najszlachetniejsze okazy wyradzają się z powodu braku odpowiedniego pożywienia. To też okolice, obfitujące w pastwiska, przyległe porzeczu Eufratu, słyną z najpokaźniejszej pod względem wzrostu rasy, chociaż wnętrze Nedżedu daje mniej wprawdzie rosłą, lecz sławną z rączości i wytrzymałości. Owce, osły i kozy uzupełniają poczet domowych zwierząt, również pies, pełniący obowiązki stróża stada i domostwa. Z ptactwa hodują kury i gołębie, brak zaś zupełny gęsi i kaczek. Y III. Ludność. Niedostateczne zbadanie wnętrza półn. A-i odbija się ujemnie na danych o jej zaludnieniu—i naturalnie, największa zachodzi wątpliwość co do ogólnej liczby mieszkańców, którą podają rozmaicie: od 4—5 mil. (Behm, na podstawie obrachowań Dietericiego) i 10—12 mil. (Maitebrun i in.). Wiadomo tylko z pewnością, iż najgęściej są zaludnione wybrzeża wschodnie i zachodnie, a więc Oman, L’Hasa, Jemen, Hedżaz, gdy półn.-wschod. strona, a zwłaszcza opasujące Nedżed pustynie, są prawie bezludne. Równy brak pewności istnieje co do pochodzenia ludności. Wprawdzie jednomyślnie zgadzają się badacze widzieć w arabach wyłącznie szczep semicki, za czem przemawia powszechność, z nie-wielkiemi dyalektowemi różnicami, jednej mowy, a jeszcze bardziej jednostajność cech fizycznych; lecz, idąc za wskazówkami uświęconych przez biblię podań ludowych i opierając się na głębokim rozdziale, istniejącym między dwoma odłamami ludności arabskiej, rozróżniają w niej dwie odmienne gałęzie: jedna, w prostej linii wyprowadzająca się od Sema, przez wnuka jego, Joktana czy Kahta-na—i stąd przypisująca sobie nazwę Arab-el-Arabi (arabów właściwych), zaludnia półn.-wsch. stronę półwyspu—drugiej dają za przodka ożenionego tylko z wnuczką Joktana, lzmaela, syna Agary; uchodzi ona pod nazwą Arab-el-Mostarabi (arab. mieszańce) i do niej zaliczają wspominanych w biblii edomitów, amalecytów, moabitów i t. p. Część pierwszych, posunąwszy się na południe i zająwszy upłazy Jemenu, wybudowała miasta i przybrała później od prawnuka Kahtana, Himry—nazwę himryatów, zmienioną u greków na homerytów. Wszakże nowsi badacze, opierając się na tożsamości języka i ty-

Bncjklopedja P owuttho» Ilnatr. X. 1T.

pu fizycznego, całą różnicę przypisują odmiennemu sposobowi życia, który od czasu Kaina i Abla wyrył przepaść między osiadłym rolnikiem i wędrownym pasterzem z jego stadami. To też ostatni, zamieszkujący przenośne namioty, jako pasterze, mianują siebie Bedaui (liczba mnoga Bedauijun, skąd nasze Beduin), mając w największej pogardzie duszących się w domach mieszczuchów — Tadarich, jakkolwiek ostatniemi czasy ten wstręt do uprawy roli słabnąć zaczyna i już się napotykają plemiona, nawpół tylko koczownicze życie prowadzące. W każdym razie koczownicy w większej czystości przechowali typ sobie właściwy, według którego arab, przy miernym wzroście, przedstawia kształtną i dobrze zbudowaną postać, a przy wysmukłej kibici odznacza się lekkością ruchów i sprężystością, szerokiem czołem, czarnemi, głęboko osadzonemi i błyszczą-cemi oczami, małemi, kształtnie zarysowanemi uszami i ustami, a w nich śnieżnej białości zębami. Co do cery, ta przechodzi możliwe, od z lekka brunatnej do czarnej prawie, odcienie, przy kruczej czarności zlekka wijących się włosów. Na wewnętrznych wyżynach napotykają się, zwłaszcza między płcią niewieścią, prawie białe okazy; jasnowłosy zaś zarost i błękitne oczy zaliczają się do nader rzadkich i przypadkowych wyjątków. Żywość temperamentu umie arab powściągnąć wyrobioną powagą; mężny i pochopny do walki, wierny danemu słowu, święcie przestrzega obowiązków gościnności, ale podejrzliwy i podstępny, wytrwale mści się za doznaną krzywdę, jakkolwiek przez chciwość, stanowiącą najbardziej ujemną stronę charakteru, gotów przełożyć odkup (dijah) nad wendettę (tar). Wytrzymały na trudy, jest niezmiernie wstrzemięźliwym w jedzeniu i piciu; baranina, wielbłądzie mleko, przaśny chleb, a zwłaszcza daktyle, często szarańcza, stanowią jego pożywienie, a pilśniowy namiot, wzorzysta dera, siodła, juki i miech na wodę, składają się na sprzęt domowy. Za broń służy mu dzida, którą zręcznie włada, i zakrzywiona szabla, rzadziej broń palna, która teraz dopiero wchodzić zaczyna w użycie. Domowy dobytek stanowi koń i wielbłąd, o które dba, jak o członków rodziny, prócz tego pies, rzadziej kot. Namiętnie oddany koczowniczej swobodzie, z pogardą pogląda na osiadłego rolnika, którego uwa -źa za istotę niższą od siebie. Duchową stronę beduina stanowią: żywa wyobraźnia, łatwość objęcia, upodobanie w poezyi, zdolność krasomówcza. Dumny ze swego rodu, duszą mu i ciałem oddany, jakkolwiek stąd podczas pokoju niesforny, w wyprawach ślepo słucha rozkazów wybranego przewódzcy, Ag i da (skąd wyprowadzają, powstałe wczasie krzyżowych wypraw, francuskie „guide”). Przewódzcą tym niezawsze bywa naczelnik rodu (Szejch), wybieralny z rodzin szlachetnych, który wpływ swój nietyle nadawanej sobie władzy sądzenia, ile osobistym przymiotom zawdzięcza. Stopień oświaty ocenia się znajomością Koranu, jakkolwiek arab pustyni jest niezbyt fanatycznym wyznawcą islamu, jak o tern

66

świadczą mnożące się religijne sekty, z których powstała w zeszłym wieku — w a habitów (ob.), nagłym swym rozrostem zawichrzyła świat muzułmański, zagrażając nietykalności świętych grodów, które tylko przez wyprawę Mehmeta-Alego uratowane zostały. Nawet u wielu plemion przechowały się ślady dawnego pogaństwa, jak np. cześć gwiazd (sabeizm), źródeł, kamieni. Arabowie, zamieszkujący miasta, o wiele niżej moralnie stoją od swoich koczowniczych pobratymców. Chciwość, obłuda i oszukaństwo w stosunkach prywatnych, przekupstwo i ździerstwo w publicznych, są wydatną ich cecbą. Mniej przestrzegający czystości krwi, z wyrachowania łatwo się łączą z banianami (kastą indyjską handlarzy), zamieszkującymi miasta wschodniego wybrzeża, i turkami, przywłaszczającymi sobie władzę na zachodniem; najwięcej zaś przyczynia się do zwyrodnienia niewolnictwo i w połączeniu z niem zostające wielożeństwo, wprowadzające do krwi pierwiastek murzyński, występujący w całych osadach mulackich i murzyńskich. Co do ostatnich, to według świadectwa Bartona, mają istnieć w odosobnionych oazach południowej części wnętrza A-i okazy rasy, przypominające swe-mi cechami murzynków (negritos), napotykane w małoprzystępnych miejscowościach obu półwyspów Indyj i archipelagu malajskiego, coby stwierdzało przypuszczenie stopniowego napływu ludności arabskiej od północy i wyniszczenia lub wyparcia pierwotnej rasy w miejsca niedostępne. Przemysł w miastach ogranicza się do wyrobu niezbędnych do użytku domowego przedmiotów, naczyń, sprzętów i tkanin. Handel ziemiopłodami znaczny, a niegdyś cały spoczywał w ręku arabów, którzy długo jedynymi byli pośrednikami w handlu ze Wschodem. I teraz porty: Jam-bo, Dżydda, Mokka, Aden, Makalla, Maskat, Katif, są dość ożywionemi targowiskami. Jakkolwiek wywóz kawy z Jemenu spadł do nieznacznej ilości, to jednak daktyle, aloes, zwłaszcza wonne smoły i kadzidło, po części konie, stanowią pokupny towar,w miejsce czego otrzymują arabowie z Persyi broń, z Indyj tkaniny, z Afryki ziemiopłody i zawsze jeszcze tajemnie niewolników, z Europy zaś drobne rozmaite wyroby. Niemniej znaczny handel odbywa się karawanami we wnętrzu. IX. Podział polityczny. Warunki fizyczne stanęły na przeszkodzie utworzeniu się nietylko jednolitego państwa w A-i, ale choćby kilku silniej zorganizowanych, jakkolwiek wędrowny żywot większej części ludności sprzyjał ujednostajnieniu języka, obyczajów i pojęć religijnych, co znowu niezmiernie ułatwiło zadanie zjednoczenia ludności pod chorągwią nauki Mahometa — zjawisko dziejowe, które tak trafnie El. Reclus („Geogr. Univ.”, t. IX, str, 828) przyrównywa do niezwykle rzadkiego i krótkotrwałego rozkwitu, cechującego roślinność A-i—aloesu. Jeszcze przed rozsiewem w trzech przyległych częściach starego świata listków tego świetnego kwiatu, ze względu na położenie i budowę powierzchni półwyspu, bardziej sprzyjające wychodźstwu wędrownej ludności nazewnątrz, niż zwabieniu najeźdźców, mogły mieć miejsce wycieczki zdobywcze w kraje ościenne; jakoż niektórzy dziejopiso-wie w najeździe hyksów na Egipt widzą pierwszą próbę podboju arabskiego. Lecz wylew taki nadmiernej ludności pozostawał zwykle bez wpływu na zmianę ustroju politycznego w kraju rodzinnym. Najlepszym tego dowodem pozostaną podboje pierwszych kalifów, które, ogołociwszy przyrodzony matecznik z zasobów ludnościowych, skazały go na dawną bezwładność i jałowość, przerwaną krótkotrwałym ruchem wdhabitów. Obecnie znowu sułtan turecki, na podstawie przekazanej sobie godności kalifa, napróźno rości prawo do politycznego zwierzchnictwa nad całym półwy-spem —władza jego mało jest szanowaną nawet w częściach A-i, zajętych przez załogi wojskowe. Ziemiopisowie więc poprzestają na zaznaczeniu siedmiu krajowych działów: 1) Synaj, 2) Hedźaz z Asyrem, 3) Jemen, 4) L’Hasa, 5) Oman,

6) Hadramaut i 7) Nedźed. — 1) Synaj. Do pierwszego, prócz półwyspu tej nazwy, włącza się część wybrzeża morskiego od Akaby do przylądka Kurkum, pod nazwą Medyanu, prowmcyi, zostającej w faktycznem posiadaniu Egiptu, a więc obecnie w zależności od gospodarujących w nim anglików. Znaczniejsze tu miasta: Akaba i Wedż.

2) Hedźaz z Asyrem i 3) Jemen, tworzą dwa, z nieustalonemi od wschodu granicami, wi-lajety tureckie. Razem wynoszą one do 600,000 km. □ z 1,200,000 m-ców. Prócz ludności osiadłej, Hedźaz zamieszkuje około 30 koczowniczych plemion, których szejchowie uznają pozornie zwierzchnictwo sułtana, uważanego również za obrońcę i opiekuna świętych grodów: Mekki (45,000) i Me dyny (Jatreb, 16,000), do których wstęp dla niewiernych surowo jest zabronionym.—

4) L’Hasa. Do swoich posiadłości Porta Oto-mańska zalicza również część wybrzeża zatoki Perskiej, noszącej miano L’Hasa, wcielając ten kraj, mający 81,328 km. □, z ćwiercią mil. m-ców, do wilajetu Basorskiego (Irak-Arabi). Główne miasto Hofuf.—5) Oman zajmuje resztę wsch. wybrzeża, od cieśniny Ormuskiej i przylądka Ma-zandam, do przyj. Ras-el-Had. Stanowi ono suł-taństwo Omańskie, najsilniejsze niegdyś państwTo w A-i, gdy rozciągało swe panowanie na przeciwległe pomorze Persyi i Zanzibar w Afryce; obecnie, przez podział między trzech spadkobierców, zmalało ono w znaczeniu i sułtan zostaje w zależności od Anglii. Główne miasto Maskat, port, nie ustępujący w obszerności i bezpieczeństwie Adenowi (23,000 m-ców). Resztę wybrzeża między Omanem i L’Hasą zajmuje sześć drobnych państewek (R as-e 1-C h e 1 m a, Um m-e 1-Ko w ei n, Adżman, Sardża i Abu-Debi (Aputubi).— 6) Południowe wybrzeże liczy ich jeszcze więcej, gdyż w pobliżu Adenu rachują ich do dwudziestu, zostających w ustawicznych z sobą zatargach, których rozjemcami są zwykle anglicy. Wybrzeże to, znane pod nazwą Hadramaut u, obfituje w dogodne przystanki, przy których skupia się ludność, podzielona na państwa samodzielne,

A. Sz.

Dzieje Arabii rozpadają się na dwa odrębne i wcale niepodobne jeden do drugiego okresy, mianowicie: okres przed Mahometem i po Ma-

Znaczniejsze z nich: Mak alla, z m. t. im. (7,000 m-ców), Bil ad Be ni Isa, z m. Te rim (20,000) i Szybam (tyleż m-ców), Bil. el H adźar z m. H ab ban (3,000), Mahr a, Bil. Jafia zm. Jeszhum (10,000 m.), Lahedź, podległy anglikom.—7) Nedźed. Wnętrze A-i mieści dwa ważniejsze państwa : a) rzeszę Wahabitów, która, pomimo zgnębienia przez wyprawę Meh-meta-Alego, zajmuje większą część Nedżedu (523.100 km. □ z przeszło milionem ludności)— i b) sąsiadujące od półn. Dżebel-Szamar, w którego skład wchodzi pięć oaz, stanowiących tyleż prowincyj, z pół-milionem ludności; c) Ne d ź-ran i d) Dżauf leżą na połud. państwa wahabitów do Jemenu. Prócz tego, pojedyńcze koczownicze plemiona w Hamadzie stanowią liczne odrębne gminy, rządzone przez zwierzchników: szejchów, imamów, emirów, szeryfów. Zasługują na wzmiankę: A nazi (120,000 m-ców), Bo a la (300,000), Moali Haddadin (112,000) i inne. Takie rozprzężenie sprzyja wzmożeniu się wpływu europejczyków, czyli wyłącznie anglików, którzy, prócz bezpośrednich posiadłości, jak: Aden (93 km. □ z 35,000 m-ców), w, Perym, warownia, zamykająca wejście do m. Czerwonego (12 km. □ z załogą 150 ludzi), wyspa Kamaran na m. Czerwonem (165 km. □), na m. Arabskiem zaś archipelag Kurya-Murya (55 km. □), dzierżą zwierzchnictwo nad kilku drobnemi państewkami w Hadramaucie, nad Omanem i nad słynnym z połowu pereł archip. Bahrein (70,000 m-ców). Po obudzeniu się dążności kolonialnej we Fran-cyi, usiłuje rzeczpospolita utrwalić swoje stanowisko na m. Czerwonem; w tym celu działa przez zaprowadzenie targowisk (faktoryj) w Maskacie i Mokce i przez zajęcie w cieśn. Bab-el-Mandeb portu Szejch-Said, naprzeciw Oboku i innych posiadłości na brzegu Afryki. — X. Bibliografia. Po pierwszem dokładniejszem dziele o A-i z zeszłego wieku Carstena Niebuhra: „Beschreibung y. Arabien”, Kopenhaga, 1772 (w tłóma-czeniu franc. 1779 r., 2 t., 4-o), zaczęły z początkiem bieżącego wieku mnożyć się opisy podróżników, usiłujących przedrzeć się do zamkniętego dotąd wnętrza. Z tych na uwagę zasługują: „Voyages d’Ali Bey el Abasi en Afrique et en Asie”, 1814, t. III.—L. Burckhardt: „Travels in Arabia”, 1829,4-o; tegoż: „Notes on the bedouins and Wahabys.” — Capt. Sadlier: „Journey from Katif to Jambo”. — R. Wellsted: „Travels in Arabia”, 1838, 2 t.— A. Wrede: „Reise in Ha-dramaut” (1843); herausg. v. Maltzan, Braunschweig, 1870.—Rich. Burton: „Pilgrimage to el Medinah and Meccah”, Lond. 1855, 3 t. — i najważniejsze ze wszystkich: W. G. Palgrave: „Narrat. of a journey trough central and east Arabia”, Lond. 1865, 2 t. — C. Guarmani: „11 Neged set-tentrionale. Gerusalemme”, 1866 —Jos. Halevy: „Mission archéologique dans le Jemen”, Paryż, 1872.

homecie. W pierwszym istniały małe monarchie i federacye, drugi rozpoczyna się od centraliza-cyi teokratycznej, która z czasem rozprzęga się w anarchię powszechną. Bujna imaginacya kronikarzy arabskich zaludniła cały obszar czasów przedhistorycznych przesławnemi bohaterami i olbrzymami, synami Anaka, bardzo podobnymi do występujących w najdawniejszych podaniach izraelskich. Do ich rzędu należy pokolenie bajeczne Ad na południu, Tamud na północy, Taśm i Dża-dis w środku półwyspu. Wspaniałe były opisy Iremu, „grodu filarowego”, jak go nazywa Koran, wzniesionego wrzekomo przez Szedada, ostatniego samowładcę Adu, w kraju Hadramaut, lctó-ry-to gród, po zupełnem wytępieniu jego mieszkańców, zachował się w całości, jak opowiadają arabowie, lecz stał się niewidzialnym dla oczu pospolitych i tylko czasem, bardzo rzadko, objawia,się ubłogosławionym przez Allaha pielgrzymom. Śladami pokolenia Tamud mają być wydrążenia, napotykane w skałach w północno-wschodniej stronie Hedżazu; pokolenia zaś Taśm i Dżadis, w opowieściach kronikarzy arabskich, ze sposobu życia i obyczajów podobne są do beduinów. Tradycye mahometańskie, będące prostą trawestacyą żydowskich i w największej części ze źródeł rabini stycznych zaczerpnięte, usiłowały każde z tych urojonych, albo zaginionych pokoleń wyprowadzać wprost od Noego i tworzyły ku temu rodowody bajeczne; a zagładę ich przypisywały jakimś siłom nadprzyrodzonym, jakimś klęskom, zesłanym przez gniew boży za ich bezprawia, w rodzaju tych, jakie spadły na ziemię chananejską. Rozsądny wszakże dziejopis, nie mając żadnych ani dokumentów, ani zabytków, na których mógłby oprzeć swoje twierdzenia, musi powstrzymać się od wszelkich wniosków, ? tak o charakterze tych arabskich aborygenów, jakoteż o sposobie i o przyczynie ich zagłady. W pierwszym brzasku światła historycznego ukazuje się nam A., jeśli nie cała, to prawie cała, pod władzą rasy pochodzenia południowego, rodzimych, albo jak ich czasem mianują od mistycznego ich praojca Kahtana, kahtanejskich arabów; tych zaś widzimy podzielonych na mnogie arystokratyczno-monarchiczne władztwa, dokoła środkowych pustyń półwyspu. Najdawniejszem i najgłówniejszem z państw arabskich był Jemen, ze stolicą w Marebie, na południowym krańcu; po zniszczeniu zaś tego miasta przez powódź, prawdopodobnie w I w. ery chrze-ściańskiej, siedlisko rządu przeniosło się do Sanaa, gdzie się utrzymuje dotychczas. Królowie jemeńczyków, pochodzący od Kahtana i Himry „ciemnego” (przezwisko znamionujące ród afrykański), z których każdy nosił przydomek „Tob-ba”, t. j. „potężny”, panowali, z małemi przerwami dynastycznemi i rewolucyami pałacowemi, około 2500 lat, bezpośrednio nad całą południową częścią półwyspu, a pośrednio i nad północną, pobierając od niej daninę. Jeden z owych królów, według podania, nie wytrzymującego zresztą krytyki historycznej, miał jakoby zawładnąć całą środkową Azyą i oprzeć^ się aż o jgranice chiń-skie; drugi zaś uprzedził późniejsze i autentyczniejsze podboje swojej rasy na północnych po-brzeźach afrykańskich. Zdaje się, że w obu tych wypadkach kronikarze arabscy przypisali swym władcom, nie bez pewnej przesady, sławne czyny królów egipskich. O tern wszakże, iż mieli arabowie rząd silny, a nawet w pewnej mierze ucywilizowany, świadczą zarówno piśmienne, jak i architektoniczne zabytki z owych czasów. Władztwo ich, obalone r. 529 po n. Chr. przez najście abi-syńczyków, wznowione w r. 603 pod zwierzchnictwem państwa perskiego, znikło już ostatecznie w podboju mahometańskim 634 r.—Bliską Jemenowi, co do znaczenia, była monarchia Hira, czyli Hirah, leżąca w południowo-wschodniej pro-wincyi arabskiej, Iraku. Królowie jej, gałąź poboczna rodu królewskiego Sanaa, panowali nad zachodnim brzegiem dolnego Eufratu, od granic Babilonii do Nedżedu i wzdłuż brzegów odnogi Perskiej. Państwo ich, założone w II-gim wieku ery chrześciańskiej, trwało lat 424, zostając w pewnej zależności od najpotężniejszych sąsiadów swoich, person, a ze swojej strony wywierając kiedy niekiedy wpływ niemały na burzliwe plemiona A-i środkowej, pokąd nie upadło pod wzrastającą mocą Mahometa i jego zwolenników. Trzecia monarchia, Gassan, panowała na północo-zachodzie Syryi i w Hedżazie; samodzielność jej była cokolwiek krępowana przez nierówne sojusze wprzód z rzymskiem, a następnie z bi-zantyjskiem cesarstwem. Powstała ona w I wieku ery chrześciańskiej, wkrótce po zalewie Marebu, i trwała przez lat 600, to jest do czasów wszech-zwycięskiego proroka Mahometa. Czwarte królestwo, Kindeh, oderwało się od Iraku na początku w. Y-go i zagarnęło pod swą władzę plemiona północnego Nedżedu, a nawet i Omanu, na lat 160. Królowie jego pochodzili, jak i powyżsi, z rodu jemeńskiego; rządy ich wszakże były słabe i częste mi zakłócane wojnami. Kronikarze arabscy rozpisują się bardzo szeroko o straszliwym zalewie, zwanym przez nich Aremskim, czyli Marebskim; prawdopodobnie był to cyklon, siły niezwykłej, w tym rodzaju, jak ten, który w roku 1867 dotknął lndye zachodnie. Zalew rzeczony zwykli oni podawać za najbliższą przyczynę rozproszenia się plemion jemeńskich po Arabii północnej i założenia królestw Iraku i Gassanu. Rzeczywistości wszakże wypadku, czy to fizycznego, czy też politycznego, usymbolizowanego w „potopie aremskim”, kopii potopu biblijnego, dziś sprawdzić niepodobna. To wszakże pewna, że arabowie jemeńscy, głównie zaś ci, którzy władali częścią południową półwyspu, w ciągu naszkicowanego wyżej okresu dosięgli dosyć wysokiego stopnia cywilizacyi, że kwitły wśród nich sztuki i handel, mnożyło się bogactwo, uprawianą była literatura, talent ceniony. O tern wszystkiem mamy nietylko powikłane i niepewne świadectwa pisarzy obcych, takich, jak np. Strabon, Pliniusz, Diodor, Ptolemeusz i t. p., lecz nierównie pozytywniejsze, lubo ułamkowe dowody, jakich nam dostarczają pisma arabskie, a szczególniej poezye, zachowane do naszych czasów. Kultura ta, jak się zdaje, typu egipskiego, znacznie podupadła przed zupełną zagładą w w. VII. Królestwo Hira z natury rzeczy miało w charakterze swym odcień perski, Gas-san—bizantyjski, w źle zaś rządzonem Kindeh przeważał żywioł koczowniczy. Gdy wszakże Jemen władzę swoją, pod tą lub inną formą, rozpościerał wzdłuż i wszerz kraju, i gdy synowie jego, spółplemienni z arabami afrykańskimi, opasywali jednolitym, grubym pierścieniem cały półwysep, wnętrze A-i było siedliskiem odmiennej, lubo pokrewnej z nimi rasy, składającej się z plemion koczowniczych, dzikich i okrutnych, mniej przystępnych kulturze, lecz udarowanych większą energią, niźli południowi ich pobratymcy. Ostatnia emigracya tej gałęzi szczepu arabskiego pochodziła z północy, nie z południa, a zamiast mitycznego Kahtana, podają oni za swojego praojca niemniej mitycznego Adnana, lub też wnuka jego, Nezara. Język ich, jakkolwiek rdzennie identyczny z mową rodowitych arabów, różnił się od niej w wielu względach dyalektycznie, zbliżając się więcej do syryjskiego lub hebrajskiego. Wreszcie różnili się tern jeszcze od arabów z południa, że nie mieli skłonności do rolnictwa, ani do budownictwa i sztuk pięknych, instynkt bowiem wrodzony ciągnął ich do życia pasterskiego. Prawie nieskończone rozgałęzienie tego szczepu mostarabów, czyli „przybranych arabów”, redukuje się ostatecznie do pięciu plemion, mianowicie: Rabiah na wschodzie wnętrza półwyspu, Ko-rejsz na zachodzie, Kejs czyli Kejs-Ejlan i Ha-wazin na północy i Tamim w środku. Historya nie określa dokładnie epoki przybycia ich do A-i, zaznacza tylko okres, przez który byli dan-nikami, lubo nieraz buntowniczymi, jemeńczyków. W piątym wszelakoż wieku po Chrystusie zjawił się w plemieniu mostarabów wódz o zdolnościach nadzwyczajnych i energii niezmiernej, imieniem Kolejb, z pokolenia Rabiah, który, jak drugi Wilhelm Tell, zamordował zuchwałego i samowolnego poborcę daniny, wysłanego z Sanaa, podniósł sztandar powszechnego rokoszu w Ne-dżed i w zwycięskiej bitwie pod Bazaz r. 500 zrzucił nazawsze jarzmo jemeńczyków z karku północnych, czyli koczujących arabów. Potem starał się Kolejb skojarzyć swych spółziomków w szeroki związek, nad którym przez pewien czas sam sprawował najwyższą, prawie królewską władzę; ale zginął z ręki mordercy i wszystko się rozprzęgło. Zostawszy bez zwierzchnika a zarazem i bez rządcy, mostarabi ujrzeli się uwikłanymi w ciągłe wojny, które zapełniły cały wiek szósty, okres bohaterski ich dziejów. W wojnach tych, mimo porażek, ponoszonych przez to lub owo pokolenie odrębne, ogół ich ciągle wzrastał w potęgę, a na początku YII w. zawładnęli sła-bem królestwem Kindeh i coraz dalej rozszerzali swoje granice, szarpiąc Jemen, Irak i Gassan. Prawdopodobnie byliby wreszcie zagarnęli cały półwysep, gdyby nie to, że wśród nich samych rozwinął się jeszcze energiczniejszy żywioł, który, ugiąwszy pod swą władzę tak północnych, jak

on

mi mne-

czer-

na

i południowych arabów, podniósł ich do nadspodziewanej potęgi i wspólnej chwały, aź nareszcie pociągnął razem z sobą do smutnego upadku i ruiny. Nowym tym potężnym żywiołem było dobrze znane pokolenie Fir, czyli Korejsz. Po-kpienie to, ze szczepu mostarabskiego, w bardzo dawnym okresie, który późniejsi i mahometańscy kronikarze łączą z losami Izmaela, osiadło w południowym Hedżazie, niedaleko od Mekki, miasta, nawet już wtedy będącego głównem ogniskiem religijnem i handlowem całej A-i. Już w początkach w. V naczelnicy korejszytów siłą i gwałtem wynieśli się na panów i uznanych stróżów świętego kamienia Kaaby. Mała ta kamienna świątynia, albo właściwiej ołtarz, pochodzący z czasów zamierzchłych, znajdował się po za obrębem miasta i do niego-to arabowie corocznie odbywali pielgrzymki i znosili swoje ofiary, już na setki lat przedtem, nim Mahomet cześć jego nowym rytuałem uświęcił, uznawszy go za dom prawdziwego Boga. Klucze od tej świątyni znajdowały się zwykle w ręku delegatów króla jemeńskiego, lecz korejszyci, raz je dostawszy, zatrzymali nazawsze, pomyślnie odpierając zabiegi wszelkie, zarówno pobratymców swoich pogańskich, jak i chrześcian abisyńskich (570 r.), o ich odzyskanie, albo wydarcie. A posiadanie ych kluczy dawało pokoleniu Korejsz nietylko nawpół religijną przewagę nad wszystkie mi pokoleniami, ale także czyniło je szafarzem ogromnych skarbów, jakie w świątyni Mekki od wieków gromadziła pobożność pogan, w złocie, srebrze, klejnotach i przeróżnych innych ofiarach. Najważniejszem wszakże i najpewniejszem źródłem bogactwa korejszytów był ich handel wonomorski, przedewszystkiem z Jemenem i Abisynią. Dżedda była zawsze głównym zachodnim portem morskim, a Mekka, o kilka mil zaledwie od niej odległa, najgłówniejszym składem towarów wewnątrz kraju; obadwa zaś te miasta, pod przeważnym wpływem zręcznych i przedsiębier-czych kupców z krainy Korejsz, doszły do wielkiego znaczenia i dobrobytu. Wreszcie i o tern jeszcze trzeba wspomnieć, że w czasach przed-islamickich, w miejscowości odległej o dzień drogi od Mekki, odbywał się corocznie wielki jarmark okadzki, nazwany tak od równiny Okad, gdzie się zwykle zbierano, a będący czemś w rodzaju zgromadzenia narodowego, na które ciągnęli ludzie różnych stanów ze wszystkich stron półwyspu arabskiego; trwał on zwykle przez cały miesiąc Du-l-kade, poprzedzając, tak u pogan, jak następnie u mahometan, obchód dorocznego piel-grzymstwa. Tu popisy atletów, konne gonitwy, deklamacye utworów poetycznych i wszelkiego rodzaju igrzyska i zabawy publiczne odbywały się obok najpoważniejszych tranzakcyj kupieckich placu jarmarcznym, który, ze względu na rozległość swoją, obfitość i rozmaitość zgromadzonych na nim przedmiotów, wyglądał jakby istna wystawa narodowa. Nadto zaś, tutaj naczelnicy arabów północnych rozstrzygali sprawy najwyższej wagi: wojny lub pokoju, traktatów

i przymierzy, wymiaru sprawiedliwości, albo pomsty i t. p., a synowie Nezara, czyli mostarabi, składali tu coś w rodzaju rady amfiktyońskiej, nie mniej starożytnej, lecz w swoim czasie nierównie większy wpływ mającej w całej Arabii, niż tebań-ska kiedykolwiek mieć mogła w Grecyi ’klasy -cznej. W zgromadzeniu tern, naczelnicy plemienia Korejsz, jako najbliżsi sąsiedzi miejscowości, a przy-tem mężni, zręczni i bogaci, mieli stanowisko najwybitniejsze. Na początku w. VII naszej ery, jednocześnie z pierwszem wystąpieniem proroka, a przyszłego przekształciciela A-i, najżywotniejsze i najenergiczniejsze siły plemion arabskich rozłożone były w następujący sposób: najwyżej stało pokolenie korejszytów, ze swoimi sprzymierzeńcami, potężny związek, składający się z pokoleń szczepu mostarabów, a zajmujący wyższą połowę brzegu zachodniego i kraju. Drugie co do znaczenia miejsce zajmowała niezliczona, nie-scentralizowana i niezależna rzesza półwyspu środkowego, również w większości swej pochodzenia mostarabskiego, w części zaś szczycąca się sta-roźytniejszem i arystokratycznejszem pokrewieństwem z jemeńczykami, choć daleką była od tego, by się uznawać od ich władców zależną. Wreszcie na południu, wschodzie i na północy istniały jeszcze wówczas szlachetne, ale osłabione i nawpół hołdujące persom lub bizantynom, szczątki państwa Jemenu: Sanaa, Hira i Gassan. Wypadki wszakże, które zachodziły w A-i w epoce przedislamickiej, jakkolwiek mogły być ważnemi tak dla samej krainy, jak i w ostatecznych swoich wynikach dla całego świata, nie wielki miały związek z narodami po za półwyspem. Poselstwo do Salomona królowej jemeńskiej Saby, czyli Szeby, chociażby nawet było faktem historycznym, nie ma wcale znaczenia historycznego; z innymi zaś spółczesnymi władcami i narodami, jak: grecy, persowie, macedończycy, A-wie rzadko wchodzili w jakiekolwiek inne stosunki, prócz handlowych, i to tylko dorywczych. Co się zaś tyczy pogranicznych utarczek z takim Anty gonem albo Ptolemeuszem, którzy usiłowali bezowocnie usadowić się na półwyspie, te ledwie na pobieżne zasługują wspomnienie, zarówno jak i niepomyślna wyprawa zwycięskiego gdzieindziej Pompejusza. Wreszcie, za panowania Augusta, rzymski prefekt Egiptu, Aelius Gallus, przedsięwziął ekspe-dycyę wojenną przeciw Jemenowi, postanowiwszy zdobyć dla Rzymu tę krainę, o której niezmierzonych bogactwach różne wieści krążyły. Z armią, złożoną z 10,000 rzymskiej piechoty, 500 żydów i 1000 nabotejczyków, przebył morze Czerwone na 210 galerach i wylądował pod Moilab, czyli Leuce Come, pod 25° szerok., w pobliżu dzisiejszego Jambo. Po pewnej zwłoce, spowodowanej przez choroby i rozprzężenie w wojsku, pociągnął ku południu i dotarł wewnątrz kraju do miasta Nedżran, na najbliższej granicy Jemenu. Piszą, że to miasto zdobył szturmem, równie jak kilka miejscowości sąsiednich, prawdopodobnie wiosek. Rozproszył też z łatwością chcące mu stawić opór większe siły arabów i posuuął się ku Mare-bowi, jak się zdaje, ówczesnej stolicy Jemenu. Ale rzymscy żołnierze, nie nawykli do skwarów tropikalnych i znacznie przerzedzeni, nie zdolni byli do oblegania miasta; musiał więc Gallus, nie dopiąwszy pożądanego celu, do Egiptu powrócić. Późniejsze pokuszenia się rzymskich rządców i wodzów, za Trajana oraz Sewera, ograniczały się do napadów na pogranicze syryjskie, a zwaliska miast Bosry i Petry dotąd są wskazówkami, jak daleko ku południu na półwyspie arabskim władztwo rzymskie sięgało. Wa-źniejszem i trwalszem w swoich skutkach było wielkie najście abisyńczyków na Jemen r, 529, kiedy Aryat, syn, czy też wódz króla abisyńskie-go, wylądował w Adenie z wojskiem siedmdzie-sięciotysięcznem, aby pomścić swych współwyznawców, chrzęścian, okrutnie prześladowanych przez króla jemeńskiego Dow-Nowasa, który był zagorzałym prozelitą i propagatorem judaizmu. Wyprawa się powiodła: Dow-Nowas poległ, wiara chrześciańska została proklamowaną i przez lat 76 zdobywcy etyopscy trzymali pod swą władzą południową, najbogatszą część, półwyspu. W roku zaś 569, (data urodzenia się Mahome ta) król ich, Abraha, posunął się był aż do Mekki, lecz został od jej murów odparty, co Koran i tradycye mahometańskie podnoszą do znaczenia cudu. Pomoc, dana arabom przez króla persów, wielkiego Chozroesa, pozwoliła im uwolnić się nareszcie od swych vczarnych ujarzmi-cieli, a stało się to r. 605, za panowania Sejfa, syna Jezena, ostatniego w prostej linii potomka dawnych królów sanaajskich. Z wiekiem siódmym otwiera się dla arabów nowa, cudowna era ich potęgi i niezmiernego wylewu jej na zewnątrz kraju. Dzieje wielkiego proroka i jego księgi, przeciwności przezeń napotykane i przezwyciężane, jego trudy, zawody, wojny i tryumf ostateczny, będą opowiedziane w artykule osobnym (ob. Mahomet). Tutaj dość jest zaznaczyć, że Mahomet, umierając roku 632 po Chrystusie, czyli w jedenastym roku hegiry, pozostawił całą Arabię połączoną pod jedną władzą i jednem prawem religijnem, z wyjątkiem tylko pokolenia Tamim i części jemeńczyków, którzy przez pewien czas przekładali naukę jego współzawodnika, Mosejle-ma, „fałszywego proroka” z Nedżed. Wybór następcy Mahometa, skutkiem zwłaszcza intryg Alego (ob.), zięcia proroka, był tak burzliwy, iż o mało nie przyszło do zupełnego rozprzężenia i upadku państwa islamickiego; w końcu wszakże obwołano Kalifem (Kalifah po arabsku znaczy następca) Abu-Bekra (ob.). Panował on tylko dwa lata, lecz dosyć było tego czasu, aby poskromić buntownicze pokolenie Nedżed i Jemen, zdobyć Damaszek i rozpocząć ten długi szereg zwycięstw, dzięki którym oręż, język i instytucye arabskie zagarnęły połowę świata, od pustyń piaszczystych Afryki środkowej, aż do winnic zielonych Prancyi uroczej. Najpierwszą i względnie najłatwiejszą zdobyczą muzułmanów stała się Syrya, osłabiona przez długie bunty i zatargi sekt chrześciańskich. Wojska arabskie, pod Kaledem, najmężniejszym i najzdolniejszym z pierwszych wodzów mahometańskich, zajęły Bosrę, spustoszyły Hauran i obiegły Damaszek. Armia bizantyjska, wyprawiona pośpiesznie przez cesarza He-rakliusza na odsiecz temu miastu, poniosła straszną, klęskę na równinie Eznadin, gdzie 50,000 samych chrzęścian poległo, a Kaled, po siedmdzie-sięciodniowem oblężeniu, zdobył stolicę Syryi południowej. po części szturmem, a po części przez kapitulacyę, d. 3 sierpnia 634 r. Herakliusz, który zrazu, nie rozumiejąc całej wagi tego wypadku, przesiadywał prawie bezczynnie w Antyochii, swojej rezydencyi i stolicy Syryi, teraz się dopiero porwał do broni i, zebrawszy 80,000 wojska, którego większa część, posiłkowana przez arabów gassanidzkich, zostawała naprzód pod wodzą jego osobistą, a potem doświadczonego wojownika Manuela, wyruszył przeciw następującym wciąż arabom, którzy, pod sztandarem Kaleda, po Damaszku zdobyli już Homs, czyli Emezę, Balbek czyli Heliopolis, i Hamę, czyli Hamat biblijny. Teraz rzucili się wstecz, aby zająć silną pozycyę za .Termukiem, czyli Hieromaksem (dziś Jebel-Esz-Szeikj. Bitwa, w której Manuel działał zaczepnie, Kaled odpornie, trwała przez kilka dni i zakończyła się zupełnym pogromem greków, z których strony wrzekomo padło 100,000 ludzi wraz z Manuelem, a ze strony zwycięzców 5,000 (636 roku). Odtąd Syrya cała stanęła dla arabów otworem, i Jerozolima, która, ze względu na górzysty i trudny do przebycia pas południowo-wschodniej Palestyny, była rozsądnie pomijaną przez strategią mahometańską. poddała się r. 637 przez kapitulacyę kalifowi Omarowi, gdy ten, obawiając się, aby Kaled, zostawiony samemu sobie w Syryi, nie pokusił się o założenie w niej napół niepodległego własnego państwa, przybył osobiście dla przyjęcia kluczy świętego miasta. Za tern poszły Aleppo, Antyochia, a wreszcie i całe pobrzeże morskie z Jaffą, Bejrutem, Trypolisem i wielu innemi miastami, tak, iż w ciągu lat sześciu po śmierci Mahometa cała Syrya, od Tauru do Morza Czerwonego, stała się prowincyą arabską. Wkrótce potem i Mezopotamię tenże los spotkał, a przez zdobycie Tarsu i Diarbekiru, zetknęli się arabowie bezpośrednio z pogórzem Armenii i Kurdistanu, które przez cały czas późniejszy były ostateczną granicą ich zaboru trwałego. Zajęci tylu wojnami na zachodzie Eufratu, arabowie, z wyjątkiem ledwie kilku dorywczych i to po większej części niepomyślnych wycieczek, powstrzymywali się od stanowczego uderzenia na państwo perskie; tylko bitwa pod Hirą, w której armia muzułmańska, pod dowództwem Dżeryra, rozbiła znaczny oddział wojsk perskich, wynagrodziła im straty poprzednie i przywróciła równowagę między temi dwoma państwami. Ale rychło Jezdegerd, ostatni władca persów, wywołał katastrofę stanowczą, wysławszy pod dowództwem Bu-stuma 1 J0,000 swych żołnierzy za Eufrat, dla wydania bitwy arabom, dowodzonym wówczas przez jemeńczyka Saada, na równinie Kadezya, czyli Kufa, nieopodal od starożytnego Babilonu. Po czterodniowym zaciętym boju persowie tył podali, straciwszy większą część swojego wojska, w poległych i sztandar monarchiczny, według podania, zrobiony z fartucha kowala patryoty ispahańskie-go i od wieków uważany za palladyum Iranu. Wódz arabski, korzystając z popłochu nieprzyjaciół, przeszedł Eufrat i Tygrys i prawie bez oporu opanował Madain, czyli Ktezyfon, stolicę państwa, gdzie niezmierne skarby wpadły mu w ręce, i pociągnął do Suzy w Chuzistanie. Dokończenie wszakże dzieła podboju dostało się w udziale następcy tego wodza, Kumano wri-Ebn-Mekranowi, który w bitwie pod Mahawendem, r. 641, nieopodal od Ekbatany, czyli Hamadanu, położył kres ostatni panowaniu perskiemu. Jez-degerd pierzchnął, by wkrótce potem paść pod żelazem skrytobójcy. Córka jego, uprowadzona jako niewolnica, wzięta była za żonę przez Ale-go, co za sobą pociągnęło smutne następstwa, wynikłe ztąd bowiem sympatye i uroszczenia perskie przyczyniły się w znacznej mierze do rozdwojenia i upadku państwa arabskiego. Cała Persya, od morza Kaspijskiego do Eufratu i oceanu Indyjskiego, przyjęła odtąd wiarę i rządy muzułmańskie, pozostawszy tylko przy swym języku; Chorasan, Kerman, Mekran, Seistan i Balch wkrótce potem były podbite i Óksus stał się wschodnią granicą państwa arabskiego. JMa zachodzie arabowie najpierw zdobyli Egipt. Wielkiego tego czynu dokonał, pod kalifem Omarem, równie znakomity wódz, jak i mąż stanu, Auiru (ob.) w roku 640. Ujarzmienie północnych brzegów afrykańskich z Trypolisem, Kartaginą, Tangierem, aż po ocean Atlantycki, zajęło jeszcze lat 60, lecz bitwa pod Utyką r. 698 położyła ostatni kres panowaniu bizantyjskiemu na brzegu południowym morza Śródziemnego. Wreszcie na początku wieku VIII, zdolny i ambitny rządca tych rozległych prowincyj, Muza, otrzymał dobrze znane poselstwo od zdrajcy, hrabiego Juliana, który ściągnął najście arabów na Hiszpanię. JM a rozkaz Muzy, wódz jego Taryk r. 711 przebył cieśninę, która dotąd nosi jego nazwisko, i wkrótce po wylądowaniu w Andaluzyi spotkał i zniósł wojsko hiszpańskie w stanowczej bitwie pod Xere-sem, gdzie ostatni król gotów, Kodryk, wraz z koroną życie postradał. Taryk, który zwycięztwo to okupił szesnastoma tysiącami poległych, zażądał i otrzymał świeże posiłki i wkrótce zdobył z niemi Malagę, Granadę, Kordubę, Sewillę, w końcu zaś i stolicę Hiszpanii, Toledo. Wtedy przybył sam Muza, odebrał dowództwo Tarykowi, przyjął poddanie się Saragossy i Barcelony, dotarł do Pirenejów i, z wyjątkiem tylko Galicyi, opanował całą Hiszpanię. Dalszy wylew arabskiego potoku powstrzymało na pewien czas odwołanie Muzy, który stał się ofiarą intryg dworskich i niełaski swojego pana. Ale w r. 731, sławny wódz muzułmański, Abd*er-B,ahman, na czele licznej armii przeszedł przez Pireneje i po dwóch zwycięskich bitwach, a raczej rzeziach, pod Arles i Bordeaux, zawładnął całą Erancyą na południu Loary. Pod Tours wszakże zaszły mu drogę główne siły francuskie, których ^wodzem był KarolJ; Martel, mer pałacowy, założyciel dynastyi Karolingów. Tu w krwawym boju szczęście opuściło arabów: Abd-er-Kahman poległ walecznie, a wojsko jego rozgromione pierzchnęło, aby nigdy już nie powrócić. Wkrótce potem, wr. 759, syn Karola-Martetla, Pipin, zniósł we Erancyi ostatnie ślady panowania muzułmańskiego. Hiszpania atoli z górą przez pięć stuleci służyła za siedzibę arabom, a język jej, literatura i zwyczaje nawret, dotychczas noszą cechy długoletniego ich panowania. Z kolei też Sycylia, Kandya, Rodos, Cypr, Malta, Sardynia i Korsyka, z innemi mniejszej wagi wyspami morza śródziemnego, jedna po drugiej, lubo żadna przez czas przydłuższy, podlegały arabom. W Azyi Mniejszej przeciwnie, nad brzegami morza Czarnego i na wschód od Samarkan-dy, najeźdźcy muzułmańscy, pomimo dzielnych kilkakrotnych pokuszeń, z których dwa, 670 i 717 r., skierowane były przeciw Konstantynopolowi, nie zdołali panowania swego utwierdzić. U schyłku jednak dynastyi Ommijadów r. 755, władztwo ich ogarniało dokoła prawie całe morze Śródziemne, z wyjątkiem tylko brzegów jego północnych; w Afryce jedyną ich granicą była wielka pustynia środkowa, w Azyi płaskowzgórze Kobi i Indus, a we wszystkich tych krajach żywioł arabski bądź utrzymał przewagę absolutną aż do dzisiejszych czasów, bądź też wyraźne ślady swoje zostawił.—Co do spraw wewnętrznych olbrzymiego mocarstwa tego, Mahomet, umierając, nietylko nie mianował nikogo swym następcą, ale, co gorsza, nie wyznaczył nawet wyborców; skutkiem tego, przez cały ciąg panowania arabów, nigdy nie było rzeczą ustaloną, czy tron ma być dziedzicznym, czy elekcyjnym. Ztąd wynikło już na samym początku współzawodnictwo pomiędzy An-saryami (ob.) i Mehadźarami, a niezadługo potem spory jeszcze niebezpieczniejsze pomiędzy rodem Ommijadów, z którego pochodził Osman, trzeci kalif mahometański, a domem Haszima, bliżej spokrewnionym z prorokiem, gdy tymczasem iw szeregach samychźe Haszimidów, Ali, mąż jedynej córki Mahometa, Eatymy, nie uznając wcale wolnej elekcyi, występował jako jedyny prawny jego następca, z tytułu tego pokrewieństwa, na który się powoływali i jego potomkowie, a który był przez wieki ciągłem źródłem niezgody i słabości mocarstwa. A gdy obiór kalifa, kamienia węgielnego budowy politycznej arabskiej, był tak nieokreślony, to i reszta szczegółów onej nie odznaczała się wcale większą dokładnością. JMie było ścisłej linii demarkacyjnej pomiędzy władzą wykonawczą a sądowniczą, ani pomiędzy tą ostatnią a wydziałem skarbowym; nie było żadnych zgoła urządzeń municypalnych; despotyzm absolutny był tu jedyną formą rządu, zarówno dla kalifa, jak i dla jego namiestników, tak w stolicy, jak też i na prowincyi; jedynym zaś środkiem przeciw nadużyciom władzy zwierzchniczej mógł być tylko opór i rokosz. Takie państwo mogło zdobywać, ale nie mogło rządzić, a zwłaszcza przez pzas dłuższy. Jakoż wcześnie objawiły się zgu-

bne skutki tego wadliwego ustroju. Kiedy umarł Szyitami (ob.), czyli separatystami. Groźniejszym Abu-Bekr, wybór Omara, najsurowszego, lecz dla kalifów Damaszku, chociaż prędzej stłumio-i najzdolniejszego z pierwszych k alifów, choó pra- nym, był bunt Abd-AIJaha (syna Zobejra), męż-wie jednomyślny, znalazł jednakże przeciwnika nego, lecz ciasnego umysłu wodza, blisko spokre-w ambitnym a gotowym na wszystko Alim. Gdy wnionego z Mahometem. Poparty przez mieszkam zaś zdobywca Syryi, Persyi i Egiptu zginął za-    ców Mekki i Medyny,    oraz przez    znaczną częśó

mordowany przez perskiego niewolnika, Firuza,    mostarabów, przeszło    lat dziewięć    uważany    był

r. 644, następcą jego został Osman, syn Affana, za kalifa przez połowę świata arabskiego, aż z rodu szlachetnego Abd-esz-Szems. Panowanie    wreszcie poległ z ręki    Hadżadża-ibn-Jusefa,    naj-

jego dwunastoletnie nieustannie zakłócał nieokieł-    znakomitszego wodza    syryjskiego,    podczas    zdo-

zany Ali ze swymi stronnikami, aż wreszcie, wpadł- bycia Mekki przez wojsko damasceńskie r. 692. szy do Medyny, zamordował kalifa i tron sobie Mężny, ale okrutny Muchtar, zrazu poplecznik przywłaszczył. Wtedy wdowa po Mahomecie, Abd-Allaha, lecz potem współzawodnik i prze-a córka Abu-Bekra, Ajesza (ob.), zgromadziła wódca Chowarydżów, czyli odstępców, podtrzymy-mścicieli krwi Osmana i tak się rozpoczęła pierw- wał oddzielny rokosz na własną rękę w Kufie, sza wojna domowa, zakończona czteromiesięczną aż padł w walce z Muzabem, bratem Abd-Alla-walką w dolinie Seffin nad Eufratem, gdzie Ali, ha. Chowarydżowie, z których jedni byli przesa-rozgromiony przez krewnego Osmana, rządcę Sy- dnej żarliwości kapłanami mahometańskimi, albo ryi, Moawię, został wkrótce potem zamordowany reformatorami, drudzy sekciarzami Alego, inni (ob. Ali). Moawia, przez śmierć swego spół- znów republikanami wolnomyślnymi, znaleźli no-zawodnika stawszy się jedynym „rządcą wier- wego a szczęśliwego wodza w Szebibie z Hazy, nych” (po arabsku Emir-el-muminin), założył swą który przez kiika lat podtrzymywał ich sprawę stolicę w Damaszku, gdzie on i czternastu na- u górnego Eufratu, podczas, gdy bunt znacznej czę-stępców z jego rodu panowało przez lat 89. Zwy- ści wojska Ommiadów na wschodnich krańcach pań* cięska zewnątrz kraju ta dynastya, zwana powsze- stwa, wzniecony przez wodza kalifowego, Abd-er-chnie przez pisarzy europejskich Ommiadami od Rahmana, wstrząsnął aż do gruntu całą monar-swego protoplasty Ominii, w pierwszych czter- chią. Lecz i nad tym, jak i nad innymi wrogami, dziestu leciech rządów swoich była często niepo- odniosły tryumf zdolności militarne i administra-kojona wewnętrznemi buntami. Pierwsze zaburzę- cyjne Hedżadźa, i dzięki-to jemu jedynie, temu nie, które się stało bezpośredniem lub pośredniem biczowi buntowników i łupieżców, bodaj przez pe-źródłem wszystkich następnych, wzniecili in- wien czas państwo arabskie cieszyło się względnym trygami swojemi dwaj synowie Alego, Hasan pokojem. Kalifowie z dynastyi O dów byli to i Hosejn, obaj głęboko przeniknięci przesądami po większej części ludzie zdolni, dobrzy admi-perskiemi, skutkiem czego wywołana i prowadzo- nistratorowie, niektórzy nawet zasłynęli jako pisana przez nich schizma przybrała wkrótce żarów- rze i poeci; lecz ich zalety osobiste były nieuźy-no religijny, jak i polityczny charakter. Po śmier- teczne wobec coraz to większego rozstroju w pańci gnuśnego i godnego wzgardy Hasana, czynniej- stwie, który był następstwem nieuniknionem wa-szy, ale równie wiarołomny, młodszy brat jego, dliwego systemu rządu i nagłego rozrostu granic, Hosejn, podniósł sztandar buntu w prowincyach przechodzącego wszelką możność ich ustalenia; to wschodnich, gdzie się spodziewał zyskać pomoc też ostatnie lata tej dynastyi przedstawiają po-perskich swoich stronników, lecz wprzód nim zdo- nury obraz zamieszania i gwałtów. Zjawił się no-łał ich zgromadzić, spotkał się pod Kerbelą nad wy nieprzyjaciel, niebezpieczniejszy niż który bądź Eufratem z wojskiem dobrze zorganizowanem z dawniejszych, w osobie Ibrahima, który był kalifa Jezyda, syna Moawii, i poległ w boju prawnukiem Abbasa, stryja proroka. Ten, po dłu-r. 680. Potomkowie jego i krewni, których było gich knowaniach potajemnych, wystąpił wreszcie nie mało, od czasu do czasu, to ten, to ów, jako głowa uznana rodu Haszima, dziedzicznego wznawiali uroszczenia swojego rodu i z górą przez wroga Ommiadów, a więc jako prawowity preten-wiek cały spiskami i buntami zakłócali spokoj- dent do zwierzchniej władz}. Sprawę jego poparł ność państwa, szczególniej na granicach wscho- sztraszliwy Abu-Muslim, ponury, ale zdolny fa-dnich i południowych. Aż nareszcie jawne ich od- natyk z (Jhorasanu, który podniósł rokosz w Ker-szczepieństwo od religii prawowiernej, połączone manie. Wkrótce Persy a i prowincye sąsiednie, z dziwactwem i rozwiązłością zarówno ich nauki, zwątpiwszy, aby mogły znaleźć godnego wodza jak obyczajów, tak obmierzło arabom, iż niewielu między rozpasanymi potomkami Alego, złączyły im pozostało zwolenników pomiędzy nimi; wpływ się z pokrewnemi dziećmi Abbasowemi. Ibrahim jch przeważał przez czas jakiś tylko wśród ple- wprawdzie poległ, ale brat jego młodszy, Abd-mion maurytańskich Afryki północnej, a jeszcze Allah Abu-Abbas, więcej znany pod przydomkiem bardziej w pokrewnej im Persyi. Tam - to sekta el-Saffah, t. j. „krwawy” albo „przelewca krwi”, ich znalazła dla siebie stałe stanowisko i zu- stanął zaraz na jego miejscu i został obwołany pełne zwierzchnictwo, i tak powstała, rozszerzy- kalifem w całem państwie na zachód od Eufratu, ła się i utrwaliła pierwsza wielka schizma ma- Syrya, Arabia i Egipt trzymały się jeszcze Mer-hometańska: zwolennicy prawego kalifatu i nau- wana, ostatniego kalifa z rodu Ommiadów, ale ki proroka nazywają się dotąd Sunnitami (ob.), wielkie zdolności militarne Abu-Muslima przeto jest wiernymi tradycyi, sekciarze zaś Alego— * chyliły szalę zwycięstwa. Po stanowczej bitwie

nad rzeką Zabem pod Irbitem (Arbelą), r. 749, cała Syrya owładniętą została przez armię perską „czarnych turbanów”. Podżegany przez okrutnego Abu-Muslima, który wkrótce potem sam padł ofiarą podejrzliwości równie okrutnego, ale zdradliwego pana swojego, zwycięski Saffah (Abu-Abbas) wyszukiwał wszędy i tępił z najdzikszem barbarzyństwem nawet najdalszych członków rodu Ommijadów. Zmarłym nawet nie przebaczano: porozbijano groby i powyrzucano z nich kości Moawii i szlachetnych jego potomków. Ze skazanej na zagładę rodziny ocalał jeden tylko młodzieniec, Abd-er-Rahman (ob.), któremu się udało zbiedz do przyjaznych jeszcze podówczas prowin-cyj afrykańskich, a ztamtąd do Hiszpanii, gdzie w Kordubie założył znakomitą dynastyę, która przez dwa i pół stulecia władała półwyspem iberyjskim. Z upadkiem dynastyi Ommijadów i kalifatu damasceńskiego, upadła też i pomyślność A-i już bez powstania. Arabowie najszlachetniejszego, najbogatszego i zarazem najzdolniejszego szczepu, potomkowie Abd-Szema, głowy korejszy-tów z czasów przedmahometańskich, Ommijadzi, założyli byli swoją stolicę w mieście, najściślej połączonem przez ląd i morze, przez handel i narodowość z A-ą właściwą i Hedżazem, i utrzymując stały związek, tak pod względem polityki, jak i uczuć rasowych, z ziemią rodzinną, zawsze ją uważali za klejnot najcenniejszy swojej korony. Przedewszystkiem mieli się oni za Arabów, a potem za kalifów. To też wyłącznie prawie z samej tylko A-i rekrutowali tak cywilne, jak i v/ojsko-we władze dla swej światowładnej monarchii. Rządcy pro wincyj, wodzowie, poborcy i sędziowie, przez nich ustanowieni, wszyscy, lub prawie wszyscy, byli arabami; pomyślność A-i, jej rzemiosła i handel, jej literatura i sztuka, były przedmiotem szczególniejszej ich troskliwości, największej doznawały od nich opieki i zachęty. Tymczasem zaś półwysep, ulegając kalifom, jako swym zwierzchnikom najwyższym, lecz zachowując w znacznej mierze swój tradycyonalny zarząd miejscowy przez przewódzców pokoleń, cieszył się ledwie nie ogólnym spokojem, a nawet i względną jednością, nieznaną ani przedtem, ni potem. Nawet i dziedziczne współzawodnictwo między mostarabami a jemeńczykami, wywołujące nieraz długie i krwawe wojny, a trwające, lubo z pewną modyfikacyą, jeszcze i dotychczas, jakkolwiek często zakłócało porządek i spokojność, zburzyć ich jednakże nie mogło. Dopiero z nastaniem dynastyi Abbasydów (ob.) skończyły się dobre czasy A-i. Lubo i oni, równie jak Ommijadzi, byli arabami najczystszej krwi, zawdzięczali wszakże swe wyniesienie na tron nie stronnictwu narodowemu, arabskiemu, lecz wpływom i orężowi prowincyj wschodnich, anty-arabskich—persów, tatarowi turkoma-nów z po za Tygrysu, gdy arabska część państwa prawie jednomyślnie stała po stronie zdetronizowanych ich współzawodników. Władza więc Abbasydów nie opierała się bynajmniej na podstawie arabskiej, i jej przedstawiciele, choć byli potomkami Korejsza i Haszima, systematycznie pomia-

KmjUoj>*4;» PownmcIuu Uiuti. T IV.

tali, a nawet uciskali żywioł arabski, którym rządzili, a wzmacniali i wywyższali irańsko-turań-ski Azyi środkowej. Tron Abbasydów, zrazu przeniesiony z Damaszku do Harzimijah, rezydencyi nowo-założonej przez Abd-Alłaka krwawego, nad Eufratem, wkrótce potem był posunięty dalej ku wschodowi, nad Tygrys. Tutaj, w pobliżu ruin dawnej stolicy perskiej, Madainu, drugi kalif z dynastyi Abbasydów, Almansur, r. 760 założył owo miasto potężne, które pod nazwiskiem per-skiem Bagdadu trwa dotychczas, jako pomnik jego energii osobistej, oraz zdolności administracyjnych jego rasy. W murach stolicy swojej, otoczeni perskimi ministrami lub niewolnikami, z pomiędzy których ród Barmeza zyskał rozgłos tragiczny — i oddziałem zbrojnym tureckiej, czyli turkomańskiej straży, potomkowie Abbasa przez cały wiek dzierżyli berło rzeczywiste, a przez cztery—tylko cień jego. Niektórych z nich imiona, a szczególnie imię Haruna-el-Raszyda (768 — 809) wiążą się z wielkiemi, sławnej pamięci, wypadkami, lecz opowieść o nich należy do dziejów raczej persko-azyatyckich, niż arabskich. Rzeczywiście, od śmierci jedenastego kalifa z ich dynastyi, El-Mastazima, 842 r., do wstąpienia na tron ostatniego z niej tegoż imienia, r. 1242, byli oni tylko maryonetkami w ręku swych najemników: persów, kurdów, turkomanów i turków, którymi się otaczać musieli, drżąc wobec własnych swych poddanych arabskich. Tymczasem prowineya za prowincyą odrywały się od ich państwa, utwierdzając się w charakterze swym narodowym i niepodległości, aż póki w r. 1258, wódz tatarski, Hulagu, wnuk Czyngis-hana, nie wziął szturmem Bagdadu i nie utopił zwyrodniałej dynastyi Abbasydów we krwi ostatniego kalifa. Nim wszelakoź do tego doszło, podczas gdy półwysep arabski, zaniedbywany lub łupiony przez Abbasydów, rok za rokiem rozprzęgał się coraz to bardziej, rozpadając się w pokolenia odrębne, przy końcu X, a na początku XI wieku, bunt Karmatyanów oderwał ostatecznie A-ę od rozrosłej niepomiernie monarchii, której ona sama była założycielką. Bunt ten przygotowywał się oddawna. Nienawiść do rządu centralnego, mocne przywiązanie do rodzimej, pokoleniowej i w pewnej mierze municypalnej organizaeyi, połączone z głęboko zakorzenionym sceptycyzmem, były najgłówniejszą i naj-pierwszą przyczyną, która zrodziła i po całej rozpostarła A-i szeroką, lubo ukrytą, opozycyę przeciw despotyzmowi islamickiemu. Obok zaś tego zawiść o przewagę, jaką Mahomet i następcy jego dawali pokoleniom swoim pokrewnym północnym i zachodnim, w szczególności zaś ko-rejszytom, skojarzyły w potajemnym antagonizmie przeciwko islamowi i kalifatowi wszystkie inne pokolenia półwyspu, szczególniej zaś środkowe, wschodnie i południowe. Ztąd też rokosz karmatyański rychło przybrał charakter reakcyi arabskiej przeciwko wpływom obcych in-stytucyj, z duchem narodowym niezgodnych, i jako taki mógł z pewnością liczyć na powodzenie. Co do specyalnych zasad Karmatyanów, tak się na-

67

Arabia.

o»

zywających od założyciela swego mitycznego, Kar-mata, 890 roku, byli oni w teoryi panteistami, a w praktyce socyalistami. Od głównego ogniska, swego, t. j. od prowincyj nadmorskich, Bahrein i Katar, powstanie, na którego czele stał straszliwy Sulej man-Abu- Jahir, szybko po całej rozlało się A-i; w r. 929 ery chrz. rokoszanie zdobyli Mekkę, zburzyli nawet Kaabę i święty „kamień czarny” zabrali z niej do Hazy, gdzie zostawał przez lat 12. Daremnie kalifowie próbowali powstrzymać rokosz — byli wobec niego bezsilni; zapanował zamęt ogólny, i z górą przez dwa wieki krwawa wojna domowa, a raczej cały szereg ciągle się wznawiających małych wojen, srożył się na półwyspie; gdy zaś wreszcie zapanowała cisza, nie pokoju, lecz raczej wyczerpania, A. od Syryi do Adenu, z wyjątkiem wąskiego skrawka nadbrzeżnego, Hedżazu, oderwała się całkowicie od pseudo-arabskiego kalifatu w Bagdadzie i wróciła do pierwotnej niepodległości. Ale skutkiem tej ewolućyi kraj zapadł w stan nawpół barbarzyński, który bywa zwykłem następstwem długotrwałych rządów małych tyranów, walk sąsiedzkich, utrudnienia komunikacyi, marnowania życia i mienia, oraz braku bezpieczeństwa wobec powszechnego bezprawia. Spokój, bogactwo, handel, przemysł, nauki, literatura, wszystko zaginęło w A-i, aż po długiej wreszcie anarchii, kraj się podzielił na sekcye prowincyonalne, które, z nie-wielkiemi zmianami, utrzymały się aż dotychczas. Oman, z przyległemi krainami Hazy i Kataru, zorganizował się w nawpół elekcyjną monarchię, z władzą ograniczoną, pod zwierzchnictwem pokolenia Nebhan, a następnie Jarebah, rządcy zaś tego państwa, w opozycyi przeciw prawowiernej głowie Islamu w Bagdadzie, lub gdziebądź indziej, przybrali, dotąd utrzymany, pół-duchowny tytuł Imamów. Jemen, najbogatsza i najludniejsza część A-i, rozpadł się na niezliczoną ilość drobnych prowincyj, rządzonych przez swych książąt udzielnych, z których to ten, to ów zagarniał czasem krótkotrwałą władzę zwierzchniczą nad całym krajem. Obwody barbarzyńskie południowo wschodnie, Marah i Hadramaut z górzystemi warowniami Nedżedu i Szomeru tworzyły rodzaj federacyi anarchicznej różnych pokoleń. Sam tylko Hedżaz, ze świętem terytoryum Mekki i Haramu, pod zwierzchnictwem „szeryfów”, to jest „szlachetnych”, potomków korejszytów, utrzymał pewien rodzaj rządu ukonstytuowanego, mającego stosunki po za krajem, i zostawał w pełnej poszanowania, ale dalekiej zresztą zależności, to od władców bagdadzkich, to częściej od egipskich. Na ruinach dynastyi Aglabitów (ob.), założonej (787 r.) przez Ibrahima Ibn-Aglaba, jednego z wodzów Harun-al-Raszyda w Afryce północnej, ze stolicą w głębi lądu, w mieście Kairwanie, powstało w r. 909 nowe królestwo Fatymidów, tak nazwane od swojego założyciela, prawdziwego czy fałszywego potomka Alego i Fa-tymy, Obeid-Allaha. Ci Fatymidzi, zdolni, ale fanatyczni tyrani, zawładnąwszy calem północnem pobrzeżem afrykańskiem, wtargnęli do Egiptu, i kalif ich, Moez-Allah, wygnawszy z nad brzegów Nilu rządcę Abbasydów, ufundował własny swój tron i założył nową stolicę w Kairze. Z tej stolicy on i jego następcy rządzili przeszło przez dwa wieki nietylko niższym i wyższym Egiptem, lecz nawet, lubo kosztem dość częstych wojen, Syryą na wschodzie i Trypolisem na zachodzie, aż do czasów ostatniego kalifa z dynastyi Faty-midów, Abdid-Billaha, którego strącił z tronu w 1171 r. zdobywca kurdyjski, syn Ejuba, Salali-ed-Din, lepiej znany w dziejach i w romansach pod nazwą Saladyna, bohaterski przeciwnik Ryszarda I, króla angielskiego, protoplasta dynastyi Ejubidów. A choć żaden z książąt arabskich nigdy później nie panował w Egipcie, Hedżaz jednakże, ze świętemi miastami swemi, a po części i Jemen, przyłączone do niego były. W roku 1248 ostatni z Ejubidów, Turanszach, został zdetronizowany przez Bibarsa, wodza czerkiesów, służących w gwardyi sułtańskiej i zwanych ma* melukami. Odtąd mamelucy panują w Egipcie samowładnie aż do r. 1617, kiedy sułtan turecki, Selim I, podbił ich i 20,000 utopił w Nilu. Tenże Selim otrzymał od ostatniego Abassydy, prawdziwego, czy też domniemanego potomka Mahometa, formalne uznanie w godności kalifa mahometań-skiego, skutkiem czego ta godność zmieniła ostatecznie swój charakter z narodowego na politycz-no-religijny. Ztąd też i szeryf Mekki stawił się przed sułtanem z kluczami miasta, i w ogólności wszystkie pokolenia arabskie, z wyjątkiem tylko wschodnich, hołd mu złożyły. Ta podległość, rzeczywista ze strony Hedżazu i Jemenu, nominalna gdzieindziej, trwała pół wieku, aż nareszcie szeryf Muttahir, sprzykrzywszy sobie obce jarzmo, uderzył na załogę turecką, zostającą pod dowództwem Murada-baszy, zniósł ją i na czas jakiś przywrócił niezależność A-i. Selim II wysłał tam nowe wojsko, które zrazu dosyć pomyślnie walczyło z arabami, ale w r. 1630, wódz jemeń* czyków, Chasim, wyparł turków zupełnie z swej krainy ojczystej i podźwignął z upadku stary tron Himrytów, a przynajmniej cień jego, w Sanaa. Tam-to w r. 1760 sławny podróżnik duński, Niebuhr, znalazł imama, jak go zwano, jemeńskiego, rządzącego trzydziestu prowincyami—czterema na wybrzeżu, a dwudziestu sześciu wewnątrz półwyspu, nie licząc wielu miast pomniejszych, a posiadającego dochodu rocznie l,000,o00 funtów szterlingów, głównie z ceł, pobieranych w Lohei, Mokce i innych portach. Wojsko stałe składało się z 5,000 Judzi, a przeważała w niem piechota. Później wtargnięcie Wahabitów na północy, zajęcie przez anglików Adenu na południu, oraz najście egipcyan pod Mehmedem Alim i jego następcami, znacznie osłabiły potęgę imama sana-ańskiego, a wreszcie 1871 r., armia turecka, wysłana z Syryi, wzięła stolicę i położyła koniec dynastyi Chasymidów. Obecnie Jemen jest pro-wincyą turecką. Między Hedżazem a rządem otto-mańskim, coroczne pielgrzymki do grobu Mahometa, połączone ze szczodrobliwością sułtanów, skojarzyły związek bliższy i trwalszy, przerywany

a szcze-

'Wprawdzie niekiedy wypadkowemi rokoszami, ale rychło wznawiany z konieczności przez zbiedzo-nych arabów, pokąd cała prowincya ze świętemi miastami nie została zupełnie, lubo tylko na pewien czas, zaanektowana przez wielkiego uzurpatora egipskiego, Mehmed-Alego. W pozostałej części półwyspu, w Nedżed, Oman, Madrah, Ha-dramaut i w przyległych okręgach, od początku wieku XVIII uroszczenia państwa ottomańskiego były wcale nieznane; starcie się było niemożliwe, brakowało bowiem punktu styczności. Ten wsze-lakoź stan rzeczy zmienił się wreszcie, skutkiem ruchu wahabickiego, który był jednym z najważniejszych wypadków w dziejach A-i. Urodzony w mieście Horejmelat, w środku Nedźedu, roku 1691, Abd-el-Wahab, czyli „sługa szczodrobliwego”, w zaraniu życia podróżował po Mezopotamii, Syryi, a nawet, jak wieść niesie, i Indyi, w celu zdobycia wiedzy przez obserwacyę i rozmowę z mężami uczonymi, w obec których wysokie jego zdolności umysłowe najlepsze mu dawały wszędzie świadectwo. W wieku dojrzałym, powróciwszy do samotnego, spokojnego życia w ziemi rodzinnej, oddał się cały rozmyślaniom i studybm, głównie teologicznym. Przekonawszy się z porównania tego, co czytał, z tern, co widział w swoich podróżach i miał wciąż przed oczyma w samym Nedźedzie, gdzie ledwie ślad mahometani-zmu pozostał, że pierwotna wiara islamu znacznie się zepsuła w teoryi, a w praktyce zupełnie; że turcy, persowie i arabowie, nie byli już wcale muzułmanami, lecz politeistami i bałwochwalcami; postanowił zabrać się do reformy, która powinna była przyprowadzić do czystości pierwotnej tak naukę Koranu, jaki oparte na niej obyczaje. Wypowiedział tedy wojnę otwartą: inwokacyi świętych, nie wyłączając samego Mahometa; wszelkim praktykom religijnym, przejętym przez mahome-tanizm od obcych; czci oddawanej relikwiom i gro bom zmarłych; używaniu trunków upajających; noszeniu szat jedwabnych i złota; jednem słowem wszystkiemu, co potępił, lub czego tylko nie uświęcił koran. Jego szczególny, głośny zakaz używania tytoniu, zakaz, ściśle obserwowany przez jego zwolenników, który później stał się niejako wyróżniającem ich znamieniem, można przypisać przesadzie purytanizmu sekciarskiego; niepodobna wszelakoź wątpić, że nienawiść do ob.ych, gólniej do turków, niemały miała udział w tej żarliwości, jaką i sam Abd-el-Wahab, i uczniowie jego okazywali względem wszystkiego, co uważali za właściwość narodowej czyli arabskiej re-ligii. — Podobnie jak Mahomet, Abd-el-Wahab rozpoczął swoje nauczanie około czterdziestego roku życia swojego, i podobnież, jak prorok, rychło ściągnął na siebie prześladowanie ze strony tych, których nie udało mu się nawrócić. Wygnany z Ejanah, gdzie był osiadł, przez wrogich mu tamecznych zwierzchników, których pod-żegł do prześladowania surowej jego doktryny przezorny Araw, gubernator prowincyi sąsiedniej Sazy, znalazł przytułek u szeicha Mohameda-Ebn-Habauda, wojowniczego naczelnika Derejejahów,

który z całem pokoleniem oddał się na usługi nowego apostoła. Przy poparciu takiem, reforma rychło się rozszerzyła, wr części przez namowę, w części przez przymus, i kiedy Wahab umarł w r. 1787, licząc lat 96 wieku, nauka jego panowała już od pobrzeźa Bahreinu do Mokki i Ade-nu. —Opiekun jego, a zarazem uczeń, Ebn-Saud, odniósłszy wiele zwycięstw nad gubernatorem Ha-zy i innymi nieprzyjaciółmi, zmarł r. 1765 i pozostawił cały Nedżed, połączony w jedno państwo pod jedną władzą, synowi swemu i następcy, Abd-el-Azisowi, który wziął tytuł imama i sułtana. Pod nim ważne prowincye Abu-Arysz na południu od Mekki i Nedżran na granicy Jemenu dostały się pod panowanie Wahabitów. To zdobycie, lub właściwiej anneksya, zaalarmowała Ghaleba, szeryfa czyli gubernatora Mekki, który przedstawieniami swemi zdołał zwrócić uwagę obojętnych dość długo turków na to niebezpieczeństwo, jakiem groziła ich granicom jedność narodowa i religijna rasy arabskiej. Wyszły rozkazy ze Stambułu i w r. 1797 armia, złożona z 5,000 turków i tyluż sprzymierzonych arabów, wyruszyła do Hazy, która już wtedy należała do Wahabitów, i obiegła stolicę tej prowincyi, Ro-fuf; lecz znękana drobnemi utarczkami, bojąc się bitwy walnej, cofnęła się, nic nie wskórawszy, tylko wzbudziwszy jeszcze większą zawziętość w swoich nieprzyjaciołach. Wynikiem tego było, że Wahabici niezadługo zaczęli występować zaczepnie; w r. 1801 zjednoczona ich armia naszła na terytoryum bagdadzkie i obiegła Kerbele, miasto wsławione przez grób Husejna „męczennika,” syna A lego i ognisko narodowych przesądów ma-hometańskich. Miasto było szturmem zdobyte, mieszkańcy wymordowani, i niezmiernej wartości łupy z jego świątyni przeniesione do skarbca Wahabitów. Po zwycięstwach na wschodzie, wojsko ich pociągnęło na zachód, i już w kwietniu roku 1803 zdobyło Mekkę. Ghaleb uciekł do Dżiddy, jedynej miejscowości, która się ostała przed najeźdźcami, a syn Abd-el-Azisa, Saud, objął rządy nad świętem miastem, skąd dyktował Porcie otto-mańskiej warunki, pod jakiemi jedynie miał na przyszłość zezwalać na pielgrzymki doroczne ze wszystkich stron świata mokometańskiego. Wkrótce potem, po śmierci ojca, zamordowanego przez persa wt meczecie w Derejejah, sam objął imamat wahabicki. Pod Saudem królestwo Nedżed dosięgło najwyższego swego rozrostu i pomyślności. Rząd jego wewnętrzny był taki sam, jak A-i za pierwszych jej kalifów i ich następców, Om-mijadów, a mianowicie despotyczny, umiarkowany przepisami Koranu. Dochód roczny Sauda wynosił od 200,000 do 300,000 funt. sterl., a obracany był przez niego na potrzeby przedewszystkiem wojenne. W roku 1804 zdobył Medynę i zrabował niezmierne skarby, zgromadzone przez wieki u grobu Mahometa. Odtąd, aż do roku 1811, toczyła się nieustanna wojna między Wahabitami i wszystkimi ich sąsiadami, a przeważnie tur-kami, których posiadłości syryjskie pustoszyli to Abu-Noklah, najlepszy wódz Sauda, to oibrzym-

roz-

murzyn, Hark, zapędzając się do Anah i Eufratu, a nawet aź pod mury Damaszku. W tymże czasie mieszkańcy Bahreinu, oraz przyległego po-brzeża, przyjąwszy naukę Wahaba, zastosowali ją do zyskownej pirateryi w odnodze perskiej, pokąd ekspedycya brytańska z Bombaju, w roku 1810 i 1819, nie zniszczyła gniazda rabusiów w Ras-el-Kejmah i nie położyła końca zuchwalstwu rozbójniczych żarliwców. Śród tych wypadków, pielgrzymki religijne do Mekki i Medyny ustały, Wahabici bowiem tym tylko pozwalali one miasta święle odwiedzać, którzy się stosowali do ich nauki i zwyczajów. Tak więc cały świat mahometań-ski poza-arabski wrzał oburzeniem przeciw tej nowej, wyjątkowej reformie, i Porta ottomańska, po kilku nadaremnych próbach na własną rękę, zdecydowała się powierzyć ukaranie arabów wątpliwemu i już przemożnemu wasalowi swemu w Egipcie—Mehmetowi-Alemu. W r. 1811, okrutny ten i przeniewierczy, ale wysoce uzdolniony człowiek, przystąpił do spełnienia swego zadania, i pomimo wielu trudności, a nawet niepowodzeń, nie cofnął się, aż go dokonał. Tusun-beg, syn Mehmeta-Alego, był dowódcą pierwszej wyprawy, która skierowaną została przeciwko północnemu Hedżazowi i wylądowała r. 1811 w Jambo. Turcy wzięli to miasto i uczynili je podstawą swych operacyj. Mnogie przeszkody, stawiane im ze strony arabów r. 1812, wstrzymywały ich dalszy postęp, lecz w końcu tegoż roku Tusun zdobył szturmem Medynę i rzeź straszną w niej sprawił, nie oszczędziwszy wiarołomnie nawet i 1500 tych żołnierzy, którzy, po długiej a walecznej obronie cytadeli, kapitulowali nareszcie pod warunkiem wolnego wyjścia. Tymczasem intrygi Mehmeta-Alego oderwały Ghaleba od sprawy Wahabitów i Dżydda poddała się zdradziecko turkom 1810 r., a w ślad zatem Mekkę i obwód Taif wojska ottomańskie zajęły. Teraz Mehemet-Ali osobiście wystąpił, a wzmocniwszy swą armię zastępami Tusuna, uczuł się dosyć silnym, ażeby złamać obietnicę, daną szelkowi Ghalebowi, którego wyzuł z władzy, uwięził i wysłał na wygnanie. Mehmet-Ali spędził w Mekce półtora roku, gromadząc siły do zadania ostatniego ciosu arabom. Tymczasem Saud umarł, zostawiwszy następcę w synu, Abd-Allahu, który posiadał wszystkie ojca swego przymioty, z wyjątkiem, na nieszczęście, rozsądku. Mehmet-Ali, ukończywszy swoje przygotowania, opuścił Mekkę z wielką armią na początku 1815 r. i pociągnął ku Jemenowi; Waha-bici zaś, których siły liczono na 30,000, rozłożeni na jego drodze w wąwozie Biszy, odrazu się zdecydowali na walną bitwę. Bitwa to była paczliwa, a zakończyła się ostateczną klęską arabów, których padło wiele tysięcy. Mehmet-Ali, korzystając z tego zwycięstwa, w kilka miesięcy opanował cały kraj górski na północ od Jemenu i wziął w niewolę dwóch najdzielniejszych wodzów wahabickich, Bakrudźa i Tamiego, których obu, wbrew przyrzeczeniu, skazał na śmierć, wydawszy na najsroższe katusze. Ze względu wszakże na znużenie swojego wojska, musiał wrócić do Mekki,

a ztamtąd latem do Egiptu. Tusun basza, któremu ojciec dalsze prowadzenie wojny powierzył, zawarł pokój z Wahabitami i wkrótce potem zmarł z zarazy. Traktat przez niego podpisany odrzucono i w Kairze, i w Konstantynopolu, a we wrześniu, przybrany syn Mehmeta - Alego, sławny Ibrahim basza, wylądował z wojskiem swem w Jambo i rozpoczął ostateczną kampanię. Przeszło przez rok, zaprawiając swą armię w częstych a pomyślnych zwykle utarczkach z Wahabitami, którymi sam Abd-Allah dowodził, jednocześnie dyplomacyą swoją przebiegłą jedno pokolenie za drugiem dla Egiptu zjednywał. Lubo niejednokrotnie odparty od El-Rasu, opanował wkrótce całą prowincyę Kasim, wkroczył do Nedżedu przez wąwóz Szakrab, a w kwietniu roku 1818 ukazał się pod murami stolicy Derejejah, w której się obwarował Abd-Allah. Oblężenie, prowadzone przez Ibrahima z wielką znajomością sztuki wojennej, trwało jednakże pięó miesięcy i, nie odniósłszy zupełnego tryumfu, zakończyło się honorową kapitulacyą, której wszakże warunków, łatwo przyjętych, zwycięzcy wcale nie myśleli dotrzymać. Abd-Allah pod silną strażą wysłany został do Egiptu, a ztamtąd do Stambułu, gdzie w d. 19 grudnia 1819 ścięto go na publicznym placu przed Aja-Sotią. Derejejah zrównano z ziemią i pozostała po niej kupa gruzów jedynie, tak samo, jak po Ejaneh. Prowincyę Haryk i Haza uległy po bezsilnym, krótkim oporze, i tylko z wyjątkiem Omanu, cała A. zdać się musiała na łaskę Ibrahima, który jej wcale nie okazał. Po licznych krwawych egzekucyach i rzeziach, obsadził on swojemi załogami wszystkie warownie, których jeszcze nie zburzył, zarządził konskrypcyę wojskową pośród arabów i cały kraj wydał na pastwę takich nadużyć i ucisku, jakie nękały i po dziś dzień nękają wszystkie prowin-cye państwa ottomańskiego, przybierając tu jeszcze szersze rozmiary wskutek samowoli zdobywców, oraz wzajemnej nienawiści pomiędzy arabami a turkami. Wracając do Egiptu, Ibrahim basza pozostawił, jako wice-regenta w A-i, Chalila baszę, który przez pewien czas utrzymywał ten kraj pod swoją władzą despotyczną; ale Turki, syn młodszy Abd-Allaha, który, po upadku swojej dynastyi, schronił się był w górzystych pustyniach tueickich, zorganizował tam oddziały powstańcze, a te, popierane przez ludność wiejską, zdołały wkrótce uczynić niemożliwem dłuższe utrzymanie się turków w prowincyach wschodnich i środkowych. Haryk i Haza przed innemi wyłamały się z jarzma, a miasto Riad, sławne jako miejsce urodzenia się przed 1400 laty proroka Musejlema, stało się nową stolicą Wahabitów. Turki, jak i wielu innych władców arabskich, został zamordowany, ale syn jego, Feysul, odziedziczył po nim i władzę, i zdolności, i popularność. Rząd egipski próbował kilkakrotnie stłumić powstanie; ale wojna, prowadzona Mehmeta-Alego z Portą w Syryi i Anatolii, odwracała jego uwagę od mniej znaczących, bo uboższych, zdobyczy Ibrahima baszy w A-i; aź wreszcie r. 1842 Kurszyd basza, ostatni przedstawiciel rządu egipskiego w tym kraju, po części siłą, po części przebiegłością Feysula był zmuszony opuścić swoją rezydencyę w Kasi-mie, i ludna ta prowincya była na nowo z państwem wahabickiem złączona, a zarazem i Asyr odzyskał niepodległość i do wahabizmu powrócił. Haza, Haryk, cały Nedźed i Kasim, oraz prowincye na północ od Jemenu z Asyrem, zjednoczyły się pod berłem Feysula i tym sposobem rządy Wahabitów rozciągnęły się pasem szerokim poprzez środek półwyspu, od morza Czerwonego aź do zatoki Perskiej; nad Bahreinern wszakże, Omanem i Jemenem nie zdołali oni odzyskać dawnej władzy, choć się często o to kusili; a w Szomerze także i Dźufie na północy, pomiędzy Nedżedem i Syryą, nowe państwo powstało, o rządzie bardzo liberalnym, pod dzielnym i rozumnym Telalem, i utrzymało swoją niepodległość. Często powtarzane napady Wahabitów na Mekkę i na ETedźaz nie miały także tego powodzenia, co dawniej; we właściwych swych wszakże, lubo ciasnych granicach, rząd ich był dobrze zorganizowany i silny, a groźny dla sąsiadów. Ale w r. 1870, Feysul, stary już i ociemniały, został zamordowanym, a waśń między jego dwoma synami: Abd-Allahem i Saudem, z których pierwszy na pierworodztwie, drugi zaś na swojej popularności, opierali prawo do tronu, wywołała wojnę domową i sprowadziła interweneyę Porty ottomańskiej. Zbrojne jej siły posunęły się wzdłuż odnogi Perskiej do Hazy i zajęły stolicę, Hofuf. Na tern wszakże skończyło się ich powodzenie, trudna bowiem do przebycia pustynia Dahna powstrzymała dalszy ich zapęd. Ale warownia wahabizmu, Asyr, była wzięta przez turków, co dało im pewną przewagę, lubo chwilową tylko i pozorną, a z drugiej strony osłabienie nowego państwa Szomer, skutkiem przedwczesnego zgonu Telala, jego założyciela, nastręczyło im dobrą sposobność do mieszania się w sprawy arabskie, jakkolwiek już nie w charakterze wojennym. Królestwo Oman, przez wiele lat, było prawie obcem wszelkim tym zmianom; ale stolicę jego, Maskat, zajęli w r 1578 Portugalczycy i władali nią do połowy w. XVU; wtedy-to odebrali ją książęta arabscy, którzy stale utrzymywali swoją władzę w środku półwyspu, a odtąd na cały wiek pozostali jedynymi panami i Omanu, chociaż często trapiły go najazdy persów. Ci ostatni w r. 1737 przedsięwzięli przeciw niemu walną wyprawę, pozdobywali wszystkie miasta ważniejsze, wymordowali w nich mieszkańców i przez lat cztery trzymali go pod cięż-kiem swem jarzmem. Wyzwolił go Achmed-ebn-Saud, jemeńczyk. Całym szeregiem śmiałych czynów rozgromił on i wyparł z kraju nieprzyjaciół, za co w r. 1741 wybrany na imama, stał się protoplastą nowej dynastyi, lubo sam nie pochodził z rodu panującego. Pod imamem Sułtan-Saudem i pod synem jego Sejd-Saudem, na początku naszego wieku, państwo omańskie doszło do największej swojej świetności. Władza jego rozciągała się nietylko nad Omanem i nad szerokim pa

sem A i środkowej, lecz także nad Bahreinern, Ormuzem, Laredżem, Kiszmem i innemi wyspami w zatoce Perskiej, a także nad pobrzeżem Katar, słynnem z połowu pereł, na stronie arabskiej, nad Bar-Farys, z przystaniami Lindźa i Bander-Abbas na stronie perskiej, i nad długim skrawkiem brzegu afrykańskiego, na południe od przylądka Gwardafui, z wyspą Sokotorą i Zanziba-rem. Sułtan-Saud został zamordowanym w roku 1804, lecz syn jego, tegoż imienia, okazał się godnym ojca następcą i choć nie był zdolen zapo-biedz wdzierstwu nedżedżkich Wahabitów na północy i na zachodzie swego państwa, ustrzegł wsze-lakoż Oman od zaboru, utwierdził panowanie arabskie w Zanzibarze i na wschodniem pobrze-źu afrykańskiem, i umierając w r. 1856, po 52 leciech panowania, pozostawił królestwo Oman w stanie najświetniejszym ze wszystkich państw całego półwyspu. Sąsiedztwo jego niedalekie z In-dyami dawało powód do dość częstych między ich wzajemnemi rządami stosunków, już to przyjaznych, już to wrogich, co do których, nie wchodząc tu w szczegóły ściślejsze, dosyć będzie zaznaczyć, że przy zgonie Sułtan-Sauda Zanzibar był już po części oderwany od państwa arabskiego i zostawał pod wpływem Anglii; śmierć zaś ostatniego imama, Tauini , syna Sauda, zamordowanego przez własnego syna w roku 1866, dała początek ciągłym wojnom domowym, ponawiającym się aż do ostatnich czasów. Nadto jeszcze sąsiedzi wahabiccy Omanu wdzierają się w granice jego wschodnie, a zaś Katar i Bahrein z toniami perłowemi zupełnie już dla berła mas-kackiego są stracone. Hedźaz wreszcie obecnie znajduje się pod bezpośredniem panowaniem turec-kiem; Aden, od pierwszego zajęcia przez anglików, t. j. od r. 1839, dotąd pozostaje w ich ręku; tym sposobem sam tylko Nedźed, z przyległe-mi okolicami środkowemi i ze spustoszałemi obwodami Mahrah i Hadramaut, są dziś jedynemi częściami półwyspu, gdzie się w pełni utrzymała niepodległość arabska, chociaż wypada dodać, że w ostatnich prowincyach jest to niepodległość barbarzyństwa i nędzy, kiedy w pierwszej nie brak organizacyi, oraz względnego dobrobytu. (W. Gifford Palgrave, w „The Encyclopaedia Britannica”).    *

Arabici, sekta, powstała w początkach III w. ery chrześciańskiej, o której wspomina św. Augustyn (De haeres. c. 83), a którą św. Jan Damasceński nazywa tnetopsychitami. Założyciel iej niewiadomy, a historya krótka i ciemna. Był to rodzaj chrystyanizmu materyalistycznego, który uczył, że dusza razem z ciałem umiera i z niem też razem zmartwychwstaje. Według Euzebiusza, byli oni nawróceni z tego błędu przez Ory-genesa i wyrzekli się go na soborze r. 246. * Arabina. Gumy (ob.), wypływające z wielu roślin, są to przeważnie mieszaniny, złożone z soli pewnych, bardzo słabych, kwasów organicznych Jedną z najbardziej znanych jest guma arabska produkt kilku gatunków akacyi (zwłaszcza Acaciv Verek Guill. i Perott.), rosnących w Afryce.

Guma ta składa się głównie z mieszaniny soli wapiennych dwu kwasów arabinowych : jednego, zwracającego płaszczyznę światła spolaryzowanego w prawo, drugiego—w lewo, obadwa te ciała w stanie czystym noszą nazwę chemiczną prawej

kach zwykle równych, lecz boczne przy nasadzie nieco garbate. Płatków w koronie 4, paznogcio-watych, na krzyż ułożonych, rozłożystych, z brzegiem całym, przewrotnie jajowatym, rzadko podłużnym. Pręciki czterosilne, bezząbkowe. Za-lążnia zbudowana tak samo, jak u największej liczby Krzyżowych, uwieńczona szyjką krótką, zakończoną znamieniem pojedyńczem lub dwukla-powera. Owoc —łuszczyna beztrzonkowa, równo-wązka, o ścianach płaskawyoh, jednym nerwem oznaczonych. Ziarna w każdej komorze jedno lub dwti-rzędowe, owalne, okrągławe, w niektórych gatunkach spłaszczone i oskrzydlone, pod swemi powłokami zawierają zarodek mięsisty, o liścieniach zwykle kantern do korzonka przywartych. Są to zioła jednoroczne lub trwałe, gładkie, lub białemi, widełkowatemi, albo gwia-ździstemi, włoskami okryte. Liście ich naprze-mianległe, dolne zwykle łopatkowate, górne bez-ogonkowe; kwiaty różowe lub białe, bez przy-kwiatków. zebrane w grona wierzchołkowe. Znanych jest około 80 gatunków, żyjących w strefach alpejskich, zimnych i umiarkowanych całej kuli ziemskiej, z których w naszym kraju znajdują się trzy, a mianowicie: Arabis arenasa Scop., Thailand L. i hirsuta Scop. Niektóre używają się w medycynie; do takich należą w Europie: Arabis saqittata Dl., której ziarna zawierają w sobie wielką ilość oleju, wszystkie zaś części posiadają własności pobudzające. W Azyi: A, chi-nensis dostarcza takiegoż leku pobudzającego, używanego przez indyan pod nazwą Ali ver i.

Arabistan, urzędowa nazwa turecka bądź całego półwyspu Arabskiego, bądź bezpośrednich prowincyj Turcyi azyatyckiej, z ludnością przeważnie pochodzenia arabskiego, jak Irak-Ara-bi, al’Dzezireh i Syrya.—Upersów w podobny sposób oznacza się prowincya Iranu — K u z i-

A. Sz.

1    lewej arabiny. Lewą A-ę wydzielić można stosunkowo najłatwiej z miazgi buraków cukrowych, w których pierwotnie znajduje się nierozpuszczalny w wodzie kwas metaarabinowy, przechodzący w A-e dopiero podczas postępowania chemicznego. Z gumy arabskiej wydziela się mieszanina prawego i lewego związku, których niepodobna rozdzielić. A. lewa jest ciałem nie-krystalicznem, rozpuszcza się w wodzie, a nie rozpuszcza w alkoholu; ogrzana do 100° O. przechodzi w kwas metaarabinowy. Ze słabym kwasem siarczanym gotowana, podobnież, jak guma arabska, daje arabinozę (ob.) i kwasy arabinozo-we. Posiada odczyn kwasowy i wydziela nawet dwutlenek węgla z węglanów. Przy suchej dy-stylacyi zachowuje się jak wodany węgla, dając aceton i metaaceton, a tak samo i nrzy topieniu z wodanem potasu. Kwas azotny dymiący daje z nią, równie jak z gumą arabską, nitroarabinę.

Kwas azotny zwykły utlenia oba te ciała na kwasy: śluzowy, szczawiowy i, zapewne, cukrowy.

Skład chemiczny A-y wyraża się przez wzór:

Zn.

2    CgH₁₀O₅H-H₂O i razem z własnościami i charakterem przemian chemicznych pozwala to ciało zaliczyć do gromady wodanów węgla.

.1. A

Arabinoza, ciało cukrowe, tworzące się z gumy arabskiej lub arabiny. Dla jej otrzymania należy ogrzewać do wrzenia wymienione ciała z 2% rostworem kwasu siarczonego przez godzin kilkanaście, usunąć następnie kw. siarczany w postaci siarczanu barytu i po odfiltrowaniu roztwór zagęścić do pewnego stopnia przez ogrzewanie, a wreszcie — przez pozostawienie w próżni nad

kw. siarczanym. A. krystalizuje się wtedy w po- stan fob.).

^taci pryzm skośnoosiowych, z punktem topliwo- Arabkonak (arabski dworzec)—turecka nazwa ici 160° C. Posiada smak słodki. Z fenilohidra- przełęczy w Bałkanach, przez którą prowadzi zyną tworzy osazon: C₁₇H₂₀N₄O₃, przedstawiający droga z Orchania do Sofii (Sredca), obecnej sto-się w postaci żółtych kryształków, z p. topliwości licy Bułgaryi. Podczas wojny wschodniej, w zimie około 160° C., trudno-rozpuszczalny we wrącej 1877 r. była widownią krwawych zapasów, które wodzie, a łatwo we wrącym alkoholu. A. przy- wpłynęły na losy kampanii, gdyż, wysłany przez łącza cyjanowodór, a produkt przyłączenia zmy- głównodowodzącego tureckiemi siłami, Mehmet-dlony wydaje kw. arabinozo-karbonowy, identycz- Alego, Szakir Basza, 21-go listopada kilkakrotnie ny z kw. lewo-mannonowym. A. nie ulega fer- kusił się napróźno przewaźającemi siłami wy-mentacyi z drożdżami piwnemi. Do niedawnych przeć wojska ruskie, pod wodzą gen. adjutanta czasów była zaliczana do szeregu glukoz i przy- Gurko zostające, z zajętego w A-ku stanowiska, pisywano jej wzór: CßH₁₂0G. Kiliani w 1887 r. Odparcie to, wraz obroną Szypki (ob.), utrzy-(,Berichte d. deutsch, ehern, Gesellschaft”, XX, mało w rękach ruskich przejście przez Bałka-339, 1233) wykazał, że właściwym wzorem A-y ny i po upadku Plewny pozwoliło przenieść pole jest: 0₅H₁₀0,, a najprawdopodobniejsza budowa: działania na porzecze Marycy, co doprowadziło CH₂OH—(CH OH)₃ —COH. Tym sposobem zo- do pokoju w S. Stefano, 3 marca 1878 r. A-Sz-stał dany początek nowej gromadce ciał cukro-    Arabita (Monte d’A), wzgórza pod Custozzą,

wych, nazwanych pentozami, a wypadek ten nie w prowincyi włoskiej Weronie, na południo-wschód był bez wpływu na dalszy kierunek badań nad od jeziora Garda; ich zdobycie w d. 24 czerwca cukrami wogóle.    Zn- 1866 r. zdecydowało o zwycięstwie austryaków.

Arabis L., Gęsiówka. Rodzaj, należący do    Arabska architektura, ob. Architektura-

rodziny Krzyżowych, plemienia Lakowych (Oni*    Arabska guma, ok. Guma.

riferae — Cheirantheae). Ma kwiaty foremne i dwu- t Arabska literatura ma swój początek w VI płciowe. Kielich 4-listkowy, wzniesiony, o list- wieku po Chr. Pierwszy jej okres obejmuje czasy

przed Mahometem, drugi rozpoczyna się od Ko- tyckim dla dopełnienia pieśni, częściowo zapo-ranu, a kończy upadkiem kalifatu w Bagdadzie mnianych; że nazwiska autorów, których pieśnia-(1258),    trzeci nakuniec ciągnie    się    od daty po-    mi pamięć    swą przeładowali, gmatwały się z cza-

wyższej    aż do czasów obecnych.    W    okresie I,    sem w ich    umyśle; że w miarę przekonań wła-

zwanym przez arabów samych „wiekiem ciemno- snych i okoliczności czasowych, „rawi” usuwali ty” (al-Giabeliat), kwitnie poezya tylko. Śladów ustępy, nie przypadające do ich smaku — to nie szerszych wiadomości i głębszej wiedzy napróżno ulega wątpliwości. Bądź co bądź, byli oni głó-szukalibyśmy u starożytnych arabów. Osławiona wnem źródłem, z którego piśmienne już pokole-znajomość gwiazd ograniczała    się    u nich do    nia poezyę    swycb przodków poznawały. Nawet

astrognozyi, przechodzącej zupełnie w astrologię, rawim najsławniejszym, jak: Hammad (-j- 789) Najwyższą dumą araba jest w tej opoce jego i BLalaf (f 802), nie zawsze wierzyć można; ten mowa,    naginająca się melodyjnie    do zwrotów    ostatni np.    kładzie w usta Szanfarego powszech-

obrazowych, do rytmu i rymu i jakby mimowoli nie znaną kasydę, przez siebie samego napisaną, przechodząca w kunsztowną szatę poezyi. To też Alwardt, poddawszy pracowitej analizie płody z upodobaniem kształcili się arabowie w kraso- sześciu poetów znakomitych, zakwestyoncwał au-mówstwie i wysoko cenili miano Khateb(mów- teutyczność wielu utworów. Zbiory pieśni jednego ca). Poeci byli największą chlubą narodu, gdyż poety lub nawet jednego rodu, noszą nazwę Di-ich utwory uświetniały pochodzenie rodzin, prze- wanów, które powstały między w. IX i XIV, chowy wały prawa gmin, pamięć wielkich czynów a najdawniejszy z nich i najsławniejszy pt. „Ha-i właściwości języka. Od poetów czerpali arabo- masa” (waleczność), ułożony został przez poetę wie naukę, ku nim zwracali się we wszystkich Abu-Tamama (-j- 843). Niezmiernie cenny ma-wątpliwościach życia, oni też byli sędziami spo- teryał do historyi i literatury arabskiej tego rów zawiłych. Pod wpływem zamiłowania poe- okresu zawiera Kitab-ai-agani (księga pieśni), na-zyi, arabowie nawet przedmioty suche i abstrak- pisana przez Abulfa radźego Ispańam.—Poezya cyjne starali się ożywiać wierszami, jak to wi- arabów, to właściwie tylko liryka. Zarówno doczne w ich dziełach gieograticznych, materna- w historyi, jak i we. wszystkich płodach duchoty cznych i przyrodniczych. Dla wywołania mię- wych tego ludu, widnieje kierunek egotyczny, dzy poetami współzawodnictwa, gminy zgroma- Dzięki właściwej semitom podmiotowości, Arab dzały się raz du roku w miasteczku Okad, gdzie zaczyna zawsze od siebie i na sobie kończy, zada wa-poeci, odczytując utwory swoje, ubiegali się o pal- łając się wyłącznie poczuciem chwili obecnej. Po-mę pierwszeństwa. Ponieważ autorowie z Ne- trati on wzrok swój duchowy zespolić z tą lub inną dżedu i Hedźazu nie byli rozumiani w Jemenie, stroną przedmiotu, ale nie jest w możności wznieść z powodu różności dyalektów, przeto poeci otrzy- się na to stanowisko hlozonczne, z którego mógł-mali misyę stworzenia języka ogólnego, ich bo- by cały obszar faktów ogarnąć, ocenić stosunek wiem wiersze, deklamowane wszędzie, ujednostaj- części pojedyńczych do całokształtu, a w niemały język, kształcąc go powoli i rozwijając.—Do skończoności objawów wyśledzić jedność i rozwój czasów przed Mahometem, a nawet do ll w. he- ich organiczny. Przyczyną, dla której arab nie giry, arabowie nie posiadają żadnego pomnika troszczył się wcale o stosunki innych ludzi, jest historycznego, Któryby nam przedstawiał obraz to wewnętrzne przekonanie, że człowiek, przed-icli cywilizacyi w owej epoce. Dla rozjaśnienia wielu stawiając zagadkę sam dla siebie, tern mniej jest ciemnych punktów na karcie Arabii przedmaho- w możności rozplątać zawikłany węzeł cudzych metańskiej, historyk, nie mogący opierać się je- myśli i przyczyn, na postępowanie ludzi wpływa-dynie na obcych źródłach, sięga z konieczności jących. Ten przeważnie egotyczny charakter do poetycznych fragmentów, które skrystalizowa- araba musiał się odbić i w jego poezyi. Do stwo-ły w sobie całą treść życia i charakter synów rżenia epopei brakowało mu wszystkich warun-pustyni. Historyk wszakże musi zabytki poetycz- ków. Nietylko nie umiał wtajemniczyć się w prze* ne arabów z największą przyjmować ostrożnością, szłość i tę, niezależnie od teraźniejszości, roz-z powodu, że przeszły one do potomności bardzo patrywać; nietylko nie posiadał zdolności przed-skażone. W zbiorach płodów muzy arabskiej miotowego obejmowania całokształtu, ale je-jest wiele utworów, których autorstwo przypisy- szcze zbywało mu na takiej treści narodowej, wane bywa różnym poetom, co świadczy o wąt- któraby duszą epopei być mogła. Tam, gdzie pliwej tych zabytków autentyczności. Dziwić ród każdy stanowił świat oddzielny, gdzie każda się temu niepodobna, jeśli zważymy, że pomiędzy gmina dbała tylko o własną niepodległość; tam, czasem powstania poematów przedmahometań- gdzie nienawiść wzajemna dziedzicznie na pokole-skich a chwilą, w której wcielone zostały do nia przechodziła, uniemożliwiając wytworzenie się zbiorów, upłynęło zapewne półtora wieku. Prze- jednolitego organizmu narodowego—epopeja zakazywanie potomnym pieśni i szczegółów history cz- kwitnąć nie mogła. Nie więcej warunków do nych było u arabów specyalnością tak zwanych stworzenia dramatu posiada arab, tworzący zwy-rawi, t. j. ludzi obdarzonych pamięcią nadzwy- kle pieśń swą bez planu, bez architektonicznej czajną i wyższem poczuciem poezyi. Niektórzy konsekwencyi, której przedewszystkiem dramat z nich byli nawet znakomitymi poetami. Ze ta- wymaga. Przy swobodnym ustroju małych pań-cy przechowywacze pieśni mogli, gdy ich pamięć stewek ówczesnych, nie sprzyjających wytworzeniu zawiodła, posiłkować się własnym talentem poe- się panegiryzmu służalczego, arab uderzał zwykło

w struny swej lutni, gdy chodziło o sławę całego rodu, o zemstę lub cześć kochanki, a nieraz i drobnostka nawet umiała natchnąć poetę. Unieśmiertelniano więc poezyą nietylko bitwę stoczoną, zwycięstwo odniesione, niebezpieczeństwo usunięte, zemstę dokonaną, lecz także odwiedźmy kochanki, uczczenie gościa, przyjęcie lub wyświadczenie dobrodziejstwa, narodziny źrebięcia i t. p.

nawet w całym utworze—i w takim razie każdy wiersz ma rym oddzielny. Arabowie celują bogatą rozmaitością form rytmicznych, a najdawniejsze ich poezye przejawiły się w jambicznej formie, zwanej Re gez, gdyż dzięki duchowi języka arabskiego, od zwykłej mowy do jambu krok tylko. Rym arabski zasadza się na zgodzie albo części wyrazów kończących wiersze, albo całych wyrazów, albo wreszcie -dwu wyrazów ostatnich; mają one jeszcze i tę właściwość, że w miejscu, w którem przypada arsis ostatniej stopy, jedna głoska, powtarzająca się we wszystkich wierszach, bywa podstawą rymu. Pierwotne stopy poezyi arabskiej są po większej części dwuwierszowe, a najdawniejsze utwory składały się z 7 do 9 wierszów, treści przeważnie egotycznej. Dopiero z czasem arabowie zdobyli się na większe utwory, zwane kasydami (ob.). Za najpiękniejszy pomnik poezyi arabskiej przed Mahometem uchodzą tak zwane Mu all a kat (ob.). Autorami 7-ruiu muallakat są: Haryt, Amr ben Kultum, Antara, Zuheir, Lebid, Parafa, a wreszcie najsławniejszy Imruulkais—wszyscy z VI wieku. Do znakomitszych poetów przed Mahometem należą jeszcze: Ennabiga, Alkama i poeta-rozbójnik Taabbata Szarran. Za mędrca epoki przedmahometańskiej uchodził Lokman, którego mityczność wykazała nowsza krytyka. Przypisywane mu bajki są zresztą małej wartości. Wreszcie dodać trzeba, że z pogrzebowych zawodzeń, skarg i żalów, które oficyalnie prawie u ludów wschodnich nad grobem rozbrzmiewały, rozwinął się rodzaj pieśni żałobnych, uprawianych przeważnie przez kobiety. Najsłynniejszą z takich płaczek była poetka Tu-madir, zwana Alchansa, z której utworów najwięcej miały rozgłosu dwa treny na śmierć dwóch braci poetki. W Harnasie zebrane są utwory przeszło 50 takich poetek. Wystąpienie Mahometa i dzieło jego „Koran” (ob.), wprowadza nas w okres II literatury arabskiej. Następstwa nauki Mahometa uwidoczniły się szybko: naród arabski został zjednoczony pod wspólną głową następcy Mahometa, Kalifa, a miecz prozelityzmu, z pochew dobyty, zaprowadził arabów z bronią w ręku aż do oceanu Atlantyckiego i do Indyj, w niespełna lat 40 po śmierci proroka. Odległe wyprawy i świetne tryumfy zapełniły pierwszy wiek hegi-ry, tak, że nawet w r. 750, po upadku Omija-dów nic nie zapowiadało, że z umilknięciem hasła wojennego nastąpi dla państwa Kalifów świetny okres rozwoju cywilizacyi. Pod Abbasydami atoli szlachetne współzawodnictwo, a nadewszyst-ko przykład i protekcya władców, umiały rozproszyć ciemnotę i barbarzyństwo, słusznie mahometanom zarzucane. Umysły zostały przeniknięte nowemi ideami i wówczas powstała taka ilość pism wszelakich, że język arabski stał się językiem uczonych wschodu i wszystkich państw muzułmańskich. Przyszło do tego, że arabowie w wie-

Cała przedmahometańska poezya arabów ma swe źródło głównie w fantazyi. Idee swoje poeci arabscy uzmysławiają przeważnie w porównaniach i obrazach, z przyrody lub sztuki zaczerpniętych, tak, że bohater bywa jednocześnie i słońcem, które, ogrzewa i cieniem rozkosznym, nawałnicą gwałtowną i lwem potężnym. Silniejsze uczucia tłó-maczą się zwykle za pomocą porównań materyal-nyeh. Smutek jest jako ściśnięcie gardła, boleść krajaniem nogi, wściekłość wyszczerzaniem zębów i warg kurczeniem. Spotykamy tu również wszystkie możliwe rzeczy, uosobione w postaci ludzkiej.

Lancy przypisują waleczność, gwiazdom -oczy, słońcu i księżycowi zamiary ludzkie; nawet śmierć i szczęście mówią i działają jak osoby. Dzięki właściwości języka, w poezyi arabskiej spotykamy tak nagłe i nieusprawiedliwione zwroty od jednych przedmiotów do drugich, że utwory więk sze wydają się raczej zlepkiem różnych epizodów, niżeli całością organiczną. Świetność ich utworów polega głównie na metaforze śmiałej, alegoryach fantastycznych i hyperboli zadziwiającej. Nadużycie fantazyi, cechujące wogóle świat wschodni, występuje tu z całą siłą. Wszakże, okrom nadmiaru fantazyi, arabowie, w tej, pierwszej dobie swego rozwoju umysłowego, objawiają pewien dar spostrzegawczy, pewną subtelność myśli, pewną bystrość logiczną, która się przejawia, w sentencyach moralnych i zagadkach.

Ten tylko mógł u arabów zdobyć sobie miano poety, kto utwory swoje przeplatał taką właśnie poezyą gnomiczną, niezmiernie u nich bogatą.

Alwardt dzieli poezyę arabską na trzy części, obejmujące stanowisko poety względem natury (opisy, porównania, pieśni myśliwskie), względem ludzi (przyjaźń, miłość, nienawiść) i względem Boga (poezye mistyczne i sentencyjne). Wiersze arabskie przedstawiają szesnaście typów głównych, z których prawie każdy daje początek rozlicznym typom drugorzędnym. Każdy typ składa się z dwu wierszów, a każdy pół-wiersz z kilku stóp. Ostatnia stopa pierwszego półwiersza nazywa się ar ud, ostatnia zaś stopa drugiego darb; inne zaś zowią się haszu—dopełnieniem. Wersyhka-cya nazywa się nauką o ar ud, gdyż modyfika-cya jego i zmiany dodatkowe (darlin) składają się na rozmaitość rytmu głównego. Śtopę stanowi w zasadzie tylko jedna zgłoska długa lub dwie krótkie, albo też jedna długa i jedna krótka. Wyraz, kończący pierwszy wiersz utworu, powinien się rymować ze wszystkiemi wierszami na-stępnemi i taki rym nazywa się el-kafi a, a poe- kach średnich byli jedynymi przedstawicielami mat z takich rymów złożony kasyda. Wszakże cywilizacyi. Usunęli barbarzyństwo, które się roz-upowszechnił się zwyczaj rymowania pierwszego siadło nad Europą, napadami ludów wstrząśniętą, półwiersza z drugim, na początku poematu lub sięgnęli do źródeł filozofii greckiej, a dalecy od

zasklepiania się w ciasnem kole starej wiedzy, powiększali ją ustawicznie, otwierając w dziedzinie nauk przyrodniczych nowe drogi. Kiedy arabowie zdobyli Syryę, a Damaszek stał się stolicą ich państwa, zwycięzcy pozostawali w codziennych stosunkach z rasą, która pierwotnie w tych kiajach panowała. Kasa ta, pierwej wprawdzie aramejska, zhelenizowała się jednak pod długiem grecko-bizantyjskiem panowaniem, szczególniej w miastach. W Damaszku było wówczas główne siedlisko uczoności bizantyjskiej, przeważnie z charakterem teologicznym, dzięki czemu teologowie mahometańscy weszli z bizantyjskimi w bliższe stosunki, których owocem były pierwsze sekty religijne islamizmu: morgitów i ka-darytów. W stosunkach z teologami greckimi, dyalektycznie wykształconymi, nauczyli się arabowie przedewszystkiem, tak cenionego później, mistrzowstwa argumentacyi i wyrobili sobie wprawę w subtelnościach dogmatycznych. Wynikiem tego oddziaływania obcych wpływów był proces duchowej fermentacyi arabów, który miał ich zcza-sem wprowadzić na szerokie pole wiedzy prawdziwej. Nietylko Syrya była gruntem dla sporów teologiczno-dogmatycznych; rozwijały się one i w najpiękniejszej krainie, między Eufratem i Tygrem, a w szczególności i najdawniej w Ba-sorze, której życie duchowe przybrało dość wcześnie znaczne rozmiary. Nauki morgitów i kada-rytów znalazły tu wkrótce zwolenników i dalszy rozwój. Tu więc naprzód nauka o wTolnej woli, która w Damaszku początek swój wzięła, przekształciła się w racyonalistyczną szkołę teologiczną. Wyznawcy tej szkoły, zwani motazilita mi, t.j. dysydentami, starali się przedewszystkiem oczyścić Boga z wszelkiego antropomorfizmu, następnie twierdzili, że Koran nie jest bynajmniej pismem bożem, lecz tylko dziełem natchnio-nem człowieka. Twierdzenie to, obalające urok Koranu, wywołało liczne spory, a nawet całą literaturę polemiczną, podnoszącą, oprócz tego, najróżnorodniejsze kwestye na czasie. Jednym właśnie z najsłynniejszych publicystów tej epoki był G a hi z, który w całym szeregu artykułów podnosił i rozbierał kwestye bieżące. Już tedy w połowie Y III w. patrzano na Koran, jako na dzieło ziemskie, a wreszcie kalif Mamun ogłosił je za utwór ludzki. Wskutek tego, rozum wziął górę nad ślepą wiarą, a myśl swobodna przebiegać zaczęła stawiane jej dotąd granice. I z tern to właśnie wyswobodzeniem myśli z pod jarzma dogmatyzmu łączy się epoka rozkwitu filozofii arabskiej. „Pierwszą potrzebą wiedzy jest wątpienie”—wyrzekł ra.cyonalista Nazzam, uderzając w dogmatyzm konserwatystów, a następstwem tego przewrotu była i tolerancya religijna, która nawet i po upadku motazilitów panowała długo śród klas wyższych. Epoka, w której ortodoksya prawowierna upadła, zastąpiona przez zupełną swobodę umysłową i religijną, była epoką wielkiego rozwoju umysłowego, a nawet i najwyższej potęgi państwa na zewnątrz. Skoro tylko nowe państwo z szybkością nadzwyczajną ukształtowało

Encjklopadya Powizaihn* Uutt. T. IV.

formy swego bytu politycznego, natychmiast i sto" sunki prawne poczęły się urabiać systematycznie* Z prawodawstwem pisanem, które, jako bezpośrednie objawienie boskie, w Koranie jest zawarte, łączy się dalsze, dodatkowe źródło prawa, z podań ustnych zebrane, a mianowicie tradycya o wyrokach posła boskiego, o jego mowacb, czynach i takiem lub innem zachowaniu się w pewnych wypadkach. Całość tych tradycyj nazwano Sunna, podczas gdy każde podanie pojedyńcze zowie się Hadyt. W Medynie, jako miejscu rodzinnem wszelkich podań i wypływającego z nich prawoznawstwa, już za pierwszych kalifów wyrobiła się szkoła tradycyj i prawa, podniesiona do wysokiego znaczenia przez szereg cały mężów znakomitych, między którymi pierwsze miejsce zajmuje siedmiu, tak zwanych mędrców prawa, a mianowicie: Obeid-Allah (-{* 720), Orwa (*j* 712), Kasim (-|- 719), Said(*f* 710), Suleiman (j* 725), Ab u-Bekr (f 712) i Kharidża (f 718). O ile szkoła medyńska opierała się zawsze na trądycyach lub najwcześniejszych autorytetach prawnych, o tyle współcześnie rozwijająca się szkoła w Iraku schodziła, za pomocą analogii i metody dedukcyjnej, na grunt praktyczny, rozstrzygając samodzielnie kwestye, z działania sądów zaczerpnięte, a w Koranie lub Sunnie nie przewidziane. Ta więc szkoła prawników otrzymała nazwę spekulacyjnej, w przeciwieństwie ze szkołą medyńską, która nosi miano tradycyjnej, albo historycznej. Najznakomitszym przedstawicielem szkoły spekulacyjnej był Abu-H anyfa (-J* 767), największy prawnik arabski, który pod względem gruntowności wiedzy, jak również zasad, oraz przekonań humanitarnych, tolerancyjnych i bezstronnych, społeczeństwo swoje o cały wiek wyprzedził. On to pierwszy uważał ludzi jako ludzi i wygłosił zasadę naukową, że życie inowiercy lub niewolnika tyleż warte, co muzułmanina, i ustanowił prawo, że kara śmierci tak samo wykonywana być winna na wolnym, który niewolnika zamordował, jak na mahometaninie, będącym mordercą inowiercy. Oprócz tego, barbarzyńskie prawo względem złodziejów złagodzić usiłował i zamienił karę śmierci na chłostę dla kobiet, obwinionych o bluźnier-stwo względem proroka. Szkoła teologiczna i prawna, która przyjęła zasady Hanyfy, od imienia założyciela swego, hanafitycznej nosi nazwisko. I dziś jeszcze odwołują się do niej Osmanie, dwór konstantynopolski i większa część ludności krajów wschodnio-tureckich. W 50 lat po śmierci Hanyfy, trzecią szkołę ortodoksyjną powołał do życia S z a f e i, który swój system oparł na połączeniu dwu szkół poprzednich. Uczeń Szafiego, Ahmad Ibn Hańba 1, był założycielem czwartej szkoły ortodoksyjnej. Przedsięwziął on wykolejony z dawnej prostoty islamizm oczyścić z wszelkich naleciałości i przywrócić do stanu pierwotnego. Trzymając się tedy z całą namiętnością litery podań, bronił jednocześnie antropo-morficznej idei Boga i starej ortodoksyi i wskutek tego stał się założycielem naj fanatyczniej szej

63

sekty, która wprawdzie popularności nie zdobyła, ale zakłócała często spokój Bagdadu. Obecnie ma ona jeszcze w Arabii środkowej wyznawców swoich. Każda z tych czterech szkół wywołała całą literaturę prac polemicznych, naukowych i komentarzów, a ich założyciele uważani są w Arabii za ostateczne powagi w dziedzinie prawa. Tym sposobem prawodawstwo arabskie opiera się prze-dewszystkiem na objawieniu, potem na Sunnie, a wreszcie na systemataćh wielkich mistrzów, t. j. tak zwanych książąt wiedzy. Zawiera ono przeważnie żywioły staro-semickie, jakkolwiek tu i owdzie pierwiastkami rzymskiemi przeplatane. Najwięcej wpływów rzymskich spotykamy w prawie handlowem arabów, z powodu stosunków codziennych z ludami, u których prawo rzymsko-.bizantyjskie obowiązywało. Co się zaś tyczy prawa małżeńskiego i spadkowego, a także prawa karnego, te wyrobione zostały u arabów samodzielnie na gruncie semickim, a w porównaniu z in-stytucyami hebrajskiemi stanowią postęp wyraźny w kierunku humanitarnym.— Ponieważ nowa re-ligia oparta została na Koranie, skrystalizowanym w piśmie, przeto księga ta stała się przedmiotem studyów najwszechstronniejszych. Znajomość Koranu i tradycyj, z nim połączonych, była dla następnych pokoleń podstawą wszelkich badań naukowych. Pierwsza, tym sposobem, żądza czytania i nauki, wypływająca u arabów z pobudek religijnych, daje początek szkołom elementarnym, pierwotnie pod dachami meczetów istniejącym. Państwo nie brało żadnego udziału, zarówno w urządzaniu, jak i utrzymywaniu zakładów naukowych, które też grzeszyły brakiem porządku i planu. Koszt budowy szkół i utrzymanie nauczycieli, a nawet w części i uczniów, pokrywany był z dóbr duchownych (Wakuf). Keligia mahometańska zalecała bardzo wszelkie legaty pobożne, a wszystkie świątynie, kaplice, grobowce, szpitale, kuchnie publiczne, oraz szkółki (Makatib), kolegia (Ma dar is), budowane bądź to przez książąt, bądź przez osoby prywatne, takim zapisom pobożnym początek swój zawdzięczają. Nietylko szkółki elementarne, ale i wyższe zakłady naukowe istniały przy meczetach, gdyż, obok modlitwy, najświętszą u arabów jest wiedza, stojąca nawet wyżej od pobożności ślepej. To też bramy meczetu otwierały się chętnie, przedewszystkiem dla rozpraw uczonych w kwestyach prawnych, które, jako oparte na Koranie, pierwsze zajmowały miejsce. Ponieważ zaś prawoznawstwo dotykało nieraz przedmiotów, nic wspólnego z religią nie mających, zdarzało się więc, że pod jednym dachem gmina pobożna odbywała swoje modlitwy i filolog swe studya głosił. Skończywszy w miejscu rodzinnem pierwsze nauki przy meczetach, młodzieńcy, dla dalszego kształcenia się, odbywali podróż, zwiedzając częstokroć nietylko najbliższe miasta wielkie, ale nawet głośniejsze zakłady naukowe wschodu i zachodu. Słuchać jak największej liczby profesorów, było dumą każdego uczonego, tak, że np. Makryzi słuchał wykładów przeszło 600 mistrzów. Wszelkie wykłady publiczne odbywały się z pamięci, którą arabowie ćwiczyli z troskliwością wyjątkową. Zdarzali się uczeni, którzy mogli cały Koran wygłosić słowo w słowo, a prócz tego i poematy najsławniejsze. Z jawnością nauki łączyła się ściśle swoboda nauczania, tak, że każdy muzułmanin przyzwoity mógł wystąpić jako nauczyciel, jeśli czuł się zdolnym do tego. Wykładał w takim razie albo publicznie i bezpłatnie, albo otrzymywał dowolne poczesne od swych słuchaczów. To też na stanowisku nauczycieli spotykamy kaznodziejów meczetowych, dozorców targowych, sędziów, a nawet kupców i rękodzielników. W Bagdadzie, Damaszku, Kairze i innych wielkich miastach były akademie, otrzymujące nazwy od nazwiska głównych nauczycieli. Niektóre z nich kształciły w teologii, inne w prawodawstwie, w filozofii, w naukach przyrodniczych i t. p., a każda posiadała własną bibliotekę. W Bagdadzie były dwie akademie: „Nizamicka”, założona w r. 1071 przez wezyra Nizama, ze słynnym przy jej otwarciu nauczycielem Szyra-zim, do którego przybywali uczniowie z dalekiego wschodu i zachodu—i „Mostanserska”, stworzona przez kalifa Mostansera r. 1243. W Damaszku, oprócz akademii, założonej przez Gazza-lego (1100 — 1110), było jeszcze 24 większych i mniejszych zakładów naukowych. W Jerozolimie była akademia, założona przez Saladyna; w Kairze istniało 10 akademij. Od najdawniejszych jednak czasów Buchara uważana była za siedlisko uczoności mahoniefcańskiej. W tern mieście i w Samarkandzie uczono, oprócz Koranu i złączonych z nim wiadomości, jeszcze astronomii, historyi, medycyny i alchemii. W Hiszpanii arabowie zakładali także szkoły i akademie, a główną w tym względzie zasługę położył Hakem II. Jemu-to zawdzięcza swój początek akademia w Kordubie, która wydała wielu uczonych, a śród rektorów swoich miała i chrześcian, a nawet żydów. Druga akademia była w Granadzie, zało-żonaw 1012r. przez Almanzora, 3-awToledo, 4-a w Sewilli. To jednak, co zbudował Hakem, niszczył później Almanzor, paląc na placach publicznych Korduby bogate skarby, w bibliotece Hakema nagromadzone.—Jeżeli studya nad Koranem dały początek nauce prawa, to niemniej wyrobiły także i poszukiwania lingwistyczne. W raz z osiedleniem się arabów w krajach nowo-zdoby-tych rozpoczęła się natychmiast między ludnością różnych pokoleń i ras walka przeciw obcym a zgubnym wpływom na mowę. Staranie o czystość języka było tak* silne, źe filologowie, dla poznania najczystszych form i zebrania starych pieśni ludowych oraz przysłów, szli pomiędzy be-duinów na pustynię, uważając się za szczęśliwych, jeżeli, wzięci w niewolę, mogli przez czas jakiś żyć z nimi. Później uważano studya gramatyczne, za obowiązek, wynikający wprost z religii, gdyż tym sposobem mógł być prawidłowiej czytany i dokładniej rozumiany Koran, będący pomnikiem piśmiennym dyalektu, który już przed Mahometem uważany był za najbardziej wzorowy i czysty. Zamiłowanie arabów w języku ojczystym, w połączeniu ze względami religijnemi, wytworzyło szkoły gramatyczne, z których najsłynniejsze były w Bassorze i Kufie. Ze zlania się obu szkół powyższych powstały tak zwane szkoły mieszane, albo eklektyczne, których zadaniem było ustalenie jednej .gramatyki powszechnej. Za ojca gramatyki arabskiej uchodzi Aswad-ed-Duwali (j- 688); prawodawcami zaś w tej nauce byli: Al-Khalil ben Ahmad (f 786) i uczeń jego, Sfbawaihi (-{- 809), Al Mubarrad (j- 913) i Al-Farra (-j- 822). Na czele słownikarzów stoi Ismail ben Hammad Dżewheri (w. X) z Transoksanii. Znakomitym gramatykiem, słownikarzem i tłómaczem Koranu był Zamakszari (•{• 1143), autor „Traktatu o składni arabskiej” (Hasszaf) i Słownika arab-sko-perskiego. Ebn-al-Sekaki, retor sławny, był porównywany z Kwintylianem i Cyceronem. Algazeri w swojej „Metodzie powszechnej” wykłada różne rodzaje wiadomości, potrzebnych mówcy.—Dziejopisarstwo, rozwijające się u arabów dopiero w VIII w., w postaci luźnych notatek historycznych, teologicznych i prawnych, ma także swe źródło w Koranie. Najstarszem dziełem tego rodzaju jest zbiór podań o życiu proroka, przedstawionych chronologicznie. Autorem tej history! jest Ibn-Iszak (j- 767), lecz przechowała się ona w wydaniu Ibn-Hiszama z jego komentarzami. Historyę wypraw Mahometa napisał Wakidy (*j* 822), snujący już samodzielniej wątek opowiadania. W miarę, jak widnokrąg działalności arabów rozszerzał się przez zdobycze i stosunki z obcemi narodami, dziej o-pisowie przestali wyłącznie zajmować się Mahometem lub szczegółami, pośrednio lub bezpośrednio z nim związane mi, a natomiast traktować zaczęto i kwestye polityczne, historyę obcych ludów, starych królów perskich, władzców bizantyjskich i t. p. Odpowiednio więc do takiej szerszej skali dziejopisarskiej, powstał nowy rodzaj literatury historycznej, a w szczególności kom-pendya do historyi powszechnej, w których starano się zebrać to wszystko, o ezem wykształcony człowiek wiedzieć powinien. Takim początkiem jest książka Ibn-Kotaiby (r. 889), przedstawiająca widoczny postęp dziejopisarstwa. Dziełko to, nadzwyczaj krótkie i zwięzłe, było widocznie przeznaczone do całkowitego wyuczania się na pamięć. Ciekawą historyę zdobyczy arabów zostawił Beladory (*j* 892). Oprócz prac oryginalnych, były także tłómaczenia z hebrajskiego, perskiego i innych języków. Zaczęto wreszcie na wydarzenia dziejowe spoglądać nietylko ze strony religijnej, tak, że na dworze kalifów powstały roczniki państwa, odzwierciedlające jak najdokładniej panowanie każdego księcia. Szereg historyków wybitniejszych rozpoczyna Tabari (j-922), autor „Kroniki powszechnej”, tłómaczonej na perski i turecki. Kontynuatorem jej był El-ma s i n, ohrześcianin z Egiptu, zmarły w Damaszku r. 1273. Do najznakomitszych historyków należą: Hamdany (f 945), autor olbrzymiego dzieła w 10 księgach, M a s u d y (-{- 956), z którego dzieł licznych ocalały tylko „Złote łąki”, niezmiernie cenua historya arabów, wreszcie By runy (*j- 1038), którego dzieła o chronologii i o Indy ach mają wartość niepospolitą. Do cennych historyków należą jeszcze: Bohaeddin (f 1235), pedagog i autor „Historyi Saladyna”; Ebn-al-Athir Dżez er i (f 1233), twórca „Kroniki dokładnej”, rozpoczętej od stworzenia świata, a zakończonej na r. 1231, wreszcie zaś Abul-f a rad z (*{-1286), twórca „Historyi powszechnej”, zawierającej bogate dokumenty do historyi arabów, mongołów i do podbojów Czengishana, W kierunku encyklopedyczno-biograficznym pozostawili dzieła nieocenionej wartości: En-Nedim, autor księgi „Fihrist” (987), oraz Ibn Khalikan (•}* 1282), twórca olbrzymiego słownika pisarzów arabskich. Oba te dzieła są źródłem do historyi literatury arabskiej najbogatszem. Obok biografij sławnych ludzi, pisano także monografie sekt, stronnictw, miast wielkich i t. p., a przy tych stu-dyach historycznych posługiwali się arabowie starożytnościami, etnografią i geografią. Ta ostatnia miała u nich wielką doniosłość faktyczną wobec ciągłych zdobyczy nowych krajów, których ważniejsze prowincye, miasta, drogi, rzeki, góry i t. p. znać należało. Ze do nauki geografii przywiązywano ważność szczególną, widać z podręczników, przez rząd do użytku służbowego wydawanych, w których spotykamy opisy państwa kalifów i krajów ościennych. Geografia u arabów nie poprzestawała na przedstawieniu stosunków przestrzennych, na oznaczeniu szerokości i długości, które to dane zebrał obficie Hassan, ani też na opisach porzeczy i łańcuchów gór, lecz robiła jednocześnie spostrzeżenia nad fauną, florą i płodami gruntu nieorganicznemi. Jak historyi, tak i geografii, dał początek Ibn Hiszam, autor wielu traktatów geograficznych, które służyły za rodzaj wyjaśnienia do dziejów. W r. 891 Ja-k u b y napisał dzieło geograficzne „Księga krajów”, z którego widać, że geografia była już traktowana systematycznie. Pierwszą książkę w guście dzisiejszego Bödeckera ułożył Ibn C h o r-dabeh (f 912). Są tam wiadomości najdokładniejsze dla podróżnika ówczesnego. Drugą, obszerniejszą książkę w tym rodzaju napisał K o-d a m o. Obok książek geograficznych pojawiać się zaczęły rozliczne opisy podróży, namiętność bowiem do podróżowania jest charakteru araba rysem znamiennym. Żaden lud nie jest w stanie poszczycić się tylu przykładami wielkich podróży, dokonanych przez jednostki w celach najrozmaitszych, gdyż sama organizacya społeczeństwa muzułmańskiego nadawała się wielce do takiej włóczęgi wiekuistej. Podróżnik arabski, prawie zawsze prawnik lub lekarz, oddaje się powołaniu swemu w czasie podróży. Na każdej stacyi osiedla się i wyrabia sobie szerokie koło stosunków, a dopiero, gdy namiętność w nim się odezwie, idzie dalej szukać zajęcia zyskowniejszego i lepszych warunków życia. W połowie wieku IX ukazują się pierwsze opisy podróży. Gdy Mu-

slim Homeir powrócił do swego kraju w r. 845 z niewoli bizantyńskiej, napisał książkę p. t. „Uwagi okrajach, królach i instytucyach u greków”. Wkrótce potem Dżefer ben Ahmed al M e r w a z i wydał pierwsze dzieło geograficzne p. t. „Drogi i okolice”. Historycy: Hamda-ny i Masudy byli także twórcami opisów podróży. Ibn Foslan był wysłany przez kalifa Mukta-dira (908—932) do króla Bulgaryi i podróż tę opisał. Abu Dolaf, który towarzyszył ambasadorowi chińskiemu aż do granic „państwa niebieskiego”, opisał szczegółowo tę podróż. W tym-. że czasie słynął Al Istachry i Ibn Hau-kal (f 976), a z późniejszych—Al-By runy, historyk, który towarzyszył Mahmedowi w wyprawach do Indyj; Al-Bekri (-j- 1095), autor wielu dzieł, opisujących ważniejsze miasta arabskie i hiszpańskie, oraz I d r i s i (f 1164), którego „Geografia Arabii” tłómaczona była na język łaciński. Najważniejszą część medycyny arabskiej (ob. Arabska medycyna), stanowiła sztuka wyrabiania lekarstw, która dała pochop do nauk przyrodniczych. Cała Arabia leży w klimacie palm, a połowa jej w pasie zwrotnikowym, a zatem w stronie świata, w której królestwo roślinne wydaje mnóstwo aromatów balsamicznych. Uwaga przeto ludu musiała być zwrócona dość wcześnie na płody gruntu swojskiego i na te, które dostawały się drogą handlową z wybrzeży malabarskich, cejlońskich i wschodnio-afrykań-skich. To też botanika, wydobywając się z ciasnych granic użyteczności i jednostronnego zastosowania, wstąpiła na obszerniejsze pole i swobodniejsze: zaczęła badać budowę tkanki, związek organizmu z siłami, wreszcie prawa, według których kształty roślinne pojawiają się rodzinami i porządkują geograficznie, według różności klimatów i wysokości nad powierzchnią morza. Najstarszym botanikiem arabskim jest Dynawary (*{* 894), którego obserwacye są bardzo cenne. Pisma Dyoskoryd.esa służyły wówczas za podstawę. Dzielono rośliny na 3 klasy: wyrastające z pnia, z nasienia i same z siebie. W porównaniu z grekami i z rzymianami, arabowie zrobili znaczne postępy w botanice, za to w zoologii nie zostawili śladów pracy samodzielnej. Arystoteles był tu powagą. Zwierzęta dzielono również na 3 klasy: wylęgające się z jaja, rodzące się żywo i powstające z samozapłodu. Dla mineralogii zasłużyli się arabowie obrachowaniem ciężkości gatunkowej wielu ciał mineralnych, które to obliczenia zgadzają się najściślej z dzisiejszemi. Najważniejszą jednak zasługą arabów na polu przyrodoznawstwa są ich postępy w chemii. Od nich zaczyna się nowa era tej nauki. Wprawdzie alchemiczne i nowoplatońskie fantazye były u nich tak ściśle spokrewnione z chemią, jak astrologia z astronomią, jednak potrzeby farmacyi oraz sztuk technicznych naprowadziły arabów na prawdziwe odkrycia, do których przyczyniły się również alche-miczno-metalurgiczne usiłowania. Przedewszyst-kiem zasługuje tu na odznaczenie G i afar (*{* 766), zwany Geborem lub „królem Gebertem” (Gabir Ibn Hajjan), autor 500 dzieł naukowych, z których „Badania o własnościach kruszców i sposobie robienia złota i srebra'⁹ oraz trzy inne doszły naszych czasów. Odzwierciedla on w sobie całkowicie ówczesny stan chemii, a dzieła jego, tłómaczone po wielokroć na język łaciński, a także -i na niemiecki, aż do w. XV były najbogatszą skarbnicą wiedzy chemicznej i jedyną powagą w porównaniu z takiemi dziełami, jak: „Historia naturalis” Pliniusza, lub „Materia medica” Dyo-skorydesa. Prace Gebera przedstawiają olbrzymi postęp wiadomości chemicznych, tak pod względem praktyki, jak i teoryi (ob. Alchemia). Fizyką zajęli się arabowie dosyć późno, a w nauce tej, więcej aniżeli w innych gałęziach wiedzy, pozostali, zarówno co do metody, jak i materya-łu, zależnymi od greckich swych mistrzów. Najpierw zajęli się optyką, a do jej rozwoju przyczynił się Alhazen (ob.); traktat o mechanice pozostawił Alkhazini (ob.). W innych działach fizyki śladów prawie żadnych ni^T zostawili. Kalif Abu Dziafar Almanzor dał pierwszy pobudkę do studyowania astronomii i matematyki. I Ommi-jadowie wprawdzie, stawszy się panami świata, protegowali uczonych, ale ogniskiem prac rzeczywiście poważnych i nowej szkoły był nie Damaszek, lecz Bagdad. Pierwsze wiadomości z astronomii otrzymał Almanzor od indusów, lecz arabowie, zostawszy posiadaczami ksiąg greckich, porzucili doktryny indyjskie, małej wartości. Następcy Almanzora naśladowali jego przykład, sprzyjając rozwojowi wszelkich gałęzi wiedzy ludzkiej, a Mohamed-al-Mahadi i Harund Raszyd okryli kalifat wschodni blaskiem najwyższym. Wiele dzieł greckich i perskich przetłómaczono w tym czasie na język syryjski j arabski, a chrze-ścianie, rozproszeni po Azyi, pomagali kalifom w tych pracach. Wówczas to kwitnęli: astronom Maszallah, Mohamed Alnehawendi, najdawniejszy z obserwatorów arabskich i matematyk Hegia ben Jusuf, pierwszy tłómaczEuklidesa. Ale dopiero synowi Haruna, Almanumowi, Augustowi arabów, przypadł w udziale honor ukończenia dzieła, zaczętego przez dziada jego, Almanzora. Książę ten, otoczony wyborem uczonych i artystów, zebrał z wielkim nakładem pisma szkoły aleksandryjskiej, a stosunki jego z cesarzami konstantynopolskimi pozwoliły mu szukać nawet w Atenach dzieł filozoficznych Grecyi. Rozkazał on sprawdzić „Almagest” (ob.) Ptolemeusza, którego przekład był już za Haruna dokonany; gdy zaś sporządzono narzędzia odpowiednie. „Tablica sprawdzona”, której autorem miał być Ja hi a ben abi Mansur, przedstawiła rezultaty ob-serwacyj, dokonywanych jednocześnie w Damaszku i w Bagdadzie. Oprócz tego. astronomowie: Send ben Ali i Almerudi zmierzyli stopień południka, zaś Abdallah Habasz zredagował trzy tablice o mchu planet, sprawdziwszy określenia swych poprzedników. W tym czasie błędy Ptolemeusza zostały w ważnych punktach poprawione i ruch apogeum słońca rozpoznany. Obra-chowano skośność ekliptyki do 23° 33' 52", a ob-

ciem

serwacye porównań dnia z nocą doprowadziły do bardzo dokładnego oznaczenia długości roku. Za-ćmienia, komety i inne tego rodzaju zjawiska były przedmiotem badań skrupulatnych, a nawet plamy na słońcu były opisane. Najsławniejszym z astronomów arabskich był Alb at eni (ob.), którego tablice astronomiczne miały wielką popularność na wschodzie. — Tymczasem kalifat na wschodzie wstrząsać zaczęły rewolucye. Po śmierci Almamuna, dwunastu książąt tron zajęło. W różnych stronach państwa "dynastye niepodległe wznosić się zaczynały, tak, że dy-nastya Abbasydów pozostała tylko przy władzy nominalnej. Wszakże pośród tych wielkich zmian zapał do nauki nie ostygł; w Damaszku, Szyra-zie i innych miastach astronomia była uprawiana. Szczególniej też dwaj książęta z dynastyi Buidów, Adbad Eddaulah i Szarf-Eddaulah, gorliwie zachęcali uczonych do pracy, obsypując ich dobrodziejstwami. Dwa nazwiska głośnych astronomów, Alkuhi i Abul-Wefa, uświetniają panowanie tych książąt. Abul-Wefa pisał w rozmaitych gałęziach nauk ścisłych, a jego „Almagest” jest najważniejszą z prac tego pisarza, w której znajduje się wiele nowości. Uczony ten kończy prawie nieprzerwany szereg obserwacyj, które zaczęte pod pierwszymi kalifami Abbasydów, trwały lat 200. Od tej pory szkoła bagdadzka znika powoli; Azy a staje się powoli teatrem nieustannych rewolucyj politycznych. Kiedy wielki ruch wojen krzyżowych zabija w ciągu dwu wieków wszystkie inne sprawy, pośród tych walk zawziętych, które skomplikowały się jeszcze wtargnię-mongołów, pochodnia wiedzy nie zgasła zupełnie, lecz tylko w Afryce i w Hiszpanii świeci najżywszym blaskiem. Już pod koniec X wieku Egipt oddzielił się od Kalifatu bagdadzkiego, a stolica Fatymidów stała się dla prac naukowych nowem ogniskiem. Za panowania Azisa i Hake-ma, Al ot ki i Ebn Junis odznaczyli się wiedzą obszerną. Ten ostatni nadewszystko oddał się całkowicie astronomii i szedł godnie w ślady Abul Wefy, redagując w swem obserwatoryum wielką „Tablicę hakemicką”, która na całym Wschodzie zastąpiła „Almagest” Ptolemeusza i studya szkoły bagdadzkiej. Godnym spadkobiercą duchowym Ebn Junisa (*J* 1007), był Hassan ben Hait-hem, autor 80-ciu prac naukowych. Szeroko także słynął Arzachel z Toledo, którego obserwa-cye astronomiczne, za pomocą własnych przyrządów, mają wiele znaczenia naukowego. Jeżeli Sewilla, Korduba, Granada, Murcya, Toledo i inne miasta w Hiszpanii, były ogniskami nauk pod koniec wieków średnich, to i Afryka w bezczynności nie zostawała. Ceuta i Tanger, Fez i Marokko, rywalizowały z miastami biszpańskiemi.

Z całego szeregu pisarzów tego kraju znani są dziś Europie: Alpetradź (1150) i Abdul Hassan, autor dzieła „O początkach i końcach”. Jednocześnie i w Kalifacie wschodnim nauka miała swych reprezentantów. Mahmud Gasnewid (~j* 1030) wezwał na dwór swój Albiruniego, który miał wówczas rozgłos olbrzymi; w kwestyach astronomii matematycznej wszyscy się do niego odwoływali. Oddając się ze szczególnem zamiłowaniem astronomii, arabowie musieli i w matematyce szybkie robić postępy. Oparłszy się na Euklidesie i zapożyczywszy od Indusów systemu cyfr dziesiętnego, cyfr indyjskich i arytmetyki, w dalszym ciągu samodzielnie pracowali. Oni pierwsi użyli wstaw za cięciwy (A 1 b a t e n i), wprowadzili styczne do rachunków trygonometrycznych, dając tym sposobem podwaliny nowożytnej trygonometryi sferycznej (Abul-Wefa). Zastosowali do geometryi algebrę, która od nich dostała swe nazwisko i stąd do Europy przeszła (Alchowarezmi), oraz rozwiązywali równania czwartego stopnia (Tebit ben Korrah -j* 900). Łacińskie tłómaczenia Al-chowarezmiego posłużyły uczonym XVI wieku za podręcznik, z którego czerpano pierwsze wiadomości algebraiczne (ob. Algebra). Wskutek walki powstałych z łona islamizmu sekt rozlicznych, umysł arabów, w chwili wstępowania na tron Abbasydów, był już wyćwiczony w subtelnościach dyalektycznych i w wielu kwestyach metafizycznych, a więc przygotowany do przyjęcia systema-tów filozofii, które miały być przeniesione z obcego gruntu i jeszcze bardziej skomplikować różnice pomiędzy sektami. Zetknięcie się arabów z chrze-ścianami syryjskimi, którzy literaturę grecką uprawiali, wywarło wpływ pewien na wytworzenie się sekt schyzmatyckicb między arabami. Z pomiędzy filozofów grec,kich wybrano Arystotelesa, prawdopodobnie dlatego, że jego metoda empiryczna licowała bardziej, niż idealizm Platona, z dążnością naukową arabów, i że logika jego uważana była za broń pożyteczną w codziennych zapasach szkół teologicznych. Tłómaczenia arabskie dzieł Arystotelesa, jak i wszystkich dzieł greckich w ogólności, zawdzięczają arabowie przeważnie uczonym chrześciańskim, syryjskim lub chaldejskim, a mianowicie nestoryanom, którzy w wielkiej liczbie przebywali na dworze Kalifów jako lekarze, i którzy, zaznajomieni z literaturą grecką, wskazywali arabom księgi, mogące mieć dla nich jakiś interes. Zasmakowawszy w filozofii Arysto- . telesa, arabowie studyowali ją wszechstronnie, zdobywając się coraz więcej na samodzielne traktaty i komentarze, które z czasem urosły w literaturę obfitą i poważną. Tym sposobem wytworzyła się nowa szkoła filozofów, która wystąpiła przeciwko wszystkim sektom jednocześnie. Wskutek tego ortodoksowie niechętnie patrzyli na postępy filozofii i sekta filozofów, w ścisłem znaczeniu tego słowa, uważana była za heretycką. Najwięksi filozofowie arabscy uważani byli przez najmniej surowych sędziów za podejrzanych; pomimo to jednak filozofia tak się rozwielmożniła, że nawet szkoły teologiczne jej ulegały, broniąc się od czasu do czasu teologią racyonalną przeciwko „zgubnej” metafizyce Arystotelesa. Wówczas nauka wolnej woli (Kalam) rozwinęła się najwięcej, wytwarzając nową szkołę „motekalemin”, t, j. zwolenników kalamu. Głównym ich celem było ustanowienie „nowości świata”, czyli stworzenie mate-ryi, dla dowiedzenia w ten sposób istnienia Boga,

na-

Stworzyciela jedynego, bezcielesnego. Wyraz „mo-tekalemin” w najobszerniejszem znaczeniu oznaczał ludzi, którzy rozumowania filozoficzne stosowali do dogmatów religijnych, w przeciwieństwie z „fakih-kazuistami”, którzy się ograniczali do prostej tradycyi religijnej. W X w. Kalam był w modzie u arabów, a w Basorze utworzyło się nawet towarzystwo „Braci szczerości” (Ikhwan-essata), których zadaniem było popularyzowanie doktryn, będących zlepkiem religii i filozofii. Ogłosili oni w tym celu rodzaj encyklopedyi, złożonej z 50-ciu rozpraw, traktujących przystępnie o wszystkich naukach, jakie wówczas arabowie uprawiali. Perypatetycy arabscy, dla wytłómaczenia oddziaływań Boga ńa materyę, zapożyczyli klucza od filozofów nowoplatońskich, wytwarzając nową szkołę mistyczną „iszrak”, zajmującą się nadewszyst-ko związkiem człowieka z inteligencyą najwyższą. Pomiędzy wyznawcami tej szkoły spotykamy dwa nazwiska najsłynniejsze: Awenpacego (Ibn-Ba-dja r. 1138) i Tofaila (Abubacer r. 1190). Pe-rypatetyzm arabski, zmodyfikowawszy się żywiołami nowoplatońskiemi, skończył na mistycyzmie „Sofich”, t. j. „ludzi wełną okrytych”, której to sekcie, do dziś kwitnącej, dał początek w VIII w. Abu Said Abulkair. Sofizrn, głoszący w ostatecznej konsekwencyi związek duszy z Bogiem i powstawanie świata przez emanacyę, jest, jako taki, mistycyzmem i panteizmem, które zwykły z sobą chodzić ręka w rękę. Konsekwencyą moralną tego systemu jest zniesienie wszelkiej wolności—fanatyzm absolutny. Platonizm, a raczej no-woplatonizm, miał także w Arabii swych zwolenników, zwanych „ filozofami kontemplacyjnymi” ogóle filozofia u arabów, nie krępując się czystym perypatetyzmem, przeszła prawie przez wszystkie te fazy, w jakich się światu chrześciańskiemu przedstawiła. Znajdujemy tam dogmatyzm, sceptycyzm, teoryę emanacyjną, a nawet czasem i doktryny, przypominające spinosizm i panteizm współczesny, choć ściśle biorąc, filozofia arabska jest przeważnie arystotelizmem, mniej lub więcej poglądami nowoplatońskiemi zabarwionym, tak, że działalność arabów na polu filozofii jest raczej komentatorska, niżeli twórcza. Na czele filozofów arabskich szerszej skali, stoi Al-Kindi (Abu-Ju-suf f 961), jeden z najpierwszych tłómaczów i komentatorów Arystotelesa. Współczesny mu Al-Farabi, jeden z największych mężów islamizmu, był także twórcą mnogich studyów nad Stagiry-tą, choć filozofia jego, oparta na perypatetyzmie, jest przeważnie ascetyczna i platońskiemi ideami zabarwiona. Największym filozofem arabskim był A w i cenna (Ibn-Sina), znany zarówno jako lekarz. Jest on także perypatetykiem, a w dziełach swoich „Al-Szefa” (Wyzdrowienie) i „Ąl-Nadżak” (Oswobodzenie), stara się, podług metody bardzo ścisłej, uporządkować różne gałęzie nauk filozoficznych w jeden szereg i wykazać ich powiązanie konieczne. Głośnej sławy Al-Gazali (*{* 1111), raczej teolog, niż metafizyk, atakami swemi przeciw wiedzy i ćwiczeniu władz rozumowych wywołał podniosły racyonalizm Awenpacego i Abuba-

cera, o których wyżej wspomnieliśmy. Z czasem filozofia, wyczerpana na Wschodzie, nabiera nowego blasku w Hiszpanii muzułmańskiej. Boe-cyuszem filozofii arabskiej jest A w er roes (Ibn Boszd, -j* 1198), komentator Arystotelesa, z pan-teistycznemi teoryami, zwany przez teologów średniowiecznych „psem wściekłym, który szczeka przeciwko Chrystusowi i wierze katolickiej.” Najważniejszą pracą tego pisarza są jego komentarze do Arystotelesa. Upadek studyów filozoficznych, a szczególniej perypatetyzmu, przypisać leży rozpowszechnieniu się w XII w. sekty „ascha-rytów”, tak zwanej od swego twórcy Aschare-go (f 940), który, będąc jednym z głośniejszych doktorów-motazalitów, ogłosił publicznie w wielkim meczecie Basory, że żałuje przyjęcia doktryn heretyckich, które wyznawał, że odtąd wierzy w świętość Koranu, w atrybuty Boga i przeznaczenie czynów ludzkich. Połączył on doktryny „dya-barytów” (fatalistów bezwzględnych) z „syfatyta-mi” t. j. grubymi antropomorfistami, przyjmującymi dosłownie wszystkie atrybuty Boga, o których Koran opiewa. Ascharyzm rozszerzył się w Egipcie pod Saladynem i w tym samym czasie kwitnął na zachodzie muzułmańskim pod dynastyą fanatyczną Almohadów. Za Almanzora, trzeciego księcia tej dynastyi (1184), wydany był edykt przeciwko filozofii, którego, między innemi, i Awer-roes padł ofiarą. Doszło do tego, że filozofia stała się „nauką znienawidzoną”, którą tylko tajemnie można się było zajmować. Wszędzie w meczetach występowano przeciwko Arystotelesowi, Al-Farabiemu i Ibn-Sinie. W r. 1192 prace jednego z filozofów w Bagdadzie były publicznie spalone. Tyin-to właśnie prześladowaniom filozofów we wszystkich krajach muzułmańskich przypisać należy nadzwyczajną rzadkość dzieł filozoficznych, pisanych po arabsku. Filozofia szukała wówczas schronienia u żydów, którzy dzieła arabskie na język hebrajski tłómaczyli, lub też głoskami hebrajskiemi oryginały arabskie kopiowali. Tym sposobem przechowały się aż do naszych czasów główne dzieła filozofów arabskich, a w szczególności Ibn-B,oszda. Mimo braku samodzielności, filozofia arabska umiała konsekwentnie i śmiało rozwinąć problematy perypatetyczne i pójść energicznie za ich biegiem. Ogrom spożytkowanego przez arabów materyału w tym kierunku jest olbrzymi. Gdy u Syryjczyków zakres logiki np. ograniczył się do „Izagogi” Porfiryusza i niektórych części „Organonu”, arabowie przyswoili sobie pietylko wszystkie pisma Arystotelesa, ale także i komentarze Porfiryusza, Aleksandra Afrody-zyjczyka i wielu innych. I gdy łacinnicy np. obracali się w zaklętem kole utartych kwestyj, arabowie, bogaci większą znajomością literatury, pisali studya, których doniosłość przewyższała o wiele prace starego świata; dlatego też poznanie pism arabskich na zachodzie stanowiło dla wykładów „Organonu” epokę. Poezya tego okresu nie stoi na wysokości rozwoju umysłowego arabów. Wpływ Mahometa i religii jego na upadek poezyi arabskiej był pośredni i bezpośredni. Sam prorok ata-

rni-

ce-

oraz

kował często poezyę i jej kapłanów, uciekając się do niej wtedy tylko, gdy chodziło o ustalenie treści jakiegoś wyrażenia w Koranie, lub odparcia satyry, której bronią wrogowie islamu z twórcą jego walczyli. Zresztą islamizm sprowadził bardzo liczne zmiany w ustroju wewnętrznym państwa, a między innemi kobietę ograniczył do roli niewolnicy haremowej, co musiało ujemnie oddziałać na twórczość poetów, pozbawioną jednego z najpotężniejszych źródeł natchnienia. Wreszcie, śłód walk ustawicznych i szczęku oręża, muzy umilknąć musiały. Dopiero gdy władza kalifów spotężniała, na strunach lutni arabskiej zabrzmiały dźwięki pane-giryzmu lub satyry. Ze względów powyższych, poe-zya w tym okresie przeżuwała prawie wyłącznie wzory poezyi przedmahometańskiej lub też tonęła całkiem w panegiryzmie. Pierwszym z kalifów, który pensyonował poetów, był Jezyd, syn założyciela dy-nastyi Ommijadów. Obowiązkiem takich poetów dworskich było wysławianie swych chlebodawców. Z tłumu wierszopisów tego okresu wyróżniają się: Waddah, Farazdak, Moty Ibn Ajas, Abu Nowas, Abulatahia, Mottaz, a nade-wszystko Motenebbi ("j* 965), Abu F iras Hamadany (-j- 968), Ab u- lala Maarry (*j* 1057). Po Maarrym. żaden większy poeta nie zasłynął, natomiast rozwinął się nowy rodzaj gimnastyki językowej, zasadzającej się na bogactwie rymów i czczej retoryce, okraszonej niekiedy cytatami, z dawnych utworów poetycznych i humorem. Śród zastępu takich pisarzów zajmuje wybitne miejsce Haryry (*j* 1121). Opowiadania, romanse i nowelle miały w Arabii gorących zwolenników. Jakkolwiek literatura ta z czasem rozrosła się nadzwyczaj bujnie, to jednak z epoki kalifatu nic nie doszło do nas okrom „Tysiąca i jednej nocy”, powiastek tłómaczonych z perskiego. Zasługują wreszcie na uwagę przysłowia i aforyzmy, których zbiór, około 6600 wynoszący, zawdzięcza literatura wschodnia Mei-daniemu (-J- 1124). Hammer podaje, że przed Meidanim było 29 zbiorów przysłów z różnych czasów, poczynając od zbioru Dszoraniego (f 705) „Kitabol Emsal”. Poezyę arabów hiszpańskich rozpoczyna wiersz króla Abdurrahmana, który stawszy się panem Hiszpanii, uczynił Kor-dubę swoją stolicą i wybudował w niej meczet, i dziś jeszcze imponujący swą pięknością. Za Abdurrahmana III i Hakema II monarchia arabska w Hiszpanii dosięgła szczytu potęgi i we wszystkich kierunkach rozwijała się bujnie, ale straszne wojny pod koniec panowania dynastyi Ommijadów zadały tej kulturze kwitnącej cios okropny. Przy zdobyciu Korduby przez Berberów (1013) wielką bibliotekę Hakema częścią zniszczono, częścią sprzedano. Wszakże wkrótce po upadku kalifatu, literatura weszła w pomyślniejszy okres rozwoju. Liczne państewka niezależne, powstałe na gruzach wielkiej monarchii, stały się ogniskami nauk i sztuk pięknych. Tolerancya panowała wówczas tak wielka, że jej dzisiejsza Europa zazdrościćby mogła, a książęta sami nie rzadko w pracach literackich celowali. Al Mustafir,

król Badajosu, napisał wielkie dzieło encyklopedyczne, około 100 tomów obejmujące, Al Mok-t a d i r, król Saragosy, był sławny ze swej wiedzy matematycznej, a nie brakło między książętami i poetów pierwszego rzędu. Poezya zrobiła Andaluzyę środkowym punktem całego życia duchowego. W ciągu co najmniej 6 wieków, poezya była tak gorliwie uprawiana, że sam spis poetów hiszpańsko-arabskich ledwie dałby się zamknąć w grubych księgach. W X w. Ibn Ferradź wydał antologię p. t. „Ogrody”, złożoną z 200 rozdziałów dwustowierszowych, a obejmującą utwory samych poetów andaluzyjskich. Inne i bardzo liczne antologie tego rodzaju, śród których najsławniejsze: Ibn Chakana i Bessama, obejmowały w ten sposób poezyę następnych wieków. Książęta opłacali poetów złotem i darzyli zupełnem zaufaniem. Taki J a h i a spełniał sye najpoważniejsze, Ibrahim posiadał za rządów Abdallaha (j* 912) władzę prawie królewską; Ibn Abd Kebbihi i Mondhir Ibn Said byli pierwszemi na dworze Abdurrahmana III osobami, a nie mniejsze zajmowali stanowisko na dworze potężnego Almanzora tacy poeci, jak: Ibn Derradż „kastylskim” zwany, J u s s u f Remmadi i Said. W XI w. życie poetów arabskich przedstawia wiele podobieństwa z życiem trubadurów. Ha ich podobieństwo przebiegali oni z miejsca na miejsce, otrzymując dary kosztowne od książątek rozsianych po Hiszpanii, za pieśni panegiryczne. Od Gangesu do ujścia Tagu, od Jaksartesu do Nigru, poezya arabska rozbrzmiewała w tej epoce. Wspaniała dykcya, wytworność i śmiałość obrazów—oto wybitne chy arabsko-hiszpańskiej liryki, którą jednak szpeci niekiedy zbyteczne przeładowanie metaforami i pstrokacizna sztucznych fajerwerków językowych, zaciemniających treść utworu. Oprócz poetów wzmiankowanych, zasługują na uwagę: I b n - u 1 A b b a r, autor słynnej Kasydy do księcia Zekka-rya, Satyryk Ibn Ocht-Ganim, elegicy: Adul-Beka Salih, Al Motamid, król poeta, i Ibn Lebbun. Poezya arabów sycylijskich jest bliźnięco podobną do swej siostrzycy hiszpańskiej. Za najznakomitszego poetę w Sycylii uchodził Ibn Ham dis (f 1133), "a obok niego zasługują na wzmiankę Ibn Tub i, twórca erotyków, Ibn T a z i, epigramatyk Abul Arab i Ibn Katta, autor historyi Sycylii, a także antologii 170 poetów sycylijskich. Okres III literatury rozpoczyna się z upadkiem Bagdadu w r. 1258. Zdobywcy mongolscy, położywszy kres Kalifatowi, nie zabili całkowicie literatury, która, lubo słabsze niż za Abbasydów, dawała jednak oznaki życia, dzięki światłym wezyrom, otaczającym Halaku-Chana. Jeszcze w w. XIII zasłynął Ibn-Malik (f 1274), twórca księgi „Allia”, czyli kwintesencyi gramatyki arabskiej; w XIY w. odznaczyli się: Ibn Batuta, znakomity autor podróży, A b u 1 - F e d a, gruntowny historyk (f 1345), oraz Ibn Khaldun (f 1406) także słynny dziejopis, twórca „Historyi arabów, persów i berberów”. W następnym

wieku Ibn fladźar (f 1449), ciągnie dalej historyę powszechną Ibn Kesira oraz pisze życiorysy sławnych mężów. Ihn Arabszah z Damaszku (*j- 1450) tworzy historyę Timura i Tamer-lana; Firuzabady (-j- 1415 r.) ułożył najobszerniejszy słownik arabski p. t. „Al-Kamus al Mohit” (ocean otaczający); Takieddin z Fezu napisał najlepszą historyę Mekki; Aini (f 1451) tworzy także dzieła historyczne; M akry si (*f 1442) zostawia nieocenionej wartości historyę JEgiptu, a uczony Dżelaleddin Suyuti (f 1505) wzbogacił literaturę setkami dzieł historycznych, geograficznych i gramatycznych. Wiek XVI, w którym z Hiszpanii zupełnie Maurów wypędzono, przejawia już zupełny upadek literatury arabskiej; jest to epoka potęgi politycznej Turcyi pod Sulejmanem. Na wzmiankę zasługują w tej epoce autorowie, piszący po turecku i po arabsku, jak: Ibn Kemal Pasza (f 1534), historyk i prawnik; Mufti Abu Saud, słynny prawnik;

Jazadżi napisał „składnię wierszem”, retorykę, naśladowanie rMakam”Baryrego, przeplatane sen-tencyami z Koranu, trzy „dywany” poezyi oraz wiersz ku czci sułtana Abdul-Azisa, pełen przeróżnych łamigłówek. W miarę jak młodzi arabowie przybywali do Europy dla kształcenia się, poczęły wychodzić w języku arabskim podręczniki szkolne, z różnych gałęzi nauk, tłómaczone przeważnie z francuskiego. Nie małą w tym względzie przysługę wyświadczyli arabom misyo-narze, śród których dobił się olbrzymiego rozgłosu na wschodzie Kornel Wandyk, potomek słynnego malarza, ur. w Ameryce r, 1818. Belletrystyka arabska ogranicza się dziś do przekładów, chociaż od czasu do czasu pojawiają się samodzielne powieści, a nawet komedye. Nie brak też i gazet, których sporo wychodzi w Baj rucie i Egipcie. — Z powyższego widzimy, że rola cywilizacyjna arabów ogranicza się tylko do wieków średnich. Tam synowie pustyni spełnili rni-syę zaszczytną, rozbudzając z wiekowej drzemki zdziczałą ludzkość, która, dzięki ich przewodnictwu, poczuwszy nagle świeże zapasy sił żywotnych, wstąpiła na drogę nowego życia. Arabowie—mówi Diercks—tern byli dla Europy, czem słońce wiosenne dla natury, ze snu powstającej; zbudzili do życia drzemiące ziarna. Gdybyśmy nawet, wbrew faktom, duchowemu po arabach spadkowi wszelkiej oryginalności odmówili, to i tak jeszcze przyznać musimy, że oni jedni śród ogólnego odrętwienia wieków średnich, stojąc wytrwale pod sztandarem wiedzy, przechowywali i pielęgnowali duchowe skarby starożytnych, a spełniwszy swą misyę, złożyli ją następnie w ręce innych kapłanów.

Ważniejsze opracowania europejskie: Hammer Purgsthal „Literaturgeschichte der Araber”, Sedillot: „Histoire générale des Arabes”, Paris, 1887; Kremer: „Culturgeschichte des Orients unter den Kalifen”, Wien, 1887; Arbuthnot: „A manual of arabian history and literature”, London, 1890; Weil: „Die poetische Literatur der Araber vor und unmittelbar nach Mahommed”, Stuttgart 1837; Alwardt: „Ueber Poesie und Poetik der Araber”, Gotha, 1856; oraz „Bemerkungen über die Echtheit der alten arabischen Gedichten”, Greifswald 1872; Wenig: „Zur allgemeinen Charakteristik der arab. Poesie”, Insbruk, 1870; Nöldecke: „Beiträge zur Kenntniss der Poesie der alten Araber”, Hanower, 1864; Basset: „La Poésie arabe antiislamique5v, Paris, 1880; Diercks: „Die Araber kn Mittelalter”, Anaberg, 1875; Wüstenfeld: „Die Aeademien der Ar. und ihre Lehrer”, Göttingen, 1837; Flügel: „Die gramati-schen Schulen der Araber”, Leipzig, 1862; Die-lerici: „Die Philosophie der Araber”, Leipzig, 1876; Schack: „Poesie und Kunst der Araber in Spanien und Sicilien”, Stuttgart 1877 i w i. Porów. „Hist, liter, arabskiej“ J. A. Swięcikiego w „Dziejach liter, powsz” t.II ( Warsz, 1887). J- A-s-

Arabska medycyna. Z upadkiem najświetniejszej w starożytności szkoły Alnksandryjskiej (ob.)

Ibrahim z Aleppo, twórca księgi prawnej „Mol-teka”; B i r g e 1 i {Ali-ul-Birkali), wielki gramatyk, twórca„Sztuki czytania koranu” (■[* 1573), a wreszcie Ahmed ben Mustafa, zwany Abul-Khair (ojciec wiedzy), którego „Klucz szczęścia” jest najlepszą encyklopedyą wiedzy arabskiej (f 1560). Ozdobą wieku XVII jest Mustafa Hadży-Khalfa, historyk i geograf turecki, a encyklopedysta i bibliograf arabski (-{-około 1657). Godni są także wspomnienia: Muha-med Al-Amin, uczony filolog i prawnik, autor 12 dzieł, z których najważniejsze: „Życiorysy słynnych mężów XI w.”; A hmed al Makkari, twórca „Dziejów dynastyi mahometańskiej w Hiszpanii” (-j- 1631). Byli także w tym wieku znakomici astronomowie i fizycy, a śród poetów celuje Khafadżi (-{- 1658), twórca Dywanu erotycznego. Pomimo krwawych wojen, rewolucyi i detronizacyi, których widownią był wiek XVII, literatura arabska, zwłaszcza lingwistyczna i prawna, miała poparcie zarówno w Konstantynopolu, jak w Syryi i w Egipcie; lecz w następnym wieku oryginalna literatura znika zupełnie. Dopiero w ostatnich czasach Mehmed-Ali, władca Egiptu, zaczął budzić uśpione życie duchowe, lecz w ruchu umysłowym tej epoki brali większy udział chrześcianie, którzy, wyuczywszy się języka arabskiego, pełnili obowiązki nauczycieli i zaznajamiali arabów z cywilizacyą europejską.

W tym względzie odznaczyli się głównie misyo-narze amerykańscy. Z nowszych pisarzów muzułmańskich odznaczyli się jako poeci: Ahmed-ef endi-al-żindi i Alk est i, autorowie licznych pieśni, w narodzie rozpowszechnionych. Z pomiędzy arabów chrześciańskich, pierwszy w tym wieku Karman o s-b en-Farhata, metropolita maronicki, poświęcił się studyom nad językiem.

Napisał on gramatykę i słownik, powszechnie przez chrześcian używany. Wzorując się na pracach Farhata, Nasyf-al-Jaz a dźi napisał gramatykę, opatrzoną komentarzami przez uczonego amerykańskiego Schmith’a, który także przetłó-maczył na język arabski „Pięcioksiąg”. Ten sam I przyspieszonym głównie wskutek zdobycia Egiptu

i Aleksandryi przez arabów (roku 638 — 640), upadła także niepowrotnie medycyna grecka, której ostatnim blaskiem promiennym był Paweł z Eginy (ob. A e ginę ta), w VII wieku żyjący. Nietylko znika teraz nauka grecka, ale lecznictwo w ogólności ulega zupełnemu zaniedbaniu, podtrzymywane jedynie przez niewielką liczbę lekarzy pochodzenia greckiego, w bizantyjskiem państwie przebywających i dawniejszą naukę opieszale przeżuwających, w których rządzie odznaczają się zaledwie Simon Seth (XI w.) i Johannes Ac-tuariu8 (XIII w.). Na zachodzie, gdzie szerzenie chrystyanizmu wyparło wszelką kulturę grecką, przechowuje się nauka lekarska tylko w niektórych klasztorach katolickich, mianowicie benedyktyńskich (ob. Monte Casino) i w szkole Sa-lerneńskiej (ob.), gdzie jednak bardzo mało posługują się autentycznemi pismami znakomitych autorów greckich. Tym sposobem rozwojowi nauki lekarskiej zagrażało fatalne niebezpieczeństwo zastoju, gdyby właśnie w tej porze nie pojawił się od wschodu nowy, świeży element w plemieniu arabskiem, które, zdobywając mieczem liczne kraje, szerzy wiarę proroka, a zarazem gorąco zajmuje się nauką, w szczególności medycyną grecką. Arabowie, poznajomiwszy się już przed Mahometem z pismami niektórych pisarzy greckich, poznali ich bliżej po zawojowaniu Persyi i Syryi z przekładów tamtejszych, głównie jednak z tłó-maczeń, na rozkaz kalifów dokonanych, mianowicie dzieł Hipokrata, Galena, Dioskoryda, Aleksandra z Tralesu, Orybaza i Pawła z Eginy. Wcześnie także i z niezwykłą gorliwością jęli się arabowie urządzenia zakładów leczniczych, w których młodzież wszelakich plemion praktycznie kształciła się w lecznictwie, nadto osobnych szkół, w których medycyna zarówno przez arabów, jak przez nestoryanów i żydów wykładaną była. Najwyższej sławy dosięgła szkoła w Dźondizapor, oddawna przez persów założona, następnie w Bagdadzie, Kairze, Aleksandryi (przez arabów odnowiona), później w Kordubie, Toledo, Zara, Almeryi, Mur-cyi, Bassorze, Kufie, Damaszku, Ispahanie i t. p. Liczba lekarzy afhbskich była też ogromna, kiedy z okresu panowania medycyny arabskiej (od połowy VIII do połowy XIII w.) wylicza Wüstenfeld samych autorów lekarskich 300! Większa część rękopisów autorów arabskich przechowuje się w bibliotekach: Madrytu, Lejdy, Floren-cyi, Bzymu, Paryża, Londynu, Wiednia i t. p. Tylko trzech lekarzy arabskich (Rhazesa, Avice-ny i Abulkasema) dzieła oryginalne ogłoszone zostały drukiem; wiele innych mamy w przekładach łacińskich (często bardzo błędnych); na nowożytne języki przełożono dotąd bardzo mało;- bardzo wiele za to jest tłómaczeń hebrajskich, których sporą liczbę zawiera biblioteka monachijska. Zaznaczona tu okoliczność, niemniej brak historyków, którzyby dokładnie znali język arabski, jest powodem, że dotychczas prawdziwa wartość prac arabskich lekarzy dostatecznie jeszcze ocenioną być nie może. Cokolwiekbądź przecież, z tego, co wiemy z dzieł najcelniejszych ich autorów (Rhazes,

Enejklopedy» P«w*t*«lWA Unite. T. ET-

Avicena) i późniejszych lekarzy, którzy z zaniedbaniem greków, przeważnie, częstokroć wyłącznie (do XVI wieku) kształcili się na wzorach arabskich, nadto z ogólnego charakteru tego narodu i ślepego przywiązania do pojęć teokratycznych i wyprowadzanych ztąd zasad życia i myślenia, przychodzimy do uzasadnionego przekonania, że przedewszystkiem arabowie nie pojmowali medycyny jako nauki humanistycznej i obserwacyjnej, ani szczytności stanowiska lekarza w znaczeniu starożytnych greków, i poczytywali lecznictwo za sztukę praktyczną, bezpośredni pożytek i dochód lekarzom przynoszącą. Cechą przeto medycyny arabskiej jest brak samodzielnych poglądów, myśli i dochodzeń na niwie lekarskiej, ograniczenie się zdolnych nawet autorów do przerabiania pojęć cudzych, z czego wynikło komentowanie ustawiczne mniej lub więcej szczęśliwe pism greckich i ciągłe niemal powtarzanie się jednej i tej samej treści we wszystkich pisarzach arabskich, których też Alb. Haller nazwał „fratres fraterrimi.” Z tej to przyczyny, nie bez pewnej zasady, uważają niektórzy historycy medycynę arabską poprostu za dalszy ciąg tylko nauki greckiej, moźnaby jeszcze dodać „Galenowskiej”, albowiem wszyscy niemal arabscy lekarze trzymali się niewolniczo prawie Galena, którego pozorna systematyczność, zaokrąglona całość wykładu, olśniła, rzec można, czytelnika arabskiego i pozwalała mu pomijać innych autorów, przewyższających Galena bystrością. Cała oryginalność medycyny arabskiej i pracowników jej zawiera się w zastosowaniu zasad greckich do właściwości narodu i kraju, do sposobu życia i wymagań wszechwładnego u arabów isla-mizmu, a w samem lecznictwie do panujących pomiędzy nimi chorób, których grecy nie znali. O szczupłych wogóle nabytkach dla nauki lekarskiej, przez arabów potomności przekazanych, przekonywa wykazanie zmian i postępów w poszczególnych gałęziach po nich pozostałych. Najsmutniejszą była dola anatomii, która podczas 500-let-niego orędownictwa arabskiego najmniejszej od Galena nie doznała zmiany, co łatwo tłómaczy się tern, że wedle Koranu samo dotknięcie trupa kazi człowieka i że po śmierci pozostaje w trupie nieśmiertelna iskra, budząca się na sąd ostateczny. Prócz tego zatem, że Abd-el-Letif porównywał między sobą czaszki ludzkie, a Rhazes obserwował trupy zwierzęce, znajdujemy tylko jeden traktat anatomiczny Muhameda el-Gafiki (Dissector) w całej literaturze arabskiej. Cała fi-zyologia jest prostem powtórzeniem Galena, którego teleologiczne zasady odpowiadały w zupełności dogmatom Koranu. W patologii arabskiej panuje wyłącznie jedyny cel drobiazgowego wyliczania objawów, wskazujących bieg i przyszłość choroby (Semiotyka), a opierających się na zmianie pulsu i moczu, którą też część arabowie do wysokiej doprowadzili doskonałości. Dyete-t y k ę obrabiali bardzo gorliwie, lubo także tylko na zasadach indyjskiej i greckiej nauki, z zastosowaniem do przykazań Proroka. Chirurgia, którą głównie zajmował się gorliwie Abulkasem,

Dr. Ł.

(wedle wzoru Pawła z Eginy), nie mogła również na ważniejsze zdobyć się postępy z powodu zaniedbania anatomii, a także z uwagi na szczególniejszą wstydliwość i nieprzezwyciężony wstręt ludu arabskiego do operacyj krwawych; ztąd pochodzi, że chirurdzy arabscy, gdzie tylko było można, posługiwali się, zamiast noża, środkami wyżera-jącemi i rozpalonem żelazem, rzadko zaś odważali się na większe operacye, np. kamienia pęcherzowego. Daleko więcej zajmowali się chorobami ocz-nemi, lubo i te przeważnie leczyli środkami ze-wnętrznemi. Zupełnie zaniedbaną u nich była akuszerya, pozostawiona całkiem akuszerkom, które wykonywać musiały najtrudniejsze nawet operacye, np. wymóżdźenia płodu. Z wielkiem za to staraniem uprawiali weterynaryę, a w szczególności hypiatryą. Historyi medycyny dobrze się zasłużył Oseibia („Fontes relationum de classibus medicorum”), mianowicie co do lekarzy i literatury arabskiej. Jedyną ostatecznie zasługą arabskich lekarzy i najważniejszym z ich epoki dla lecznictwa nabytkiem, jest ogromne wzbogacenie farmakologii wielką liczbą środkówjlekarskich, tak roślinnych (z Azy i), jako też chemicznych, grekom wcale nieznanych, tudzież wskazaniem sposobów przyrządzania lekarstw złożonych (pigułek, ekstraktów, tynktur i t. p.). Im też zawdzięczamy wprowadzenie do medycyny: rabarbaru, tamaryndy, senesu, kamfory, kwassyi; oni urządzili pierwsze apteki, oni są twórcami nauki farmacyi, a poświęcając się z wielkim zapałem tajemniczej alchemii (uprawianej oddawna w Egipcie, Persyi i Grecyi), poznajomili świat z wieloma sprawami i produktami chemicznemi (dystylacya spirytusu i t. p., ob. Alchemia), które dla nauki lekarskiej niewypowiedziane miały znaczenie (lekarstwa chemiczną drogą sporządzane). Szczególniejsze także widzimy u arabskich lekarzy opiekowanie się Toksykologią (nauka o truciznach) i Kosmetyką, na wschodzie zawsze gorliwie uprawianemi. Najważniejszą atoli pamiątką w historyi ludzkości po medycynie arabskiej, raczej po Bhazesie, będzie jego dzieło „De variolis et morbillis” (dawniej p. t. „De pestilentia liber” znane), w którem autor opisuje dokładnie nowe zupełnie, w Europie nieznane, choroby wysypkowe, t. j. ospę i odrę, (pierwszą o nich szczupłą wiadomość podał Ahrun, ob.). Wprawdzie Rhazes pomieszał w swem piśmie choroby: ospy, odry i szkarlatyny, które później dopiero szczegółowo zostały rozdzielone, nie ujmuje to jednak bynajmniej jego zasługi, ile że formy te mogły zrazu istotnie występować wspólnie, a przynajmniej nie tak, jak obecnie, wybitnie oddzielone. W piśmie jego znajdujemy za to pożyteczne prawidła terapeutyczne, które, rozmaicie tłómaczone przez następców, dopiero powagą

T. Sydenhama (w XVII w.) sprawiedliwie ocenione zostały. Rzeczone dzieło Rhazesa wydanem zostało, z tekstem arabskim, w łacińskim przekładzie Channinga (Londyn 1766), w angielskim Greenhilla (1847), w francuskim Leclerc i Lenoir’a (Paryż, 1866). O pierwotnem pochodzeniu ospy zdania są podzielone; najprawdopodobniej-szem zdaje się być podanie MeaćLa („De origine variolarum. Opera omnia.” T. I, 1707), że choroba pojawiła się (pomijając Chiny i Indye) w r. 572 w Etyopii, w Egipcie r. 640, gdzie udzieliła się arabom, którzy przenieśli ją do Hiszpanii, skąd w X wieku rozszerzyła się po całej Europie, najbardziej zapewne przez pochody na wojny krzyżowe; w początku XVI wieku zanieśli ją Hiszpanie do Ameryki; w XVI, XVII i XVIII wiekach należała ospa do rzędu najsroższych i najbardziej rozszerzonych chorób epidemicznych (do wykrycia Jennera szczepienia ospy ochronnej). Do szczegółowego zaznajomienia się z medycyną i literaturą lekarską arabów służą głównie, oprócz dzieł historyi medycyny ogólnej: Casiri: „Bibliotheca arabico-hispana Escurialensis.” Madrit, 1760 — 1770. —Hammerpurgstall: „Litteraturgeschichte der Araber etc.”'’Wien, 1850. — F. Wüstenfeld: „Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher” Gotting, 1840.

Arabska muzyka. Analogia muzyki perskiej i arabskiej tak jest wielką, że oba te narody niemal wspólną mają historyę swej muzyki narodowej. Podług Kiesewettera („Die Musik der Araber” Lipsk 1842 r.), arabowie przed przyjęciem islamu mało zajmowali się muzyką. Okres rozkwitu tej sztuki rozpoczyna się u nich dopiero z chwilą zdobycia Persyi przez arabów w VII w. po Chr., gdy świetne jeszcze szczątki starożytnej cywilizacyi perskiej i greckiej stały się własnością zdobywców. Arabowie, lud zdolny i pojętny, rychło prześcignął swych nauczycieli. Głośny w swoim czasie pisarz i muzyk arabski, Chałil (*j* 786 roku po Chr.), pisze najstarsze, z dotąd znanych, rozprawy o rytmice i tonach, które El-Kindi uzupełnia (około 862 po Chr.) rozdziałami o kompozycyi i akompaniamencie. Al-Farabi (ob.) wprowadza do A-ej m-i teorye starogreckie. Auto-rowie perscy, piszący o muzyce, występują dopiero w XIV w., w czasie gdy Persya z pod panowania turków przeszła pod jarzmo mongołów, pod którymi, zwłaszcza za panowania Tamerlana, wszystkie sztuki na nowo w Persyi kwitnąć zaczęły. Założycielem pierwszej nowej szkoły per-sko-arabskiej był arab Bsaffi-eddin-Abdolmumin Benfachir-al-Ormewi, z przydomkiem „Bagdadzki” (w Xin w.), autor dzieła muzycznego p. t. „Sże-reffidźe” (tak nazwanego na cześć syna wezyra mongolskiego Szeref-eddina), w które in pierwszy buduje teoryę gammy, opartej na 15-tu trzyczą-stkowych tonach i dwóch półtonach; (rękopism tego ciekaweg*o dzieła znajduje się obecnie w bibliotece cesarskiej w Wiedniu). Z główniejszych przedstawicieli tej szkoły zasługują na wzmiankę Mahmud Szirazi (*j* 1315), Mahmud - el - A mul (f 1349) i Abd-el-Kadir-Ben-Isa, autor dzieł: „Zbieracz melodyj”, „Cel melodyi, kompozycyi, tonów” i t. d. System muzyczny tych autorów opierał się głównie na elementach staroarabskich, przeciw którym już Al-Farabi walczył zacięcie. Oryginalną stronę tego systematu stanowił podział oktawy na 18 części, złożonej z tonów całych, pół i ćwierć tonów; byli i tacy, którzy rozpra-

A. Pol.

wiali o ósmej części tonu i budowali skalę o sile aź 48-miu tonów! Podział wszakże na ¹/₃ tonu najliczniejszych miał zwolenników i wogóle system, oparty na enharmonii. Podług monochordu, opisanego przez Abd-el-Kadira, taka gamma arabska, jeśli ją zaczniemy np. od tonu c, da szereg tonów następujący: 1) c, 2) des, 3) eses, 4) d,

5) es, 6) fes, 7) e, 8) f, 9) ges, 10) asas, 11) g, 12) as, 13) heses, 14) a, 15) b, 16) ces, 17) deses, 18) c. Co w tej teoryi jest uderzającem, to wielka liczba absolutnie czystych tercyj, np. c-e, d-fis, e-gis, f-a, g-h, a-cis, b-d, h-dis i t. d., które w teoryach muzyków zachodniej Europy dopiero znacznie później otrzymały należne im stanowisko. Teoretycy arabscy rozróżniali 18 rodzajów gam, z tych jednakże tylko 12—zwanych „Ma-kamat” — w powszechnem znajdowało się użyciu; mianowicie gammy: Uszak, Newa, Buselik, Rast, Russeini, Hidżaf, Rahewi, Sengule, Irak, Isfahan, Bizirk i Zirafkend. Takie wszakże formacye gam, oraz całych, pół i ćwierć tonów, istniały właściwie tylko w teoryi, w praktyce bowiem muzyka arabska nie tworzyła gam, ale melodye, niewiele stosowane do tych dziwacznych prawideł. Zasady więc A-ej m-i są nadzwyczaj skomplikowane i trudne do zrozumienia dla dzisiejszych badaczy starej muzyki, tembardziej, że autorowie arabscy zazwyczaj używali w swych teoryach wyrażeń emblematycznych, alegorycznych, które zaciemniają, często nawet uniemożliwiają czytelnikowi zrozumienie wygłaszanych przez nich teoryj. Nawet w tytułach dzieł używają mowy obrazowej. Jedno np. z dzieł tego rodzaju nosi tytuł: „Drzewo pokryte kwieciem, w którem kielichy zawierają w sobie zasady sztuki muzycznej”. Drugie znów: „Morze toQÓw, po którem płynie okręt me-lodyj” i t. p. Harmonii arabowie nie znali, co najwyżej bowiem ich chóry śpiewały oktawami. Co się tyczy narzędzi muzycznych, tych znaczną ilość posiadali. Największą wśród arabów cieszyły się popularnością: Al-Oud (lutnia), jej odmiana: Tanbur i Kanun — rodzaj cytry dzisiejszej; instrumenty smyczkowe: Rebab—prototyp dzisiejszych skrzypiec; dęte: Naj ijäelamie, rodzaj fletów o sześciu dziurkach; Saume—rodzaj oboju— lub Zamir z ośmiu dziurkami; kobza Sumara lub Zummara bi-soan i podwójny flet Arghul. W muzyce wojskowej arabowie używali rodzaju trąb, zwanych Surne (późniejsza Surma) i Nefyr; perkus-syjne: Nakarah, Tabl szami, Tabl bebidi (rodzaj bębnów dzisiejszych) i wiele innych, z których znaczna część, po przerobieniu i znakomitem ulepszeniu przez lutników zachodniej Europy, weszła w skład instrumentów, do dziś dnia powszechnie używanych.

Arabska zatoka, nazwa nadawana niekiedy Czerwonemu morzu (ob.).

Arabski język jest członkiem wielkiej rodziny języków semickich, tworząc łącznie z etyopskim i pokrewnemi mu językami gromadę ich południową. Dzieli się na dwie główne grupy (pomijając różnice gwarowe w oddzielnych grupach), t. j. grupę południową czyli sabejską, mniej słusznie hemiaryjską—i grupę północną, czyli właściwy język arabski. Występując na widownię dziejową najpóźniej (w VII w. po Chr.) ze wszystkich języków semickich, przewyższa je zarówno swojem bogactwem w obrębie gramatyki i słownika, jakoteź swemi właściwościami i starożytnością. W grupie języków semickich zajmuje miejsce podobne jak sanskryt pomiędzy językami indo-europej8kiemi; rozszerzenie się zaś jęz. arabskiego zapomocą podbojów muzułmańskich w Azyi, Afryce, a niegdyś i w Europie, jakoteź obfita i cenna literatura, w tym języku napisana, każą zaliczać go do pierwszorzędnych języków świata. Sam język charakteryzuje się w swej głosowni mnóstwem spółgłosek gardłowych i syczących, które z naszego punktu widzenia czynią go szorstkim. Niemniej bogaty jest słoworód. Słowo posiada aź 15 różnych form, utworzonych od zasadniczej postaci wyrazu, zapomocą których wyrażają się zmiany znaczenia pierwotnego, słowo zaś przybiera znaczenie wzmocnione (ekstensywnie lub intensywnie), przyczynowe, wzajemne, zwrotne i życzące; np. wyraz zasadniczy katala=zabił; 2. kattala jest wzmocnieniem tegoż pojęcia (np. zabił wielu, wiele i t. d.); 3. katala, usiłował zabić= walczył; 4. aktala= dał zabić; 5. takattala=zabił siebie; 6. takâ-tala, zabijał jeden drugiego; 7. inkatala—zabił się (medyalnie lub reflekśywnie); 8. ik ta tal a, zabił sobie (dla siebie); 10. i stakt a la=dał sobie albo siebie zabić. Formy 0 i 11 oznaczają barwy albo choroby; 11-ta w silniejszym rodzaju; np. 9. isfarra=być żółtym, 11. isfarra=być mocno żółtym. Formy ostatnie rzadko się spotykają. Wszystkie formy (wyjąwszy 9 i 10) tworzą stronę bierną przez zmianę samogłosek, np. kutii a (s. bierna 1.) był zabity. Każda forma ma swój bezokolicznik. Bezokoliczniki bierne uzupełniają się imiesłowem biernym. Imiesłów zwy kle się spotyka, np. czynny kât il un (zabijający), bierny maktńlun (zabity), od formy 1. Czasów pojedyńczych jest dwa: cz. dokonany (perfectum), np. katala (zabił) i niedokonany (imperfeotum) jaktulu (zabijał). Od form tych tworzą się sposobem opisowym, przy pomocy słowa k â n a (być): od pierwszej czas zaprzeszły: kâna katala, od drugiej cz. niedokonany właściwy: kâna jaktulu. Czas przyszły tworzy się zapomocą przystawki sa (saufa): sajaktulu. Wszystkich sposobów czyli trybów, które się tworzą od czasu niedokonanego, jest 5; różnią się one od siebie zmianą końcówek, a m. niedokonany oznajmujący: j a-ktulu, łączący: j aktu la, rozrządzający (jus si-vus): jak tul, nalegający (energicus) I i II: jaktulanna i jaktulan i rozkazujący: uktul, zastępowany w 1 i 3 os. trybem rozrządzającym. Właściwe czasowanie polega w czasie dokonanym na przydawaniu przyrostków, w czasie niedokonanym na przydawaniu przystawek i przyrostków, przyczem odróżnia się liczba pojedyńcza od podwójnej i mnogiej, a nadto rodzaj męski od żeńskiego. Od słów tworzą się zapomocą przyrostków różne imiona: miejsca, czasu, narzędzi i t. d. Rzeczowniki, które dzielą się na pierwotne i utworzone od słów, są rodzaju męskiego lub żeńskiego, stosownie do znaczenia, żeńskie zaś mają właściwy sobie przyrostek (najczęściej at). Obok liczby mnogiej spotyka się 1. podwójna (ani, w przypadkach zależnych ai ni); liczba zaś mnoga bywa: 1. zewnętrzna (rodź. męs. ńna, w przy p. zaleźn. i na; r. żeń. âtun, w przyp. zależn. âtin); 2. szereg form licz. mnogie], zwanych łamanemi, powstałych przez zmianę wewnętrzną samogłosek, np. radżulun, r. męski 1. mn. łamanej, ridżalun (mężowie) ze znaczeniem zbiorowem. Cztery z tych form mnogości łamanych znaczy liczbę od 3 do 1.0 i nosi nazwę mnogości szczupłej (plurales paucitatis). Przypadków jest trzy: mianownik z końcówką un, dopełniacz in i biernik an. Reszta przypadków opisuje się zapomocą przyimków, które wymagają dopełniacza. Szereg imion (głównie imiona własne i cudzoziemskie) ma tylko dwa przypadki, przyczem dopełniacz bywa równy biernikowi, a końcowe n zwykle odpada. Również odpada n w końcówkach przy określaniu imion zapomocą przedimka al, albo też zapomocą następnego rzeczownika (nunacya). Przymiotnik nie różni się od rzeczownika w zakresie deklinacyi; stopień wyższy tworzy zapomocą formy a fal u, a najwyższy nadto z przystawką przedimka: al-afalu. Zaimek jest ogólnie semicki i posiada również liczbę podwójną. Przyimki i słówka (partykuły) były pierwotnie rzeczownikami i nie są zbyt liczne. Składnia pierwotnie była prostą i odznaczała się zwięzłością i dosadnością. Odrębność zdań źadnemi spójnikami nie połączonych jest w składni znamieniem przeważającem, jakkolwiek i zależność jednych zdań od drugich jest możliwa. Z biegiem czasu wszakże składnia staje się bardzo kunsztowną. Porządek wyrazów, przeciwnie, jest ściśle określony. — Taki jest obraz klasycznego języka arabskiego literackiego, określony przez gramatyków arabskich w końcu Ii-go wieku hegiry i w zasadach mający odtąd wartość i dla czasów późniejszych. Od tego języka odróżniać należy język ustny, z którym spotykamy się naprzykład w prozie podaniowej o czynach Mahometa i jego przyjaciół, oraz o przygodach beduinów przed islamem, jednakże i tu w redakcyi późniejszej. Język ten występuje w początkach islamu z podziwu godną je-dnostajnością w całej Arabii, jak właśnie poezya staro-arabska o tern nas poucza; i nie była zbyteczną różnica między nim a pierwszym językiem piśmiennym, utworzonym na podstawie mowy beduinów, która zawsze uważa się za klasyczną. Dopiero przewrót, islamem spowodowany, przez który wprowadzone nowe pierwiastki przyjęły się, życie miejskie, a głównie podboje islamu, które połączyły arabów, mówiących językiem klasycznym, z arabami krain odległych, a narody obce wciągnęły do islamu—przygotowały wczesny rozdział pomiędzy językiem ustnym a językiem klasycznym, który, poczynając od ustalenia języka piśmiennego w X wieku hegiry, rozwijał się dalej, aż w końcu oddalił się od jęz. klasycznego mniej więcej o tyle, jak nowsze języki romańskie od łaciny. Język ten, wobec naleciałości mowy klasycznej, ogranicza się do form najniezbędniejszych, jak to widać na czasowniku, który z charakteru staro-arabskiego pozbył się liczby podwójnej i różnicy pomiędzy rodzajem męskim i żeńskim w liczbie mnogiej, wszystkich trybów z wyjątkiem rozkazującego, całej strony biernej aż do najdrobniejszych szczątków, na stronie czynnej formy 11-ej, w rzeczowniku riżnicy przypadków i t. d. Podobnie szczuplejszy jest i materyał językowy, przedstawiający nadto wyrazy i wyrażenia, w języku piśmiennym bądź rzadko spotykane, bądź też wcale nie używane. Jedynie mowa potoczna przedstawia dyalekty, co też inaczej być nie może w języku, który dotąd żyje w ustach ludu od rz. Tygrysa aż do przylądk i Białego w Afryce, na ocea»ie Atlantyckim, Dyalekty te są pochodzenia dawnego, mało wszakże mają wspólnego z dyalektami, o których się dowiadujemy ze starej arabszczyzny. Nie różnią się one tak dalece od siebie, aby nie można było uważać ich za należące do jednego języka. Rozróżniamy głównie dyalekt arabski, syryjski, egipski i raahrybski (berberyjs ki). Odrębny rozwój przedstawia język mieszkańców wyspy Malty, gdzie mowa arabska rozwijała się pod wpływem języków europejskich, głównie włoskiego, i utworzyła dziwną mieszaninę, do której dość obficie wcisnął się pierwiastek łaciński. Jest to jedyny dyalekt arabski, którym mówią chrze-ścianie. Pomiędzy dwoma językami: klasycznym i pospolitym, wytworzył się wreszcie i stopień trzeci, t. j. język piśmienny nowszy, stanowiący niejaki kompromis między obydwoma, który, unikając przesadnej czystości mowy dawnej, jako rażącej gminności, ma wzgląd na rozwój mowy spółczesnej, zawarunkowany wymaganiami nowszej doby. W języku tym pisana jest głównie literatura dziennikarska, przekłady utworów beletrystycznych, a w części i naukowych z języków europejskich, przekłady biblii i inne.—Z prac europejskich o jęz. arabskim ważniejsze są: gramatyki: Jahna (Wiedeń, 1796), Evalda (Lipsk, 1831—33), de Sacy (Paryż, 1810); wydanie drugie, tegoż, z r. 1832, uzupełnione przez Flei-schera: „Beiträge zur arabischen Sprachkunde” (Lipsk, 1886), przedstawia dziś najwyższy rozwój gramatyki arabskiej w Europie. Na tern dziele opierają swe prace i nowsi gramatycy, między nimi najznakomitszy Caspari-Miiller (wydanie 5 z r. 18$5). Pierwszą ważniejszą próbą słownikową jest praca Ant. Giggeja (Medyolan, 1632); po nim następują: Golius (Lejda, 1653 i nast.) i Meniński (Wiedeń, 1680 — 87). Z nowszych: Freytag (Halla, 1830 — 37, 4 tomy i osobny wyciąg 1836), Lane (Londyn, 1863, wychodzi dotąd), Dozy („Supplement aux dictionnaires arabes”, Lejda, 2 tomy). O języku nowszym: Cuchę (Beirut, wyd. 2, 1886) i słownik podręczny Wahr-munda (Giessen, 1870—1877, 3 tomy) i szereg innych. — (Dworzak: „Slovnik naućny”).

Arabski rok—Arachis.

wzrno-

czerw-

A Sz.

And. S.

And. S.

Arabski rok, Ob. Kalendarz.

Arabskie cyfrjr, ob. Cyfry.

Arabskie konie, ob. Konie.

Arabskie monety, ob. Kufickie monety.

Arabskie morze, część oceanu Indyjskiego, między Afryką, Arabią, Persyą a Indostanem zawarta, niewłaściwie Perskiem, albo dla zabarwiających je niekiedy wymoczków, przez persów m. Ziełonem nazywana. Za granicę jego uważa się linia od przylądka Guardafui do przylądka Ko-moryn rozciągnięta. Starożytni łączyli je pod jedną nazwę m. Eretryj skiego z morzem Czer-wonem.    A s*

Arabszach, n dziejopisów ruskich A rap sza, chan Złotej Hordy, który panował od 1377—1378. Dymitry Konstantynowicz, książę nowogrodzki, dowiedziawszy się o wyprawie A-a na Niższy Nowogród, żądał pomocy od W. księcia Moskiewskiego, i otrzymawszy ją, wyciągnął w pole. Doszedł aż do rzeki Pjany, wpadającej do Sury, ale że tatarów nigdzie nie spotkał, pozwolił przeto wojsku zażyć spoczynku i zabawy. Wtedy A. nagle z pięciu stron jednocześnie na nie uderzył i okropną klęskę mu zadał. Potem spalił i zrabował Niższy Nowogród, a wracając, spustoszył całe porzecze Sury. W roku następnym zniszczył podobnież miasto Bjazań.    *

Arab-Tabia (arabska warownia), nazwa fortu, wzniesionego w 1853 r. przed rozpoczęciem wojny wschodniej na wschód od Sylistryi dla cnienia tej twierdzy (Drster), mąp.cej wielkie znaczenie przy przeprawach przez Dunaj. Jakoż usprawiedliwił on tym razem pokładane w nim nadzieje, gdyż pomimo obsaczenia A-ii w początkach maja 1854 r. i wzniesienia oblężniczych bateryj, kilkakrotne szturmy (29 maja, 6-go i 9-go ca) nie powiodły się, przyczem poległ gen. dywi-zyi Selwan. Niepowodzenie to przypisać należy głównie temu, iż turcy, uprzedzając zdemontowanie dział, usunęli je na wewnętrzne, naprędce usypane wały, co miało posłużyć przyszłemu obrońcy Sewastopola, gen. Todtlebenowi,za płodne w zbawienne następstwa wskazówki. Cofnięcie się wszakże wojsk rosyjskich z pod Sylistryi d. 29 czerwca nastąpiło nie tyle z powodu doznanych niepowodzeń, ile dla nieprzychylnego wystąpienia Au-stryi. I w ostatniej wojnie wschodniej A. T. odegrała niemniej znaczną rolę, jakkolwiek pominiętą została w wojennych działaniach. Gdy bowiem, z uchwały kongresu berlińskiego, rumuni zajęli A. T-ę w 1878 r., jako warownię, mającą zabezpieczyć przydzieloną im zamiast besarabskich posiadłości Dobrudźę (obacz), Rosya domagała się zatrzymania jej przy Bulgaryi i zmusiła załogę rumuńską do opuszczenia twierdzy 21 lutego 1879, nim komisya rozjemcza, wysadzona przez państwa udział w kongresie biorące, nie rozstrzygnęła sprawy na rzecz Rumunii, na co Rosya się zgodziła w czerwcu 1880 r.

Araoajn, stolica brazylijskiej prowincyi Sergi-pe, założona w 1855 r. nad brzegiem niewielkiej, ale spławnej rzeki Cotinguiba; liczy do 8,000 inców i z powodu nader dogodnego położenia znajduje się w stadyum ciągłego rozwoju pod względem przemysłowym i handlowym.

Aracari, czyli Ar as sari, ob. Pieprz oj ad.

Aracaty, miasto w brazylijskiej prowincyi Cea-ra, na prawym brzegu spławnej rz. Jaquaribe, o 15 km. od jei uścia, założone w 1723 r. w okolicy piaszczystej i nieurodzajnej, ważne jednak pod względem handlowym, jako główny port dla wywozu bawełny, bydła rogatego i skór, w którym to celu zostaje w bezpośredniej komunikacyi morskiej z Eernambukiem (Recife) i Cearą (Fortaleza); 12,000 mców.    And- s-

Araceae (paleont). Z rodziny obrazkowatych (Aroideae v. Araceae), opisano drobne szczątki z pokładów trzeciorzędowych, należące rzekomo do niej. Zdaniem wszakże Schenka, szczątki te bądź niewłaściwie są tu zaliczane, bądź dla braku cech wyraźnych dokładnie oznaczonemi być nie mogą.    K-J-

Aracena, miasto okręgowe w hiszp. prowincyi Huelva (Andaluzya), w bliskości źródeł rz. Odiel; 6,000 mców. Okolica bardzo urodzajna, dostarcza w obfitości wszelkiego rodzaju owoców, któremi ludność zaopatruje Sewillę. Ruiny twierdzy mauretańskiej; przemytnictwo produktów i wyrobów hiszpańskich do Portugalii; ulubione miejsce letniego pobytu sewilczyków Od A-y otrzymał nazwę łańcuch gór Sierra d’A., będący najwyższem wzniesieniem zachodniej części Sierra Moreny (szczyt Cumbres d’A. 1,676 m.) i stanowiący zarazem ważne źródlisko licznych dopływów Gwa-dyany, Gwadalkwiwiru i Tinto. Przecina on pro-wincyę Huelvę ze wschodu na zachód, dosięgając granic Portugalii i obfituje na południowych stokach w miedź, antymon i żelazo.

Arachis L. Orz acha. Rodzaj należący do rodziny roślin Strąkowych-motylkowych {Legumino-sae-Papilionaceae), plemienia Spar ce t (Hedy sa-reae). Charaktery jego są następujące: Kielich rurkowaty, szczupły, w którym listek przedni wolny, cztery zaś pozostałezrosłe; płatki korony motylkowej bardzo nierówne i żagiel zgrubiały, z grzbietem wypukłym, łódka wydłużona; pręcików dziesięć, a niekiedy tylko dziewięć, zrosłych w rurkę zamkniętą, o pylnikach niejednakowych, pylniki bowiem pręcików przeciwległych płatkom są okrągłe i ruchome, naprzemianległych zaś podługowa-te, utwierdzone na nitkach podstawą i nieruchome. Zalążnia prawie beztrzonkowa, opatrzona w szyjkę, zakończoną znamieniem, po okwitnieniu zmienia się w długo-trzonkową, wskutek wydłużenia się osadnika, nagina się ku ziemi, zagrzebu-je się w niej, gdzie następnie rozwija się owoc gruby, nie otwierający się, zawierający w sobie dwa lub trzy ziarna olejne, z powłoką cienką i kruchą, o zarodku wyprostowanym, mającym kiełek niezakrzywiony. Są to zioła o liściach naprzemianległych, składanych, parzysto-pierzastych lub trzylistkowych, opatrzonych w przy listki, o kwiatach żółtawych, wyrastających z kątów liści, pojedyńczo, parami, lub ułożonych w grona. Znanych jest sześć czy siedm gatunków, z których jeden Arachis hypogea L., zwany Orzechem ziemnym,

na-

me

K. K.

Pistacją ziemną, Bobem ziemnym lub Grochem ziemnym, jest bardzo rozpowszechniony w strefie podrównikowej, w Ameryce, Azyi i Afryce, gdzie go uprawiają jako roślinę olejną.

Uprawia się on także i w południowych krajach Europy, mianowicie w Sycylii, południowych Włoszech i w Hiszpanii. Gatunek ten posiada łodygę gałęzistą, najwyżej na stopę wysoką, omszoną, liście złożone z dwóch par listeczków przewrotnie-jajowatych, ze spodu omszonych, z wierzchu gładkich; kwiaty wyrastają z kątów liści pojedyńczo lub parami, na ogonkach dość długich, żółte, z żaglem mającym żyłki purpurowe. Owoc dojrzewa-

I- )

Fig. 267. Arachi» hypogea.

jący w ziemi, przeszło cal długi, w środku przewężony, siatkowaty, barwy żółtej, zawiera zwykle dwa ziarna wielkości dużego grochu, z jednej strony przypłaszczone, okryte skórką płową. Ziarna te w stanie surowym są nieco cierpkie, lecz ugotowane lub uprażone mają smak przyjemny, podobny do pistacyi i używają się na pokarm. W Ameryce i w Hiszpanii prażone i zmielone ziarna mieszają z cukrem i kakao i przygotowują czekoladę. W Boliwii, wedle świadectwa Weddla („Voyage dans la Bolivie”, str. 443), z emulsyi ziarn orzachy, poddanej fermentacyi, wyrabiają napój pod zwą „Chica de Mani ” Najważniejszym atoli jest olej, otrzymywany z ziarn tej rośliny; przez wytłaczanie na zimno otrzymuje się z nich od 45 do 50 na 100 oleju, który własnościami swemi bardzo zbliżony do oliwy; jest on przejrzysty, bez-wonny i łatwo schnący, zawiera w sobie, prócz oleiny i palmitiny, dwie specyalne materye tłuszczowe, triarachynę i trihypogelinę. Używa się na pokarm, do oświetlania i do fabrykacyi mydeł. Wytłoczyny czyli makuchy służą za wyborny pokarm przy tuczeniu trzody chlewnej. Używają się one, prócz tego, jako nawóz. Na oc eanie Indyjskim plantacye trzciny cukrowej są doprawiane głównie makuchami orzachy. W Hiszpanii makuchy zmełte mieszają z mąką pszenną i wypiekają dość dobry chleb. Kultura tej, nader pożytecznej rośliny, w naszym klimacie jest niemożliwą dla braku wysokiego ciepła, jakiego ona wymaga przy dojrzewaniu swoich podziemnych owoców. J- A'

Arachne (mit., z gr. pająk), córka farbiarza purpury, Idonona z Kolofonu, w Jonii, przejęła od 4teny sztukę przędzenia i tak się w niej wydoskonaliła, że o lepszą wyzwała mistrzynią. Daremnie przeciw takiemu zuchwalstwu ostrzegała ją bogini, za starą babę przebrana. Poczęło się współzawodnictwo i A. wypracowała tkaninę, przedstawiającą miłosne przygody niebian. Atene znalazła nic do zarzucenia robocie, ale tak ją ta śmiałość rozgniewała, że podarła tkaninę; gdy zaś A. z rozpaczy o to powiesiła się, Atene przywróciła jej życie, ale zamieniła ją w pająka,. Jest to legenda późniejszego utworu, nie zna jej bowiem ani Homer, ani Hezyod. Fikcya ta jest odmianą mitu o przędącej jutrzence, bardzo upowszechnionego w podaniach indyjskich. Zkądinąd dostrzegają w nim niektórzy wyobrażenie współzawodnictwa przemysłowego miast greckich z azyatyckie-mi, którjch to ostatnich wyroby tkackie zawsze używały rozgłosu.—Nazwą arachne mianowano także w Rzymie szczególny rodzaj kompasu słonecznego, a to zapewne dla jego podobieństwa z siecią pajęczą, powstającego przez przecięcie się linii godzin z liniami równika i zwrotników, na tymże kompasie nakreślonemi. Lubo nie znaleziono dotąd w wykopaliskach wzoru takiego kompasu, ale takim go opisuje Witruwiusz IX, 8. Dla mitu o A-ie, zob Owidyusz: „Metamor.’' VI; 1—145. Wergiliusz: „Georg.” IV, 246.

Arachnoidea (grec, arachne—tkanka, arachno-des—pajęczowy), błona pajęcza; tak się nazywa w anatomii jedna z osłon, mózgowie otaczających, mianowicie pośrednia, surowicza, nad którą tuż pod czaszką leży błona twarda, a pod którą bezpośrednio do mózgu przylegająca błona naczyniowa (ob. Mózgowie).

Arachnoidea (paleont). Gromada pająków (Arachnoidea) pojawiła się na ziemi już na początku okresu pierwszorzędowego (palaozoicznego) i przetrwała do dni dzisiejszych. I w rzeczy samej, w górnych pokładach syluryjskich napotykają się już szczątki niedźwiadków (Scorpionina), a w okresie węglowym bardzo już obszernie występowało skupienie Anthracomarti, ze zredukowanemi w części pierścieniami odwłoka. Z tego też okresu znane są najdawniejsze pająki właściwe (Araneae). Większa część paleozoicznych pająków stawowa-tych albo pierśeieniowatych, Arthrogastra (dzisiejsze niedźwiadki, kleszczotki, kosarze), była zwierzętami wodnemi, najdawniejsze zaś z nich mor-skiemi, kiedy późniejsze, w części przynajmniej, podobnie jak wszystkie dzisiejsze, posiadały już odpowiednie przyrządy do oddychania w powietrzu.    K< lm

Arachïioideae, ob. Pająki, czyli Pajęczaki. Araohnoitis v. Arachnitis — zapalenie błony pajęczej.

Arachnologia, ob. Araneologia.    i 152,160 kob., t. j. 47 na 1 km. □. W ciągu

Arachowa, duża i zamożna wieś grecka, tuż lat 10 (1870—1880) stwierdzono ubytek ludności u stóp Parnasu (3,000 mieszkańców), słynna ze o 18,142 głów, czyli o 6%. W edług pochodzenia zdrowego klimatu i winnic. Jest to prawdopodo- było madjarów 67,613, niemców 30,931, słowaków bnie starożytna Anemoreia. Tu w r. 1826 Ka- 2,938, rumunów 185,241, serbów 2,131, cyganów raiskakis, wyciąwszy w pień 5,000 turków, z ich 2,219, cudzoziemców 1,063. Według wyznania: głów zbudował piramidę.    katolików rz. obrządku 75,304, katolików gr. ob-

Arachozya, kraina azyatycka, ulegająca berłu rządku 11,079, prawosławnych 186.758, ewange-starożytnych królów perskich, na płnz. od Ge- lików augsb. 5,151, ewangelików reform. 17,519, drozyi, a na zach. od Indyj, przerżnięta rzeką żydów 8,018; wskazuje to wszystko, że komitat Arachotos, która nadała jej nazwę, równie jak pod względem narodowości jest rumuńskim (61%)? stolicy, założonej, przypuszczalnie, przez Semira- a pod względem religii prawosławnym (61°/₀), po-midę, pod imieniem Kofe. Kraina to bez ruchu czem dopiero węgrzy i katolicy zajmują drugie kulturowego i bez historyi, zawsze, skutkiem nie- miejsce z kolei (22°/₀ i 25%)- Komitat A. dzieli urodzajnego gruntu, złego klimatu, braku komu- się na 10 okręgów, jako to: A. Eorosz-Jeno, Pe-nikacyi, mało zaludniona, pod despotyczną wła- czka, Borosz-Szebesz, Elek, Radna, Nagy Hal-dzą królów perskich zmartwiała. Głośniejszą stała magy, Wilagosz, Kisz-Jeno, Ternowa. 2), A., sto-się dopiero, kiedy Aleksander Macedoński, w r. lica poprzedniego, zwany Starym Aradem (O Arad) 330 — 329 przed Chr., przebijał się tamtędy, na prawym brzegu Maroszu i na krawędzi nizi-z okropnym trudem i niezadowoleniem wojska, ny, z której w głąb Siedmiogrodu prowadzi spła-w pochodzie do Indyj, i kiedy założył tam mia- wna rzeka i wijąca się nad jej brzegami kolej sto, zwane Al ex and ri a ad Arachotum, pra- żelazna—stąd ważna stacya handlowa, której zna-wdopodobnie dzisiejszy Argundab, które obsadził czenie podnosi nadto inna droga żelazna, idąca kilku tysiącami wojska i innymi kolonistami z Budapesztu przez A. i Temeszwar do granicy (Arryan: III; 28, 6.—Qu. Curtius: VII; 3, 23.— serbskiej; 36,238 m-ców — w tern połowa madja-Dyodor: XVII, 83). Kraina ta stanowi część dzi- rów, reszta rumunowie, Serbowie i niemcy. Prze-siejszego Kabulu, pod nazwą Seistan, ale ścisłych mysł miasta w stanie kwitnącym: szczególniej go-jej odgraniczeń od, przyległych prowincyj ozna- dne są uwagi gorzelnie, dystylarnie, cegielnie czyć nie podobna. Siady przejścia kultury grec- i garbarnie. Wielkie jarmarki na bydło i ognisko kiej wychodzą jedynie w postaci monet greckich handlu produktami kraju, jak: wino, skóry, zbo-(pomieszanych z mahometańskiemi), których nie- że, wełna, drzewo, miód, spirytus etc. Jako sto-zmierne mnóstwo wykopał między innemi anglik lica komitatu, jest A. siedliskiem wielu władz rzą-Masson i na którego też dzieło: „Narrative of dowych, biskupa prawosławnego i oświaty; tej Journeys in Afganistan” (tom III, roz. 7) po- ostatniej służą: gimnazyum, szkoła realna, szkoła wołuje się autor „Historyi Greoyi”, Grote, w t. teologiczna, dwa seminarya nauczycielskie, szkoła 18, roz. 4, w przypisku.    K- K- handlowa, muzyczna i t. p. Z gmachów wyróżnia

stoku wyżyny siedmiogrodzkiej w dorzeczu Białego Köröszu, oraz Maroszu, stanowiącego południową granicę. Otacza go z północy komitat Bi-harski, z zachodu kom. Czanadzki i Bekeski, z południa kom. Temeszwarski i Kraszosoreński, ze wschodu wreszcie siedmiogrodzki komitat Hunyad.

Powierzchnia kraju należy zachodnią częścią do niziny węgierskiej, wschodnią przechodzi stopniowo do systematu gór Biharskich i wznosi się w niektórych punktach do 1000 m.; tamta, nader urodzajna, wydaje pszenicę, kukurydzę, owoce, chmiel, tytoń i wino (słynne wino Meneszu i Madjaradu), ta zaś przeważnie lesista (32% całej powierzchni komitatu zajmują lasy), nadaje się do hodowli bydła rogatego i koni—obie dostarczają spirytusu, żelaza, śliwowicy, sukna, fartuchów etc. Handel ożywiony i rozwijający się stale znajduje ułatwienie w obu spławnych rzekach (Marosz i B. Kö-rösz), oraz w odpowiedniej ilości dróg żelaznych, których węzłem jest stolica komitatu. Według naprzeciwko poprzedniego, lecz już w komitacie spisu z r. 1880 liczył komitat 6443,₃₉ km. □ po- Temeszwarskim, 5,143 m-ców, przeważnie niem-wierzchni i 303,964 m-ców, w tern 151,804 męż. ców—dawniej silna forteca.    And-s-

Arad, miasto w pokoleniu Judy, na granicy się nowa cerkiew rumuńska, poświęcona 1865 r., Idumei. Mieszkańcy tego miasta i jego okolicy, kościoły katolicki i reformowany, synagoga, pałac A rady ci, zostali przez izraelitów wyparci do biskupi i teatr. Pod względem historycznym zaj-Fenicyi, gdzie osiedli na górze Arados. * muje A. jednę z wybitniejszych kart dziejów wę-Arad. 1) Komitat węgierski na zachodnim gierskich. Niszczony wielokrotnie w ciągu XV

w. przez turków i następnie przez nich w w. XVI zajęty, pamiętny jest klęską, jaką Jerzy II Rakoczy zadał w r. 1658 wojskom tureckim, pod wodzą baszy Budy zostającym. Podczas powstania węgierskiego, generałowie Vecsey i Gal zmusili do poddania się w r. 1849 leżącą na lewym brzegu rzeki twierdzę, którą z ogromnym kosztem wzniosła w zeszłym wieku Marya Teresa. Kossuth wraz z całym rządem przebywał tu czas jakiś, przeniósłszy się z Szegedinu — i wydał w d. 11 sierpnia słynną swą proklamacyę, lecz wkrótce, gdy wojska węgierskie złożyły broń pod Vilagos (Wilagosz), wydał Görgey A. w ręce rosyjskiego generała Rydygera d. 17 sierpnia. Jeńcy z pod Vilagos więzieni byli w kazamatach twierdzy — wreszcie 6 października na rozkaz austryackiego generała, v. Haynau, powieszono tu 9-u, a rozstrzelano 4-ch generałów węgierskich. 3) A. nowy (Uj A.) miasto na lewym brzegu Maroszu

,r-n nT*    *---1

Fig. 268. Starożytne fenickie mury Aradosu.

Fif. 269. Aradu» cortica;is.

?..

Arados, (w Biblii Arwad, egipskie Aralux, asyryjskie Arwada), starożytne miasto w Syryi, najdalej ku północy położone z sześciu miast fe-nickich, wspominane już na początku drugiego tysiącolecia przed Chrystusem, było założone pierwotnie na małej wyspie Ruad, o 25 km. od brzegu oddalonej, a z opisu Strabona dowiadujemy się, że mieszkańcy mieli własnych swych królów, którzy rozciągali swą zwierzchność i nad pobrze-żnemi okolicami Paltus i Balaneâ na północy,

Zemar (gr. Simira) na południu, Maratunt (dziś Amrit) na płd. wschodzie. Za Ramsesa II złączyli się Aradyjczycy z hetejczykami. Później wpadł A. w ręce asyryjczyków i już Tukiat-pal-asar I sztyftował wyprawę morską w porcie aradz-kim (około r. 1120 przed Ohr.). Pokuszenie się króla aradzkiego o odzyskanie niepodległości za Assarnazirpala nie powiodło się, i miasto, dotąd mocne, podupadać zaczęło. Za czasów proroka

• r;

fffł

Ns

Ezechiela (XXVII, 8) Aradyjczycy zostawali pod władzą Tyru., Pod rzymianami A. był miastem autonomicznem i miał prawo bicia monety; zrównał go z ziemią wódz Kalifa Omara, Moawiah. Dziś istnieje osada o 3000 m-ców muzułmanów. * Wyspa A. opasana była olbrzymim murem, który ją bronił zarówno od nieprzyjaciół, jaTc i od bałwanów morskich. Dzisiaj jeszcze widać od strony zachodu i południa szczątki tego muru, który, według Renana, zaliczał się do najwspanialszych budowli fenicyan; był on wzniesiony z czworobocznych graniastosłupów, grubych na 2 metry, a długich na 4 — 5, ułożonych jedne na drugich, jak się zdaje, bez cementu (fig. 268). Starożytne miasto leżaio pośrodku, a jego domy bardzo wysokie i wąskie, spoczywały na podziemiach, wykutych w skale, służących za magazyny i zawierających obszerne cysterny, które są przydatne jeszcze i dzisiaj. Między wyspą a lądem stałym znaj-duje się źródło wody słodkiej, bijące w głębi morza, o którem wspominają niektórzy pisarze starożytni i z którego, w czasie wojny, mieszkańcy, za pomocą zręcznie obmyślanego mechanizmu, dobywali wodę do picia. A. więcej niż którekolwiek z innych miast wybrzeży syryjskich podlegał wpływom Grecyi. Podług tradycyi, św. Piotr miał się udać do A-u, żądny obejrzenia jego cennych kolumnad i malowideł Fidyasza. Szczątki rzeźb i napisy greckie, jakie znalazł na wyspie Renan, potwierdzają istnienie tego wpływu. („Mission de Phenicie“ str. 18—151; Paryż, 1864).

Aradus Fabr. Rozwałka. Owad pluskw o-waty, czyli półtęgopokry wy (Hemiptera), do oddziału nierówn oskrzy dły ch (Heteroptera) zaliczany, blisko spokrewniony z pluskwą domową, mieszkający głównie na korze i pod korą drzew* spróchniałych. Głowę ma rom- -bowego kształtu, przedłużoną ku /'t przodowi w tę- J py wyrostek, ? przy którego podstawie w wycięciu

osadzone są rożki 4-ro stawowe, o stawach nierównych ^drugi staw wydłużony). Uzbrojenie gęby w postaci rurki (ryjek) ostrej, trzysta-wowej, sięgającej aż do przedkarcza. Wzdłuż przed-karcza, zeszczuplonego z przodu, przebiegają podłużne żeberka. Na podstawie pokryw skrzydłowych (pierwszej pary skrzydeł) wyraźne żyłki podłużne. Do najpo-spolitszych gatunków należy: ■ -- —Aradus corticalis L., Roz-wałka pospolita, zwana „Pluskwą korową.” Ciało ma płaskie, czarne, rożki w całej długości lub przynajmniej w ³/₄ częściach czerwonawe, podstawa pokryw skrzydłowych żółtawo-biała; tarcza grzbietowa w tylnej części, oraz brzegi odwłoka, ciemnożółte. Przedkarcze z przodu powycinane i zazębione. Długość ciała 6—7 mm. Samica znacznie większa i szersza od samca.    A s-

Aradż, oaza półn. Afryki, wchodząca w skład łańcucha zagłębień, oddzielających płaskowzgórze Barki od wyżyny wsch. öahary, czyli pustyni libijskiej, a którego zachodniem ogniwem jest słynna zwaliskami świątyni Jowisza Ammońskiego oaza Siwah (ob.).    A., według świadectwa po

dróżnika Rohlf’a, odznacza się największem zniżeni, bo do —75 m. dochodzącem, gdy ku półn. zachodowi położona oaza Ammońska — 29 m., a połud.-wschodnia Kuru — 42 m. wynosi. (Ob. Afryka).    A‘

Araeoxen (miner.). Pod nazwą tą mineralog Kobell opisał minerał bliski dechenitowi (wa-nadanowi ołowiu). Występuje on pod postacią sku-

pień gronowych mikrokrystalicznych, ze śladami mity fizyk, pisarz i mąż stanu (* w Estagel pod budowy włóknisto-promienistej. C. wł. 5.79; Tw. 3. Perpignan 26 lutego 1786 — -j- 2 października Barwy czerwonej z domieszką brunatnej, w ry- 1853 w Paryżu). Kształcił się pierwotnie w Persie blado-źółtej, przeświecający. Skład jego, we- pignan, gdzie ojciec jego od początku rewolucyi dług rozbioru Bergemanna: 52.55 tlenniku ołowiu, był kasyerem mennicy; w r. 1803 wstąpił do szko-18.11 tlenku cynku, 16.81 kwasu wanadowego, ły politechnicznej, a po jej ukończeniu został se* 10.52 kwasu arsennego, 1.34 glinki i tlenniku źe- kretarzem biura długości. W początkach 1806 laza; jest więc mieszaniną jednokształtną obojęt- r. wydelegowany został z Biotem do Hiszpanii, nego wanadanu z obojętnym arsenianem: 2R₃ aby tam, wraz z komisa-(V0₄)₂+R₃ (As0₄)₂, w którym B=Pb i Zn, w ró- rzamihiszpańskimi,Chaix wnych stosunkach atomowych (arseno-wanadan i Rodrigues, przedłużyć ołowiu i cynku). Pod dmuchawką łatwo się topi do Formentery pomiar na guzik ołowiu, z wydzieleniem silnej woni arse- południka, przeprowadzo-nowej; z sodą daje masę trudno topliwą, która ny we Francyi między stopiona z boraksem świeci pięknie zielono w pło- Dunkierką a Barceloną. Yr -Jśdt mieniu odtleniającym, a następnie jasno-żółto Znajdował się na wyspie w utleniającym. W stężonym kwasie solnym roz- Majorce, gdy Hiszpanie U* ' jF kłada się z wytworzeniem chlorku ołowiu; rostwór powstali przeciw Napo-z początku żółty, następnie brunatnieje i ostatecz- leonowi; wskutek tego u- ■ fp| nie przybiera barwę szmaragdową; po dodaniu wy- więziony i przez kilka mie- ? skoku, przegotowaniu i odcedzeniu, pozostaje zie- sięcy trzymany w cytadeli lonym, a po odparowaniu i rozlaniu wodą, przy- Belver pod Palmą, po biera piękną, niebieską barwę. Znajduje się w szcze- oswobodzeniu przedostał linach pstrego piaskowca (tryasowego) w Dahn pod się do Algieru, zkąd na Niederschlettenbach w Bawaryi nadreńskiej. K-J- statku algierskim udał się do Marsylii. Okręt Arafat, 60 metrów względnej wysokości, a kil- ten jednak schwytany został przez korsarzy kiszka kilometrów obwodu mające, granitowe wzgó- pańskich, a A. osadzony w forcie Rosas i na pon-rze, odległe od świętego grodu, Mekki, na ośm tonach Palamos. Uwolniony na reklamacyę deja godzin drogi, na równi z Kaabą (ob.) przez algierskiego, próbował znowu dostać się do Mar -świat muzułmański czczone i ściągające nieźli- sylii, statek jednak rozbił się u brzegów8ardy-czone tłumy pielgrzymów, gdyż zwiedzenie tylko nii, zkąd A., przebrany za beduina, schronił się do obu tych świątyń nadaje tytuł „Hadżego” (swią- Algieryi. W tym czasie wszakże poprzedni dej tobliwego pątnika). Uroczystość, tu odbywana, został zamordowany, a następca jego, uważając polega na modlitwach hałaśliwych, złożeniu ofiar A. za niewolnika, polecił go użyć jako tłómacza krwawych ze zwierząt, zakupywanych u beduinów, na statkach korsarskich. W r. 1809, dopiero za i wysłuchaniu kazania przemawiającego z wielbłąda wstawieniem się konsula francuskiego, odzyskał kadego mekkańskiego. Ceremonia kończy się ci- wolność i wrócił do Francyi z ocalonemi przy-skaniem kamieni, na przypomnienie mającego rządami i rękopisami. Rezultaty obserwacyj jego nastąpić kiedyś ukamienowania dyabła, gdyż tu p. t.: „Recueil des observations géodesiques, Adam przed swym upadkiem miał otrzymać pierw- astronomiques et physiques, exécutées par ordre sze objawienie, skąd nazwa A. — ..góra obja- du Bureau des longitudes en Espagne pour de-wienia“. Od długoletniego powtarzania obcho- terminer la variation de la pesanteur et des de-du przez krocie pobożnych, które z trudno- grés terrestres sur le prolongement du méridien ścią pomieścić się mogą w dolinie WadMVluna, de Paris” stanowią ciąg dalszy wydanego przez a które w czasie obecności Burckbardta liczbę instytut dzieła „Base du système métrique”. 70,000 przewyższały, rumowisko kamienne do W kilka dni po powrocie, w 23 roku życia, wybra* olbrzymiego wału urosło. Prócz podania, uświę- ny został na członka akademii nauk i w tymże cającego górę A,, dodaje jej jeszcze wziętości samym jeszcze roku, po Mongeu, został profeso-tryskające ze szczeliny skalnej obfite źródło, któ- rem szkoły politechnicznej, gdzie wykładał anali-rem na prośbę swej żony, Zebeidy, kalif Harun zę i geodezyę. Od r. 1830 był po Fourierze se-al-Raszyd, zapomocą wodociągu, obecnie zepsute- kretarzem wieczystym akademii nauk.—Badania go, chciał święty gród zasilić.    A- Sz- jego i odkrycia w fizyce są bardzo liczne i róż-

Fig. 200. Arago DcmiDik,

Arafura, Alfura, Harafora, część oceanu norodne. W r. 1811 odkrył polaryzacyę cbro-Indyjskiego między Nową Gwineą i lądem Au- matyczną, t. j. źe przez polaryzacyę światła stralii, stanowiąca niejako morze śródziemne, ogra- i w świetle bezbarwnem powstawać mogą barwy, niczone na zachodzie mniej więcej 130 południ- Bronił gorliwie poglądów Fresnela i wraz z nim kiem dł. wd. Gr., na wschodzie zaś południkiem pracował nad wyrobieniem teoryi undulacyjnej przylądka York. Wielkością przenosi dwukrotnie światła; w . szczególności zaś wykazał warunki, wzięte m. Czarne z Azowskiem, brzegi ma niedo* w jakich zachodzi interferencya światła spolary-stępne, usiane mnóstwem skalistych wysp i raf zowanego (prawa Fresnela i Araga). Poprzednio koralowych. A. należy do mórz płytkich i nigdzie z Biotem oznaczał załamanie światła w gazach. 1,000 m. głębokości nie dochodzi.    And. s. r< 1818 wskazał możność oznaczenia szybkości

Arago Dominik Franciszek Jan, znako- światła z doświadczeń ziemskich metodą, jakiej

70

Encyklopedya Powai echni llustr. T. IV.

potem użył Foucault. Zbudował polaryskop, fotometr, cyanoskop i poznał, że rozproszone światło dzienne jest częściowo spolaryzowane. W roku 1820 dostrzegł, że opiłki żelazne przyciągane są przez drut, po którym płynie prąd elektryczny, jak przez magnes, co doprowadziło dalej do wynalezienia elektro-magnesów. W r. 1824 odkrył, że igiełka magnesowa, kołysząca się nad krążkiem metalowym, szybko się uspakaja, a pod wpływem obracającego się krążka ulega zboczeniu i sama nawet w obrót przechodzi; zjawiska te, które nazwał magnetyzmem obrotowym, doprowadziły Faradaya do odkrycia prądów indukcyjnych. Wraz z Dulung'iem prowadził badania nad stwierdzeniem prawa Mariotte’a, posuwając ciśnienie do 27 atmosfer, oraz nad prężnością pary wodnej. Z kilku uczonymi oznaczał w r. 1822 ^zybkość głosu w powietrzu. A. posiadał nadto wybitny talent pisarski, a wyniki badań umiał przedstawiać jasno i zrozumiale, czem się silnie przyczyniał do rozprzestrzeniania wiedzy i zasłynął jako jej popularyzator. Prace swe zamieszczał w „Annales de physique et chimie”, które redagował wraz z Gay-Lussac’iem, w „Annuaire” biura długości, w pamiętnikach akademii nauk. Poruszał często kwestye, które miały silny rozgłos i wywoływały żywe dyskusye, jak np. „Sur la prétendue détérioration du climat de l’Europe”; „Le Groenland est il une ile?” Jako sekretarz wieczysty akademii nauk, ogłosił znaczną liczbę życiorysów znakomitych akademików („Eloges académiques”), które się zalecają zarówno su-miennem opracowaniem i bezstronną oceną obcych zasług, jak i pięknym językiem. Gorliwie popierał młodych uczonych, a, nowe wynalazki za jego pośrednictwem zyskiwały rozgłos i uznanie; z tego względu nazwano go mistrzem ceremonii wynalazków. .Jego „Astronomiepopulaire” (4 t., 1834 — 1835) jest wzorem dzieł popularnych. Gdy w ostatnich latach życia stracił wzrok, przez sześć godzin dziennie dyktował swe prace. Ogólny zbiór jego dzieł, „Oeuvres”, wyszedł w 16 tomach (1854 — 1862); z tych „Astronomie populaire” obejmuje 4 tomy, „Notices biographiques” 3 t., „Notices scientifiques” 5 t., „Instructions, rapports et notices sur les voyages scientifiques” 1 t., „Mémoires scientifiques” 2 t., „Mélanges” 1 t.—Brał też żywy udział w życiu politycznem swej ojczyzny. Był członkiem rady municypalnej paryskiej od r. 1830 do 1851 r., a po wybuchu rewolucyi lipcowej 1830 korzystał ze swego wpływu, aby dalszy rozlew krwi powstrzymać. W tymże roku wszedł do izby deputowanych, gdzie należał stale do opozycyi i dzielnie występował jako rzecznik rozumu i praw człowieka. Gdy w roku 1832, za udział uczniów szkoły politechnicznej w powstaniu czerwcowem, zakład ten oddano pod władzę ministra wojny, A. podał się do dymisyi z katedry, którą zajmował od r. 1809. Rewuiucya lutowa 1848 roku powołała go jako członka do rządu tymczasowego, w którym dnia 24 lutego objął ministeryum spraw wewnętrznych, a wkrótce potem i wojny. Stał on na czele tego

stronnictwa republikanów, którzy za ideał państwowy uważali Stany Zjednoczone Ameryki północnej. Gdy rząd tymczasowy władzę swą złożył, mianowało go zgromadzenie narodowe członkiem komisy i egzekucyjnej, a na stanowisku tern podczas powstania czerwcowego 1848 odwagę swą obywatelską w świetny sposób ujawnił. W kwe-styi prezydentury stanął w rzędzie przeciwników Ludwika Napoleona i niejednokrotnie oświadczał się przeciw polityce rządu. W następnych rozprawach zgromadzenia prawodawczego udziału już nie przyjmował. Po zamachu stanu 1851 podniósł głos w obronie deportowanych, gorące-mi słowy nazywając miejsce ich wygnania grobem żyjących.—Życiorysy jego ogłosili Barrai, Lunet, Louis de Lommenie. Sam napisał „Histoire de ma jeunesse”, która, uzupełniona szczegółami dalszego życia przez kilku uczonych, wyszła w r. 1854. „Gorliwie dążąc do nowych odkryć— mówi o nim Humboldt—a zarazem ostrożny we wnioskach, lubił nowerai iść drogami, na któ-rychby ująć można było jedność przyczyn zjawisk różnorodnych.... Rozsuwając dla uczonych granice wiedzy, posiadał zarazem cudowną sztukę rozprzestrzeniania dokoła siebie zdobytych wiadomości. Tak więc nie brakło mu żadnego rodzaju wpływu, a powaga jego nazwiska nie ustępowała jego popularności”.    s- K-

Arago Jan, młodszy brat poprzedniego (*1788 —-j* 1836), służył najprzód w Perpignanie w zarządzie skarbu, lecz posądzony, acz niesłusznie, o nadużycia służbowe, rzucił posadę i kraj i udał się, bez żadnych środków materyalnych, do Stanów Zjednoczonych Ameryki półn. (1817). Tu w Nowym Orleanie zawarł znajomość z głośnym przywódzcą hiszpańskim, Ksawerym Miną (ob.), wsławionym w epoce wojen napoleońskich, a który naówczas nosił się z myślą szalonej wyprawy do Meksyku. A. zapalił się do tego przedsięwzięcia i przyłączył do garstki śmiałków, z którymi Mina do Meksyku wtargnął; po rozstrzelaniu przywódzcy, dalej prowadził walkę na własną rękę. Po ogłoszeniu niezależności Meksyku (1824) otrzymał rangę generała i w wybuchłej wojnie domowej stanął po stronie demokratów i walczył pod rozkazami zwycięskiego Santa-Anny (ob,). Zmarł w przybranej swej ojczyźnie, pochowany na koszt rządowy, gdyż, pomimo że zajmował pod koniec życia wybitne stanowisko administracyjne, żadnego nie zostawił majątku.

Arago Jakób Stefan Wiktor (* 1790 w Estagel — -j- 1855), brat poprzedniego, literat francuski, znany głównie jako autor dwóch dzieł podróżniczych ilustrowanych: „Promenade autour du monde” (1822) i „Souvenirs d’un aveugle, voyage autour du monde” (1838); opracował je na podstawie materyału, zebranego w czasie podróży naokoło świata, którą odbył w r. 1817 — 21, jako rysownik. Po powrocie poświęcał się w Bordeaux, potem w Tuluzie, dziennikarstwu i literaturze, pisując poezye, romanse i sztuki teatralne (np. „Un noviciat diplomatique”, 1835; „Le cadet de Gascogne”, 1836). W r. 1835

objął kierownictwo teatru w Rouenie, ale po dwóch latach musiał je złożyć z powodu utraty wzroku. Pomimo to, w r. 1849 udał się na czele grona spekulantów do Kalifornii na poszukiwanie złota, został wszakże w Valparaiso opuszczony przez swych towarzyszy. Powróciwszy do kraju, opisał swoje przygody w „Une vie agitée” (1853), poczem udał się ponownie do Brazylii, ale tu wkrótce umarł.

dzenia Prawodawczego zasiadał na skrajnej lewicy; na posiedzeniu 15 lipca 1870 r. miał odwagę oświadczyć się energicznie przeciw wypowiedzeniu wojny Prusom. W czasie klęski był członkiem rządu Obrony Narodowej; na miejscu Crémieux'go pełnił obowiązki ministra sprawiedliwości, później zastępował Gambettę w ministeryum spraw wewnętrznych. Po wojnie obrany do Zgromadzenia Narodowego, trzymał z Thiers’em przeciw monarchistom i czerwonym. Od 1876 roku zasiada w Senacie, dokąd 1882 r. ponownie został obrany przez departament Pirenejów Wschodnich. W maju 1880 r. mianowany był posłem w Bernie u rządu szwajcarskiego. W młodym wieku pisywał dużo; zbiorek „Vers” wydał był 1830 r.; pod pseudouimem „Emanuel” wystawił szereg wesołych wodewilów, które w czwartym dziesiątku w. b. cieszyły się wielką wziętością na drugorzędnych scenach paryskich.

Arago Alfred, brat poprzedniego (* 1816 w Paryżu), malarz, uczeń Pawła Delaroche’a. Obraz jego „Karol V w klasztorze St. Just”, wystawiony w Salonie paryskim 1841 r., dał go poznać jako zdolnego artystę. Obraz ten, przedstawiający ex-monarchę-zakonnika, zajętego nakręcaniem zegarów, jest własnością muzeum w Perpignan. Z następnych prac Alfreda A., wystawianych często w Salonie paryskim, na uwagę zasługują: „Rafael, wprowadzony potajemnie przez Bramanta do kaplicy Sykstyńskiej” (1842), „Rozrywki Ludwika XI” (1846), „Petrarka, zasadzający latorośl drzewa oliwnego na ruinach grobu Wergiliusza” (1847), „Abraham” (1852). W r. 1852 A. otrzymał posadę generalnego inspektora sztuk pięknych, a 1870 — dyrektora sekcyi w ministeryum sztuk pięknych. Na ostat-niem tern stanowisku pozostawał bardzo krótko; wskutek wypadków wrześniowych tegoż roku, po-

Arago Stefan (* 1802), brat poprzedniego, pisarz i polityk francuski, przed r. 1848 był czynny jako dramaturg i dziennikarz, a jako fe-ljetonista „Siècle’a” pozyskał nawet rozgłos pod pseudonimem Jul. Ferney’a. W r. 1844 należał do założycieli republikańskiego dziennika „Réforme”. Po rewolucyi lutowej był czas jakiś dyrektorem poćzt i wprowadził w użycie marki pocztowe; skompromitowany w powstaniu czerw-cowem 1849 r. i skazany za to na deportacyę, ratował się ucieczką zagranicę. Wrócił do kraju na zasadzie amnestyi w 1859; po upadku Napoleona III (wr. 18/0), sprawował czas jakiś urząd mera w Paryżu. W r. 1879 został kustoszem muzeum luksemburskiego. Z prac jego poetyckich zasługują na wzmiankę: komedya „Les aristocraties” (1847), poemat „Spa” (1851), zbiór poezyj p. t. „Une voie de l’exile” (1860) i romans historyczny „Les bleus et les blancs” (1862) na tle walk w Wandei podczas rewolucyi.

s. s.

Aragon, lewy dopływ rz. Ebro w Hiszpanii, ma źródła na południowym stoku Pirenejów, w prow. Huesca, płynie zrazu w podłużnej dolinie między Pirenejami a Sierra de la Pena, dążąc ku zach., poczem, przerżnąwszy prow. Sa-ragosę, wchodzi do Nawarry, przybierając kieru-fiek południowo-zachodni i w bliskości uścia do Ebro pod Milagro, zwraca gwałtownie ku połu-dnio-wschodowi. Do żeglugi, dla zmiennego stanu wody i bystrego prądu, jest zupełnie niepodatny. Jego lewe dopływy są bez znaczenia; najważniejszy z nich Onsella — prawe natomiast, jako pochodzące z Pirenejów, są liczne i zasobniejsze w wodę, jak np. Esca, Irati, Zidaco, Argo. Ogólna długość biegu 192 km. Od tej rzeki

And. S.

Arago Franciszek Wiktor Emanuel (* 6 maja 1812), syn Dom. Franciszka, astronoma, mąż stanu francuski. Po ukończeniu wydziału prawnego został obrońcą przy sądzie apelacyjnym w Paryżu (1837), poświęcając się z upodobaniem sprawom natury politycznej. Z powodu ruchawki powstańczej w maju 1839 r. duży zyskał rozgłos świetną, acz bezskuteczną, obroną Barba8’a (ob.). Podczas rewolucyi lutowej przyjmował czynny udział w walkach ulicznych; 24 dał się do dymisyi. lutego 1848 r. na czele ludu wpadł do Izby deputowanych, domagając się gwałtownie usunięcia dynastyi orleańskiej. 27 lutego t. r. wyprawiony do Lyonu w charakterze komisarza generalnego nowego rządu republikańskiego, a przejęty naukami Ludwika Blanc’a, zajął się gorąco urządzeniem „warsztatów narodowych” dla pozbawionych zajęcia robotników; z tego powodu przez mieszczaństwo lyońskie oskarżany był o zachcianki komunistyczne. 25 maja 1848 mianowany ambasadorem Rzpltej w Berlinie, miał sobie w instruk-cyi poleconą szczególnie sprawę polską. Za jego też wstawiennictwem Mierosławski i inni, zamieszani w wypadki poznańskie 1846 r., a pominięci w amnestyi królewskiej z 20 marca, wypuszczeni

byli na wolność. Po wyborze Ludwika Napoleona, otrzymała nazwę Aragonia.

A. już 10 grudnia 1848 r. podał się do dymisyi Aragona Tuilia, d’ (* 1508—f 1565) poet-i powrócił do kraju; obrany do Izby deputowa- ka włoska, córka naturalna kardynała i arcybi-nych, należał do opozycyi nieprzejednanej prze- skupa palermitańskiego, Piotra Tagliavia, członka ciw nowemu prezydentowi. Po zamachu grudnio- aragońskiej rodziny królewskiej. Utwory A-y, wym 1851 r., przeciw któremu z innymi posłami a mianowicie zbiór sonetów p. t. „Riine” (We-republikańskimi założył protest bezskuteczny, po- necya, 1547 i wielokrotnie później) i poemat ro-rzucił działalność polityczną i powrócił do obroń- mantyczny „U Mescbino o il Guerino” (Wenec., czej. W listopadzie 1869 r. wybrany do Zgroma- 1560) wysoko były przez współczesnych cenione.

E. G.

And. S.

Sąd tak przychylny zawdzięczały one nie tyle swej istotnej wartości—gdyż tylko sonety bywają często udatne, ile uwielbieniu, jakie budziła sama osobistość poetki. Łącząc z rzadką urodą niepospolity umysł, starannem wykształceniem zbogacony, wielki dar wymowy i talent muzyczny,

A. na podobieństwo ówczesnych kurtyzanek, wiodła życie lekkie i wszędzie (w Rzymie, Bolonii,

Ferrarze, Wenecyi i t. d.) znajdowała roje wielbicieli; w ich liczbie figurują: kardynał Hipolit Medyceusz, poeci Bernard Tasso, Hieronim Mu-zio i wiele innych znakomitości. Na starość osiadła we Florencyi i oddała się dewocyi.

Aragona, miasto w Sycylii, w prow. Girgenti, założone w 1606 r., stacya dr. żel. Palermo —

Girgenti; 13,709 m-ców. Miasto leży w samym środku tak zwanego dystryktu siarczanego, obejmującego przeszło 150 kopalni siarki z 5,000 robotników; piękny zamek z galeryą obrazów i zbiorami starożytności. Okolica urodzajna i powabna, dostarcza migdałów, pomarańcz, cytryn i zboża; w pobliżu wulkan błotny Maccaluba.

Aragonia, niegdyś niezależne królestwo na półwyspie Pirenejskim, obejmujące dzisiejszą A-ę,

Katalonię i Walencyę z wyspami Balearskiemi ("106,755 km. □), dziś nazwa prowincyi, mająca tylko historyczne znaczenie, podzielona administracyjnie na trzy departamenty: Huesca, Sara-gosa i Terruel, i licząca 898.044 mców, na 47,391 km. □. A. należy całkowicie do systematu rzeki Ebro, prócz niewielkiej części dep. Terruel, gdzie są źródła Tagu i górna część Gwadalawiaru. Pod względem orograficznym, A. przedstawia nader żywą rozmaitość w kolejnej zmianie różnych form powierzchni, którym nie brak ani śniegiem pokrytych wierzchołków, ani malowniczych pagórków, ani uśmiechniętej niziny, ani wyniosłych płasko-wzgórzy, ani wreszcie bezwodnej i pustynnej płaszczyzny. Góry należą do dwóch systematów: Pire-nejskiego na północ i Iberyjskiego na południe od Ebro. Pierwszy przedstawiają południowe stoki środkowych Pirenejów od Pic d’Anethou (3,404 m.) na wschodzie, do Pic d’Anie na zachodzie (2,504 m.); pośrodku wznosi się M. Perdu do wysokości 3,352 m.; przełęcze, wiodące do Francyi, są nieliczne, uciążliwe i prawie wyłącznie tylko dla pieszych podatne, stąd bezpośrednie stosunki A-nii z Francyą są nader ograniczone. Przedgórza Pirenejów, biegnące równolegle do głównego łańcucha i pozwalające na wytworzenie krótkich dolin podłużnych, są Sierra de la Pena (1760 m.) i Sierra de Guara (1,020 m.); górzyste krainy tych okolic, które w historyi rozwoju królestwa aragońskiego ważną odegrały rolę, noszą nazwę Sobrar-be u podnóża M. Perdu i Ribagorza, między górnym biegiem rzek Cinca i Noguera. Systemat iberyjski, uważany zwykle za główny wododział między zlewiskiem Atlantyku i m. Śródziemnego, zjawia się na południu A-nii w pojedyńczych, organicznie z sobą niespojonych grupach, która to okoliczność nader jest ważną ze względu na ko-munikacyę z innemi częściami półwyspu; tu należą: potężny trzon Sierra de Moncayo, sterczący na granicy z płaskowzgórzem Soria do wysokości 2,340 m., Sierra de la Yirgen, Sierra de Yicor, Sierra de Cucalon, Sierra de San-Just, Sierra de Albarracin, Montes Universales, z których wypływa Tag i Gwadalawiar, La Mènera, Sierra Pa-lomera, Sierra de Gudar (1,769 m.), Sierra de Javalambre (do 2,000 m.) i t. p. Przestrzeń, zawarta między temi dwoma systematami, pochyla się stopniowo ku rz. Ebro i przechodzi w nizinę aragońską, która jednak nie jest monotonną płaszczyzną, lecz sfałdowaną przez liczne, niekiedy dość znaczne wyniosłości, jak Sierra de Alcubier-re na granicy dep. Saragosy i Hueski, Sierra de Pedrosas i M-ts de Castejon na zachód od rzeki Gallego. W ogóle jednak nizina aragońska, będąca niewątpliwie dnem wewnętrznego jeziora słonego, przedstawia wybitny kontrast z niziną An-daluzyi. O ile tamta, w całości rozważana, zasługuje słusznie na nazwę ogrodu Hiszpanii, o tyle aragońskiej przystoi raczej miano stepu. „Poszarpane grzbiety pagórków, zbudowanych z wapienia i gipsu, oraz nagie ławice przesycone solą, przechodzą naprzemian w obszerne płaszczyzny, poprzecinane niezliczonemi wąwozami i szczelinami (barrancos); nie dojrzeć czasami ani drzewa, ani krzaka, ani osady ludzkiej.” Szczególnie odznaczają się tu równiny Plasencyi na prawym i Ca-spe na lewym brzegu Ebro. Hydrografię kraju stanowi Ebro od Cortes do Mequinenza; rzeka to, nawet podczas wiosennego przyboru, niezbyt zaso -bna w wodę, pełna niebezpiecznych dla żeglugi prądowin, tworząca mnóstwo wysp i zapiaszczają-ca swe koryto; z tego powodu zbudowano kanał wzdłuż prawego jej brzegu (can. imperial) od Tu-deli do el Burgo, poniżej Saragosy; ma on 23 m. szerokości, 3 m. głębokości i nosi statki do 2,000 cnt. ładunku obejmujące. Między lewemi dopływami ważniejsze są: Aragon w górnym biegu, Arba z dopł. Riguel, Gallego z dopł. Guarga i najważniejszy ze wszystkich Segre, z szeroko rozgałęzionym dopływem Cinca-Alcanadre; z prawych zaś zasługują na uwagę: Huecha, Jalon z dopł. Jiloca, Huerva, Aguas, Martin, Guada-lope i Matarrana. Klimat A-nii jest lądowy i w ogóle suchy; pochodzi to stąd, że kraj cały otoczony jest dokoła dość wyniosłemi górami, które niesioną przez wiatry wilgoć zatrzymują na swych stokach i przepuszczają do wnętrza znacznie osuszone powietrze; miejscowości wyższe, w bliskości gór położone, są skutkiem tego wilgotniejsze i mniej na gwałtowną zmianę temperatury narażone, gdy przeciwnie nizki środek kraju, obok suchości powietrza, odznacza się gorącem latem i ostrą stosunkowo zimą. A. należy do mniej urodzajnych prowincyj Hiszpanii; natura nie obdarzyła jej zbyt szczodrze, a człowiek niewiele uczynił dla wyrównania przyrodzonych braków i dla kultury ziemi. Wszakże niektóre doliny rzeczne są bardzo urodzajne i względnie dość dobrze uprawne, choć z drugiej strony wiele miejsc, i to urodzajnych nawet, leży odłogiem. Przyczyną tego jest zarówno szczupłe zaludnienie kraju, jak i wrodzone lenistwo hiszpanów; w innych warunkach A. staćby

szano

swo-

się mogła jedną z najpiękniejszych i najbogatszych prowincyj. Dziś, po Estremadurze, jest to najbardziej zaniedbana kraina, świecąca ruinami licznych miast i osad, zniszczonych już to skutkiem wędrówki mieszkańców do Ameryki, już też przez wypędzenie maurów z Hiszpanii; ci ostatni opuścili 130 ludnych wsi i starannie uprawne pola. Z produktów świata roślinnego wyróżnia się wino, szafran, owoce południowe, jarzyny, rośliny strąkowe, zboże, konopie i nieco oliwy. Hodowla by-. dła rogatego i koni mniej rozwinięta, natomiast chów owiec i kóz nie jest bez znaczenia. Bogactwo mineralne jest wielkie, górnictwo jednak znajduje się w zupełnem zaniedbaniu; w ostatnich czasach, dzięki inicyatywie rządu, nastąpiło w tym względzie pewne polepszenie, dalekie wszakże od tego stanu, w jakim wydobywanie i użytkowanie kruszców znajdować się powinno. A jednak jest tu pod do statkiem miedzi, ołowiu srebronośnego, soli, sody, ałunu, siarki, węgla kamiennego, antymonu, manganu, kobaltu, źródeł mineralnych i t. p. Przemysł wytwórczy stoi w A-nii daleko niżej od sąsiedniej Walencyi i Katalonii; streszcza on się głównie w wyrobie grubszych tkanin wełnianych, sukna, skór, papieru, mydła, szkła, guzików, prochu strzelniczego, towarów żelaznych, czekolady i t. p.; wszystko to jednak zużywa się przeważnie w obrębie prowincyi, mała tylko część wywożoną jest po za jej granice. Handel natomiast bardziej jest ożywiony, a ułatwia go kolej żelazna z Barcelony przez Saragosę do Tudeli, z odnogami do Madrytu i do Caspe, oraz poniekąd komunikacya wodna przez Ebro i wspomniany wyżej kanał cesarski; główny przedmiot handlu wywozowego stanowią produkty roślinne i mineralne, przywozowego zaś tkaniny, wyroby metalowe i galanteryjne, oraz wino i cukier. Ludność A nii, wzrastająca statecznie w bieżącem stuleciu, zaczyna zmniejszać się ostatniemi czasy; tak np. w r. 1870 liczono przeszło 920,000 mców na obszarze dzisiejszych trzech departamentów; w 1877 już tylko 908,044, obecnie mniej od 900,000. Jak w całej Hiszpanii, tak i w A-nii, ludność ta powstała ze zmieszania się rozlicznych elementów; w jej żyłach płynie krew dawnych Iberów, rzymian, gotów i prawdopodobnie maurów; używa ona dyalektu kastylskie-go, z twardszą nieco wymową. Aragończyk ma wprawdzie wiele stron wspólnych z mieszkańcami innych dzielnic półwyspu, wyróżnia się jednak od nich pewnemi, sobie tylko właściwemi, cechami. Jest to w ogóle natura krzepka i zahartowana; silnie zbudowany aragończyk jest wytrwały na trudy, odważny aż do zuchwalstwa, mężny i nieu-stępujący w boją (najlepszy żołnierz w Hiszpanii), fanatycznie przywiązany do kraju (obrona Saragosy), skory do ryzykowania życia w każdej potrzebie (zawołany myśliwy i groźny kontrabandzi-sta). Z natury milczący, surowy w obejściu, nie łatwo poddający się uczuciu, ma on w wysokim stopniu rozwiniętą dumę i poczucie własnej godności. Charakterystyczne są słowa, które wygła-przy koronacyi królów A-nii: „My, którzy wszyscy razem więcej znaczymy, niż ty, i z któ-

rych każdy pojedynczo znaczy tyle, co i ty, obieramy cię za króla; jeśli będziesz podług prawa rządził, będziemy ci posłuszni, jeśli nie — nie.” Obok wielkiej pobożności, przechodzącej nieraz w bigoteryę, są mściwi i okrutni, skryci i nieufni, jednak wstrzemięźliwi w jedzeniu i piciu. Oświata stoi na niskim stopniu, liczba analfabetów stosunkowo bardzo znaczna; ilość szkół niższych nieodpowiednia. Sprawy kościelne spoczywają w ręku arcybiskupa Saragosy i biskupów Hueski i Terruelu.    And

Dzieje Aragonii. O początkach królestwa aragońskiego trudno jest coś stanowczego powiedzieć; miejscowi analiści i historycy wskazują, jako kolebkę tego państwa, odebrane maurom w początkach VIII wieku małe królestwo Sob-rarbe, obejmujące wyższą dolinę Cinca. Chrześ-ciańskie rycerstwo tameczne miało w roku 724 obrać swoim wodzem Garcyasa-Chimenesa (Garci-Ximénès). Dziś jeszcze pokazują w miasteczku Ainsa stary pałac królów Sobrarbii, a w Sara-gosie, w gmachu deputacyi, wiszą na ścianach jednej z sal portrety sześciu królów elekcyjnych, następców Garcyasa-Chimenesa. Podług innych źródeł, istniało hrabstwo Aragonii na zachód od Sobrarbii. a pierwszym jego panem miał być Azi-narius, czyli Aznar, który r. 831, w imieniu Ludwika Pobożnego, rządził marchią waskońską. Następcami Azinaryusa mieli być: najprzód brat jego,Sancho, (Sanczo) potem hrabiowie: Galindo, Ximino, Fortunio, Aznar II i Endregot. Ich portrety znajdują się również w Saragosie, ale bardzo być może, że osobistości te tak samo, jak i wzmiankowani powyżej królowie Sobrarbii, są postaciami fikcyjnemi. Pierwszym pewnym faktem historycznym, tyczącym się zaczątków państwa aragońskiego, jest zawojowanie tej ziemi w końcu IX wieku przez Sancza, pierwszego króla nawarskiego, który zdobytą prowincyę wcielił do swojego królestwa. A. przez całe stulecie stanowiła jedną całość z Nawarrą i dopiero po śmierci Sancza III Wielkiego, który połączył pod swojem berłem prawie całą chrześciańską Hiszpanię w XI wieku, rozpoczęła byt samoistny. On też podzielił swoje posiadłości między czterech synów; jeden z nich, Ramirez, otrzymał z tytułem królewskim wąski pas ziemi u stóp Pirenejów, nieurodzajny i górzysty, stanowiący hrabstwo A-ii z kilkoma sąsiedniemi okręgami. Niebawem Ramirez opanował hrabstwo Ribagorza i Sobrarbię po bracie Gonzalo, o którym zresztą dawni rocznikarze milczą. Nie licząc się z źa-dnemi skrupułami, zamówił sobie pomoc emirów muzułmańskich z Saragosy, Tudeli i Hueska i wtargnął w posiadłości brata swojego, Garcya-sa Nawarskiego, ale, pobity, utracił część jego królestwa i pozostał podobno przy jednej tylko Sobrarbii i Kibagorzie (r. 1040); potem jednak odebrał, co mu zabrano. Rocznikarze przypisują mu wiele energii i przedsiębierczości; między innemi, mówią o pogodzeniu się i sojuszu z Garcyasem przeciwko drugiemu bratu, Ferdynandowi Kastylskiemu; następnie o powtórnem

wystąpieniu przeciw temuż królowi, już w przy- Ten układ zapewniał A-ii posiadanie bogatych roierzu z Sanczem Nawarskim; o zdobyczach, po- równin niższej doliny Ebro i żyznych ziem Kata-czynionych w Huesca i Lerydzie na muzułma- lonii. Podczas gdy .Ramiro II dogasał w klaszto-nach. Podług niezupełnie jasnego świadectwa rze, będąc już tylko cieniem króla, hrabia Raj-kronik i przypuszczeń późniejszych dziejopisów, mund objął w posiada.nie całe państwo jako re-Ramirez, ten pierwszy król aragoński, poległ gent, otrzymał od Alfonsa VII na prawach len-w wojnie ze sprzymierzonymi: Sanczem Kastyl- nych Saragosę, Tarrazonę, Calatayud i Daroca skim i emirem Saragosy. Tenże Sanczo pokusił i rozpoczął z Garcyasem Nawarskim długą wojnę, się o zabranie A-ii, lecz aragończycy uprzedzili dopominając się o dawne prawa królów aragoń-jego zamiary, obwołując pośpiesznie królem syna skich do królestwa Nawarskiego. W ciągu tej Ramira, Sancza I, który, oprócz tego, po śmierci wojny utracił Tarrazonę (r. 1143), ale w rok po-Sancza IV, króla Nawarry, otrzymał i koronę tern odziedziczył po bracie Prowancyę, a r. 1149 nawarską. Zajął tedy Sanczo Ï Wyższą Na- zdobył na Saracenach Tortozę, Lerydę i Fragę. warrę, od Pirenejów aż do rzeki Ebro, z Pam- Stał się on praszczurem dynasty! barcelońskiej peluną, jako stolicą, musiał przecież odstąpić Al- w A-i. Umarł w Turynie r. 1162, zostawiając fonsowi Kastylskiemu Biskaję i Rioja. Wzmóc- obszerne swoje posiadłości najstarszemu synowi, niwszy się tak znakomicie, Sanczo I wypowiedział Rajmundowi Berenguerowi, urodzonemu z Petro -wojnę muzułmanom z doliny Ebro, zdobył na nilli. Aragonia obwołała go królem pod imie-nich kilka okręgów i wystawił szereg twierdz na niem Alfonsa II (* 1162 — •{* 1196) (ob.) Przez szlaku Saragosy i Hueska; przy oblężeniu tego wojny z hrabią Tuluzy i opanowanie Prowancyi ostatniego miasta został zabity. Umierając, ka- rozszerzył wpływ A-ii po za Pireneje, ozem zgo zał przysiądz synowi, że poprowadzi dalej rozpo- tował dla swego państwa poważniejszą rolę w dzie-częte dzieło. Piotr I dotrzymał słowa, gdyż za- jach Europy południowej. Alfons II odbył kilka raz po wstąpieniu na tron odniósł nad saracenami szczęśliwych kampanij w królestwie Walencyi, walne zwycięstwo, które mu dało w ręce Hueskę, ufortyfikował wielkie miasto Teruel, kładąc tem miasto, stanowiące niejako przedmieście samej tamę parciu muzułmanów, zhołdował emira Mur-Saragosy. Aż do r. J104 Piotr I wojował upar- cyi (r. 1172). Syn jego, Piotr II (1196 — 1213) cie i szczęśliwie z niewiernymi, zabierając im zajął się popieraniem swoich krewnych w połu-zajmowane ziemie i tegoż roku umarł bezpotom- dniowej Francyi (12u2 i 1203); przez małżeństwo nie, zostawiając tron bratu, Alfonsowi I (ob.), swoje nabył Montpellier, poczem ofiarował całe Ten zasłużył sobie na przezwisko „Bitnego” i mo- królestwo Ojcu św. i uznał się za wasala pa-że być uważany za drugiego założyciela króle* pieskiego. Otrzymawszy z wielkim trudem nieco stwa aragońskiego (1104—1154). Zdobywszy Sa- pieniędzy, zwrócił się w r. 1209 przeciwko nie-ragosę, położoną przy zbiegu rzek i dróg waż- wiernym, zdobył kilka posiadłości w Walencyi nych, obrał ją sobie za stolicę; przedsiębrał je- i brał świetny udział w wielkiem zwycięstwie chrze-dnak dalsze wyprawy, dotarł aż do Velez-Malaga, ścian pod Las Navas. Mniej za to był szczęśliwym lecz przegrał wielką bitwę pod murami Fragi w popieraniu szwagra swojego, hrabiego Tuluzy i tu zginął. Cały zajęty myślą o wojnie świętej Rajmunda IV, przeciwko Simonowi de Montfort z niewiernymi, a będąc bezdzietnym, zapisał te- wodzowi krucyaty t. z. „albigensów”, zginął bo-stamentem królestwo ,Aragonii i Nawary zakońo- wiem w bitwie pod Muret. Syn jego, Jakób wi Templaryuszów i S-go Jana Jerozolimskiego. I (Jayme, 1213 — 1276), liczący dopiero sześć lat, Zapisu tego aragończycy nie uznali i, po krót- j znajdował się w ręku Simona de Montfort i zo-kiem wahaniu co do wyboru króla, wydostali i stał oddany aragończykom dopiero na rozkaz z pośród murów klasztornych jednego z bra- | papieża. Przy obwołaniu jego królem zebrane ci Alfonsa, Ramira Il-go, zwanego „Mnichem” kortezy złożyły przysięgę na wierność panujące-(Monge), Nawarra zaś oderwała się od Ara- mu i to się stało zwyczajem na przyszłość. Rzą-gonii (pod (Jarcyasem III Restauratorem). W ta- dy sprawował zrazu jego stryj, hrabia Sanczo, ki sposób odbył się rozdział tych dwóch kra- który pożądał dla siebie korony, ale zła admini-jów, zapewne pod wpływem sprzeczności intere- stracya i przeciążenie podatkami wywołały ro-sów. Niedołężne rządy Ramira zepchnęły A-ę kosz pod hasłem ligi dobra publicznego. Kilku odrazu na stanowisko lennicze względem Kastylii, panów wówczas uwiozło Jakóba z zamku Monzon, Ożenił się na żądanie poddanych, lecz gdy mu gdzie się wychowywał, do Saragosy (1217). Przez się urodziła córka Petronilla, postanowił już w 1137 sześć lat trwała walka ze zbuntowanymi wasa-r. wrócić do klasztoru, przekazując jej tron i prze- lami, ale nieszczęśliwie; młody król szukał naznaczając w małżeństwo dla starszego syna Alton- próżno poparcia u papieża i u króla Kastylii, VB Kastylskiego. Rycerstwo aragońskie, oba- w końcu zmuszony był oddać się w ręce roko* wiając się ambicyi tego monarchy, który się ty- szan, a władza przeszła do rąk ich wodza, Fer-tułował cesarzem, nie uznało takiego układu nanda, siostrzeńca Sanczy. R. 1225 Jakób, ma-i przeznaczyło rękę Petro nilli, liczącej wówczas jący lat 17, uszedł z niewoli, w której go trzy-dopiero lat dwa, hrabiemu Rajmundowi Berenga- mano i, skupiwszy do koła siebie garstkę wiernych ryuszowi (Ramon Berenguer)barcelońskiemu, ogła- panów, rozpoczął zażartą walkę, którą zakończył szając go jednocześnie następcą tronu nawet zwycięsko w roku 1228. Teraz mógł rozpocząć w wypadku, gdyby przeżył swoją narzeczoną, wojnę z maurami. Zwrócił się najprzód przeciwko

sa

dał

wyspom Balearskim, a pod sztandarem jego chętnie kupili się: ricos hombres, duchowieństwo, lud; do krucyaty przyłączyło się też rycerstwo z południowej Francyi; Jakób wsadził na okręty do 30,000 wojowników i wylądował na Majorce, rozdawszy zawczasu krzyżowcom w lenne posiadanie grunta na wyspie. Górale bronili się zajadle, a stolica wyspy, Palma, stawiła energiczny opór i padła dopiero po długiem oblężeniu; wojna jednakże nie skończyła się na tern i Jayme rok jeszcze cały musiał walczyć z wyspiarzami, nim obezwładnił zupełnie siły maurytańskie. Kronikarze podają liczbę poległych muzułmanów w tej wojnie na 50,000, a miano ich wziąć do niewoli 30,000. R. 1242 Jakób zdobył wyspę Minorkę z pięknym portem Mahon. W rok potem biskup tarragoński zawojował, przy pomocy kilku panów, Iwisę, ostatnią z wysp Balearskich. Niebawem napłynęli tam gromadnie koloniści katalońscy. Około r. 1232 Jakób I sprzymierzył się z Cydem Mohamedem ben Abd Allahem, zrzuconym z tronu Walencyi i, wypowiedziawszy wojnę potężnemu emirowi tegoż miasta, zdobył fortecę Morellę, poczem uderzył na Burryanę, i po długiem, uciążliwem bardzo oblężeniu, opanował ważny ten punkt nadmorski. W r. 1238, sprowadziwszy maszyny oblężnicze, przystąpił do szturmowania Walencyi. jPo kilku miesiącach oblężenia mieszkańcy, zdziesiątkowani głodem, widząc rozpadające się mury miasta i bez nadziei odsieczy, zmusili emira do kapitulacyi. Jakób, stawszy się panem całego kraju na północ rzeki Jucar, z wyjątkiem portu Cullera, rozdał lenna krzyżowcom, pomiędzy którymi, oprócz ricos liom-bres, znajdowało się 380 rycerzy aragońskich i ka-talońskich i ci przybrali dla siebie i swoich następców tytuł „rycerzy zdobywców”. Zawojowaną ziemię, którą opuściło przeszło 50,000 arabów, zaludnili aragończycy, a zwłaszcza katalończycy. Kilka miast, na północ rzeki Jucar, stojących jeszcze oporem, zdobyto w latach 1239 — 40, leżące zaś na południu Dénia i Xativa poddały się, pierwsza r. 1243, druga r. 1246. W owej epoce, Jakób I był jednym z najpotężniejszych monarchów Europy, ale popełnił wielki błąd, dzieląc swoje posiadłości pomiędzy synów. Don Pedro miał dostać Aragonię, Walencyę i hrabstwo Barcelony; Don Jayme — królestwo, składające się z Montpellier, wysp Balearskich, Rousillonu i Cerdanii (1273). Pedro był ożeniony z Kon-stancyą (Costanza), jedyną córką Manfreda, króla Sycylii. Małżeństwo to nadało później domowi aragońskiemu prawa do południowych Włoch. W owym czasie Alfons, król Kastylii, wezwał przeciwko zbuntowanym maurom pomocy potężnego króla aragońskiego i Jakób uderzył na niewiernych w Murcyi, zdobył ich stolicę i trzydzieści fortec i zwrócił wszystkie te posiadłości Alfonsowi (1265). W kilka lat potem wojowniczy starzec wyruszył z wyprawą krzyżową do Ziemi Świętej, ale gdy go burza wyrzuciła na brzegi Langwedocyi, odstąpił od zamiaru. Testamentem swoim wykluczył od praw do korony aragońskiej

kobiety. Piotr III Wielki (1276 —1285) zaznaczył wstąpienie swoje na tron wielkim błędem: odmówił złożenia przysięgi na utrzymanie swobód narodowych—to też aragończycy powstali i utworzyli związek w obronie kortezów i Piotr III musiał uledz. Potem, jako zięć Manfreda, wystąpił przeciwko Karolowi Andegaweńskiemu, popierając Jana de Procida, organizatora spisku i re-wolucyi, zwanej Nieszporami Sycylijskiemi. Flota aragońska odniosła zwycięstwo nad flotą andegaweńską pod samym Neapolem. Tym sposobem Piotr III stał się panem Sycylii; lecz walka nie ustała jeszcze: do samej A-ii wtargnęło wojsko francuskie, a papież klątwą chciał osłonić nietykalność królestwa neapolitańskiego. Szczęście jednak dopisało Piotrowi III, bo zdziesiątkowani chorobami i głodem francuzi cofnęli się, admirał zaś aragoński, Roger de Lauria, wziął do niewoli królewicza Karola (II) Andegaweńskiego. Alfons III (ob.) Wspaniały (1285—1291) próbował, idąc w ślady ojca, ominąć złożenie obowiązującej przysięgi, ale musiał tę próbę okupić poddaniem władzy królewskiej pod wyroki Justizy, t. j. najwyższego sędziego. Alfons wypuścił na wolność Karola Andegaweńskiego, otrzymawszy od niego akt zrzeczenia się Sycylii i na-oną, jako apanagium, bratu swojemu, Jakóbowi (1288). Ponieważ umarł bezdzietnie, więc tenże Jakób II (Jayme), zajęty podówczas zdobywaniem Kalabryi i rozszerzaniem granic królestwa Sycylijskiego, odstąpił Sycylię młodszemu bratu swemu, Fryderykowi (Federigo) i wstąpił na tron A-ii (1291 —1327). Zawarłszy zaszczytny pokój z królem francuskim, poślubił Blankę, córkę Karola II, króla Neapolitańskiego, obowiązując się zwrócić teściowi Sycylię, ale królestwa tego nie dał sobie odebrać Fryderyk.

R. 1297 Jakób otrzymał od papieża Bonifacego VIII inwestyturę wysp Sardynii i Korsyki, o które wiodły spór Piza i Genua, i opanował je między rokiem 1321 a 1325. Odniósł też kilka zwycięstw nad maurami Granady, ale zyskał o wiele większą sławę przez mądrą administracyę państwa i otrzymał od miłujących go poddanych przydomek „Sprawiedliwego”. Przez wdzięczność dla króla, kortezy odstąpiły od niektórych praw swoich, krępujących władzę królewską; między innemi, wymazały w r. 1307 „fuero”, obowiązujące do zwoływania kortezów co rok do Sarago-sy, pozwalając na termin dwuletni i na miejsce dowolne, według woli samego króla, pod warunkiem wszakże, że miejscem takicm musi być mia* sto otwarte, liczące najmniej 400 mieszkańców. Alfons IV (ob.) 1327—1336, pomimo wojennych tryumfów w Sardynii, nie wzbudzał w narodzie zaufania z powodu chwiejności charakteru, to też kortezy do przysięgi, jaką składał, dorzuciły artykuł, mocą którego król zobowiązywał się nie rozporządzać pod żadnym pozorem posiadłościami korony. Pomimo tej przysięgi, Alfons obdarzył koronnemi apanażami drugą swoją żonę, Eleonorę, i syna, Ferdynanda; stąd wybuchło powstanie, na którego czele stanął najstarszy syn

króla z pierwszego małżeństwa, Don Pedro (Piotr) IV Ceremonioso, albo el Cruel (Okrutny),

1336—1387, wojował z królem Kastylii o ziemie, nadane Eleonorze przez ojca, i spór ułagodził się dopiero przez interwencyę papieża (r. 1338); roku 1343 odebrał królowi Jakób wyspy Balearskie i przyłączył je do korony; r. 1350 przeprowadził zwycięską kampanię z genueńczykami i ujarzmił zbuntowaną Sardynię (1354). Wreszcie w r. 1356 odnowił wojnę z Kastylią, która z małemi przerwami trwała aż do r. 1369. Obok tych ciągłych wojen, starał się wyzwolić z ograniczeń władzę królewską. Zaraz przy koronacyi odebrał z rąk arcybiskupa Saragosy koronę i sam ją sobie włożył na głowę, wbrew przyjętemu dotąd ceremoniałowi, a r. 1346 wystąpił o zniesienie prawa następstwa tronu w liniach męskich, chciał bowiem przekazać koronę córce swojej, Konstancyi. Zjednoczone stany Aragonii i Walencyi zaprotestowały z całą energią przeciwko tej inowacyi, a r. 1347 kortezy Saragosy obwołały następcą tronu infanta Jakóba, brata Piotrowego. Infant umarł wkrótce, jak powiadano, skutkiem trucizny. Kortezy wówczas ogłosiły następcą tronu infanta Ferdynanda, trzeciego syna Alfonsa IV. Piotr IY, uniesiony gniewem, zwerbował najemnicze wojsko i wystąpił przeciwko poddanym, ale został pobity i sam się dostał do niewoli (r. 1348), poczem się ukorzył, obiecał szanować przywileje (fueros) i uznał konstytucyę Unii; przyszedłszy jednak do sił, wystąpił ponownie do walki z na* rodem i po paru zwycięskich potyczkach zdobył Saragosę. Zwoławszy tu kortezy, okazał dużo zręczności: rozszerzył przywileje (fueros) o tyle,

’ o ile nie sprzeciwiały się prerogatywom królewskim, ale zażądał stanowczego skasowania Unii. Zgoda nastąpiła; Piotr, uniesiony radością, dobył sztyletu, zakłuł się w rękę i brocząc akt abro-gacyi krwią cieknącą z rany, zawołał: „Niech ten akt Unii, który był tak fatalnym dla monarchii i ubliżał koronie, będzie zmazany krwią króla!”

Syn jego i następca, Jan I (1387 — 1395), nie zostawił męskich potomków, więc, stosownie do prawa sukcesyjnego, korona przypadła bratu jego, infantowi Marcinowi (1395 — 1410), z wyłączeniem córek. Nowy król, zajęty podówczas utrzymaniem Sycylii dla syna swojego, przybył do A-ii dopiero we dwa lata, a będąc panem Sardynii i Korsyki, wywierał, władzę na wodach zachodniej części morza Śródziemnego. Marcin wyszedł zwycięsko w walce z Mateuszem hrabią de Foix, zięciem Piotra IV i pretendentem do korony aragońskiej; pobił również genueńczyków w Sardynii. Jedyny syn jego, król Sycylii, umarł przed ojcem. Tak wygasł dom Barceloński po mieczu. Kortezy, zebrane w Caspe, powołały na tron Ferdynanda, infanta kastylskiego (1410 — 1416), ożenionego z jedną z córek Piotra IV, a wsławionego już zwycięstwem nad maurami pod Antequerra i uczciwemi rządami w Kastylii, w imieniu bratanka swojego, Jana II. Panowanie jego, rozpoczynające się pod najlepszą wróżbą, było zakrótkie; usprawiedliwiło jednak

miano Sprawiedliwego. Syn jego, Alfons V (ob.), przezwany w A-ii Mądrym, w Neapolu Wspaniałomyślnym (1416—1458), odznaczał się sprawiedliwością, łatwym charakterem, zamiłowaniem do literatury i sztuki; miał również w wielkiem poszanowaniu swobody i przywileje narodowe, to też poddani udzielali mu potrzebnych funduszów na zagraniczne wyprawy; wojował dużo i opanował ostatecznie królestwo Neapolitańskie (1442), które przeznaczył dla nieprawego syna swojego, Ferdynanda. Jan II, jego brat, wstąpił po nim na tron aragoński (1458—1479), a był zarazem i królem Nawarry, z mocy praw swojej żony. Je-go-to synem był Ferdynand Katolik, ożeniony z Izabellą, królową Kastylii. Małżeństwo to stało się fundamentem monarchii hiszpańskiej. Odtąd ustaje oddzielna history a A-ii. Charakterystyczną cechą konstytucyi królestwa Aragońskiego było dość silne ścieśnienie władzy królewskiej. Kortezy ustanawiały służbę wojskową, udzielały królowi subsydyów, uchwalały prawa. Składały się najprzód jedynie z magnatów (ricos hombres) i rycerstwa (infanęones); w r. 1133 dopuszczeni zostali do obrad posłowie miast, a w końcu XII wieku—biskupi. Ciało zatem kor tez ów składało się z czterech stanów: duchowieństwa, magnatów, szlachty i miast, oznaczonych mianem: „Univer-sidades”. Formuła przysięgi, jaką składały królowi kortezy, była następująca: „Nosostros, que, cada uno por si, somos tanto como os, y que juntos podemos mas que os, os hacemos a nuo-stro rey, eon tanto que guardareis nuestros fueros; sino, no”. (My, którzy, każdy z osobna, warci jesteśmy tyle, co i ty, a zebrani razem możemy więcej od ciebie, robimy cię królem, pod warunkiem, że zachowasz nasze przywileje; jeżeli nie, to nie). Unia, która była powstała w XIV wieku w celu popierania kortezów przeciwko królowi, zamieściła nawet w swoich statutach paragraf prawa, upoważniający naród do buntu przeciw królowi i do zawierania przymierzy z państwami obcemi. Nadto istniał jeszcze w A-ii od bardzo dawnych czasów urzędnik, zwany „ Justiza” (wielki sędzia), który był rozjemcą pomiędzy królem a narodem; z początku ograniczał się do przyjmowania żądań od magnatów—„ricos hombres” i wydawał wyroki zgodnie z ich decyzyą; następnie sądził samodzielnie; miał prawo rozpatrywać każdą sprawę, wnoszoną przed inne trybunały (jurisfirma); osłaniał wolność osobistą przeciwko urzędom królewskim, zatrzymując osoby ścigane w specyalnem zamknięciu (manifestatio): przecinał kwestye prawne, jakie mu nadsyłały trybunały municypalne i koronne; wreszcie miał prawo przez swoje „veto” kasować rozkazy królewskie, cenzurować a nawet zrzucać ministrów. Prawda, że przez dziwną anomalię sam był mianowany przez króla i mógł być przez niego odwołanym; dopiero r. 1442 uzyskał władzę dożywotnią, za to w r. 1467 stał się urzędnikiem odpowiedzialnym przed forum siedmnastu członków, wybranych przez stany. Kiedy Karol V skasował prawie wszystkie przywileje prowincyonalne, „fueros” ara*

gońskie zostały w części utrzymane, a władza siarki sycylijskich; odmiana zwana „kwiatami że-justizy pozostała nietkniętą; ale gdy za Filipa laznemi” w Eisenerz (Styrya), ».kamieniem szpru-Il-go wynikły rozruchy z powodu sprawy Pere- dlowym” i „grochowcem” w Karlsbadzie; „waza, wkroczyło wojsko kastyiskie i justiza, Juan pieniem pienistym” w Gera i innych miejscowo-de la Nuza, został ścięty w Saragosie (20 grud. ściach na Harcu. Rozmaite drobne przedmioty, 1591 r.). Korzystając z przygnębienia publiez- zanurzone w źródle Sprudel w Karlsbadzie i po-nego, jakie ten śmiały akt wywołał, Filip II we- kryte naskorupieniem aragonitowem, oraz grocho-zwał stany do Tarrazony i zmusił je do wy- wiec, sprzedają się tamże jako osobliwość miej-dania prawa, zabraniającego pod karą śmierci sćowa. okrzyku wolności (avi fuerza!), który dotąd bywał hasłem rokoszów. Wreszcie Filip Y, przeciwko któremu wystąpili aragończycy podczas wojny sukcesyjnej hiszpańskiej, obszedł się z pro-wincyą jako z krajem zdobytym i skasował resztki przywilejów. — Geronimo Żurita: „Anales de la corona de Aragon”, Saragosa, 1610 — 16M, 7 vol.—Dormer: „Anales de Aragon des de el anno MDXXV naita el de MDXL”, Saragosa, 16y7, in 4-0.— Bafarull: „Colleccion de documentes inédites del archivo general de la corona de Aragon”, Barcelona, 1847 —1867, 32 vol. — Rosseuw-Saint-Hilaire: „Histoire d’Espagne”, vol. IV, V et VI.

K. J.

Aragonit (miner.). Minerał szeregu rombowego. Postacie jego krystaliczne najpospolitsze są: kombinacya słupa rombowego z parą płaszczyzn brachydiagonalnych i brachydomą, dwóch pierwszych form z płaszczyznami wierzchołkowemi, wreszcie ostrej piramidy ze słupem i brachydomą (kryształy wydłuźoue, dzido wate). Zrostki kryształów minerału tego prawie stale występują, tak, że pojedyncze kryształy rzadkość stanowią; zrastają się zaś zwykle bardzo licznie jedną z płaszczyzn słupa. Występuje też A. w prętowych i włóknistych skupieniach, w postaci kulek włóknisto-promienistych (kamień grochowcowy, albo pizolit), naskorupień, stalaktytów czyli nacieków (kamień szprudlowy) i gałązek koralowych (kwiaty żelazne). Jako pseudomorfoza po gipsie tworzy tak zwany „wapień pienisty” (Schaumkalk); wreszcie napotyka się w wewnętrznych próżniach bazaltów migdałowcowych i jako domieszka w ziarnistym i zbitym gipsie. Łupliwość pryzmatyczna i bra-chydiagonalna wyraźna. Odłam muszlowy lub nierówny. C. wł. 2.9 — 3; Tw. 3.5—4. Bezbarwny, częste wszakże żółtawy, blado-różowy lub cegla-sty, niekiedy zielonawo, fioletowo lub szaro zabarwiony. Blask szklisty; przezroczysty lub przeświecający. Skład chemiczny jednakowy ze spatem wapiennym: węglan wapnia, CaC0₃ niekiedy z domieszką 7a — 4% węglanu strontu. W kolbie wzdyma się i rozpada na biały, gruby proszek, który wypalany w szczypczykach barwi płomień różowo, jeśli stront zawiera; na węglu daje wapno gryzące; w kwasie solnym lub azotnym rozpuszcza się łatwo ze wzburzeniem. Znajduje się w Molina i innych miejscowościach Aragonii (stąd nazwa), w Bastennes pod Dax (depart. Landes) we Francyi; w Leogang w Salcburskiem; w Do-gnaczce (Banat) i w Herrengrund (Węgry); bardzo często w bazaltach i tufach bazaltowych, mianowicie w Czechach, Kaiserstuhlu, w kopalniach

K. 3.

Aragotyt (miner.). Nazwę tę nadano pewnej substancyi kopalnej, występującej w jasno-źółtych łuszczkach na cynobrze w kopalni rtęci Reddin-gton i na dolomicie w kopalni rtęci Nowy Alma-den w Kalifornii. Łuszczki te, nie rozpuszczające się w eterze, wyskoku i olejku terpentynowym, są według Dana węglowodorem lotnym, bliskim idryalitowi (C₈₀H₃₆O₂).

Aragua- 1) rzeka w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, w stanie Guzman Blanco, który dawniej nazywał się A. — słynie z malowniczości swej doliny, urodzajności wybrzeży i łagodności klimatu—wpada do pięknego bezodpływowego jeziora Tacarigua (418 m. n. p. m.)

2) A. miasto w temże państwie w prowincyi Bar-celońskiej nad jednym z prawych dopływów rz. Unara, w okolicy nader urodzajnej, wydającej obficie trzcinę cukrową, tytoń, kawę, bawełnę, kakao, wanilię etc.—8500 m-ców.    And. s.

Araguari, krótka, ale spławna rzeka w brazylijskiej prowincyi Gräo Para, wypływa z wyniosłości, na granicy Guyany francuskiej położonych, i wpada do Atlantyku na północ do Amazonki.    An<i- s-

Aragnay, Aragwaj 1) A. Guasu, prawy dopływ Paragwaju w Am. południowej, ob. Filco-mayo.—2) A. lewy dopływ rz. Tocantins, która już to za samodzielny systemat, już też za prawy dopływ Amazonki bywa poczytywaną. Źródła A-u leżą na wysokości Serra Cayopo, stanowiącej część wododziału zlewiska Amazonki i Rio de la Plata; kierunek biegu stale póteocny, ogólna długość jego ma 2200 km. i tym sposobem przenosi dwukrotnie długość Renu. W połowie swego biegu A. rozszczepia się na dwa ramiona, które łączą się napowrót po 350 km., tworząc obszerną ale bezludną wyspę rzeczną S. Anny v. Bananal. Dopływy A-u są liczne, lecz ze względu na bliskie sąsiedztwo dwóch wielkich rzek: Tocantins i Xingu, niezbyt wielkie; ważniejsze z nich są z lewej strony: Rio das Mortes, Cristailino, Ca-ja, Yertentes, a z prawej: Claro, Yermelho, Cha-rantes, Crixas. Żeglowność rzeki b. znaczna i sięga prawie do źródeł, tak, że statki parowe mniejszego kalibru mogą kursować na przestrzeni 1800 km., bystry jednak prąd stanowi w niektórych miejscach niemałą przeszkodę. Od źródeł, aż do samego uścia do Tocantins pod S. Joäo, tworzy A. granicę między prowineyami brązy lijskiemi Matto Grosso i Gräo Para na zachodzie, a Goaz na wschodzie. Kraj, który wraz z dopływami przerzyna, jest nadzwyczaj urodzajny i ma wielką przyszłość przed sobą; dziś atoli jest nader

71

ËncjrUppedya Powszechna llustr. T. IV.

VO

słabo zaludniony i żadnych środków komunika- | jest pochodzący z Goa i Colombo na Ceylonie; cyi lądowej, ani też ułatwień dla kolonizowania albo produktem fermentacyi rostkowanego ryżu,

z niewielkim dodatkiem soku palmy Toddy—tym sposobem otrzymywanym jest w Batawii. Zdarza się też, że do jego wyrobu używają ryżu niesło-dowanego lub melasy z trzciny cukrowej, z tych jednak produktów otrzymują tylko gorsze gatunki. Gdzie brak soku palmy Toddy, tam jako dodatku używają orzechów palmy Areka, rosnącej na wschodniem wybrzeżu Afryki i Madagaskarze. W Batawii A. wyrabiają następującym sposobem: ziarno ryżu, uprzednio namoczone, poddają rostkowaniu, to jest słodują, poczern rozmiaź-dżone zacierają gorącą wrodą i płyn studzą, a skoro ten zacznie dobrowolnie fermentować, dodają właściwą ilość soku palmy Toddy, płyn odfermentowany poddają odpędzeniu w alembikach, a stąd otrzymany produkt rektyfikują, to jest poddają kolejnemu, kilkakrotnemu, dzielonemu przepędzaniu; w ten sposób otrzymują coraz doskonalsze gatunki, z których najlepszy oznaczają N-rem 1. A-u najlepszego nie wysyłają do Europy; tylko niższe gatunki dostają się do handlu, a te kupcy europejscy mięszają ze znacznemi ilościami dobrze oczyszczonego spirytusu, i pod taką postacią oddają konsumentom, jako A. oryginalny. Niższe gatunki, spotykane w handlu, są falsyfikatami, przygotowanemi ze spirytusu melasowego lub kartoflanego, aromatyzowanego eterami, zapach A-u przypominającemi i barwionego karmelem. W sztuce podrabiania celują szczególnie nieincy i to tak dalece, że niekiedy wprowadzają w błąd rzeczoznawców. Dobry, prawdziwy A., winien być klarownym, bezbarwnym, lub tylko blado-żółtym, o właściwym przyjemnym smaku i zapachu, wolnym od niedogonów czyli fuzlów i zawierać 50 - 56% alkoholu. Próba prawdziwego A., szczegółowo zbadana w Cesarskim urzędzie zdrowia w Berlinie, zawierała: alkoholu 56.55%, kwasu mrówkowego wolnego 0.0135%> kwasu octowego wolnego 0.0650%, niedogonów 0.1020%, nadto mrówczan i octan etylu. Dr. Seel, członek tego urzędu, twierdzi, że dane, jakiemi obecnie chemicy-analitycy dysponują, nie są dostatecznemi dla odróżnienia umiejętnych falsyfikatów—i mniema, że ocena drogą organoleptyczną przez znawców jest mniej zawodną i na długi czas pozostanie jedynie pewną. Poważna ilość otrzymywanego ze wschodu A-u, przychodzi z Batawii na wyspie Jawie, z Goa na wyspie Ceylon i z Siamu. W naszym handlu najpospolitszym jest pochodzący z Batawii i z Goa; pierwszy jest bezbarwnym, drugi blado-żółtym, od W 1759 r., syt pierwszego słabszym, lecz natomiast wykwintniejszym w smaku.

Araka, ob. Kumys.

Arakan, czyli Arrakan, z miejscowej nazwy Arak, którego nazwa pochodzi z Indyj wscho- Rahkaing, jedna z trzech dzielnic posiadłości dnićh, jest też produktem wschodu i stanowi wa- angielskich w Indochinach, ciągnie się wzdłuż wy-żuy artykuł jego handlu wywozowego; głównem brzeża zatoki Bengalskiej, na 346 km. od uścia siedliskiem produkcyi A-u jest Batawia. A. jest rz. Naf i przyl. Słoniowego (21° 10' szer. płn.), produktem alkoholowej fermentacyi soku palmy gdzie się styka z prowincyą Bengalską, Dżetta-okosowej lub daktylowej, zwanej Toddy; takim gong, do przyl. Negrais (Modajn-Garit). Wschod

nie posiada.

Aragwa, W starożytności Aragus v. Arra-g o n, u osetynów K a d d e-d o n, lewy dopływ Kury, głównej rzeki Zakaukazia, bierze początek na płd. stoku głównego grzbietu pogórza Kaukaskiego, z kotliny Keli. W rączym biegu, poniżej m. Ananur, łączy się z innym potokiem, Ara-gwą białą, wypływającym z obwodu Tuszów, po-czem wydostawszy się na obszerniejszą, żyzną i gęsto zaludnioną równinę przy dawnej stolicy Gruzyi, Mechet, uchodzi do Kury. Lewemu brzegowi A-y towarzyszy wojenna droga przez wąwóz Daryelski, łącząca Władykaukaz z Tyfli-

A. Sz.

And. S.

sem.

Arahal, miasto w hiszp. prow. Sewilli (Anda-luzya), przy drodze żel. z Utrery do Ossuny; uprawa drzewa oliwnego; 10,000 m-ców.

Araisz (el A., u europejczyków zmienione na Larych), miasto w północnej części cesarstwa Marokańskiego, prowincyi Fez, w 70 kilom, na płd. zach. od Tangeru, na lewym brzegu uścia rz. Aulkos (staroź. Lucos), pod 35° 13' szer. płn. położone. Dziś mała mieścina (4,000—5,000 mców, z których kilkuset żydów), zajmuje miejsce starożytnego Lix, o którym wspomina periplus Scyla-xa, jako o handlowym porcie Libii, później przeniesionym nieco dalej na prawy brzeg rzeki, gdzie dotąd widoczne są jego zwaliska, opisywane przez wielu podróżników (Vivien de St. Martin, Renou, Barth i inni). Znaczenie wyrazu Araisz=wino-rośl, wskazuje na sławne w tej krainie w starożytności winnice, co również stwierdza nazwa A m p e 1 u s i a (ampelos^iwinorośl), nadawana nie ■ gdyś przylądkowi Spartel, leżącemu u wejścia do cieśniny Gibraltarskiej.    A- Sz-

Araja Francesco (* 1700 r. w Neapolu — *{* w Bolonii 1770 r.), włoski kompozytor muzyczny, od 1735 r. kapelmistrz opery włoskiej na dworze cesarzowej ruskiej, Elżbiety. W czasie dwudziestopięcioletniego pobytu w Petersburgu, napisał kilkanaście oper, które wielkiego dostąpiły uznania, jak np. opery: „Albiasare” (1737 r.), „Semiramida”, „Aleksander w Indyach” (1743), „Arsaces”, „Seleuk” i wiele innych. Jemu też Rosya zawdzięcza stworzenie pierwszej opery ruskiej (libretto poety Sumarokowa), p. t. „Cepha-lus i Prokris”, wystawionej w 1755 r. Jakkolwiek w tej operze nie było nic ruskiego, oprócz samego języka, w każdym razie niemałą to stanowi zasługę Arai, że za jego właśnie sprawą element ruski narodowy wywalczył sobie prawo obywatelstwa w ruskiej operze, sławy i majątku, wrócił A. do kraju rodzinnego i zamieszkał w Bolonii, gdzie go też i śmierć zaskoczyła.

A. Pol.

J. L.

A. Sz.

nią granicę od podległych również anglikom królestw Barma i Pegu, tworzy łańcuch Joma, który na półn. wznosi się na 2,000 m. z górą, i spadając ku wybrzeżu upłazistemi tarasami, wystrzępia je w liczne fiordy, przylądki i wyspy, ku południowi zaś zniża się, zlewając się z niem bezpośrednio. Stąd, gdy w półn. stronie istnieją znaczne i przystępne dla statków rzeki, jak Ko-ladyn i Lejmru, na połud. powstają w porze deszczów czasowe potoki. Z wysp najznaczniejsze: Ramri i Czeduba, z objawami wulkanicznemi, któremi się kończy szereg wulkanów, ciągnący się przez wyspy Andamańskie, Nikobarskie, Sumatrę, Jawę i Małe Zondzkie, aż do połączenia z wielkim pierścieniem wulkanicznym, opasującym wybrzeża oc. Spokojnego (ob.). Klimat, z powodu długotrwałej, przerywanej czteromiesięczną żale-dwo suszą, pory deszczowej, wilgotny i skwarny, o ile sprzyjający roślinności, o tyle szkodliwy zdrowiu przybyszów europejskich. Bujna roślinność z wewnętrznego pogórza dostarcza przepysznego drzewa budulcowego (teak), w nadbrzeżnych nizinach wszelkich płodów podzwrotnikowych; pieprz, in-dypo, trzcina cukrowa, banany, rosną w stanie dzikim, lecz uprawa główna skierowana na ryż, częścią tytoń i betel. Nadzieje na rozwój plan-tacyj herbaty zawiodły, głównie z powodu warunków, nieodpowiednich uprawie, która wymaga mniej wilgotnego a bardziej równego klimatu, jak np. w ościennej prowincyi Assam (ob.). Gdy zaś głąb’ wewnętrznego pogórza, gdzie krzew herbaciany ma rosnąć w stanie dzikim, niedostępną jest dla uprawy, zajmującej zaledwo 28-mą część całego obszaru kraju (48,000 km □), można liczyć na korzystną pod tym względem zmianę z czasem.

Ludność kraju, przy zajęciu w 1826 r., początkowo me przechodząca liczby 100,000, wzrosła w 1881 do 590,000. Składa się ona przeważnie (60%) z krajowców jednego szczepu z birmana-mi, a więc rasy mongolskiej i religii buddyjskiej.

U sąsiadów uchodzą pod nazwą mogów (w Bengali!) i ruhkaingów (u birman ów), sami zaś siebie nazywają talaingami i szczycą się odrębną kulturą i pismem od lewej ręki. Pozostałe 40% stanowią przybysze z nad Gangesu, czy to jako bramani, czy muzułmanie. Górale (do 60,000)—ker en, nie są dokładnie zbadani.

Anglików zaledwo dwie seciny; jeszcze mniej wcisnęło się chińczyków (135). —A. był niegdyś państwem samodzielnem i rozciągał wpływ swój na Bengalię z jednej, a dzisiejszą Birmanię z drugiej strony. W XVI wieku, przy pomocy Portugalczyków, podbił nawet królestwo Pegu (1569 r.), lecz pozbywszy się wiarołomnie swych sprzymierzeńców U607), rychło (1616) uległ władzy Wielkich Mogołów. Odtąd zaczyna się najsmutniejszy okres dziejów A-u. Po kilkakrotnych usiłowaniach, wyzwolony z pod wpływu mongolskiego, od 1690 r. wpada w stan strasznego bezrzą-du, który ułatwia podbój kraju dawnym jego hołdownikom, birmanom, w 1783, a z pod okrutnego ich panowania wyzwalają go nakoniec anglicy traktatem w Jandab? 3 lutego 1826 r., przyłączając opustoszałą krainę do bezpośrednich swych posiadłości w Indyach. Pod względem administracyjnym A. stanowi obecnie jeden z trzech działów posiadłości angielskich w Indochinach, czyli tak zwanej Barmy Brytańskiej. Na czele zarządu stoi komisarz główny, zależny od wice-króla Indyj Wschód., jemu zaś podlegają zwierzchnicy czterech powiatów (wice-komisarze), na które podzielony jest A. Powiaty te są następujące: 1) Akijab, 12,600km. □, 270,000 m-ców, z 12 okręgami i 1800 osadami. Miasto główne tegoż nazwiska—stolica kraju. 2) Ramri, zawiera obie wyspy, 11,160 km. □, do 150,000 m-ców, 5 okręgów i 950 osad. 3) Sandow aj, 9,500 km □, do 50,000 m-ców, 3 okręgi i 404 osad. 4) Półn. Arakan, 14,752 km. □, 7000 m-ców, 1 okręg, 177 osad, z których Dahnawadi, dawna stolica, liczył niegdyś 100,000 ludności, dziś zaledwo 3,000.—Bibliografia. Ch. Paton: „Historical and statistical sketch of Arakan 1828, Asiat, researches v. XVI”. — Capt. Laws: „General remarks on the coast of Arakan”, 1830.

G. S. Comstock: „Notes on Arakan”, 1847. — Capt. R. Tickell: „Journey up the Koladyn river”. „Journal of the roy. Geogr. Soc.”, 1854.

Arakczejew, nazwisko rodu szlacheckiego, potem hrabiowskiego. Genealogia tego rodu rozpoczyna się (w wydaniu „PyccKOH CTapiiHbi” p. t. „Po^ocjiOBHajj KHnra”) dyplomem carów Joana i Piotra Aleksiejewiczów z d. 6 kwietnia 1695 r., darzących Iwana Stepanowicza A-a „za służbę przodków i ojca jego, jak również za osobiste zasługi w czasie wojny z Polską cara Aleksego Mi-chajłowicza” majątkiem w owoczesnym powiecie nowogrodzkim. Z potomków, jeden Wasil Stepa-nowicz brał udział w wojnie tureckiej pod dowództwem hr. Mtinnicha, był ranny pod Oczako-wem i uwolniony został ze służby z rangą generała-porucznika. Jego synowiec, Andrzej, syn Andrzeja, porucznik, właściciel wsi Pratin o dwudziestu duszach (*|* w r. 1797) z małżeństwa z Elżbietą Wietlicką pozostawił trzech synów: Aleksego, barona, następnie hrabiego, Piotra, fli-gel-adjutantu cesarza Aleksandra I, i Andrzeja, generał-majora i komendanta Kijowa.

Arakczejew Aleksy syn Andrzeja (* 23 września 1769 r. w gub. Nowogrodzkiej—21 kwietnia 1834 r.). Początkowe wychowanie, jakie otrzymał pod kierunkiem wiejskiego djaczka, składało się z nauki języka ruskiego i arytmetyki, której uczył się chętnie. Pragnąc umieścić syna w korpusie kadetów artyleryi, ojciec zawiózł go do Petersburga. Przy zapisie do szkoły wojskowej, trzeba było wydać do 200 rs., których nie posiadał; wypadało więc opuścić stolicę dla bia-ku środków. W pierwszą niedzielę po otrzymaniu tej smutnej dla siebie wiadomości, udał się do metropolity petersburskiego, Gabryela, który rozdawał biednym pieniądze, nadsyłane na ten cel przez cesarzową Katarzynę, i tam dostał trzy ruble srebrem. Otrzymawszy nadto jakiś zasiłek od hr. Gurjewa, przed wyjazdem z Petersburga postanowił jeszcze spróbować szczęścia i udał się do generała Melissino, od którego bezpośrednio zależało przyjęcie do korpusu. Krok ten został uwieńczony pomyślnym skutkiem, gdyż młody A. przyjęty został w poczet kadetów. Szybkie postępy, szczególniej w matematyce, dały mu wkrótce (w r. 1767) stopień oficera, a już przedtem wykładał swoim kolegom matematykę wojenną. W chwilach wolnych od zajęć służbowych, dawał lekcye artyleryi i fortyfikacyi synom hr. Mikołaja Sałtykowa, któremu był polecony przez swego pierwszego dobroczyńcę, generała Melissino, co zwiększało nieco nader skromne jego środki ma-teryalne. W tym czasie następca tronu, Paweł Piotrowicz, zwrócił się do hr. Sałtykowa o wybór zdolnego oficera artyleryi i ten zalecił mu A-a. Przez ścisłe wypełnianie dawanych mu poleceń, niezmordowaną pracowitość i znajomość służby wojskowej A. w krótkim czasie potrafił zasłużyć na przychylność Wielkiego księcia i został zamianowany komendantem Gatczyna, a nieco później naczelnikiem wszystkich wojsk lądowych Następcy tronu. Po wstąpieniu na tron, cesarz Paweł Piotrowicz, dnia 7 listopada 1796 r., zamianował go pułkownikiem komendantem Petersburga, z awansem na generał-majora, 9 listopada majorem gwardyi w pułku Preobraźeńskim, a 12 listopada nadał mu tytuł barona, wraz z orderem Aleksandra Newskiego, tudzież dobra ziemskie o 2,000 dusz, wedle własnego wyboru. Wybór jego padł na dobra Gruzino i miejscowość ta ze:'asem stała się nieledwie historyczną. Niespodzianie atoli A. 18 marca 1798 r. został usunięty ze służby z rangą generał-porucznika. Krótko jednak trwała niełaska, gdyż 22 grudnia 1798 r. A. był znowu powołany do służby na generał-kwatermistrza, a 4 stycznia roku następnego został mianowany komendantem batalionu artyleryi gwardyi, oraz inspektorem całej artyleryi. D. 8 stycznia został komandorem orderu św. Jana Jerozolimskiego, a 5 maja hrabią cesarstwa ruskiego „za odznaczającą się gorliwość i prace, poniesione dla dobra służby.” Potem 1 listopada został powtórnie usunięty i dymisya trwała aż do nowego panowania. Aleksander Pawłowicz, będąc następcą tronu, dobrze poznał A-a, więc 14 maja 1703 r. przywrócił go znowu do służby z no-minacyą na poprzednio zajmowane stanowiska, t. j. inspektora całej artyleryi i komendanta batalionu lejb-gwardyi artyleryi. W r. 1805 A. znajdował się przy boku cesarskim w czasie bitwy pod Austerlitz, w r. 1807 został awansowany na generała artyleryi, a 13 stycznia otrzymał tekę ministra wojny; 17 tegoż miesiąca został generał-inspek-torem całej piechoty i artyleryi i zwierzchnikiem departamentów komisoryatu oraz prowiantowego. "W wojnie ze Szwecyą 1808—1809 A. brał czynny i energiczny udział. Powołany do komitetu, urządzającego sprawy Finlandyi, opracował wspólnie z Knorringiem i baronem Sprengtportenem projekt konstytucyi, który d. 19 listopada 1808 pozyskał zatwierdzenie cesarskie. Po świetnych działaniach wojsk ruskich pod komendą hr. Bar-claya de Tolly, po przejściu przez cieśninę Kwar-ken i zajęciu miasta Torneo przez hr. Szu wałowa, został podpisany przez pełnomocników ruskich i szwedzkich d. 5 października 1809 pokój w Friedrichsham, na mocy którego Rosya otrzymała Finlandyę po rz. Torneo, część Westro-Bo-tnii i wyspy Alandzkie. Za rządów A-a, jako ministra wojny, wydane zostały nowe przepisy i rozporządzenia w różnych gałęziach administracyi, uproszczono i skrócono korespondencyę, urządzono dépôt dla rekrutów i sformowano bataliony in-strukcyjne (yueÓHHe óaTajiioHH). Szczególną uwagę zwracał hr. A. na artyleryę, nadał jej bowiem nową organizacyę, przedsięwziął możliwe środki dla podniesienia poziomu specyalnego i ogólnego wykształcenia oficerów, doprowadził do porządku stronę materyalną i t. p. Pożyteczne skutki tych reform dobitnie się wykazały w czasie wojny 1812— 14 r. W r. 1810 Â. opuścił ministeryum wojny i został prezesem departamentu wojennego w nowo utworzonej radzie państwa, z prawem zasiadania w komitecie ministrów i w senacie. W czasie wojny 1812 r. głównem zajęciem A-a było uformowanie rezerw i zaopatrzenie armii w środki żywności. Po zawarciu pokoju ufność cesarza Aleksandra do A-a wzrosła do tego stopnia, że polecano mu wypełnianie Najwyższych projektów, nietylko tyczących się spraw wojskowych, lecz i w zarządzie cywilnym. W tym czasie szczególniej zajęła cesarza myśl urządzenia osad wojskowych (BoeHHHH noce-aema) w szerokim zakresie. Podług niektórych wskazówek, hr. A. miał być niechętnym temu projektowi, lecz wobec stanowczej woli cesarza, powołany na głównego naczelnika urządzić się mających osad, poprowadził nową organizacyę z bezwzględną konsekwencyą, nie zwracając uwagi na sarkanie ludu, gwałtownie odrywanego od swych odwiecznych warunków bytu i historycznie ukształtowanego ustroju. Szereg buntów, jeśli to buntami nazwać można, został stłumiony z bezwzględną srogością, a zewnętrzna strona osad wojennych została doprowadzoną do stanu, pozornie przynajmniej, wzorowego. "Wiadomości, jakie dochodziły do cesarza, były wielce przesadzone; osoby zajmujące nawet wyższe stanowiska, bądź to nie pojmując prawdziwego stanu rzeczy, lub też z obawy przed potężnym faworytem, wynosiły nową instytucyę nadzwyczaj-nemi pochwałami. Wpływ przemożny br. A-a na sprawy publiczne trwał przez całe panowanie cesarza Aleksandra i nader dotkliwie dawał się odczuwać, pomimo bezinteresowności osobistej, A. bowiem dla siebie nie chciał przyjmować nowych odznaczeń. Tak w r. 1807 wymówił się od przyjęcia orderu św. Apostoła Andrzeja, pozostawiając sobie tylko, jako pamiątkę, reskrypt cesarski. Otrzymawszy portret cesarza w oprawie ozdobionej brylantami, hr. A. portret sobie pozostawił i ten do ostatniej jego chwili był dla niego najcenniejszą pamiątką, brylanty zaś zwrócił do kancelaryi przybocznej cesarskiej. Powiadają, że cesarz zamianował matkę hr. A-a damą dworu, on zaś nie zgodził się na tę nominacyę; wtedy Aleksander miał mu powiedzieć: „Ty ode mnie nic

mocno

w. s

przyjąć nie chcesz.” „Jestem nad wyraz szczęśliwy z zadowolecia Waszej Cesarskiej Mości—odrzekł A.—lecz upraszam najmocniej nie mianować mej matki damą dworu; spędziła ona całe swe życie na wsi; jeśli tu się znajdzie, narazi się na ośmieszeme ze strony dam pałacowych, a do spokojnego, zamkniętego życia na wsi niepotrzebne jej zupełnie to odznaczenie.” („CkoBapb æoo-TonaMHTHHX't jnojtefi pyccKoft 3eM.irn”, H3,n. 1847 r.). 19 listopada zakończył życie cesarz Aleksander I, i od tej chwili rola hr. "A-a zupełnie się zmieniła. Pozostał członkiem Rady Państwa, lecz wyjechał za granicę, gdyż zdrowie jego zostało nadwerężone wypadkiem w jego życiu pry-watnem, zabójstwem przez jego dworskich ludzi, oddawna (gdyż od r. 1800) zarządzającej jego majątkiem N. T. Minkinowej (Haciacia MtraKima, ÆOMonpaiwTejrLHHpa Pp. ApamieeBa. Pycc. Oa-pnFta 1885). A. był w Berlinie i w Paryżu, gdzie zamówił bronzowy zegar stołowy, z popiersiem Aleksandra I i z kurantami, które raz tylko na dobę, około 11 w południe, t. j. w godzinę zgonu cesarza, wygrywały modlitwę „Ze świętymi wieczny odpoczynek.” Powróciwszy do kraju, poświęcił A. resztę życia gospodarstwu, doprowadził do stanu kwitnącego majątek Gruzino, Często wspominał swego dobroczyńcę nieboszczyka cesarza i jako relikwie przechowywał rzeczy, które mu przypominały niejednokrotną jego bytność u niego w domu. W r. 1833 hr. A. wniósł do banku pożyczkowego państwa 50,000 rs. assygn. z zastrzeżeniem, aby ta suma pozostała nietykalną przez lat 93, z procentem składanym (powinno to uczynić 1,918,950 rs.) i z niej trzy czwarte, t j. około 400,000 rs., ma służyć jako premium za napisanie w r. 1925 historyi cesarza Aleksandra I w języku ruskim „najobszerniejszej, najgrunto-wniejszej i najwymowniejszej”, reszta ma być użytą na koszta druku 10,000 egzemplarzy, na drugą nagrodę i na przetłómaczenie na języki: francuski i niemiecki uwieńczonego dzieła. Hr. A. przed wspaniałą katedralną cerkwią, przez siebie zbudowaną w Gruzinie, wzniósł pomnik spiżowy, poświęcony pamięci Aleksandra I, na którym czytać można napis: „Oesarzowi-Dobroczyńcy, po Jego śmierci.” Ostatniem dziełem dobroczynnem A-a było ofiarowanie 300,000 rs. nowogrodzkiemu korpusowi kadetów, na wychowanie synów niezamożnej szlachty z gubernij: nowogrodzkiej i twer-skiej. W tym czasie zdrowie A-a znacznie zwątli-ło się, siły go opuszczały i cesarz Mikołaj wysłał do Gruzina swego przybocznego doktora, Hille, który jednak nie mógł mu już przynieść ulgi. Do ostatniej chwili A. nie odwracał oczu od portretu cesarza Aleksandra, zawieszonego nad tąź kanapą, która służyła za posłanie władcy AVszech Rosyi. Zwłoki A-a pochowane zostały w cerkwi w Gruzinie, u podnóża popiersia cesarza Pawła I. A. 4 lutego 1806 r. ożenił się z Natalią, córką Teodora, Chomutówną, lecz bardzo krótko trwało ich pożycie i wkrótce zupełnie się rozłączyli. Hr. A. był wzrostu średniego, miał wyraz fizyogno-mii bardzo ostry, a wzrok nader błyszczący; od

dzieciństwa zamknięty w sobie i nietowarzyski, takim pozostał w ciągu całego życia. Przy niezwykłych zdolnościach i bezinteresowności, umiał pamiętać o otrzymanych od kogobądź przysługach—życzliwych jednak sobie nie zjednał. Ogólnie biorąc, A. nie zostawił po sobie dobrej pamięci, nawet w sferach rządowych, chociaż był zwolennikiem prawdziwego porządku i ścisłej rachunkowości. Jeszcze w r. 1816 cesarz Aleksander zatwierdził testament hr. A a, rozkazując zachować go w rządzącym Senacie. Było tam powiedziano: „gdyby dni jego miały się zakończyć przed wyborem godnego spadkobiercy, to wybór ten pozostawia on cesarzowi.” Skutkiem takiej woli hrabiego, chcąc z jednej strony zapewnić niepodzielność majątku nieboszczyka, jak z drugiej dobrobyt włościan, i stosując się do systemu hr. A-a, który zawsze dążył do dobra powszechnego, cesarz Mikołaj uznał za najwłaściwsze oddać dobra Gruzino i wszelkie należące do nich ruchomości na zupełną własność, bez prawa alienacyi, korpusowi kadetów w Nowogrodzie, (znajdującego się obecnie w Niżnym Nowogrodzie) z warunkiem, aby dochody, otrzymywane z dóbr, były użyte na koszta wychowania młodzieży pochodzenia szlacheckiego, aby zakład miał nazwę: „ ApaKueeBcidä Ka^ercKm Kopnyci.”, i aby herb jego nosił. Ród A-a na nim wygasł. (3iiHHKJione;i;. CaoBapb. np. An^peeBCKaro).

Arakczejewa wyspy. Porucznik floty, Kotzebue, dowódzca brygu „Kuryk”, wysłanego dla robienia odkryć, kosztem kanclerza, hr. Rumian-cowa, odkrył w r. 1817, w południowo-zachodniej stronie wysp Sandwicz, gromadę 64 wysp, utworzonych z mielizn koralowych, i na cześć potężnego wtedy faworyta, dał jej nazwisko wysp Arakczejewa. Największa z tych wysp, Kawen, ma 2 mile długości i około 12 szerokości.

Arakielowicz Grzegorz (* 14 sierp. 1732— -j- 15 czerwca 1798), jezuita, profesor, najprzód w Pi’zemyslu, gdzie wykonał śluby zakonne, później w Lublinie. Po kasacyi zakonu przeniósł się na Biało-Ruś, gdzie był prefektem szkół i mi-syonarzem w Chałczu. Umarł w Dynaburgu. Wydał w Przemyślu: 1) „Propositiones selectae ex universa philosophia adnotationibus illustra-tae” (1768); 2) „De mundi sistemate dissertatio cosmologica, in qua de Copernicani sistematis cum philosophia saorisque praesertim litteris congruen-tia quaestio discutitur” (1768). Ostatnie dzieło, usiłujące pogodzić teoryę astronomiczną Kopernika z Pismem św. i powagą Ojców Kościoła, ma wartość dla historyi nauki w Polsce w. XVIII. (Brown. „Bibl. pisarzów as. poi. Tow. Jez.”).

Araks czyli Aras, najważniejszy prawy dopływ rz. Kury i główna rzeka Armenii, mająca biegu 750 km. Bierze początek w pobliżu źródeł Eufratu, w wdajecie Erzerumskim, z gór Dewe-Bojuk i Bingil-Dag. Po 200 km. krętego biegu wśród pogórza Armeńskiego, na 80 km. powyżej Kagizmana wchodzi w ruskie granice, gdzie okoliwszy od płn. Ararat, zwraca się ku południowemu wschodowi, przyczem utorowawszy sobie drogę

przez pokłady zastygłej lawy, u słynnej z kopalni soli osady Kulp, w rozległym łuku stanowi granicę gubernii Erywańskiej od Persyi. Ze spokojnego biegu A. po równinie korzystają dla nawodniania uprawnych pól, które inaczej zamieniają się w opalone stepy, jak np. Karabachskie po połączeniu A. z Kurą przy wsi Dżewat, odkąd taka gospodarka zaniechaną została. Beer znalazł ślady, iż A. był niegdyś samodzielną rzeką, wchodząc bezpośrednio do morza Kaspijskiego, o czem świadczą starożytni pisarze. Gwałtowne wezbrania wpływają dziś jeszcze na zmianę łożyska, tak np. wylew w 1887 r. zniszczył osadę Mar kar a, a powyżej wsi Dżanfica na 30 km. ciągnie się oschłe łożysko, nad którem leżała niegdyś stolica Armenii, Armawir, sięgająca początkiem swym 20 wieków przed Chr. Nazwę A. wyprowadzają nawet od Erascha, wnuka założyciela stolicy, Armaisa. A. przybiera znaczniejsze dopływy z lewej tylko strony: Arpaczaj, stanowiący przed ostatnią wojną granicę z Tur-cyą, obecnie dzieli nowy nabytek, Karską prowin-cyę, od gub. Erywańskiej, Zanga, odpływ jeziora Gokczy czyli Sewangu, nad którą leży Erywań i wschodni Arpaczaj.    A Sz-

Aral, Aralskie morze, a dla odosobnię nia od oceanu, raczej jezioro aralskie, ze względu na obszar swego wodozbioru, drugie miejsce po Kaspijskiem trzymające, wraz z niem do za -głębienia Turanu należy, choć 75 m. nad jego poziom, a 48 m. nad powierzchnię oceanu wyniesione. Leży między 43° 43' a 46° 45' szer. płn. i 76° 58' a 8 ⁰ dług. F. Przy największej rozciągłości 426 km. od płn. na płd. i 300 km. od wsch. na zach., rozległość jego 65,750 km. wy nosi. Ma jeszcze tę wspólną cechę z m. Kaspijskiem, że bardziej jest płytkiem w płn. swej części, choć największa głębina (100 m.) u zachodniego wybrzeża przypada, a przyjąwszy prze ciętną na 10—15 m., obliczają zawartość całego wodozbioru na 1 mii. sześciennych metrów, t. j. zaledwie 11 razy większą od jez. Genewskiego, 116 razy mniejszego od A-lu. Nie dość tego: nigdzie nie daje się spostrzegać tak wyraźnych śladów opadania poziomu wody, jak na wybrze żach jez. A-go. Nietylko na urwistym zachodnim stoku płaskowzgórza Ust-jurst, w postaci gliniastych wiszarów (czynki), zarysowała ona linie, 75 m. wyżej od obecnego poziomu sięgające, a oddalone o 60 m. od płn. wybrzeża wydmy piasczyste, Wielkie i Małe Borsuki, noszą widoczne ślady poprze dniej mielizny, ale na 90 m. długa a 25 m. szeroka płd. zatoka Ajbugir (ob.), z trudnością na tratwach przez orszak poselstwa ^ ułkownika lgną-tjewa w 1859 r. przebywana, obecnie przeistoczyła się w suchą, gliniastą płaszczyznę. Przyczyny tego rażącego zjawiska trzeba upktrywać nie tyle w przewadze parowania przy panujących suszących płn. wiatrach nad ilością opadów wodnych, ile w stopniowym ubytku rzecznych dopływów (ob. A mu-Dary a). To też o kolejach, przez jakie przechodził A., istnieją rozmaite domysły. Nie ulega wątpiiwości, że jeszcze w epoce czwartorzędowej, gdy morze wypełniało całe dzisiejsze tak zwane Kaspijskie obniżę, nietylko oba, dziś rozłączone wodozbiory, tworzyły jedną całość, ale mogły się one łączyć z jednej strony przez nizinę rz. Manycza i m. Azowskie z Czarnem, a z drugiej przez nizinę zachodnio-syberyjską z oceanem Północnym. Jaki geologiczny przewrót wywołało oschnięcie obecne niziny turańskiej, pozostaje dotąd zagadką, to tylko pewna, że starożytnym A. nie był znany, chociaż falangi macedońskie dotarły były do brzegów Jaksarta (dzisiejszej Syr-Daryi). Arabscy pisarze już nazywają go morzem Chiwińskiem (m. Chowaresm), a i w Moskwie dla bliskich stosunków ze wschodem, już przy końcu XVI wieku, w ziemiorysie („Kmira óo-umiaro uepTeata”), A. pod nazwą m. Błękitnego (Cimee M.), z rzeką Syrern bywa wzmiankowanem. Obecną swą nazwę, od krajowców zapożyczoną, (Aral-Dengiz znaczy „jezioro wysp”), wodozbiór ten usprawiedliwia licznemi wyspami, które dwie gromady tworzą. Jedna towarzyszy wschodniemu, niskiemu, piaszczystemu wybrzeżu, w płytkie, rzeczne limany wystrzępionemu (Aszczebaj, Kilty, Ak-Saga). Z nich, prócz najważniejszej, przeciw uścia Syr-Daryi leżącej, Kos-Aral, zasługują na wzmiankę: Kaska-Gulan, Usun-Chajr, w. Menszykowa, w. Obruczewa i in. U zachodniego wybrzeża Ust-jurt leżą: Barsa-Kilmes, wyspy Carskie, z których najdalej posunięta wyspa Mikołaja, w. Bel-lingshausena, w. Lazarewa. Wszystkie one jednak nie są zamieszkałe, a jedynie oddają usługi rybołóstwu. Skoro te nie miały innego znaczenia i w ogóle żegluga krajowców ograniczała się do krążenia lichych rybackich łodzi, czy nie wskazuje rodowód nazwy morza wysp na inny okres, gdy liczba ich mogła być jeszcze większą i gdy Amu-Darya, przez utratę pierwotnego swego bezpośredniego do m. Kaspijskiego łożyska (Usboj), w dawnym swym dopływie Syr-Daryi otrzymała równoznacznego w wytworzeniu wodozbioru arabskiego współpracownika? (ob. Amu-Darya). Przypuszczenie to popiera naprzód skład chemiczny wody A-lu, różniący się ilościowo i jakościowo od wody oceanu: na 0.011 zaledwo stałych części, zawiera połowę soli kuchennej (Na Cl), a po 1V₂ tysiącznych siarczanów sodu, magnezu i chloranu magn. Do tego stopnia słaba zawartość rozczynu stałych składników wpływa ujemnie na oporność w zamarzaniu; to też, pomimo położenia swego pod izotermą + 10 (równocieplną Amsterdamu i Newcastle’u), A., podobnie jak Bałtyk, łatwo ścina się w lód na nieobjętą okiem odległość od brzegu, czemu i to jeszcze sprzyja, że klimat kraju należy do najbardziej ostatecznościowych (od + 26° C. latem, do —6° i —12° w styczniu). Wnioski o zmianach, jakim ulegał obecny skład wody A lu, jeszcze mocniej stwierdza rybna jego fauna, która z małym wyjątkiem, wspólnym z za-rybkiem Kaspijskiego m., należy do słodkowodnych: jak szyp (gatunek jesiotro waty ch), leszcz, sum, zwłaszcza licznie występuje rodzaj karpio-watych. Do charakterystycznych należą: cobitis aralensis, gasterosteus ylatyg aster, a niedawno znaleziono gdzieindziej zaginionego przedstawiciela trzeciorzędowej epuki, scaphirynchus. Mięczaki zaśicardium, mytilus i turitella, świadczą o łączności wewnętrznego aralsko-kaspijskiego wodo-zbioru z oc. Północnym. W ogólności wodna fauna A-lu nie tyle urozmaicona w gatunkach i rodzajach, ile niezmiernie jest obfita w pojedyncze okazy, czemu sprzyjają, jak w morzu azowskiem i Kaspijskiem, płytkość samego wodozbioru, wysoki letni ciepłostan, a zwłaszcza przy gęstych nadbrzeżnych trzcinowych zaroślach i rzecznym namule, wielka obfitość pożywienia organicznego. Niemniej bogato występuje dział żywiącego się rybami ptactwa wodnego w chmarach kormoranów, pelikanów, płomieńców czyli flamingo, łabędzi, gęsi i t. p. Za to skąpo się przedstawia flora i fauna nadbrzeżna: charakterystyczre dla tych krain gaje saksaułowe prawie zupełnie wyniszczone zostały, a z obcych na pomorzu spotykają się topole, przedstawicielki drzewostanu północnego z okazami południowej, przeważnie perskiej, roślinności (anabaris ammodendron, eleagnus angustifolia, tamarix). Gąszcze trzcinowe i sito-wiowe służą za legowisko drapieżnikom kociej rodziny: dzikim kotom, lampartom, tygrysom, wilkom; bezleśne stepy ożywiają się już rzednącemi stadami rączych sajg i ostrożnych osłów dzikich (onagrów); natrętne zjadliwe owady są plagą błotnistych nadbrzeżnych nizin, a jadowite niedźwiadki i tarantule - piaszczystych. Słabo też pociągało do siebie pomorze arabskie człowieka; ludność koczownicza tubylcza, należąca do szczepu turań-skiego, kirgizów od północy, karakałpaków od południa, prócz nieznacznej stosunkowo liczby, trudniącej się przemysłem rybackim, trzyma się zdała od zbyt niegościnnego wybrzeża. Wyjątek stanowiły żuławy Amu-Daryi, gdzie w oazie chiwińskiej utrwalił się również tatarskiego pochodzenia lud uzbeków. Mus dziejowy, popychający Rosyę ku międzyrzeczu Daryjskiemu, zniewolił ją do zwrócenia uwagi na A. i już w początkach zeszłego wieku, na podstawie zebranych na rozkaz Piotra W. wskazówek, zajął on miejsce na mapach zachodn. Europejskich, z których dokładniejsza dokonaną została w 1740 r., jako owoc ekspedycyi Gładyczewa i Murawlina. Lecz szereg ścisłych badań, datuje się od 1819 roku, t. j. od podróży na wybrzeże wschodnie morza Kaspijskiego, Murawjewa, pierwszego, któremu udało się zwiedzić Chiwę. Najważniejsze z tych badań były: Meyendorfa (1821), Berga (1825), Helmersena (1839), Danilewskiego i Basinera (1841—1842). W 1847 r., przy uściu Syr-Daryi, na miejscu sarckiej osady 11 a im, wzniesioną została twierdza, którą nazwano Urals ki em, jakoż w następnym roku dano początek flotylli aral-skiej i jej dowódca, Butakow, jest twórcą opisu fizycznego A-u, uzupełnionego później przez Sie-wiercowa. Nakoniec od podboju Chiwy zaczyna się nowa era badań i tu największe zasługi położyła ekspedycya Ces. Ros. Tow. geograficznego 1874—1876, gdzie Zubów zbadał wodostan Amu-i Syr-Daryi, bar. Kaulbars ich żuławy, M. N.

Bogdanów faunę. Później nieco Nikolski obrobił najważniejszy dział, a mianowicie kwestyę rybołówstwa, przedstawiającą jedynie widoki rozwoju na przyszłość, gdy ciężkie warunki fizyczne, jak zamulenie uść rzecznych, brak dogodnych przystani, nieprawidłowości zjawisk meteorologicznych, nakoniec brak materyału budowlanego, krępują rozwój marynarki. W widokach jedynie politycznych, czuwania nad spokojnem zachowaniem się Chiwy, Rosya utrzymuje wielkim kosztem flotyllę z sześciu parowców o 14 działach i 750 beczek (tonn) objemu, wraz ze stanowiskami dla niej u uścia Amu-Daryi (Kungrad, Nukus i Pe-tro-Aleksandrowsk), gdy zamiast zniesionego Aralska zastrzeżono takież na Syr-Daryi w Ka-zalińsku; dla połączenia zaś celów politycznych z ekonomicznemi, zaprowadzone zostały osady kozaków uralskich, jakoż od tego czasu datuje ulepszony sposób rybołówstwa, gdyż od przybyszów krajowrcy nabywają doświadczenia, a umiejętnie zachowany towar rybny znajduje korzystny zbyt karawanami, czy w Taszkencie i Oren-burgu na północy, czy w Merwie i Aschabadzie na płd. Jak zyskownym może być połów, świadczy rok 1885, w którym otrzymano do 40,000 sztuk szypów i do 60,000 pudów drobniejszej ry -by; chodzi tu wszakże o powstrzymanie rozwoju rabunkowej na tern polu gos mdarki.

Bibliografia: Z bogatej, poświęconej A-wi literatury, wskazać należy: Butakowa: Opis A-go m. wyszły jednocześnie w języku angielskim w Londynie i w ruskim „BtcTHHKn Mmii. Pycc. Teorp. OoipecTBa” (1853, CTp. 83). 2) MaameeBn: „Oiin-caHie A. Mopa.” 3anHCKn (cTaTta M. Pycc. Teorp. Oóin;.. Kn. V).    3) „Tpy^bi Apaao-KacniiiCKofi

BKCKe^Hąm.” 4) Bap. Kayjibóapen: „Hh30bbh AMy-,Japm.” 5) HnKOJibCKifi: „Phóojiobctbo Ha Apajik” (MaBkCTia M. P. Peorp. Oóm 1887). Myimce-tob: „TypKecTaH’b” (Cnó. 1886). 6) Rössler: „Die Aralseefrage noch einmal geprüft” (Wiedeń 1873). 7) B. jl, OjieHnubiHb: „Otuctb o6b H3Cjik^;oBa-Hiaxa. A. M.” 1874 i w. in.    A- Sz*

Aralia L., Aralia albo Dzięgława. Rodzaj typowy rodziny Araliaceae, od którego ona otrzymała swą nazwę. A -e są bardzo zbliżone do roślin baldaszkowych; podobnie, jak te ostatnie, posiadają osadnik wklęsły, na którego brzegach osadzony kielich pięciozębny; korona pięciopłatkowa, o płatkach schodzących się brzegami lub przykrywających się dachówkowato; pręcików 5, o nitkach wolnych, pylnikach dwukomórkowych, dośrodkowych, otwierających się dwiema podłuźnemi szparami. Zalążnia jest także dolna i uwieńczona krążkiem grubym, mięsistym, z którego wychodzą szyjki, zakończone znamionami. Tylko, że owoc dolny, stosownie do gatunków, jest 2—5 komo rowy, uwieńczony tylomaż szyjkami. Każda komora w kącie wewnętrznym zawiera jeden zalążek, zstępujący, wsteczno-zwrotny, z otworkiem zwróconym w górę i nazewnątrz, z szewkiem przywartym do łożyska. W stanie dojrzałym owoc ten staje się mięsistym, mniej więcej pestkowa-tym; ziarna zaś pod swemi powłokami zawierają

zarodek umieszczony w środku bielma mięsiste go. A-e są roślinami zielnemi lub drzewiastemi. Rodzaj ten sam przez się przedtem składał rodzinę; obecnie obejmuje on około 30 gatunków, właściwych strefie gorącej a poczęści i umiarkowanej Ameryki i Ązyi. Liście ich są naprze-mianległe, pojedyncze lub składane, parzysto-pie-rzaste, paJczaste i wogóle przylistków pozbawione. Kwiaty zebrane w baldachy, już-to samotne, już-to skupione w wierzchnotki. PP. Decaisne i Plan-chon (w „Revue hört.”, 1854, 104), rodzaj ten rozdzielili na dwie sekcye: l-o) Ginseng, obejmującą gatunki zielne, o liściach palczastych, z zalążnią 2—3 koruorową, którą wielu autorów odnosi do rodzaju Panax\ 2-o) Eaaralia, zawierającą gatunki zielne i drzewiaste, posiadające zalążnię 5-komoro wą i liście pierzaste lub wielo-dzielne. Własności A-ij są podobne do własności roślin Baldaszkowych; należą one do roślin tonicznych i pobudzających. Gatunkami najwyżej cenionemi w Ameryce, są: A. hispida Michx., nudicaulis L., spinosa L., racemosa L., którym przypisują wszystkie własności salsaparylli. A. papyrifera rośnie w Chinach, gdzie służy do wyrabiania papieru, zwanego niewłaściwie ryżowym. Ten gatunek posiada liście, opatrzone w przy-listki.    J-A-

(A. notata Lesq., A. nitida Lester Ward, A. ace-rifolia Lesq.) z Colorado, Montany i Wyomingu, a ostatni gatunek i z Kalifornii.    K-J-

Araliaceae (paleont.). Szczątkami kopalnemi roślinnemi, do rodziny bluszczowatych (Araliaceae) należącemi, są przeważnie liście i bardzo nieliczne owoce, które z niejaką pewnością do rodziny tej zaliczyć można. O rodzaju Aralia mówiliśmy wyżej. Liście najdawniejszych gatunków bluszczu (Hedera) opisywane są już z pokładów młodszych kredowych i eocenowych (H. primordialis Sap.). Niektóre jego gatunki żyły przez ciąg całego okresu trzeciorzędowego i doszły aż do pliocenu, w którym H. acutelobata Sap. z Wetterau i H. Sirozzii Gaud, z tufów toskańskich, zdają się być bezpośrednimi poprzednikami dzisiejszego bluszczu pospolitego. Liście bluszczu spotykają się również w pokładach trzeciorzędowych półn. Ameryki, Grenlandii i Spitz-bergu. bzczątki liści rodzaju Panax znane są z młodszych pokładów kredowych Grenlandyi, z trzeciorzędowych, pokładów doliny Renu i Saksonii pruskiej. Owoce, z wyglądu podobne do owoców tegoż rodzaju, opisane są przez Sap ort ę, z pokładów trzeciorzędowych południowo francuskich; przez He er a, z górnego miocenu w Oeningen (P. orbiculatus Heer, P. circular is Heer, P. Matheroni Sap.) i z Grenlandyi (P. Nordenskiöldi Heer).

K. J.

K. J.

Aralia (paleont.). Rodzaj roślinny z rodziny bluszczowatych (Araliaceae), którego liście i owoce kopalne spotykają się w pokładach europejskich, syberyjskich i północno - amerykańskich; pierwsze, począwszy od młodszych kredowych, drugie zaś, wraz z pierwszemi, we wszystkich for-macyach trzeciorzędowych. Wiele gatunków A-ii opisano z górnego ogniwa kredowego Westfalii, Czech, Morawii, Szląska, Harcu, Kanzas, czemu dziwić się nie można, zważywszy z jednej strony na ciepło, jakie w okresie owym panowało wszędzie na ziemi, a z drugiej na obecne rozmieszczenie licznych gatunków tego rodzaju w okolicach podzwrotnikowych. W pokładach trzeciorzędowych europejskich i północno-amerykańskich liczba gatunków kopalnych większą jest jeszcze, niż w kredzie. Chociaż rodzaj ten znikł obecnie prawie całkowicie z Europy, w okresie jednak trzeciorzędowym występował tu bardzo obficie, mianowicie w południowej Francy i, rozszerzając się na północ i wschód do Wetterau i Czech. Tak z pokładów dolnych eocenowych w Sezanne i Gelinden znane są gatunki: A. crenata Sap., A. ro-busta Sap., A. hederacea Sap., A. Looziana bap.; z oligocenu w Aix, Armissan, a także z licznych miejscowości w Saksonii pruskiej, opisano: A. mul-tifida Sap., A. tripartita Sap. i inne, występujące aż do średniego miocenu. Gatunki: A. Tschu-lymensis Heer i A. Beeriana Heer, ze wsi Syrno-nowej, nad rzeką Czułymem, o 30 wiorst od Aczyńska, w zachodniej Syberyi, ważne są ze względu na obecne istnienie A-ii w kraju Amurskim, północnych Chinach, Japonii i w Himalajach. A. Jörgensi Heer znaleziono w trzeciorzędowych pokładach Grenlandyi. Lesquereux i Lester Ward, opisali liczne gatunki A-ii

K. J.

Araliophyllnm (paleont.). Nazwę tę nadał JDebey pewnym kopalnym liściom, wielce podobnym do liści aralii, o dłoniastych albo palczastych liściach. S chimp er zaliczył również do nich liście, znalezione w młodszych pokładach kredowych z Haldem w Westfalii, z kredy w Lim-burgu, z dolnego eocenu w Gelinden, a także z kredy na Harcu; Fontaine zaś—liście z pokładów Potomaku, zaliczanych do neokomu (niższego piętra dolnej kredy). Schenk wszakże i inni botanicy, nie odmawiając im rzeczywistego podobieństwa do liści aralii, zwracają jednakże uwagę na ich podobieństwo do liści niektórych jaskrowatych, a mianowicie z rodzaju czemiernika [Helleborus). Wątpliwość ta dotychczas nie jest stanowczo rozstrzygniętą.

Araliopsis (paleont.). Pod tą nazwą Lesquereux opisał dawniej pewne liście z pokładów kredowych w Kanzas (St. Zjednoczone), które w ostatnich czasach włączył do rodzaju Cissites, z rodziny Vitaceae.

Aralo-Kaspijskie osady (geol.). Murchison w badaniach swoich nad geologią Rosyi, znalazłszy w Besarabii, w okolicach Nowo-Czerkaska i wielu innych jeszcze miejscowościach, pokłady młodsze od miocenowych (pliocenowe), nadał im nazwę „aralo-kaspijskich”, na tej zasadzie, że stanowią one, według niego, osady obszernego, śródziemnego niegdyś morza, którego punkt środkowy przedstawia mniej więcej dzisiejsze morze Kaspijskie, a którego fauna ówczesna przedstawiała wielkie podobieństwo do obecnej fauny tegoż morza. Te aralo-kaspijskie osady podzielił on z kolei na dawniejsze, czyli starsze, składa-

jące się głównie z wapienia, któremu przedtem jeszcze Yerneuil dał nazwę „stepowego”, E ich-wald zaś zaliczał do osadów nadbrzeżnych—i na młodsze, nowe, piaskowo-gliniaste, występujące w nizinie przykaspijskiej, a zawierające faunę, nie różniącą się od obecnej fauny m. Kaspijskiego. Pokłady aralo-kaspijskie dawniejsze Murcbisona (pliocenowe), pokrywające południową połowę Be-sarabii, południowy kraniec Podola, większą część gub. Cbersońskiej i Tauryckiej, południowe części gub. Jekaterynosławskiej i Ziemi kozaków Dońskich, składają się od dołu z ciemnych, cien-ko-uławiconych glin z Cardium semisulcatum, Vi-vipara achatinoides, Unio, Anodonta i t. p. Na glinach tych leżą pokłady białych, żółtych i czerwonych piasków, zawierających Cardium semisulcatum, C. subdentatum, C. Odessae, Dreissena rostriformis, D. novorossica, Anodonta, Hydrobia i inne. Ku południowi piaski te wykliniają się, a miejsce ich zajmuje wapień. Ponad niemi zno-leży wapień gąbczasty, z fauną niżej leżących piasków. Cały ten szereg pokładów Barb ot de Marny nazwał następnie piętrem „pontyjskiem” (ob. ten wyraz). Nowsze osady aralo-kaspijskie, włączone przez Murchisona w jedną grupę ze starszemi, zaliczają się obecnie do utworów czwar-

K. J.

mu

wu

torzędowych.

Aralsk, nazwa warowni obecnie nieistniejącej, którą Rosya dla zabezpieczenia mającej się urządzić na morzu Aralskiem flotylli, przy uściu Syr-Daryi w 1847 r. wzniosła, przeznaczając na ten cel rybaczą osadę Raim. Gdy miejscowość okazała się niedogodną, w 1853 r. przeniesiono twierdzę o 60 km. dalej w górę rzeki, a po utrwale-panowania nad Amu-Daryą, stanowisko to całkiem opuszczone zostało, pozostałe zaś statki w razie potrzeby zawijają na zimowe leże do twierdzy Kazalińska.    A- Sz-

Aram, nazwa pierwotna i semicka: 1) kraju (A ram ej a) w Azyi Bliższej, który w V wieku przed erą naszą przez greków głównie Syryą był nazwany; 2) ludu (Aramejczycy), który ten kraj zamieszkiwał i pod nazwą Syryjczyków pozostał znanym w historyi. Nazwę A. spotykamy wyłącznie w kronikach hebrajskich i assyryjskich. W tych ostatnich brzmi ona: Aramu, Ar i mu i A rumu. W piśmiennictwie greckiem tylko raz u Homera (Iliada, II, 783) i raz Hezyoda (Teogonia, 304): Arimoi. Wskutek niepewnego pochodzenia nazwa A. może, w zastosowaniu do miejscowości, oznaczać zarówno górzystą i wyniosłą, jakoteż opuszczoną i pustą (Gesenius: Thés. 1. Hebr. et Chał. p. 151). Według tablicy genealogicznej ludów, podanej w „Genesis” (X, 23), A. był synem Sema, a jednym z pięciu braci, z których potomstwa powstały następnie wszystkie ludy i narody, stanowiące szczep semicki. Potomkowie A-a zamieszkali głównie kraj, położony na północo-wschodzie od Judei, pomiędzy Libanem a Eufratem, którego południową granicę tworzyła pustynia arabska, północną zaś stanowiły kra^ je, przez Hetejczyków (ob. Archeologia He-tejczyków i Het ej czykowie) zajęte (Maspe-

Encyklopedy* Powix»«hu* lloitr. T. IV.

ro H. A., p. 282,1 ed.). A nadto zajmowali aramej czycy prawdopodobnie, aczkolwiek częściowo tylko, północną Mezopotamię, jak o tern świadczy hebrajska nazwa Aram Nabaraim (Aramejczycy z nad dwóch rzek), nadawana mieszkańcom Mezopotamii. Warunki geograficzne kraju, zajętego przez aramejczyków, jakoto: sąsiedztwo od wschodu i zachodu z potężniejszemi narodami i otwarta na napady nomadów południowa granica, nie sprzyjały utworzeniu się, a tern bardziej utrwaleniu potężnego państwa, aczkolwiek sama gleba była żyzna, a położenie nadawało się do rozwinięcia handlu. Aramejczycy przeto wybitnej roli nie odegrali w bistoryi. Wiadomości o nich szukać musimy w kronikach narodów sąsiednich. Kroniki zaś obce tylko przygodnie nimi się zajmowały i to wtedy jedynie, gdy stosunki z nimi tego wymagały. Najdawniejsze pochodzą z pomników egipskich z powodu woj en Tutmesa i Ramzesa II (ob. Egipt Dzieje). Z kronik hebrajskich, które wcześniejsze zawierają wieści o aramejczykach, niż asyryjskie, dowiadujemy się, że w XI stuleciu, za czasów Saula i Dawida, istniało kilka państewek aramejskich. Każde z nich nosiło wspólną nazwę Aram, uzupełnioną nazwą oddzielnej miejscowości, czy też miasta. Oto one: Aram-Damesek, najpotężniejsze z nich wszystkich; ku północo-wschodowi od niego Aram Coba. U podnóża Anti Libanu Aram-Rechob; u podnóża Hermonu Aram-Maacha; Hamat nad brzegami Orontu. Takie państewko składało się prawdopodobnie z miasta obronnego i otaczającej to miasto okolicy, i to na przestrzeni, dającej się łatwo mieszkańcom miasta obronić, a więc i utrzymać w zależności. Państewka te wiodły z sobą stale wojny; łączyły się zaś przeciw wspólnym, wszystkim im jednakowo grożącym, nieprzyjaciołom, którymi podówczas byli izraelici. Dawid jedne z nich, a w liczbie tej i Damaszek, podbił i do swego przyłączył państwa, inne zaś obłożył daniną. Po śmierci zaborczego króla izraelskiego, państewka aramej skie odzyskały niezależność. Zatargi nieustanne pomiędzy dwoma państewkami, na które państwo Dawida się rozpadło, tamte wzmocniły. Zdobycie Je-rozolimy przez Szeszonka, króla egipskiego, tamte ośmieliło. Poczęły się też stawać groźne-mi dla północnego królestwa. Ben-hadar, król damasceński, utworzył związek ze wszystkich państewek aramejskich i, stojąc na czele trzydziestu dwu królów, oblegał Samaryę (II Samuelowa, I królewska, passim). "Wciąż atoli wzmagająca się potęga państwa asyryjskiego zmusza Ben-liadara zmienić cel związku. Z zaczepnej przeciw izraelitom wojna staje się odporną przeciw asyryjozy-kom. Salman-Asar w kilku wyprawach na Ara-meję (851—839), kładąc, jak się sam szczyci, po dwadzieścia tysięcy trupem na polu bitwy, rozgromił wojska ligi, spustoszył kraj cały, miasta obłożył daniną, a w niespełna stulecie, Tuklat-pal-Asar (panujący 744-727), przyłączył do państwa asyryjskiego. Aram, jako leżący na drodze z Asyryi ku Fenicyi, Judei i Egiptowi, musiał paść pierwszy („Annuales des Rois d’Assyrie”, par

72

I. R.

K. T.

CK

J. Menant, passim). Po upadku państwa asyryjskiego, Arameja w spadku przechodzi pod władzę monarchów babilońskich. Po upadku państwa babilońskiego, tąż drogą dostaje się pod władzę monarchów perskich. Po upadku państwa perskie-go, wchodzi czasowo w skład wszechświatowej monarchii Aleksandra W., a po jego śmierci, wraz z całą Azyą bliższą, tworzy monarchię Se-leucydów, nazwaną przez greków syryjską. Dłużej, niż to zdołała potęga państwowa, przechował pamięć aramejczyków ich język. Narzecze semickie, po upadku Asyryi, Judei i Babilonii, zastępuje asyro-babiloński i hebrajski języki, i, jak się wyraża .Renan, „staje się przez wieków dwanaście organem głównym myśli semickiej.” Oprócz języka, przechowała jeszcze pamięć starożytnych aramejczyków ich oporność przeciw chrystyanizmowi. W pierwszych wiekach naszej ery aramejczyka-mi byli nazywani ci Syryjczycy, którzy nie przyjęli nowej religii. — Źródła: Kroniki hebrajskie i asyryjskie (wskazane wyżej); Maspero: „Histoire Ancienne des Peuples de l’Orient.”

Aram Eugeniusz (* w 1704 r. w Ranisgill, w hrabstwie York w Anglii—stracony został na szubienicy w 1759 r.). Sławę swą zawdzięcza zbrodni, którą poeta Hood i romansopisarz Lytton Bulwer wyidealizowali i unieśmiertelnili w balladzie „The dream of Eugene Aram, the murderer” i w powieści „Eugeniusz Aram.” Służy on jako przykład, że wysokie naukowe wykształcenie nie jest zdolne powstrzymać od najczarniejszego występku. Ze był człowiekiem głębokiej nauki, o tern wątpliwości niema. Zacząwszy swój zawód nauczycielski w szkole w Netherdale, poświęcił się specyalnie filologii klasycznej i, jako profesor w wielu szkołach prowincyonalnych, a na-koniec w Lynn, w hrabstwie Norfolk, posiadał rozgłośną reputacyę. Zebrał materyały i zaczął wydawać wielką pracę etymologiczną, która miała nosić tytuł „Słownika porównawczego języków: angielskiego, łacińskiego, greckiego, hebrajskiego i celtyckiego”. Śmierć tragiczna przeszkodziła wykonaniu tego dzieła, którego przedmowa wskazywała umysł syntetyczny, rozumiejący już zależność i oddziaływanie na siebie języków, o wiele pierwej, aniżeli filologia porównawcza zakreśliła językoznawstwu nowe szlaki. Zbrodnia, za którą poniósł śmierć, pozbawioną była wszelkiego romantycznego piętna. W r. 1745 zniknął bez śladu przyjaciel Arama, szewc, Daniel Clark, który przed swem zniknięciem otrzymał był znaczną ilość towarów na kredyt. Zażyłość jego z A-em rzuciła na tego ostatniego podejrzenie, że był sprawcą jego zgonu, a podejrzenie to tern więcej zostało ugruntowane, że część tych towarów Clarka znaleziono w ogrodzie Arama. W braku jednak wszelkich innych dowodów i poszlak, zostawiony był w spokoju. Po upływie czternastu lat, znaleziono szkielet Clarka w jaskini i Aram został oskarżony o zabójstwo. Mimo znakomitej obrony, w której wykazał wszystkie słabe strony oskarżenia, został skazany na śmierć. Po wyroku przyznał sję do popełnionego morderstwa, ale dla odjęcia mu ohydy złodziejstwa, wskazał, jako jego przyczynę, zazdrość: Clark miał być kochankiem jego żony. W celi więziennej chciał odebrać sobie życie, aby uniknąć hańby szubienicy. Odpokutował jednak całkowicie za występek popełniony.

Aramazd, ob. Ormuzd.

Aramejskie języki. Nazwa ta obejmuje gromadę dyalektów, tworzących obok języków asyryjskiego i babilońskiego z jednej strony, a jęz. fenickiego i hebrajskiego z drugiej, grupę północną języków semickich. Siedzibą ich była ziemia Aramejska. Dzielą się one na dwie grupy główne, a mianowicie: zachodnią czyli aramejską i wschodnią czyli syryjską. Do grupy ara-mejskiej należą: 1) język napisów palmirskich (na krótko przed Chr.—w. iii po Chr.); jęz. samarytański, zachowany w przekładzie Pięcioksięgu, w modlitwach i pieśniach; 3) jęz. aramejski w ści-ślejszem znaczeniu, zastosowany w biblii (Ezdrasz 4, 8—6, 18 i 17, 12-26; Daniel 2, 4—7, 28). Późniejszą jego postać stanowi język żydowskich przekładów biblii (targumim) z epoki, kiedy właściwy tekst hebrajski był dla ludu niezrozumiałym, oraz jeszcze późniejszy język przekładu ewangelii i innych ułamków, przechowanych w rękopisie z r. 1030; 4) jęz. nabatejski, stanowiący mowę potoczną arabskich nabatejczyków, zachowany w napisach i na monetach do r. 100 po Chr. Siady jęz. aramejskiego, a mianowicie dya-lektu ludu babilońskiego z IV—VI w. po Chr., przedstawia i talmud babiloński; z niemi zgadza się też i znacznie późniejszy jęz. mandejski, prawdopodobnie z innej pochodzący krainy. Co się tyczy aramejszczyzny w ściślejszem znaczeniu, jest to język, przyniesiony przez izraelitów z niewoli babilońskiej i przeszczepiony; w okresie macha-bejskim stał się on językiem literackim i pozostał nim aż do zupełnego upadku w wieku X po Chr., już bowiem dawniej (w wieku VII) wielce ucierpiał wskutek podbojów muzułmańskich. W okresie pełnego rozkwitu tego języka, spotykamy się z nim rozszerzonym wskutek szczególnej siły po całej Syryi, dalej w krainie plemion ka-nanejskich, wreszcie w Palestynie. Tutaj język ten stanowił w dobie Chrystusowej mowę ogólną, która później ustąpiła również miejsca językowi arabskiemu, a w literaturze językowi syryjskiemu, tak, że dziś mówi się tam jakimś ostatecznie mało zbadanym dyalektem zachodnio-aramejskim już tylko w niewielu wioskach anty-libańskich pod Damaszkiem. Nadto na monetach wielkorządców Azyi Mniejszej spotykamy się z napisami aramej-skiemi, podobnie jak i w Egipcie znajdujemy z okresu perskiego napisy aramejskie (pierwszy z roku 482 przed Chr.). Wpływ aramejszczyzny, o ile widoczny jest w jęz. pehle^i, świadczy o rozszerzeniu się jej i w Persyi. Napisy aramejskie, znalezione w północnym Hedżazie, należały zapewne do tamtejszej aramejskięj kolonii handlowej. Wzmiankowane teksty aramejskie biblii przedstawiają mowę żydów palestyńskich, chociaż pomiędzy niemi są i pojedyncze ustępy,, starsze od in-

nych. Język ten, w porównaniu z pozostałemi jęz. panii. Jest to koliste, nakształt kotła, zagłębienie, semickiemi, przedstawia się bardzo ubogim. W gło« otoczone dokoła wysokiemi górami, z pomiędzy sowni dotyczy to przedewszystkiem samogłosek których wznosi się na południo-zachodzie olbrzy-(por. np. arab. katala, hebr. katal, aram. mi i w całych Pirenejach najwyższy massy w Ma-ktal), które o ile były krótkie i w zgłoskach ladetty (Pic d’Anethou 3,404 m.), na północo-otwartych, to już w epoce bardzo dawnej zanikły wschodzie zaś Pic de Montvallier, 2,863 m. i Pic zupełnie, z wyjątkiem drobnych resztek. Podobnie de Mauberme, 2,880 m, Z tej kotliny, która na-w słoworodzie: obfitość form deklinacyjuych i kon* leży do typu tak zwanych „cyrków”, wiedzie na jugacyjnych znacznie jest mniejsza, aniżeli w jęz. południe przełęcz Pallas v. Puerto Viella (2,330 arabskim i hebrajskim. I tak: w słowie spotyka- m.) w dolinę rz. Noguera (systemat Ebro), zpół-my tylko trzy zwykle używane konjugacye, przy- nocy zaś Garonna wyłamuje się wąwozem Pont czem np. forma nifal, pospolita w hebrajskim, du Roi i poniżej miasteczka Les wchodzi do wcale nie istnieje; w konjugacyi samej jest różni- Francyi. Charakterystyczna ta dolina ma 550 ca czasu dokonanego od trwającego. Artykuł wy- km. □ powierzchni i 13,000 mców, rozsiedlonych stępuje w postaci a i łączy się z końcówką żeń- w 30 miejscowościach, wydaje kartofle, tatarkę ską rzeczowników, gdy przeciwnie w arabskim i owies i posiada w niższych regionach wielkie i hebrajskim artykuł kładzie się na początku; do- i wspaniałe lasy. 2) Wyspy na zachodniem wypełniacz (genet.) opisuje się prawidłowo za po- brzeżu Irlandyi: jedna z nich leży samotnie pod 55° mocą elementu zaimkowego de i t. d. Zresztą znaj- sz. pn. i 8(4 dł. zd. Gr., na zachód od hrabstwa dujemy i nowotwory, będące choć częściowem wy- Donnegal, inne zaś, w liczbie trzech większych, nagrodzeniem wzmiankowanych powyżej braków, zamykają od Atlantyku zatokę Galvay, liczą 47 Jeżeli jednak znamiona te pochodzą z epoki pó- km. □ powierzchni i 3,500 mców, a największa źniejszej języka, to z drugiej strony spotykamy z nich, Inishmore, posiada ciekawe starożytno-w aramejszczyźnie i takie formy, które swą sta- ści celtyckie. 3) A., staroperskie Iran, niegdyś rożytnością przewyższają i hebrajszczyznę (strona księstwo armeńskie, na lewym brzegu Araksu, hoł-bierna, powstająca wskutek zmian samogłosko- dujące Persyi; obecnie od r. 1828 należy do Rowy cb wewnątrz wyrazu) i język arabski (causati- syi i stanowi część gubernii Erywańskiej. Alid s-vum, tworzące się zapomocą ha, w arab. samo a). Aran Franciszek Hamilkar, (* w ®or" W składni aramejszczyzna również przewyższa deaux 12 lipca 1817), najprzód w mieście rodzin-pomienione języki dążnością łączenia zdań w peł- nem, następnie w Paryżu, kształcił się w sztuce ne okresy, przyczem znajduje pomoc w obfitości lekarskiej; jako student wydał cenne dzieło p. t. przysłówków i spójników, znaczenie zdań subtel- „Manuel pratique des maladies du coeur et des nie zmieniających. I porządek wyrazów w zdaniu gros vaisseaux” (Paryż, 1842). Po obronie roz-jest bardzo swobodny. Wszystko to czyni język prawy „Des palpitations du coeur”, został dokto-aramejski zdatnym do prozy jasnej i płynnej, rem medycyny (1843) i oddał się niezmordowa-która niekiedy nawet, przez nagromadzenie zwła- nej pracy praktycznej i literackiej. Będąc znaw-szcza zaimków osobowych i wskazujących, staje cą języków obcych, przyswajał też literaturze fran-się rozwlekłą. Słowozbiór znany jest częściowo cuskiej dzieła angielskie i niemieckie, oprócz te-z bogatej, acz jednostronnej literatury aram., ale go był współredaktorem „Archives générales”, i tak przedstawia się nam dość obfitym, jakkol- „Union médicale” i „Bulletin de thérapeutique”, wiek w stosunku do pozostałych języków również i zasilał pisma te licznemi pracami oryginalnemi, szczuplejszym. W późniejszej dobie spotykamy oraz sprawozdaniami analitycznemi i krytycznemi obfitość wyrazów obcych (perskich i greckich), z prac obcych, szczególniej angielskich. Od 1853 r. Nowsze badania nad aramejszczyzną w Europie wykładał, jako profesor nadzwyczajny, terapię zawdzięczamy Buxtorfowi, autorowi gramatyki szczegółową i prowadził z powodzeniem niezmier-(Bazylea, 1615 i 1650), i słownika (tamże 1640; nem klinikę wewnętrzną w zastępstwie Rostana nowo wydany w Lipsku, 1866—74). Z później- (ob.); równocześnie był czynnym jako ordynator szych godny uwagi J. Fürst (gramatyka aram., szpitala św. Antoniego w Paryżu. Ostatnie Jata Lipsk, 1835; słownik, Lipsk, 1877).—Por. Wi- czynnego żywota swego poświęcił badaniom far-„Chaldeische Grammatik für Bibel u. Targu- makologicznym; zmarł, zużyty nadmiarem pracy, ”, wyd. 3 ie (Lipsk, 1882), z dokładną bi- 22 lutego 1861 r. Z ogromnej liczby ogłoszonych

ner: mim

bliografią, dotyczącą języka aram. (Dworzak: „Slovnik naućny”).

Aramon, miasto we francuskim depart. Gard, na prawym brzegu Rodanu, przy drodze żelaznej Nimes-Awinion; znaczna uprawa drzewa oliwnego; 3,000 mców.

Aran. 1) Dolina w Pirenejach środkowych, należąca politycznie do Hiszpanii, orograficznie zaś i hydrograficznie do Francyi, tu bowiem znajdują się źródła i górny bieg Garonny, główny zaś grzbiet łańcucha nie zgadza się z polityczną granicą, lecz północnemi stokami należy do Hisz-

prac jego wymieniamy tylko klasyczne „Leçons cliniques sur les maladies de l’uterus et de ses annexes”, Paryż, 1858.    Dr-J,F'

Aranda de Duero, stolica okręgu w hiszpańskim departamencie Burgos, w Starej Kastylii, na prawym brzegu rz. Duero, która odtąd zaczyna być spławną, choć żegluga, dla niestałego zapasu wody, wielce bywa utrudnioną; 6.000 mców. Tędy wiedzie główny gościniec z Burgos do Madrytu przez wąwozy Samosierra; wspaniały most kamienny, 850 m. długi, wiele gmachów średniowiecznych; w bliskości ruiny starorzymskiego miasta

Clunia. Mieszkańcy prowadzą handel winem i z zamiłowaniem uprawiają winną latorośl, w okolicy urodzajnej, jakkolwiek, z powodu wyniosłego położenia (2,500 stóp nad poz. m.), obdarzonej dość surowym klimatem.

z poselstwem do Paryża, gdzie 1783 r. odznaczył się przy zawarciu pokoju wersalskiego. R. 1787 powrócił do kraju i stanął ponownie na czele Rady Stanu; 1792 powołany z powrotem do rządów naczelnych przez królowę Ludwikę*Maryę. Dużo upokorzeń znosić musiał A. na tern stanowisku od kapryśnej królowej i wszechwładnego jej ulubieńca, Godoya, przed którym wreszcie zmuszouy był ustąpić (1793); wysłany do Jaen w Andalu-zyi, dopiero 1795 uzyskał możność powrotu do dóbr swych aragońskich, gdzie zmarł w późnym wieku.

.And. S.

Arandarenko Tymoteusz, czyli Ty mocha, „starszy wojska zaporoskiego”, ataman koszowy, przez niektórych niesłusznie nazywany hetmanem (ob. Ataman). A. więcej znany pod imieniem Tymochy. Widzimy go w Siczy na czele Kosza zaporozskiego w r. 1630, po Grzegorzu Czarnym, zabitym podczas tumultu zbrojnego, przez który na godność atamana koszowego został wyniesiony Taras, głośny sprawca „Tarasowej nocy”, wnet potem obalony i wydany hetmanowi w. kor. Koniecpolskiemu. Rok 1630 był chwilą ciągłych zbrojnych napadów; widział więc upadek i zgon Grzegorza Czarnego, upadek Tarasa, wyniesienie i obalenie Tymochy, nazywanego A. Władza kiótkotrwała Tymochy, z rokoszu w Siczy powstała, w rokoszu też utonęła. Nie miał A. ani czasu, ani możności dać się poznać na szerszej widowni. Po nim tumult wojskowy powołał do władzy (w r. 1631) Iwana Petryżyckiego, nazywanego Kulaga.

Araneae (paleont). Pająki właściwe (ob. Arachnoidea).

Araneida S. Araneina, ob. Pająki wła-

Aranda Emanuel de, podróżnik hiszpański (*1602—-f 1671). W podróży z Hiszpanii do Ela mandyi, wzięty był do niewoli przez korsarzy al-gerskich i dwa lata więziony. Wróciwszy do Brabantu, ojczyzny swojej, napisał dzieło o cierpieniach niewolników algerskich. Dzieło to w swoim czasie miało ogromną wziętość i doczekało się kilku wydań.

M. D.

Aranda don Pedro Pablo Abaraca, hrabia d’ (* 21 grudnia 1718—-f 1799), mąż stanu hiszpański, potomek zamożnej i starej rodziny z Saragossy. W młodym wieku wstąpił do służby wojskowej, 1746 r. na własne żądanie otrzymał dymisyę i udał się w dłuższą podróż po Europie. W Paryżu przejął się wolnomyślicielstwem owoczesnem, wychodzącem od Woltera, a zwróco-nem przeciw kościołowi raczej, niż przeciw istniejącym urządzeniom państwowym. Po śmierci Ferdynanda VI (1759) wysłany był przez Karola III w charakterze posła na dwór saski; 1763 roku otrzymał namiestnictwo Walencyi; 1766 r. oddał wielkie usługi królowi w czasie rozruchów marcowych w Madrycie. Król, zmuszony odwołać nienawistnego ludowi włocha, markiza de Squillace, którego rządy stały się powodem zaburzeń, zwrócił się do A-y, mianował go namiestnikiem Kastylii, prezesem Rady Stanu tej prowincyi, obdarzył tytułem hrabiowskim, nieograniczone odtąd pokładając w nim zaufanie. Na wpływowem tern stanowisku wykazał A. wiele zdolności i energii, przy zbytniej porywczości; zbawienną rozwinął ściwe. działalność przeciw nadużyciom jezuitów i inkwi- Aranjuez (wym. Aranchües), miasto w Hisz-zycyi, oraz szerzącemu się w klasztorach zepsu- panii, na lewym brzegu Tagu, wprost uścia do-ciu. Zamierzywszy sobie zupełne wydalenie z Hisz- pływu Jaramy, 44 km. w prostej linii na połu-panii jezuitów, z taką ostrożnością prowadził kro- dnie od Madrytu, przy drodze żelaznej, łączącej ki przygotowawcze, że mało kto, oprócz niego stolicę z portem Alicante, 519 m. nad poz. m.; i króla, o nich wiedział; król własnoręcznie pisał 9,000 mców. Jest to miasto, zbudowane prawidło-dekrety, wydalające zakon. W nocy 31 marca wo i nader czysto utrzymane; ludność zajmuje się 1767 r., na rozkaz A-y, wszystkie kolegia jezuic- hodowlą koni i mułów, uprawą drzewa oliwnego, kie otoczone zostały wojskiem, jezuici uwięzieni wina i jarzyn, a także wydobywaniem soli glau-i wyprawieni natychmiast do Włoch i Korsyki; berskiej i gorzkiej z pobliskich źródeł mineral-toż samo zarządził A. w koloniach hiszpańskich; nych; wszakże sławę swą zawdzięcza A. jedynie z jednego Meksyku nakazał wywieźć przeszło 700 wspaniałym ogrodom, zamkowi królewskiemu i wo-jezuitów. Również pragnął A. skrępować władze dotryskom. Cesarz Karol V nabył tę posiadłość inkwizycyjne i miał na widoku pozbawić Inkwi- od zakonu kawalerów św. Jakóba i zbudował pa-zycyę prawa konfiskaty dóbr skazańców, oraz sę- łacyk myśliwski pośród lasów, poczem za Filipa dziów postawić w zależności od władzy świeckiej. II, architekt, Jan de Herera, wzniósł zamek w sty-W inny jeszcze sposób wywołał A. nienawiść ku lu odrodzenia, a malarz, Luca Giordano, przyo-sobie żywiołów ortodoksyjnych. Przyjąwszy do po- zdobił go cennemi malowidłami; następni monar-mocy peruwiańczyka, ölavidesa, zajął się spra- chowie nie szczędzili ofiar na przyozdobienie rewą zasiedlania bezludnych przestrzeni Sierry Mo- zydencyi, która stała się niebawem ulubionem reny w Andaluzyi. W tym celu sprowadził z Nie- miejscem, wiosennego i letniego pobytu dworu mieć i Szwajcaryi kolonistów, przeważnie prote- madryckiego. Liczne ogrody, zwłaszcza de la Isla stantów, którym różne zapewnił przywileje oraz i del Principe, cieniste aleje wiązów, lip i kasz-swobodę wyznania. R. 1773 uległ A. wpływowi tanów, wspaniałe wodotryski, sztuczne groty, ka-u dworu dominikanów; wierny jego Olavides, ska- nały, bliskie sąsiedztwo lasów—wszystko to, razem zany przez Inkwizycyę, ledwie odwołaniem i uciecz- wzięte, nadaje całej miejscowości szczególny urok, ką zdołał się ui»tować. Sam A., wyprawiony został ' potęgujący się tembardziej, że okolica, śród któ-

mm mi!

zstm

BS

■j-i',.,,

And. S.

Fig. 272 Arany Janos.

Kî

ppiR!*;;

SäHüli-

■fi

rej nakształt oazy leży jest niemal pustynią smutną i bezludną. Pamiętne słowa Schillera z I aktu 1 sceny „Don Karlosa”: „Die schönen Tage in Aranjuez sind nun zu Ende”, stały się przysłowiem, gdy się mówi o minionych chwilach szczęścia. Wszakże w jesieni, z powodu niskiego i błotnistego położenia nad rzeką, panuje tu złośliwa febra. W historyi pamiętny jest A. układem, zawartym 12 kwietnia 1772 r., mocą którego Hiszpania zobowiązała się posiłkować Erancyę w jej

m ta n

MII

.ÖLLMl

Fig. 27'. Aranjuez

walce z Anglią o amerykańskie posiadłości. Dnia 18 marca 1808, skutkiem spisku, uknutego w A., Karol IV zrzekł się tronu na rzecz syna swego, Ferdynanda VII, księcia Asturyi.

Arany Janos (Jan), (* 1 marca 1817—-j- 22 paźdz. 1882), jeden z najwybitniejszych poetów węgierskich, syn ubogich rodziców, urodził się w Nagy-Szalonta, w t. z. Alföldzie (Dolnych Węgrzech), gdzie wśród ludu najwięcej stosunkowo przechowało się starodawnych pierwiastków narodowych. Odebrawszy początkowe nauki w domu i w miejscowej szkole, gdzie już uchodził za

zdolnego Poczytanego chłopca, A. wt roku 1832 wstąpił do kolegium w Debreczy-nie, ale, zniechęcony dotkliwym niedostatki em, w r. 1836 opuścił je i przystał do wędrownej trupy dramaty czn ej. Po kilku wszakże miesiącach, rozczarowawszy się do zawodu aktorskiego, osiadł w Na-gy-Szalonta. Tu przez czas jakiś był nauczycielem miejscowej szkoły, później (1840) został wice-notaryuszem komitatu. W tej-to dobie życia, zachęcany przez Szylagyi’ego, kolegę ze szkół debreczyńskich, oddał się poważniejszym study om nad literaturą, ku której zwracał się już oddawna—i zaczął doświadczać sił swoich w poezyi. Imię jego stało się głośnem w r. 1845, kiedy towarzystwo literackie imienia Kisfaludy’ego przyznało pierwszą nagrodę jego poematowi komicznemu „Utracona konstytucya” (äz elveszett alkotmâny), w którym dowcipnie wyśmiał zabiegi wyborcze w swoim komitacie. To chlubne odznaczenie wywarło wpływ stanowczy na młodego poetę, ale twórczość jego rozwinęła się w innym kierunku, zgodniejszym

z patryotycznym nastrój e m ówczesnego społeczeństwa węgierskiego. A. zwrócił się do opiewania tematów z przeszłości narodowej, a wszystkie prawie jego większe utwory w tym rodzaju wywoływały zachwyt i zjednywały mu większe lub mniejsze nagrody literackie. W r- 1846 ukazał się „Toldi”, poemat, stanowiący pierwszą część trylogii epickiej, której dalsze części ukazały się później, a mianowicie: „Miłość Toldi’ego” (Toldi szerelme) w 1879 roku i „Wieczór Toldi’ego” (Toldi estćje) w 1854 roku. Całość, wzięta z podania o siłaczu-bo-haterze Toldim, rozsnuwa szeroki obraz życia narodowego na tle rządów króla Ludwika W. (w. XIV). W r. 1848 ukazał się poemat mniejszego znaczenia: „Oblężenie Murany” (Murany ostroma). W czasie powstania narodowego (1848 —49) A. zajmował skromne stanowisko koncy-pienta w ministeryum Szemere’go i mało poświęcał się poezyi; oprócz kilku balad, nie napisał nic godnego uwagi. Po stłumieniu powstania usunął się do Nagy-Szalonta, ale już w r. 1851 otrzymał posadę nauczyciela języka i literatury węgierskiej przy kolegium protestanckiem w Na-gy-Körös. Tu talent jego, przygnębiony przez czas jakiś klęską narodową, zerwał się nanowo do żywszej twórczości. Oprócz „Wieczoru Toldi’ego”, za pobytu w Nagy-Körös, ogłosił: poemat komiczny „Cygani z Nagy-Ida” (Nagyidai czigâ-nyok, 1852), zbiór drobniejszych poezyj p. t. „Kisebb Kôlteményei” (1856, 2 tomy), oraz kilka rozpraw literackich o węgierskim asonansie i rymie, o epopei naiwnej i t. d. W r. 1860, powołany na stanowisko dyrektora towarzystwa imienia Kisfaludy’ego, przeniósł się do Pesztu. Wybrany jeszcze w r. 1858 na członka węgierskiej akademii nauk, w r. 1870 został generalnym jej sekretarzem i godność tę piastował aż do śmierci, lubo w ostatnich latach, złożony ciężką niemocą, tylko nonimalnie. W tej ostatniej, peszteńskiej dobie życia, A. ogłosił dawniej już ukończoną „Miłość Toldi’ego” (środkową część trylogii o Toldi’m) i napisał,, oprócz wielu p mniejszych utworów, poemat „Śmierć Budy” (Bu

And S.

cy ; fabryki dywanów i materyj na pokrycie mebli.

rżane.

da halâla,^1864). Poemat ten, nagrodzony przez akademię, miał stanowić część pierwszą nowej trylogii epickiej, w której A. zamierzał, na podstawie źródeł historycznych i mętnych szczątków podań narodowych, odtworzyć zamierzchłe czasy króla Attyli; dalszych jednak części trylogii nie opracował.—W szeregu poetów, których pierwszorzędnym talentom literatura węgierska zawdzięcza swój rozkwit w w. XIX, A. zajmuje pierwsze miejsce jako epik, pełny siły, bogatej inwencyi i subtelnego poczucia artystycznego, opartego na rozległej znajomości literatury. Z temi zaletami poetyckiemi A. łączy inne, które czynią go epikiem wysoce narodowym : gorące zamiłowanie wszystkiego, co swojskie, zupełne przejęcie się pierwiastkami ducha narodowego, wniknięcie w istotę poezyi ludowej i umiejętność kojarzenia jej z wymaganiami wytwornej kunsztowności. Najwyższy stopień doskonałości pod tym względem posiadają jego balady, zaliczane jednozgodnie przez krytykę do najpiękniejszych arcydzieł literatury węgierskiej. Oprócz utworów oryginalnych, A. z bogacił piśmiennictwo ojczyste wybornym przekładem koraedyj Arystofanesa i kilku utworów Szekspira („Sen nocy letniej,” „Hamlet” i „Król Jan”), które wyszły w zbiorowem tłóma-czeniu tego poety, wydanem pod redakcyą A-a.

Arany Laszló (Władysław), (* 1844 w Na-gy-Szalonta), syn poprzedniego, współczesny poeta węgierski; po ukończeniu studyów prawnych w uniwersytecie peszteńskim, został urzędnikiem węgierskiego towarzystwa kredytowego ziemskiego i jest obecnie jednym z jego dyrektorów. Działalność literacką rozpoczął w r. 1862 wydaniem baśni ludowych, ale bez większego powodzenia. Wsławił go dopiero poemat „Elfryda”. W r. 1874 wystąpił z poematem „Huńskie boje”, w którym na tle dziejowem, często z namiętnością pa-tryoty-publicysty, rozwija tę myśl, że węgrzy, jako spadkobiercy hunnów, mają za zadanie toczyć wszechstronną walkę z giermanizmem. Oprócz wielu innych poezyj oryginalnych, A. wydał wspólnie z Gyulai’em zbiór baśni ludowych (1872) i tłómaczył niektóre utwory Szekspira i Moliè-re’a. Od r. 1867 jest on członkiem towarzystwa literackiego imienia Kisfaludy'ego, a od 1872 — członkiem węgierskiej akademii nauk.

Aranyos (Ar ani os z), t. j. złota, po słowiań-sku Z lat na, prawy dopływ Maroszu (systemat Cisy—Dunaju), wypływa ze wschodnich stoków gór Biharskich i dąży ku wschodowi, t. j. w kierunku wprost przeciwnym biegowi Maroszu, z którym łączy się pod miastem Szent Marton; 130 km. dług.; w korycie rzeki znajduje się miejsca • mi zloty piasek— stąd nazwa. Nad jej brzegami leży miasteczko t. im. — Siedmiogrodzki komitat A., ob. Lorda Aranyos.

Aranyos Maroth, miasto w północnych Węgrzech, stolica komitatu Bars nad Zy twą, lewym dopływem Nitry (Neutra), w malowniczej dolinie tej rzeki, zwróconej ku południowi; 2,500 m-ców, w tern połowa słowaków, reszta-madiary i niem-

And. S

Aranzio Giulio Cesare (zwany także Aran-z i de Maggi), głośny anatom swojego czasu (* 1530 - -j- 1589) i dobrze nauce zasłużony, piastował katedrę anatomii w mieście rodzinnem, w Bolonii, przez lat 33. Zajmując się przeważnie badaniem ciężarnej macicy i płodu, przyswoił nauce dwa ważne nabytki odkryciem przewodu naczyniowego u płodu, pomiędzy aortą i żyłą płucną, który później nazwano imieniem Botalla (Ductus Botalli), i lewej gałęzi żyły pępkowej, która, okrążając w wątrobie zraz Spie-gela, otwiera się w żyle głównej dolnej i nosi dotąd nazwę przewodu żylnego Arancyusza (Ductus venosus Arantii). On pierwszy także określił naukowe wskazania do przedsiębrania opera-cyi cięcia cesarskiego (ob.) w chwili, kiedy śmiali chirurgowie i nieświadomi rzeczy cyrulicy i szarlatani podejmowali operacyę tę lekkomyślnie, narażając niewiasty na niechybną śmierć; wykazał bowiem, że operacya ta może i powinna mieć miejsce przy zwężeniu miednicy, z powodu nieprawidłowej budowy kości, mianowicie, zdaniem jego, kości łonowych. Za wpływem A-a usunięto w uniwersytecie bolońskim niewłaściwy zwyczaj, na mocy którego wszyscy profesorowie wydziału zniewoleni byli wykładać anatomię naprzemian, co rok, jeden po drugim, wprowadzając natomiast osobną dla anatomii posadę profesora. Najważ-niejszem dziełem A-a jest: „De humano foetu opusculum”, Rom. 1584, potem często powta-

Dr. Ł.

Arapahoe, plemię amerykańskie w St. Zjednoczonych Ameryki płn., zamieszkuje Terytoryum Indyan (Indian-Territory) w liczbie 2,258 głów i terryt. Wyoming, 913 głów (1880 r.). Należało ono do plemion, z któremi Unia zawarła „wieczną przyjacielską umowę” d. 23 września 1851 r., w forcie Laramie, mocą której indyanie zobowiązali się nie przeszkadzać rządowi Stanów Zjednoczonych w budowaniu dróg i fortów, w obrębie przez nich zajętym, oraz wynagradzać szkody, wynikłe z rabunku, na białych popełnionego, rząd zaś przyrzekł płacić rocznie 50,000 dolarów przez lat 50 i wynagradzać szkody, indyanom przez białych wyrządzone. Od nazwy tego plemienia powstała nazwa okręgu na ter. Wyoming, liczącego 38,644 mców na 12,900 km, □, z głównem miastem Denver.    A[ld s-

Arapaima (Arapaima qigas Günth). Ryba koścista amerykańska, zaliczana do rzędu rnięko-płetwych (Malacopterygii), do rodziny odrębnej Osteoglossidae, spokrewnionej z łososiowatemi rybami i śledziami. Odznacza się ciałem znacznych rozmiarów, pokrytem łuskami dużemi, twardemi, ułożonemi mozaikowato w 56 poprzecznych szeregów. Głowę ma dużą, bez łusk; linię naboczną utworzoną z łusek o dużych otworach. Gęba szeroka, uzbrojona zębami stożkowatemi, ustawione-mi w jeden szereg na zewnętrznym brzegu szczęk. Dolna szczęka wystająca, dłuższa od górnej. Po-

A. S.

wierzchnia i język porosłe zębami, podobnemi do ra8zpli. Płetwa grzbietowa i podogonowa wielkie, znacznie w tył posunięte i zbliżone do ogonowej, która jest zaokrąglona. Płetwy piersiowe duże, brzuszne ku tyłowi posunięte. Otwory skrzelowe bardzo szerokie. W ogóle ciało niezgrabne, grube, brzuch zaokrąglony, grzbiet nieco ścieśniony, koloru ciemno-szarego, z odblaskiem czerwonym i niebieskim. Łuski, szerokie na parę cali, posiadają na brzegach wolnych szkarłatno-czerwone obwódki. Jest to największa z ryb wód słodkich, dochodzi do 4.5 metrów długości i waży 200 kilo. Zamieszkuje wody słodkie w Brazylii i G-uyanie mięso ma jadalne, a nawet solone jest przedmiotem handlu,

Arapilos, wioska w Hiszpanii, w okolicach Salamanki, pamiętna zwycięstwem, odniesionem przez Wellingtona nad Marmontem, d. 22 lipca 1812 roku.

wi największą osobliwość Azyi zachodniej, czyli inaczej Azyą Bliższą zwanej. Wznosi się on z płaszczyzny, mającej 790 m. nad poziom morski wyniesienia, w postaci olbrzymiego stożka, z podstawy o 42 km. w średnicy, do 5,156 m. wysokości, co sprawia potężne, na 200 km. w pro • mieniu odczuwane wrażenie. Nic więc dziwnego, że tradycye ludów Azyi zacb. otoczyły tę górę urokiem świętości, mieszcząc na niej przystanek po powszechnym potopie dla arki Noego. Pomimo to, a może właśnie dla tego, A. biblijny u różnych ludów pod inną nazwą jest znany: u ormian, dla których on jest największą świętością narodową i którzy w podaniu przechowali wskazówki co do miejsca wylądowania arki, nosi nazwę Mes sis, u persów Kohi-Noh (góraNoe-go), u turków Arghi dag (góra arki). W kierunku płd. wschodnim od głównego cypla, czyli A. Wielkiego, leży inny, 1,250 m. niższy, czyli

ÿ?-'yÆ

£ .......

üplâl g ’ ■

jt|$ Affig

mm

-.-T’

■ - '

■

®5ak" MÈ MÜi I

//M

W3

fi

mttHÈÈÊ

feil

{A

WBêBM

gins?

gdy

»u®*

ki

AJ

[b.

Fig. 273. Góra Ararat.

Arapow Pinien (* 1796—-J-1816), dramaturg ruski, napisał kilkanaście sztuk teatralnych, pomiędzy któremi celniejsze są: „CTaTLH n3i> ra-seTb”, „O^yineBJieHHHe ubèth” i „lIepTOBb koji-naKt.” Oprócz tego wydał dwa almanachy teatralne: „Pajnyra” (1830) i „^paMaTHuecKiu ajib-ÓOMb” (1850) i opracował „JlhTomiCb pyccKaro TeaTpa” (1861).

Arar, także Sauconna, starożytna nazwa Saony, prawego dopływu Rodanu (ob. Sao na).

Ararat, czy pod względem fizycznym, jako najwyższy szczyt pogórza armeńskiego, czy pod względem przywiązanych do niego podań, stano-

A. Mały (3,906 m.), połączony z nim na 2,705 m. wysoką przełęczą. Cała ta gromada górska jest pochodzenia wulkanicznego, co nietylko jej odosobnienie, ale skład geognostyczny ze skał wybuchowych, jako andezyt i zastygła lawa, niewątpliwie wskazuje. Jakoż, pomimo braku wyraźnie wyrobionego krateru, A. od czasu do czasu przypomina o swem wulkanicznem pochodzeniu: tak np. w 1840 r., przy strasznem wstrząśmeniu, które klasztor św. Jakóba, główną świątynię z do-mniemanemi szczątkami arki Noego, i wieś Ar-chury zburzyło, nastąpił gwałtowny wybuch gazów, połączony z ulewą wrzątku i zaspów kamie-

field:

A. Sz.

A. Sz,

za-

nia. Przy swej tak znacznej wysokości, A. wkracza po za granicę stałego śniegu, która, ze względu na odosobnienie góry i skąpego stąd wodosa-du, wyżej niżby z szer. geograficznej (39° 42') mniemać należało, bo do 4,300 m. się wznosi. Dlatego też stopniowa zmiana w roślinności, którą w XVIII w. botanik francuski, Tournefort, badał, występuje tu w dobitny sposób, przechodząc od pól ryżem i bawełną uprawnych, winnic i ogrodów, przez lasy liściaste do krzewów i ziół alpejskich, ustępujących zresztą w rozmaitości i świetności florze górskiej Europy. To względne jej ubóstwo przypisać należy łatwemu chłonieniu przez skały wulkaniczne wilgoci, co olbrzymią stertę A-tu pozbawia wszelkiego hydrograficznego znaczenia. Ztąd i państwo zwierzęce na A-cie nader skąpo jest przedstawiane: z wyjątkiem za jęcy, szczególnej odmiany łasicy i zrzadka napotykanego kozła skalnego (muflona), brak tu innych ssaków. Zabobonne uprzedzenie długo powstrzymywało od wycieczek na szczyt uświęconej biblijnemi wspomnieniami góry. Pierwszy się na to odważył w 1829 r. prof. uniw. dorpackiego, Parrot, a drugim był jego kolega, Abich, w 1845 roku. Lecz największą naukową doniosłość zdo była sobie wycieczka, przedsięwzięta r. 1850 dla tryangulacyi przez pułkownika Józefa Chodźkę, któremu towarzyszył uczony rosyjski Chanyków. Odtąd ponawiają się coraz częściej wejścia na A., a świeżo odznaczyła się niem pierwsza kobieta, córka znakomitego miernika, panna Chodźkówna. Od pokoju Adryanopolskiego w 1829 r., A. nabrał politycznego znaczenia; włączony wraz z głó-wnem ogniskiem religijnem ormian—świątynią Eczmiadzin (ob.)—w granice Cesarstwa ruskiego, stał się granicznym słupem, u którego zbiegają się miedze dwóch ościennych państw--Tur-cyi i Persyi, panujących nad resztą ormiańskiej ludności. — Bibliografia: 1) Parrot: „Reise zum Ararat”, 2 voh, Berlin, 1834.    2) Abich

„Aperçu de mes voyages en Transcaucasie”, Mo • scou, 1865. 3) Xo,a,3bKo: „Bocxoac^eme Ha Apa-paTï..” JanncKH KaBK. oiycfcjia Peorp. Oóm;. IV. 4) Petermann: „Mittheilungen“, 1859. 5) Fresh-„Travels in the austral Caucasus”, Lon dyn, 1869.

Ararat, jedna z prowincyj starożytnej Armenii, przecięta w całej swej długości od zach. na wsch. rzeką Araksem na dwie równe połowy. Za czasów arzacydów, podzieloną była na 20 powiatów, z głównem miastem To win, założonem w IV wieku. Z innych miast: Awing, oblegane i zburzone przez Tamerlana, Ani, świetne niegdyś, dziś w upadku (ob. Gars, teraźniejszy Kars i in.).    A- Sz-

Ararat, miasto w płn. części prow, austral-skiej Wiktoryi, w hrabstwie Rippon, u stóp najwyższego szczytu australskich Pirenejów Mount-William, nad rzeką Hopkins i przy zbiegu trzech kolei żelaznych (przez Ballarat do Geelong, do Portland i w głąb kraju do Horsham). Liczy 4,000 z górą mców i posiada liczne handlowe zakłady, jako ognisko handlu zbożem, weł-

ną i drwami. Prócz tego szpital, aom dla obłąkanych, publiczną bibliotekę z 2,000 dzieł. Obwód tegoż nazwiska słynie z urodzajnej gleby, częścią uprawianej, częścią pod pastwiska dla owiec zajętej. Ludność dochodzi do 20,000 osób.

Aras, ob. Araks.

Aras (po włosku Arazzi; po franc. Arras), nazwa kobierców, jakie w Arras i wogóle we Flandryi, już od XII w. wyrabiano, początkowo na wzór wschodnich, później podług kartonów mistrzów zachodnich, jak np. Rafaela i innych. („Słownik wyr. techn. tycz. się budownictwa.” T. Ze-brawskiego, Kraków, 1883).

Aras-Kasa, materya wełniana, lekka, szorstka, o długim, jak w barchanie (ob.) włosie, używana na ubrania zakonne białe, podszewki ubrań świeckich, zwłaszcza okazalszych, i paradne spódnice włościańskie. A.-R. zwaną była jeszcze Raszą, Kierasą lub Harasą, a wielki komtur nosił biały płaszcz harasowy.

Arason Jón (Jan), (* 1484—-f* 1550), ostatni biskup katolicki w Hólar, na wyspie Islan-dyi i wybitny poeta religijny, odznaczył się jako energiczny przeciwnik reformacyi. Dla skuteczniejszego jej zwalczania, A. pierwszy wprowadził do Islandyi sztukę drukarską (1530), a gdy Chry-styan III, król duński, postanowił nową wiarę prowadzić przemocą i złamał już lub przejednał wszystkich jej przeciwników, on stawiał mu jeszcze zbrojny opór. Pokonany i wypędzony z Hólar, z bronią w ręku odzyskał wydartą dyecezyę (1549), ale wkrótce potem został pochwycony i ścięty w Skałholt. Pieśni religijne A-a, pisane w smaku staroskandynawskich skaldów (ob.), opiewają w sposób prosty, graniczący z surowością, umęczenie Zbawiciela („Pislargratur”), albo stworzenie człowieka, jego upadek i odkupienie („Ljo-mur”), albo też zstąpienie Chrystusa do piekieł („Nidrstigsvisur”); „Krossvisur” („Pieśni pod krzyżem”), zawierają w sobie modlitwy i hymny, odnoszące się do ukrzyżowania Zbawiciela.

Araszan-Bułak, w Turkiestanie, w obwodzie Syr-Daryjskina, nad rzeką Kul-Su, w górzystej miejscowości, 2,500 metrów nad poz. m. Obojętne cieplice z temperaturą 37° C. Klimat bardzo surowy, śniegi już od końca sierpnia i do końca kwietnia. Urządzeń kąpielowych niema żadnych. Od Taszkientu 180 wiorst; połowę tej przestrzeni przejeżdża się na kołach pocztą, drugą połowę można przebyć tylko konno.    di-.a.p.

Aratika, wyspa z archipelagu Tuamotu v. Paumotu (Nizkie pod 14° 45' sz. pd. 145¹/₂° dł. zd. Gr.) koralowa, typu lagunowego, roślinność skąpa, połów pereł, które zaliczają się do rzędu najpiękniejszych; 25 km □.    Aud. s.

Aratos z Sycyonu (Sikiou), znakomity mąż stanu grecki (* około 272 ~-f 213 r. przed Chr.), syn Kliniasza, jednego z dwóch archontów, obranych przez miasto po obaleniu władzy tyrana Kleona. A., po zamordowaniu ojca swego przez dążącego do władzy Abantydasa, prawie cudem uszedł śmierci, mając zaledwie 7 lat; tułał się przez czas jakiś po mieście, pilnie przez siepa-czów tyrana poszukiwany; znalazłszy nareszcie schronienie u siostry tegoż tyrana, wysłany przez nią potajemnie do Argos, zamieszkał tam u politycznych przyjaciół ojca swojego. Na wygnaniu odebrał A. świetne wychowanie, tak pod względem umysłowym, jak i fizycznym (bywał zwycięzcą na igrzyskach), wzrastając ciągle w nienawiści do tyranów i nadziei uwolnienia od nich ojczyzny. Wspomnienia z lat dziecinnych i obcowanie ze współ wygnańcami umacniały go w postanowieniu podjęcia walki o niezależność Sycyo-nu, a stanowisko, jakie ród jego niegdyś w tern mieście zajmował i osobiste przymioty wskazywały nań, jako na przyrodzonego wodza w tej walce. Jakoż, po dojściu do lat 20, przystąpił do wykonania dawno powziętego zamiaru. Stanąwszy na czele politycznych wygnańców z Sycyonu i powiększywszy swój zastęp nielicznym zaciągiem z Argolidy, A., po przezwyciężeniu nieufności, jaką wzbudzały w niektórych tak młodość wodza, jak i trudność przedsięwzięcia, wyruszył przeciw sprawującemu wówczas rządy w Sycyo-nie Nikoklesowi. Zręcznem i śmiałem uderze niem opanował A. mury rodzinnego miasta, rozbroił żołnierzy tyrana i powołał przez herolda obywateli do wolności. Nikokles zbiegł, a pałac jego spalono; cały przewrót został dokonany bez rozlewu krwi, co szczególnie podnoszą Plutarch i Polibiusz. Dla utrwalenia w ojczyźnie odzyskanej wolności wpłynął A. na przystąpienie Sycyonu do związku achajskiego w roku 249, przez co tak wzmocnił potęgę tego związku, że odtąd datuje nowa epoka jego rozwoju. Zamieszki, zagrażające Sycyonowi stąd, że tłumnie powracający do ojczyzny wygnańcy domagali się zwrotu swego mienia, niegdyś skonfiskowanego i rozdarowanego przez tyranów, zażegnał A. przez zręczne wyjednanie u króla Egiptu, Ptolemeusza Filadelfa, wsparcia w ilości 150 talentów, które między poszkodowanych rozdzielił. Obrany niebawem, pomimo intryg Antygona Gonata, króla macedońskiego, strategiem związku i obierany ponownie, z przerwami, przez prawo wymagane-mi, 16 razy, A. usiłował uczynić ze związku achajskiego punkt oparcia dla dążeń hellenów ku niezawisłości wobec despotycznego patronatu Ma cedonii. W tym celu pracował nad obaleniem tyranów w miastach peloponeskich, i po zaprowadzeniu w nich umiarkowanej demokracyi, przyciągał je do związku. W ten sposób przyłączył do ligi achajskiej: Megalopolis, Mantyneę, Ar gos, Troizen, Korynt, Epidauros i inne. Wielkie wrażenie zrobiło w całej Grecyi szczególnie odebranie macedończykom Akrokoryntu (cytadeli ko-rynckiej), który-to czyn Plutarch porównywa z wyzwoleniem Teb przez Pelopidasa. Nie mogąc podołać coraz to potężniej rozwijającemu się związkowi achajskiemu, zaczął król macedoński, Antygon Dozon, oglądać się za sprzymierzeńcami i znalazł ich w związku etolskim, zazdrośnie spoglądającym na powodzenie Achai, i w Spareie, która nigdy nie mogła zapomnieć czasu, kiedy

Knofklopedyft fwnrttai Uaatr. T. IY.

oałej Grecyi przewodziła. Urosło stąd dla związku poważne niebezpieczeństwo, które A. spostrzegł i usiłował zawczasu odwrócić. Gdy jednak, uprzedzając utworzenie się przeciwko sobie koalicyi, rozpoczął, acz niechętnie, kroki nieprzyjacielskie przeciwko etolijczykom i później przeciw Spareie, doznał w tych walkach tylu niepowodzeń, że, uznając wojenną przewagę przeciwników, ujrzał się zmuszonym uciec się do działań dyplomatycznych. Upatrując większe dla kraju niebezpieczeństwo ze strony bliższej Sparty, której dawny blask obiecywał przywrócić dzielny król Kleomenes III, tak za pomocą podjętych przez siebie reform społecznych, jak i dzięki wojennemu talentowi, zwrócił się A. w stronę znienawidzonych dotychczas macedończyków, zawarł z nimi przymierze, zwrócił im Korynt i poddał przez to związek poniekąd pod wpływ Macedonii. Następstwem tego kroku było zupełne rozdwojenie między dwiema, mogącemi zagrażać Achai, potęgami. Wojna wybuchła między Spartą i Macedonią, głównie dzięki staraniom A-a, i zakończyła się zupełną porażką Kleomenesa w bitwie pod Selazyą r. 221. Pozbywszy się w ten sposób obaw ze strony odradzającej się Sparty, usiłował A. wrócić do dawnej swej polityki —wypierania macedończyków z Peloponezu. Okoliczności zmieniły się jednak o tyle, że A., nie mogąc pokusić się o odzyskanie wstępnym bojem utraconych korzyści, musiał znowu szukać ratunku dla zagrożonej utratą niezawisłości ojczyzny w podtrzymywaniu dyplomatycznych stosunków z królem Filipem III-im i oddalać, drogą ustępstw, a nieraz i osobistego upokorzenia, chwilę starcia, która byłaby niezawodnie dla związku zgubną. W tej czynności złożył A. dowody niepospolitej zręczności i zaparcia się dla dobra Achai. Gdy jednak, pomimo oznak największej życzliwości dla króla, A. nie zaniedbywał podkopywać jego stanowiska w Peloponezie, Filip, widząc w starym strategu niebezpiecznego poplecznika wolności helleńskiej i obawiając się wpływu męża, którego imię samo przypominało grekom lepsze czasy, postanowił pozbyć się go zapomocą trucizny, czego dokonał przez namiestnika swego w Peloponezie, Tauryona. Achajczykowie przebaczyli swemu bohaterowi błędy i niepowodzenia, za które nieraz był za życia napastowany, i w uznaniu zasług, które dla niepodległości helleńskiej położył, uczcili pamięć jego ofiarami, składanemi zwykle pamięci heroów.—Pełen zapału dla sprawy wolności i ożywiony zawsze najlepszemi chęciami, nie posiadał A. dość bohaterskiego usposobienia i wojennego talentu, żeby utrzymać związek, któremu przewodniczył, na raz osiągniętej wysokości i uczynić z niego, jak zamierzał, opokę, o którąby się rozbijali wrogowie helleńskiej niezawisłości. Przez sprowadzenie macedończyków do Peloponezu zniweczył prawie zupełnie owoce swojej poprzedniej działalności. Na usprawiedliwienie jego należy przyznać, że widmo jarzma spartańskiego, takiego, jakie żyło jeszcze w pa-¹ mięci greków z czasów hegemonii Sparty, prze-

78

T. S.

1C. K.

And. S.

J. A.

rażało go więcej, niż o wiele lżejsza supremacya bardziej oddalonej Macedonii. Człowiek swojego wieku, bardziej dyplomata, niż wojownik, więcej ufający sile podstępu, intrygi, namowy, niż wierzący w skuteczność miecza, A., pomimo błędów i okazanej nieraz słabości, zasługuje, dzięki czystości charakteru i podniosłości pobudek, któremi się kierował przez cały przeciąg swojej przeszło 30-letniej politycznej działalności, na miano jednego z najwybitniejszych ludzi z epoki upadku Grecyi. A. zostawił o wypadkach współczesnych sobie pamiętniki w 30 przeszło księgach, o których Polibiusz z wielkiem uznaniem wspomina, które jednak w całości zaginęły. — Plut. Arat. Polib. 11. 43. 45. IV. 8. 5. VIII. 14.—Droy-sen: „Gesch. d. Hellenismus”.

Aratos, urodził się w Cylicyi, w m. Soli około 275 przed Chr., długi czas przebywał na dworze Antygona-Gonatasa, kr. Macedońskiego. Wysoko, jak na swój Czas, ukształcony, z naukami ścisłemi obeznany, lubo nie specyalista żaden, napisał poemat dydaktyczny z dziedziny astronomii o ukazywaniu się i niknięciu gwiazd, p. t. „Fenomena”, w którym wybornie skreślił stan ówczesnej astronomii, według panującego systematu Eudoxosa z Knidos. Do tego dołączył drugi, meteorologiczny, z przepowiedniami pogody według stanu gwiazd, p. t. „Diosemeja”. Oba poematy odznaczają się językiem czystym, stylem pięknym, wierszowanie ich prawidłowe i gładkie, tylko poe-zyi w nich żadnej; ztąd dzieła jego wyglądają raczej na wytworny podręcznik, niż na utwór sztuki. Dzieła te ułamkowo tłómaczyli Cycero i Cezar Germanicus; w całości, pod nazwą „parafraz” przełożył je Avienus. Całkowitego wydania dokonał Buhle w Lipsku 1793—1801.

Arauca, lewy dopływ rz. Orinoco, wypływa na terytoryum rzeczypospolitej Kolumbijskiej ze wschodniego stoku Andów, poczem wkracza do Wenezueli i, przerżnąwszy jej prowincyę Apure, wpada do Orinoco wprost miasteczka Uruana, przebiegłszy ogółem 740 km.

Araucaria Juss. Araukaria albo Igława. Rodzaj, należący do rodziny Iglastych czyli Szyszkowych (Coniferae), plemienia Acaucari neae, którego jest typem. Charakteryzuje się kwiatami jednodoinowemi, rzadziej dwu-domowe-mi. Kwiaty męskie zebrane w kotki wierzchołkowe, samotne, lub po dwie, walcowate, albo owalne, nagie lub w podstawie otoczone łuskami. Pręciki, w postaci łusk ku podstawie zwężonych, prawie trzoneczkowatych, dachówkowato zwartych, na których wewnętrznej stronie znajdują się woreczki pyłkowe w liczbie sześciu lub więcej, ułożone w dwa rzędy i otwierające się podłużną szparą. Kwiaty żeńskie zebrane również w kotki wierzchołkowe, samotne, jajowate, nagie lub otoczone w podstawie liśćmi nieco dłuższemi od innych. Składają się one z licznych łusk, ułożonych dachówk ato w wężownicę, wyrastających z kątów przy' wiatków, z któremi na znacznej rozciągłości stroną brzuszną są zrosłe. Łuski te poczytują się za listki owockowe rozwarte, bez szyjki i znamienia. Na każdej łusce, na jej stronie grzbietnej, zwróconej w stronę osi kwiatostanu, znajduje się samotny zalążek wsteczny, przytwierdzony blisko jej wierzchołka, otoczony fałdem łuski, którego część swobodna wznosi się nad zalążkiem nakształt szyjki. Owocem zbiorowym jest wielka szyszka, prawie kulista, naga lub u podstawy otoczona liśćmi, złożona z łusk bardzo licznych, drzewiastych, ściśle dachówkowato z sobą zwartych, które w znacznej części pozostają płonnemi. Pod łuskami zaś płodnemi, będącemi nasiennikarai, znajduje się po jednem ziarnie na-giem, zawierającem zarodek walcowaty, umieszczony w osi bielma mięsistego, składający się z walcowatego kiełka dolnego i dwóch liścieni całych lub na dwie połowy rozdzielonych. A-e są to drzewa wyniosłe, piramidalne, żywiczne, zamieszkujące kraje międzyzwrotnikowe, lub bliskie zwrotników Ameryki południowej i Oceanii. Gałęzie ich ułożone w okółki, na wzór naszych świerków, po pięć lub więcej, prawie poziomo lub nieco wzniesione w górę albo na dół pochylone. Liście, ułożone w wężownicę, są skórzaste, już to płaskie, już to czterokańczaste, ostrzem zakończone. Ziarna niektórych, tak samo jak ziarna pinioli i Cedru sybirskiego, są jadalne. Znanych jest siedm gatunków. Rodzaj A. na podstawie tego, że ziarna jednych wschodzą pod ziemią, a drugich nad ziemią, podzielono na dwa podrodzaje, dając nazwę pierwszym Golymbea, drugim Eutacta. Do podrodzaju Golymbea należą trzy gatunki, wszystkie amerykańskie, a mianowicie: Araucaria im-bricata, brasiliensis i Bidwillii; do podrodzaju zaś Eutacta—cztery pozostałe gatunki: A. ex-celsa, Cunninghamii, Cookii i Rulei, właściwe Australii i wyspom sąsiednim. Najwspanialszą ze wszystkich jest A. excelsa, rosnąca na wyspach Norfolk, gdzie pień jej dochodzi od 60 do 70 metrów wysokości, a w obwodzie ma od 6 do 9 metrów. Jest ona najpiękniejszem drzewem ze wszystkich drzew iglastych, dotąd znanych. Niektóre z wymienionych gatunków A-yj, w Europie południowej, hodują się pod otwartem niebem; nawet w Anglii jeden z nich, mianowicie gatunek chilijski A. imbricatei, doskonale klimat wytrzymuje; u nas zaś mogą być hodowane i hodują się jako rośliny nader ozdobne, tylko w szklarniach.

Araucaria (paleont). Mamy pewne dowody istnienia araukaryi w stosunkowo już wczesnych okresach geologicznych, znamy bowiem szyszki i łuszczki z nasionami z jury angielskiej—szyszki na ulistnionych gałązkach, podobnych do dzisiejszej A. Bidwillii z jury francuskiej. Feistmantel opisał liczne łuszczki z nasionami z lejasu i jury Indyj wschodnich; Heer z jury sybirskiej i z Chin. Główniejszemi opisanemi gatunkami są: A. Brodiaei Oarruth., z łupku w Stonesfield, o łuszczkach z podwójną blaszką dodatkową ije-dynem nasieniem, przypominających szyszki dzisiejszej Eutacta; A. Phillipsii Carr. z łupków piaskowcowych dolnego oolitu w Yorkshire; A. sphae-rocarpa Carr., z dolnego oolitu w Brunton (Sona-

mersetshire), A- pipping for dßtisis Carr., z pokła- ar auk ary owego, stanowczo tego jeszcze nie dowodów weldskich w Pippingford. Z jury francuskiej dzi. '    k. j.

opisano: A. microphylla Sap. z Bellay, A. Mo- Araucarieae (paleont). O pierwszem pojawie-? eciucinci Sap., A% Falsani Sap. i inne. Z formacyi niu się na ziemi roślin z rodziny araukaryowa-kredowej: A. cretacea Brgn., z zielonego piasków- tych, trudno jest coś stanowczego powiedzieć, z te* ca w Nogent-le Botrou (Eure et Loire) i z Mai*s go mianowicie powodu, że szyszki ich bardzo się (Sarthe), A. Toucasii Sap., z kredy w południo- rzadko napotykają, w pokładach, a jeśli się tu

a Â4

fi

■!

III

fn

Eli

rm

m

<C

Fig. 274. ARAUCARIA TBRASILIENSIS Lamb.

Gałązka z dwiema kotkami męzkiemi, zma 2 Gałązka z kotką żeńską, xmn. 8. Szyszka dojrzała, więiej niż dwa razy zmn.; a) pręcik widziany z boku, a’) tenże widziany z tyłu, b) łuszczka zalążkonośna zrośnięta z przy-^wiatkiem, b’) taż łuszczka widziana z boku; c) łuska ziarnonośna widziana z przodu, c’) taż łuska widziana

z boku, d) e) w podłużnym przekroju.

wej Francyi i Czechach. Czy araukarya istniała w okresie trzeciorzędowym w Anglii lub wyżej na północy, na to nie mamy dowodów, bo drzewo, znalezione w Grenlandyi, oraz w pokładach trzeciorzędowych cieśniny Magielańskiej, a także i na wyspie Kerguelen, podobne z budowy do

i owdzie natrafiają, to tak źle dochowane, że należyte ich zbadanie jest niemoźliwem. Nie wiemy nawet, czy szyszki owe, zespolone z gałązkami ulist-nionemi, rzeczywiście do nich należą, zwykle bowiem oddzielnie je znajdowano. Dzisiej-szemi rodzajami, do rodziny tej naleźącemi, są: Araucaria, Cunni-ghamia i Dammara, z których pierwszy i trzeci są właściwe-mi półkuli południowej, drugi zaś ogranicza się tylko na Chinach i Japonii. W dawnych okresach geologicznych, Araucaria, jak widzieliśmy wyżej, pojawia się po raz pierwszy w pokładach j u r aj s k i c h europej -skich (Anglia, Francy a) i indyjskich. Gałązki ulistnione Cun-ninghamii znaleziono dotąd tylko w młodszych pokładach kredowych; w kredzie czeskiej szyszki nawet. Listki Dammary miano znaleźć w kredzie czeskiej, łuski jej szyszek w kredzie grenlandzkiej, a także i w nowozelandzkiej (Ettingshausen), oraz w pokładach trzeciorzędowych. Rodzaj AUertia, który z formy i nerwacyi liści (wobec dotychczasowego braku kwiatów i szyszek), bliskim być się zdaje rodzajowi Dammara, wygasł dziś całkowicie. O ile zaś paleo-zoiczne rodzaje: Walchia, Pagiophyllum, Voltzia, Palissya, Cyparrisiàium i inne, są pokrewnemi z rodziną araukaryowatych, trudno jest jeszcze orzec stanowczo.    K‘J*

Araucariopsis (paleont). Nazwę A. macracti

uwa-

K. J.

K. J.

Casp., nadał Caspary pewnej odmianie drzewa kopalnego iglastego, z pokładów dyluwialnych w Heiligenbeil i Julchen (Prusy wschodnie), żając je za odmienne od rodzaju Acaucarites, z powodu przewodów żywicznych, na co się Schenk nie zgadza, dowodząc, źe takie przewody znajdują się i u araukaryi. Drugi gatunek, A- bonis si-cusf podaje Caspary również z dyluwium. Schenk szczątki te zalicza do rodzaju Araucarioxylon.

Araucarites (paleont). Nazwę tę botanik paleontolog Göppert nadał pierwotnie szczątkom drzew kopalnych z formacyi węglowej, należących do rodziny iglastych (Coniferae) i opisał je jako A. carbonarius Göpp. Późniejsi botanicy szczątki podobne z różnych miejscowości, występujące od pokładów dewońskich aż do trzeciorzędowych, temźe oznaczali mianem rodzajowem, z rozmaite-mi gatunkowemi nazwami. Następnie inni znowu autorowie, opisując coraz obficiej gromadzący się materyał kopalny, bądź w postaci szczątków pni, bądź gałązek, liści, nawet owoców, nadawali im przeróżne miana, jak Araucarioxylon Krausa, Dadoxylon Endlichera, Peuce Schleidena, Apo-roxylon Ungera, Pagiophyllum Heera, Pachy-phyllum Saporty i t. p. O każdej z nich wspom -nimy przy odpowiednich wyrazach, poprzestając tu na zaznaczeniu, źe według przypuszczenia wielu badaczów, odmiana węgla kamiennego, zwana włóknistą (Faserkohle), powstała prawdopodobnie głównie z pni drzew araukaryowych.

Araucarioxylon Kraus (paleont). Paleontologowie nazwą tą oznaczają drzewo kopalne, budową swoją przypominające drzewo dzisiejszych arau-karyowatych, a spotykające się we wszystkich niemal formacyach, od dewońskiej do trzeciorzędowych włącznie. Drzewom tym rozmaici uczeni różne też nadawali nazwy; tak Unger opisywał je pod nazwą Aporoxylon\ Ettingshausen zwał je Araucaria; Göppert i Merklin Araucarites\ Endlicher i Dawson Dadoxylon; Unger Dammara; Schleiden Peuce\ Weiss Tylodendron. Obecnie wszystkie te nazwy uważają się właściwie za synonimy tylko Araucarioxylonu Krausa. Z bardzo licznych gatunków drzewa tego ważniejszemi są: A. carbonaceum Kr. z pokładów węglowych (z Kulmu, dolnego ogniwa węglowego) angielskich, czeskich i szląskich; z tryasu opisano A. kcupe-rianum Kr. i A. thuringiacum Kr.; pierwszy gatunek bardzo pospolity w zagłębiu Mogunckiem, drugi znaleziony przez Bornemanna pod Mühlhausen w Turyngii. Z górnego lejasu w Würtem-bergu opisano A. wiirtembergicum Kr., które jest może drzewem z Pachyphyllum Kurrii; z jury północno-amerykańskiej Knowlton opisał A. ari-zonicum z okolic fortu Wingate; dalej znane jest A. latiporosum Kr. ze Spitzbergu i Korei, A. Tschichatchevianum z Syberyi. Z formacyi kredowej: z piętra Potomaku (neokom) A. virginianum Knowlton; z północnej Afryki A. aegyptiacum Kr.; z Elizabetpola w Rosy i, A. armeniacum Gürich. Z formacyi trzeciorzędowej opisano w ostatnich czasach A. Schleinitzii Göpp. z wysp Kerguelen i z Coronel nad cieśniną Magellańską; A.

Heerii Beust. z Grenlandyi. W północno-niemiec-kiem diluvium spotykają się również liczne pnie, które są tu naniesione niewątpliwie, a przez licznych autorów opisywanemi były; niewiadomo wszakże, z jakich pierwotnych pochodzą pokładów. KJ-Arauco. 1) prowincya w rzeczypospolitej Chi-leńskiej, otrzymała nazwę od plemienia Arauka-nów; składa się z czterech departamentów: A., Lebu, Canete i Imperial, graniczy na wschodzie z prow. Concepcion, Malleco, Cautin i Biobio, na zachodzie z oc. Wielkim, na północy z zatoką A., na południe z prow. Cautin, zajmuje około 21,000 km. □ powierzchni i liczy 50,708 mców (1881), których większość składa się z mniej lub więcej czystej krwi araukanów, noszących hiszpański strój i nazwiska, lecz mówiących własnym językiem. Klimat wogóle wilgotny i łagodny, stąd obfitość wspaniałych lasów i wybornych pastwisk; grunt, nad brzegami rzek bardzo urodzajny, sprzyja rozwojowi rolnictwa; w głębi kraju miejscami jałowy. Z kopalin ważnym jest węgiel kamienny, którego eksploatacya w ostatnich czasach znacznie się podniosła. Wybrzeże morskie nie daje dogodnych przystani. Stolicą kraju jest Lebu, (lepiej Lewu). Departament A., najbardziej północny, liczy 27,076 mców na 3,500 km. □, z miastem głównem A., mającem 1,500 mców. Założył je zdobywca chileńskiego kraju, Pedro de Valdivia w 1552 r., w miejscu o 12 km. od brzegów oceanu odległem, gdy jednak arau-kanie zniszczyli je w dwa lata później, naówczas w r. 1596 zbudowano nową osadę pod temże nazwiskiem, w dzisiejszem miejscu, nad zatoką tegoż imienia.—Por. Petermana: „Mitteilungen”, 1883 r. - 2) A., miasto w rzeczypospolitej argentyńskiej, w prow. Rioja, na wschodnim stoku Andów, u stóp góry Nevada di Famatina (wyniosłości Velasco); uprawa wina; 3,000 mców. And- s-Araujo de A z eve do Antonio, mąż stanu portugalski, (* 1754—*j* 1817 w Rio de Janeiro). Kształcił się w Oporto, a zostawszy członkiem Akademii nauk lizbońskiej, uzupełnił swą wiedzę w Anglii i w Paryżu, gdzie pilnie badał rozwój handlu i przemysłu. W 178/ r. został zamianowany posłem w Hadze; następnie zaś, złożywszy ten obowiązek, podróżował po Niemczech, gdzie się zapoznał z Goethem, Schillerem, Wielandem i Herderem, a zajmował się głównie chemią i mineralogią. Później znów posłował w Berlinie, a po pokoju amieńskim—w Petersburgu, skąd odwołany do Lizbony, został po Almeidzie ministrem spraw zagranicznych i wojny. Usiłowania jego wszakże zmierzały głównie ku zapewnieniu pomyślności ojczyzny drogą postępu: gorliwie popierał przemysł, zakładając fabryki szkła, papieru, sukna, wyrobów bawełnianych i t. p. Kres jego pracy na tern polu położyło najście francuzów, któremu nawet się nie pokusił opierać i razem z rodziną królewską udał się do Brazylii, gdzie pozyskawszy wpływ u dworu (r. 1814 był ministrem marynarki i osad), na nowym gruncie postępował starą swą drogą. Założył w Rio de Janeiro szkołę lekarską i chemiczną, zaprowa-

dził w Brazylii plantacyę herbaty, fabrykę por- ły wiele cech znamiennych życia, obyczajów i cha-celany, udoskonalił rafinerye cukru i t, d. Gor- rakteru dawnych A-ów. Są oni dzielni i odważni liwie zajmował się nauką, literaturą i sztuką: w boju, zuchwali jeźdźcy, zapamiętali myśliwcy; zgromadził bogaty zbiór minerałów, przy wspa- część ich, widocznie pod wpływem kultury ludów niałym ogrodzie swoim miał systematycznie uło- peruwiańskich, zajmowała się rolnictwem i paster-żony dział botaniczny, ufundował w Rio de Ja- stwem, przyczem nie obcem im było użyźnianie neiro akademię sztuk pięknych, napisał „Obronę gruntu i nawadnianie go przez sztuczne kanały. Camóe8a”, tłómaczył Ody Horacyusza, poezye Budowali lepianki z gliny i słomy, wyrabiali tka-Graya, Drydena i innych.    * niny z wełny lub sierci zwierząt domowych, przy*

ła, które nigdzie tak wielkiego zastosowania nie miały, jak u ludów amerykańskich, były także ulubioną bronią Ą-ów, mniej natomiast broń palna, którą głównie naczelnicy plemion, jako oznakę swej godności, nosili. Godnem jest uwagi, że A. choć mieszkali w kraju tak bogatym w miedź, nie znali użytku tego kruszcu; równie i żelazo miało nader ograniczone zastosowanie i to prawie wyłącznie żelazo meteoryczne, jak u Eskimosów. Narówni z innemi ludami pierwotnemi, wybierali na naczelników osobistości górujące ponad innemi odwagą, siłą i zręcznością; ten kandydat miał najwięcej szans powodzenia, który najdłużej mógł nosić na swych barkach drewnianą belkę odpowiedniej wielkości. Naczelnik plemienia zwał się „toki”, i miał władzę nad pewnym okręgiem, który dzielił się dalej na mniejsze gminy, najwyższy zaś zwierzchnik nosił miano „wielkiego toki” i ten tylko miał prawo zwoływać lud na wybory, oraz dla uchwały pewnych postanowień, jakieby za pożyteczne uznane zostały. Kradzież, zwłaszcza w obrębie własnego pokolenia spełniona, była bezwarunkowo śmiercią karana. Pojęcia religijne A-ów wskazują, że wierzyli w nieśmiertelność duszy; wiatrom przypisywali szczególnie ważny udział przy stworzeniu świata i nazywali je „oddechem nieba”, wierzyli również w istnienie dobrych i złych duchów; temi ostatniemi zaludniali lasy, dając im miano „Trauco” i przypisując im przewracanie drzew, duszenie ludzi, skręcanie karku dzieciom etc. Hołdowali poligamii. Z ludnością białą A-nie zetknęli się 1536 roku i następnych, gdy hiszpanie, pod wodzą Diego d’Amagro, pierwsi z europejczyków zawitali w te strony i gdy Pedro de Valdivia umocnił panowanie Hiszpanii i dzisiejszą stolicę Sant-

Araujo Porto Allegre Emanuel, de rządzali odzież ze skór, które umieli farbować, (* 1806 w Rio Pardo)? współczesny malarz, ar- równie jak i własne ciało; z zamiłowaniem odda-chitekt i poeta brazylijski; kształcił się w Rio de wali się tańcowi i muzyce, co u ludów pierwo-Janeiro, w akademii sztuk pięknych, poczem od tnych zostaje w bliskim stosunku do religijnego r. 1831 do 1837 przebywał we Francyi i Wło- i politycznego życia; ulubionem narzędziem mu-szech dla studyów nad malarstwem i architektu- zycznem był między innemi flet, wyrabiany z pisz-rą. Po powrocie do kraju został profesorem przy czeli poległych nieprzyjaciół. Jako broń w walce, akademii sztuk pięknych w Rio de Janeiro, po- służył im oszczep z twardego drzewa kości lub tern przy szkole wojskowej. Obok tych obowiąz- kamienia; niemniej zręczni byli w użyciu lassa ków, które zresztą pełnił niedługo, uprawiał i boli; charakterystyczną także była pałka czwo-sztuki piękne i literaturę; według jego pomysłu rościenna, zwężona pośrodku, rozszerzona nieco został zbudowany w Rio de Janeiro kościół św. przy rękojeści, a znacznie u przeciwnego końca; Anny i bank brazylijski. Dla podniesienia teatru zdobiono ją rzeźbionemi ornamentami. Łuk i strza narodowego, pisał libreta do oper i komedye, jak np. „O espiâo de Bonaparte” („Szpieg Bonapar-tego”), „O sapateiro politicâo” („Szewc polityk”),

„A estatua amazonica” („Statua amazońska”) i t. d. Jego poezye opisowe, „Brasilianas”, odznaczają się wysokim nastrojem patryotycznym i rna-lowniczością obrazów natury. Poemat „Colombo” znany jest tylko z urywków. Nadto A. odznaczył się jako mówca akademicki i krytyk literacki.

Od r. 1859 do 1865 był konsulem brazylijskim w Berlinie, następnie w Lizbonie.

Araujo y Sanchez (Ceferino), współczesny malarz hiszpański, pejzażysta, uczeń Carlosa de Baes. Urodzony w Santander w Hiszpanii, A. y S. dał się poznać, jako zdolny pejzażysta, obrazami, często wystawianemi w Madrycie, począwszy od r.

1858. Obrazy te były zwykle nagradzane; z nich godniejsze uwagi są: „Ruiny Noryi”, „Okolice Avili”, „Wybrzeże morskie w Grao”. „Wspomnienia z Guadarrama.” A. y S. jest także współpracownikiem pism i wydawnictw ilustrowanych, oraz autorem dzieła o muzeach hiszpańskich:

„Los Museos de Espanä.”

Araukanie, plemię indyan Ameryki południowej, należące do grupy chileńsko-patagońskiej, zamieszkiwało niegdyś obszerne terytoryum po obu stronach Andów, od 25° sz. pd., aż do Ziemi Ognistej, dziś znacznie przerzedzone i ograniczone w swobodzie, skazane na powolne wygaśnięcie, zajmuje głównie krainę górzystą, tak w Chile, jak i w Argentynie, i dzieli się na kilka szczepów, jak Pikuncze na północy, Pekuencze w środku, Czonosi na południe dzisiejszego Chile,

Rankwelcze i Auka u źródeł argentyńskich rzek Rio Salado i Rio Negro i t. p. Sami nazywają się nmiuczami, t. j. wojownikami; mają cerę daleko jaśniejszą od innych plemion południowo-amery- jago 1541 założył. Ale A. dzielnie bronili swej kańskich, twarz okrągłą, kości policzkowe mocno niepodległości, zarówno przeciw zdobywcom, jak wystające, oczy małe, ale żywe, usta wązkie, nos i przeciw misyonarzom; nie ustając w oporze, wal-krótki i płaski, wzrost średni, wielką zręczność czyli oni bez wytchnienia z mniejszem lub więk-i siłę. Badania uczonych i podróżników odsłoni- szem powodzeniem, zwłaszcza w r. 1599, kiedy

s.?

And

Araure, miasto w Wenezueli w prow. Por-tuguesa, u stóp Andów Wenezuelskich, hodowla jedwabników i bydła rogatego, znakomite plan-tacye kawy, kakao, trzciny cukrowej — 6,000 m-ców.

i lid. S.

Araż, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem, biały koń, kroczący w prawo stępa, przyczem lewą nogą przytrzymuje złoty buńczuk. W koronie szlacheckiej nad hełmem złoty półksiężyc, zwrócony rogami w górę. Herb ten otrzymała w W. Ks. Lit. rodzina tatarska Smólskich, do dziś istniejąca i tym herbem się pieczętująca, (Niesiec-ki. — J. S. Lorkowski.—Herb. rodzin, szlach. Królestwa Pol-

W. K. Z.

pff

na

wystawili podobno do boju 3,000 jeźdźców, 70 pancernych i 100 strzelców. Walki te na długi czas opóźniły kolonizacyę kraju chileńskiego i zniewoliły Hiszpanię, że w r. 1773 uznała niezawisłość A-ów. Dzisiejsza rzeczpospolita miała tak że wielokrotne z niemi zatargi: w r. 1852 wypowiedzieli jej posłuszeństwo, a w r. 1861 obrali „wielkim toki”, czyli królem, francuskiego awanturnika, adwokata z zawodu, niejakiego Touneins, który podczas swego śród nich pobytu zjednał sobie ich miłość i poważanie. Touneins, pod imieniem Oreljusza-Antoniego I, prowadził z chileń-czykami nieszczęśliwą wojnę, gdyż schwytany, został wydany Francyi w r. 1862. A., znękani walką, zawarli byli już pokój w r. 1870, gdy niespodzianie wraca Oreliusz przez Argentynę i ponownie zachęca ich do wojny. Lecz i ten zamiar spełzł na niczem, gdyż A. zostali pokonani, a Oreliusz wrócił do Francyi, gdzie w nędzy i zapomnieniu umarł w r. 1878 w Tourtoirac, pozostawiwszy dwa pamiętniki: „Greife Antoine I roi d’Araucanie et de Patagonie”, Paryż, 1863 r. i „L’Araucanie”, tamże, 1878. Ostatecznie A. uzyskali dla siebie pewną polityczną niezależność, lecz zwierzchnią władzę rzeczypospolitej uznali. Liczba ich wynosi dziś około 50,000 głów; hisz-panów nienawidzą, mówią własnym językiem, prowadzą handel zamienny wełną wikunii i bydłem rogatem, zajmują się dość starannie rolnictwem i powoli wpływowi wyższej cywilizacyi chileńczy-ków ulegają. (Oprócz powyższych dwóch dzieł Oreliusza, porówn. także: Ign. Domejko: ,,Arau-uania,“ tłómaczenie polskie J. Zawistowskiego; Medina: „Les aborijenes de Chile”, Santjago, 1792; Aldea: „Los Araucanos y sus costumbres” 1868; Ratzel: ,,Völker künde”, tom drugi. Lipsk 1866).

Aud. S.

Arausio, starożytna nazwa miasta w ziemi Kawarów w Gallii Narboneńskiej, w bliskości lewego brzegu Rodanu, gdzie cymbrowie i teutono-wie zadali rzymianom ciężką klęskę w 105 roku przed Chr.—dziś Orange w dep. Vaucluse (ob. Orange).

Aravalli, pasmo wyniosłości w Indostanie, biegnące z północo-wschodu na południo-zachód między systematami rzek Luni i Banas i kończące się na południu obszernym pniem świętej dla hindusów góry Ben-Abu (ob. Abu). Pasmo to stanowi północno-zachodnie ograniczenie wyżyny De-kańskiej.    And-s-

Arawakowie, jedno z plemion indy an amerykańskich, zamieszkujących Wielkie Antylle w chwili odkrycia Ameryki, wyparte następnie do Ameryki południowej, znajduje się dziś w Guya-nie, już to w stanie na pół dzikim, już to jako osadnicy, pracując na roli; część zmieszała się już z elementem murzyńskim, germańskim (anglicy i holendrzy) lub romańskim (francuzi). Jest to lud rosły, pięknie zbudowany, odważny i wytrwa * ły, ale jednocześnie okrutny i mściwy; poligamia była mu właściwą, równie jak tatuowanie ciała, oraz przewiercanie konch nosowych i warg. A. uważają się za wynalazców przyrządzania tapioki oraz trunku z kukurydzy, który nazywają Kassi-ri. Wspólna wielu plemionom amerykańskim symbolika czwórki znajduje i u A-ów swe zastosowanie w legendzie o czterech braciach, którzy wywołali potop, rozbiwszy dynię wielkiego boga. Liczba ogólna A-ów nie jest znaną, zdaje się jednak, że 2,000 nie przenosi.— Porównaj artykuł: „Ameryka”, str. 978, oraz „Karybowie.” And s-

Araxas (Araxa), miasto w brazylijskiej pro-wincyi Minas Geräes, w dorzeczu rz. dos Yelhas (systemat Paranahyba-Parana), pod 20° sz. pd., 47° dł. zd. Gr z kwitnącym przemysłem i stale wzrastającym handlem, wyrób tkanin bawełnianych i sera, 13,000 mców.    And- s;

Araxos, starożytna nazwa przylądka w Achai, dziś przylądek Kalogrya w Peloponezie, u wejścia do odnogi Patraskiej.

Araya, półwysep na wybrzeżu Wenezueli w Ameryce południowej, wewnątrz pełen jezior słonych, zewnątrz zaś, podobnie jak całe wybrzeże, noszący ślady zniszczenia od nacisku fal morskich i wschodniego prądu; przedłużenie tego półwyspu na wschodzie stanowi półwysep Paria, i wyspa lądowa Trynidad.    And- s-

■algi!

MÉÉÉlr

Fig. 275. Ara n erb.

skiego).

Arba, WÓZ dwu lub czterokołowy zaprzężony zwykle w jedną lub dwie pary wołów, używany w Turcyi i na południu Rosyi, dla przewozu osób

il H

Fig. 276. Wóz Arba.

i materyałów spożywczych. A. zawsze jest do połowy przykrytą, a przykrycie utrzymuje się pałąkowatych prętach, do boków wozu przytwierdzonych; siedzeń, nawet używany jako powóz, nie posiada, natomiast wysłany jest miękkiemi dy

E. D.

A. l’0l.

A. Sa.

zwa-

wanami, upiększony jaskrawem malowaniem, a często rzeźbionemi ozdobami, lub wyrzynaniami, pomieszczonemu na bocznych ogrodzeniach, urządzonych z desek. W paradnych A-ch zaprząg bywa również ozdobny w jaskrawe plecienia, powyżej dyszla umieszczone.

Arbaces, 876 r. przed Chr. miał być rządcą Medyi pod panowaniem Sardanapala, króla asyryjskiego. Sprzysiągłszy się z Belezysem, Chaldejczykiem, dowódzcą wojska babilońskiego, podniósł rokosz przeciw Sardanapalowi i zasiadł na tronie Medyi wyzwolonej. Dynasty a jego panowała aż do podbicia Medyi przez Cyrusa, 559 r. Podanie to o Medyi od Ktezyasza zaczerpnął Diodor, ale nie daje się ono pogodzić z opowiadaniem Herodota i nie zostało stwierdzonem przez nowoczesne badania pomnikowe.—Inny Arbaces był satrapą króla perskiego, Artakserksesa II Mnemona, i wodzem części wojska w wojnie jego z bratem, Cyrusem.    *

Arban Józef Jan Chrzciciel (* 21 lutego 1825 r. w Lyonie), znakomity wirtuoz na kornecie, uczeń konserwatoryum Lyońskiego. Jego „Grande Méthode complète de cornet à piston et de sax-horn” (Paryż, u Escudier’a), po dziś dzień wysoko jest ęenioną. Napisał także na kornet wiele fantazyj z różnych oper, oraz utworów salonowych.

Arbarasowie, ob. Arnautowie.

Arbę, U słowian Rab, wyspa dalmacka, leżąca u wejścia do zatoki Kwarnero i sąsiadująca od półn. z w. Veglią (u słów. Kark), a od połud. z w. Pago, z którą zalicza się do obwodu Zadar-skiego (Zara). A.—jedyna z wysp pobrzeża Dal-macyi, posiadająca źródła wody słodkiej, które biją u stóp góry Tignarossa, wzniesionej na 412 m. nad poziom morski, wskutek czego cieszy się nieznaną gdzieindziej żyznością i słynie ze starannie utrzymywanego rządowego iasu dębowego (Quercus ilex). Na 193 km. □ przestrzeni liczy do 5,000 m-ców, utrzymujących się przeważnie z hodowli bydła, a zwłaszcza owiec, i z rybołówstwa. Główne miejsce, tegoż co wyspa nazwiska, zbudowane na stoku góry, za czasów panowania wenecyan było obwarowanem i służyło za siedzibę biskupią; obecnie liczy 1200 ludności i posiada, prócz dwóch żeńskich klasztorów, piękny starożytny kościół. Przy wsi Lupara znajdują się kamieniołomy marmuru i kopalnie soli, która prócz tego dobywa się przez tężenie wody morskiej.

Arbedo, wieś w Szwajcaryi, w kantonie Tes-syńskim, poniżej ujścia Moesy do Tessynu (Ticino), na drodze bitej z Roveredo do Bellinzony, pamiętna stoczoną dnia 30 czerwca 14ż2 r. bitwą, w której 3,000 szwajcarów odparło wojska me-dyolańskie, zostające pod wodzą weneckiego generała Carmagnolo (Francesco Bussone). Bitwa ta zowie się bitwą św. Pawła (San Paolo), ze względu na uroczystość, która w dniu poprzednim przypadała.    And-s-

Arbella, obecnie E r b i 1, miasto w Turcyi

azjatyckiej, wilajetu Mosulskiego, w odległości 85 km. na połud.-zach. od stolicy prowincyi, między dwoma dopływami Tygrysa — W. i M. Zabem, położone. Okolica ta, na 227 m. nad poziom morski wzniesiona, znana pod nazwą błonia Gau-gamelskiego, upamiętnioną została wielkiej doniosłości wypadkiem dziejowym — zwycięstwem Aleksandra W. nad Daryuszem, 13 paźdz. 331 r. przed Chr., które położyło kres istnieniu państwa perskiego. Gdy zaś w tejże samej miejscowości, nad rz. Zapatem (dzisiejszym Zabern), na 70 lat przedtem, w czasie odwrotu 10,000 greków (oh.), który można uważać jako utorowanie drogi czynom Aleksandra, zaszedł wypadek zdradzieckiego gwałtu, dokonanego na przewódzcach greckich przez wiarołomnych a słabych persów (Anabas. II, 5), w tym zbiegu faktów niepodobna nie uznać objawu nemezydy dziejowej. Obecne miasto Er-bil składa się z dwóch dzielnic: górnej, mniejszej, otoczonej murem i zamieszkanej przez gospodarzy kraju, turków—i dolnej, dwa razy większej, lecz gorzej zabudowanej, która jest siedzibą wrogo względem siebie usposobionych: kurdów i ormian. Misyonarz Perkins oblicza jednych i drugich na 3,000 rodzin (1848), Clement w 1856 znalazł 400 domów w górnej A-i, a trzy razy tyle w dolnej. Starożytna A., która za czasów kalifów jeszc-ze była w kwitnącym stanie, leżała nieco ku zachodowi, gdzie dotąd widać jej liska. Miejsce bitwy upatrują między Zabem, Tygrysem a dzisiejszem miastem; Layard zaś posuwa je ku Gazir-Su. Wielu badało i opisywało tę miejscowość: Niebuhr, Ainsworth, Perkins, Clement. Najciekawszy opis zamieszczony w„Nouv. Journal Asiatique”, t. XX, 1852, jako list podróżnika Place’a do M. Mohla.    A- Sz-

Arber, czeskie Jawor, a także Arborée, najwyższa góra w czeskim lesie (Szumawa, Böhmerwald) 1476 m. n. p. m. wzniesiona, leży na terytoryum Bawaryi, ma kształt tępego stożka, o stromych na wsze strony, bujnym lasem pokrytych, zboczach; (hg. 27 7 jest) południowem zakończeniem tego pasma, które wypełnia widły dwóch rzek: Czarnego i Białego Regenu (czeska Rzeźna). O pół godziny drogi, wznosi się stożek jeszcze bardziej prawidłowy, lecz niższy (1407 m.), zwany Małym A. (Klein A.). Z łysego wierzchołka wyższej góry rozległy widok na Bawaryę i Alpy; w bliskości szczytu kaplica, gdzie raz w rok d. 24 sierpnia odbywa się nabożeństwo. Na wysokości 934 m. i 950 m. dwa jeziora górskie w dzikiej okolicy, Wielkie i Małe, zaś u stóp góry, grupa dziwacznych skał Risloch. Cały pień A-u zbudowany jest z gnejsu.    And- s-

Arbes Jakób (* 12 czerwca 1840 na Smi-chowie, przedmieściu Pragi), współczesny powie-ściopisarz czeski, syn ubogiego szewca, kształcił się najprzód w szkole realnej niemieckiej i tu już pod wpływem poety J. Nerudy, który w niej wykładał język czeski, zbudziły się w nim pragnienia literackie; później—w politechnice czeskiej, gdzie, obok zajęć obowiązkowych, pracował nad filozofią, estetyką, językami obcemi i pilnie odczytywał znakomitszych autorów literatury powszechnej. Jeszcze jako uczeń, w roku 1855, zaczął pisaó po niemiecku, ale niebawem zwrócił się do uprawy poezyi w języku ojczystym, W młodzień-czych utworach jego wierszem i prozą, drukowanych w różnych czasopismach czeskich, spotykają się niepowszednie pomysły obok śladów wpływu nieznanych publiczności czeskiej pisarzy obcych, szczególniej Ed. Allana Poe. Od r. 1868 do 1877 był współpracownikiem, a niekiedy i redaktorem odpowiedzialnym „Narodnich listów“, nadto w roku 1876, gdy młodoczesi dostali w ręce zarząd teatru narodowego, objął obowiązki dramaturga, czyli kierownika repertuaru, i sprawował je do

ducha wobec zagadek psychologicznych i socyal-nych, fantastyczność i romantycznośó w pomysłach, staranny realizm w obrobieniu szczegółów — stanowią znamiona charakterystyczne twórczości A-a. Utwory jego, pomyślane oryginalnie i głęboko, obok żywego i zajmującego przedstawienia rzeczy, mnóstwa trafnych spostrzeżeń i poglądów, grzeszą często wskutek pośpiechu w tworzeniu: pełno w nich nierówności, rozwlekłych i nudnych ustępów, nieprawdopodobieństw i fałszów psychicznych. Obszerniejszy przegląd życia i działalności A-a znajduje się w wydawnictwie „Slavia”, tom VI.    B,0r*

Arbesau, czeskie W ar waż ów, wieś w Czechach, w okręgu Osieckim (Aussig); był tu kul-

Es

_-A:~ -

=f=

===

EEErrEEE

======

Wmm

iŸi

Hp'

mm

jtZj

4-

aT-

TOggŚ

kl“

ggjj

jlgjgp

mm

gTtm

■zT'

mm

Fig. 277. Góra Arber (do str 581).

And. S.

r. 1879; od r. zaś 1880 do 1881 redagował pismo satyryczne „Szotek”. Baczniejszą uwagę zwrócił na siebie A. w r. 1872 nowelą ,.Sw, Ksawery“, oryginalną, fantastyczną, obrobioną realistycznie, którą nazwał „rom a nettem”. Po niej nastąpiły inne chciwie czytane romanetta: „Siwooki demon”, „Ukrzyżowana”, „Dyabeł na torturach”, „Lilia etyopska” i wielce charakterystyczna powieść „Kandydaci egzystencyi” (1878), malująca cały szereg niepowszednich ludzi, wykolejonych i zmarnowanych w zapasach o byt. Z późniejszych powieści jego ważniejsze są: „Mesyasz”, „Epikurejczycy”, „Romansikimoralistyczne”, „Idylle cierpienia i nędzy”, „Nowoczesne upiory” (przerobione także na dramat) i wiele innych. Ponury pogląd na ludzi i życie, wszczepiony A-owi w dzieciństwie przez nędzę i klęski rodzinne, męczarnie

minacyjny punkt bitwy pod Kulmem (Chlumec), skutkiem której marszałek Vandamme poddał się wojskom sprzymierzonych w dniu 30 sierpnia 1813 roku; pomnik dla poległych w tej bitwie prusaków, kopalnie węgla, 660 mieszkańców, wyłącznie niemców.

Arbiter, w prawie rzymskiem jest: 1) na mocy umowy (comprumissum), przez strony spór wiodące obrany, sędzia polubowny, którego wyrokowi ostatecznemu strony poddać się winny; 2) przez władzę, urząd sądowy (magistratus), ustanowiony sędzia polubowny, który faktyczną stronę sporu bliżej określał, podczas gdy t. z. judex kwestyę prawną ostatecznie rozstrzygał. Obie funkcye łączą się później, np. przy bonae fidei judidis. Mianowicie arbitra wyznacza urząd sądowy {ma-gistratusy a) w takich sprawach, przy których

T. D

F. J.

Dr J. B.

And. S.

chodzi przedewszystkiem o wyjaśnienie pewnych faktycznych okoliczności, o szacunek przedmiotu lub składanie rachunków, np. przy skargach o rozdział wspólnej własności, przy skardze o zwrot posagu, o wydanie powiernictwa, albo gdzie trzeba brać na uwagę pewne szczególne okoliczności, pewne właściwości sprawy; b) w takich wypadkach, w których nie chodzi bynajmniej o sądowe rozstrzygnięcie sprawy spornej, lecz raczej o wydanie sądu lub wykonanie jakich czynności, aby za-pobiedz sporom. Tak np. ustanawia się arbitra dla zbadania stosunków majątkowych, w celu udzielenia opinii o sprawie gospodarskiej, aby określić rozmiar i objętość służebności drogi, aby oznaczyć dokładnie, jak dalece właściciel budowli może ją podwyższyć bez szkody prawu sąsiada. Arbitri zaliczali się do judices privati.

Arbiter: tak w mowie potocznej zowią tego, komu strony interesowane nadały władzę rozstrzygnięcia, bądź samemu, bądź łącznie z innymi arbitrami, zachodzącego pomiędzy niemi sporu, który inaczej wymagałby sądowego zawyrokowania (ob. Sąd polubowny). Sądy handlowe francuskie i tutejsze, na mocy art. 429 K. H., mianować także mogą arbitrów, których właściwie tylko za biegłych sprawozdawców uważać należy. Odsyła przed nich strony sąd właściwy jedynie dla zbadania rachunków, regestrów i dowodów. Nie są oni wcale sędziami, lecz zadanie ich ogranicza się do wysłuchania stron, usiłowania ich pogodzenia, a w razie przeciwnym do udzielenia swej opinii sądowi, który nią bynajmniej związanym nie jest. Zasięganie sprawozdania takich arbitrów ma teraz częste zastosowanie w postępowaniu sądowem cywilnem angiel-skiem (ob. Angielskie sądownictwo). Arbitrami też zwano za czasów dawnej rzeczypo-spolitej polskiej publiczność, obecną na posiedzeniach sejmowych. Gdy przedmiot dyskusyi wymagał tajemnicy, arbitrów wydalano z sali sejmowej, co w języku ówczesnym zwało się obradowaniem semotis arbitris.    F-J-

Arbitralność: dowolność samowolna, działanie pogwałcające wszelkie prawo i wszelkie obowiązki społeczne. Arbitralny człowiek: ten, który w działaniu swojem kieruje się wyłącznie własną wolą. nie mając względu na prawa, porządek społeczny, moralność, a nawet przyzwoitość.

Arbitraż (przebierstwo) podwójnego jest rodzaju. W znaczenia giełdowem nazywa się tak każda czynność, polegająca na przebieraniu, czyli na zamianie współczesnej jednego tytułu na drugi, np. sprzedaż listów zastawnych ziemskich, aby kupić miejskie, albo sprzedaż akcyj drogi W. Wiedeńskiej, aby kupić akcye cukrowni i t. p. A, jako czynność bankierska, bardziej jest skomplikowany, nazwę tę bowiem dano spe kułacy i, polegającej na zakupnie pewnego gatunku weksli tam, gdzie je najtaniej dostać można, a jednoczesnej sprzedaży tychże tam, gdzie one są pożądane, gdzie za nie zatem najlepiej zapłacą. A. dokonywa się także między monetami i sztabami złota

Ëncyklopedf* Powtuohua iliutr. X. IV.

lub srebra. A. stanowi główny żywioł międzynarodowego handlu bankierskiego. Wielki rozum i długa wprawa zapewnia przy tego rodzaju interesach znaczne korzyści. Umiejętność szybkiego skombinowania się w kursach giełdowych, wartości monet i procencie, należnym za czas, na jaki weksle są wystawione—jednem słowem spe-cyaina rutyna arytmetyczna rozstrzyga o powodzeniu tego rodzaju spekulacyj bankierskich.

Arbitrium oznacza w prawie rzymskiem: 1) ocenienie sprawy przez sędziego według słuszności, szczególniej przy skargach arbitrariae i bonae fidei, jakoteż zdanie i sąd boni viri, albo orzeczenie osoby trzeciej, od której opinii pewna sprawa jest zawisłą; 2) spór albo skargę, o ile podlega rozstrzygnięciu sędziego polubownego;

3) urząd sędziego polubownego i 4) rozporządzenie cesarskie (arbitrium sanctissimum). Actiones arbitrariae były te skargi, przy których sędzia miał pośredniczyć między stronami, zanim wyda wyrok, skazujący pozwanego. Wyrok skazujący wydawał tu sędzia tylko wtedy, jeżeli pozwany nie poszedł za radą sędziego.    T- D*

Arboga. 1) zachodni dopływ jeziora Melar w Szwecyi środkowej, w prowincyi Westmann-landzkiej, połączony z leźącem na południe jeziorem Hjelmar zapomocą kanału, długiego 7ya km. 2) A., miasto nad poprzednią rzeką w tejże prowincyi, dość ożywione dzięki .spławnej rzece i kanałowi oraz drodze żelaznej Örebro—Sztokholm; wyrób słynnego w całej Szwecyi piwa; przeszło 4,000 m-ców. Pod względem historycznym A. jest jednem z najważniejszych i najstarszych miast szwedzkich; tu odbywały się wielokrotnie koncylia kościelne i sejmy; z pomiędzy ostatnich pamiętnym jest sejm z r. 1561, na którym Eryk XIY, w tak zwanych artykułach arbo-gaóskich, ograniczył władzę swych braci. W latach 1626 i 1627 bito tu kwadratowe monety miedziane: A.-klippingar i A.-fyrkar.

Arbogast, wódz rzymski. Urodzony w Akwi-tanii, germańskiego pochodzenia, _ A. wcześnie wstąpił do wojska rzymskiego i, zostawszy za cesarza Gracyana (375—383 p. Chr.) głównodowodzącym na liniach Renu i Dunaju, skąd groziło cesarstwu stałe i wielkie niebezpieczeństwo, odznaczył się w walkach z germanami i był przez pewien czas postrachem tych ostatnich. Po śmierci Gracyana doszedł, zapanowania na zachodzie cesarza Walentyniana II, do takiego wpływu i znaczenia, że wzbudził przeciw sobie nieufność w cesarzu, który, obawiając się jego przewagi w wojsku, udzielił mu własnoręcznie podczas pobytu w Galii dymisyę na piśmie. A. rzucił jednak pismo cesarzowi pod nogi, utrzymując, że jak nie jemu zawdzięcza swoje stanowisko, tak nie przez niego myśli je utracić. Oburzony taką odpowiedzią, cesarz porwał za miecz, żeby przebić zuchwalca, został jednak przez obecnych powstrzymany. Gdy w kilka dni potem Walentynian zginął w obozie z ręki mordercy, upatrywano w tern, zapewne nie bez słuszności, wpływ A-a. Mając teraz otwartą sobie drogę do tronu, nie sięgnął

74

Aud. S

nr. a. r.

jednak A. po purpurę cesarską, słusznie obawiając się niechęci ludu rzymskiego do władzców, pochodzących z plemienia germanów. Mianował więc cesarzem niejakiego Eugeniusza, gramatyka i tajnego pisarza przy kancelaryi cesarskiej, aby tern łacniej rządzić w jego imienin. Do cesarza wschodniego państwa rzymskiego, Teodozyusza, wysłał A. poselstwo, domagając się uznania Eugeniusza i zawiadamiając o śmierci Walentynia-na. Teodozyusz, nie będąc na razie przygotowany do wojny, przyjął poselstwo łaskawie, we dwa lata potem wyruszył jednak przeciw A-owi i pobił go na głowę pod Akwileją. A., zbiegłszy z pola bitwy, tułał się czas jakiś po górach; życie zakończył samobójstwem r. 394 p. Obr. — Richter: „Das weströmische Reich unter Gratian, Valentinian II und Maximus”, Berlin, 1865. — A. Morpurgo: „Arbogaste e 1’impero romano dal 379—394”, Trieste, 1883 (Programma del ginna-sio comunale superiore di Trieste).    T-s-

Arbogast Ludwik Franciszek Antoni, matematyk francuski, (* 1759 w Mutzig w Alza-cyi—*j* 1803 w Strasburgu), gdzie był profesorem matematyki w szkole artyleryi i w szkole centralnej, a następnie rektorem uniwersytetu tamże. Był deputowanym do zgromadzenia narodowego i do konwencyi i miał czynny udział w pracach nad wprowadzeniem układu miar metrycznych. Od r. 1789 był członkiem korespondentem akademii nauk, której złożył rozprawę o nowych zasadach rachunku różniczkowego i całkowego; rzecz ta nie była wprawdzie drukowaną, ale została zużytkowaną przez Lagrange'a. Rozprawa jego o naturze funkcyj dowolnych, wprowadzonych przez całkowanie równań różniczkowych, została uwieńczona przez akademię petersburską. Najważniejszem jego dziełem jest: „Du calcul des dérivations”, w którern podał ogólny sposób rozwijania funkcyj w szereg, według wykładników jednej lub kilku ilości zmiennych.

Arbois, miasto główne kantonu t. im. we fran cuskim departamencie Jury, okręgu Poligny, przy drodze żelaznej z Lyonu do Besançon, w pięknej dolinie rz. (Juisance (lewy dopływ Saony), do 5,000 m-ców. Przemysł miasteczka dość ożywio-ny (papiernie, tartaki, fabryki fajansu), okolica bardzo urodzajna i starannie uprawna, dostarcza słynnego ze swej dobroci białego wina. A. jest miejscem urodzenia gener. Ihchegru, któremu wystawiono tu pomnik; w d. 25 stycznia 1871 r. krwawa potyczka.

Arbois de Jubainville Marya Henryk, (* 1827 w Nancy), poważny historyk i lingwista francuski, wyższe studya naukowe odbył (1848— 1851) w paryskiej Ecole des chartes, poczem (1852) został archiwaryuszem departamentu Aube w Troyes. Tu oddawszy się poszukiwaniom archiwalnym i archeologicznym, oprócz kilku prac mniejszych, ogłosił „Histoire des ducs et des comtes de Champagne” (1859 —1867, 7 tomów), dzieło, nagrodzone dwukrotnie przez akademię napisów. W r. 1867 został członkiem korespondentem tejże akademii. W późniejszych swoich

pracach A. przerzucił się do lingwistyki, najprzód staro-francuskiej (np. „La déclinaison latine en Gaule a l’époque mérovingienne”, 1872), następnie celtyckiej—i w tym kierunku pracuje dotychczas, ogłaszając mnóstwo rozpraw i spostrzeżeń, traktujących o językach, mitologii, starożytnościach i literaturze celtów. Od r. 1882 A. jest profesorem przy Collège de France na nowo-otworzonej katedrze języków i literatury celtyckiej. Z mniejszych prac jego, drukowanych przeważnie w różnych specyalnych czasopismach, ważniejsze są: „Etudes grammaticales sur les langues celtiques” (1881); „La littérature ancienne de l’Irlande et l’Ossian de Mac-Pherson (1881), „Littérature épique de l’Irlande” (1888); z większych zaś — „Essai d’un catalogue de la littérature épique de l’Irlande” (1883) i nieukończona dotychczas publikacya „Cours de littérature celtique”, rozpoczęta w r. 1883; ogłoszone dotychczas cztery tomy, oprócz obszernego wstępu (tom I), zawierają krytyczny przegląd podań mitologicznych irlandzkich i przekład t. z. „Mabinogion” (dokonany przez Lotha). Nadto A. wydał „Les premiers habitants de l’Europe” (Par. 1889, wydanie 2-gie).    E-G-

Atboleda Juliusz (* 1817—f 1862) polityk, pnblicysta i poeta nowo-granadzki; w r. 1828 wysłany do Europy, kształcił się w Londynie, Paryżu i we Włoszech. Po powrocie do kraju dał się poznać jako utalentowany poeta poematem „Gonzalo de Orion”, osnutym na tle podbojów hiszpańskich w nowo-odkrytej Ameryce południowej, później pieśniami lirycznemi. Jako publicysta redagował kilka dzienników: „El patriota”, „El indépendante”, „El Payanés” i t. d. W walkach politycznych rzeczypospolitej nowo-granadz-kiej A. czynny brał udział, jako konserwatysta, t. j. przeciwnik t. zw. „demokratów”, zwolenników rzeczypospolitej federalistycznej. Z tego powodu w roku 1851 został wtrącony do więzienia i tu napisał najpopularniejsze swoje poezye: „Estoy en la carcel” (Jestem w więzieniu) i „Al Congresso Granadino” (Do kongresu granadzkie-go). Zbiegłszy z więzienia, przebywał w Quito, Nowym Jorku i Limie; w r. 1854 wrócił do kraju i został prezesem senatu. W ponownej walce z federalistami został zamordowany na stanowisku prezydenta rzeczypospolitej. Pochlebny jego życiorys, podał Torres-Caicedo w „Ensayos bio-graphicos” (Paryż, 1863). Jego „Poesias” wydał ostatnio M. A. Garo (Paryż, 1889).

Arbon, miasteczko okręgowe w szwajcarskim kantonie Turgowii, nad jez. Bodeńskiem, pośród bujnej zieleni drzew owocowych, 2100 m-ców; tu za czasów rzymskich wznosiła się zbudowana przez Tyheryusza warownia Arbor Felix, którą Ale-manowie zburzyli w V wieku. A. jest chętnie odwiedzanem letniem schroniskiem, posiada słaby i zimny zdrój siarczany i kąpiele w jeziorze; wszelkie wygody dla chorych i przybywających na letni wypoczynek zapewnione; koszta pobytu około 350 fr. miesięcznie. Stacya kolei żelaznej Rorschach-Konstancya.

Arbresle (L’A.), dawuiej Arbrisselles, ny, wykształcony na uniwersytecie w Aberdeenie. miasto we Francyi, w departamencie Rodanu, Jako stronnik torysów, w r. 1712 wydał satyrę, w okręgu Lyońskim, stolica kantonu t. im. leży a raczej pierwszą część romansu satyrycznego w górzystej i malowniczej okolicy, przy drodze „The history of John Bull”, skierowanego głów-żel. Lyon-Roanne, posiada bogate kopalnie wę- nie przeciw lordowi Marlborough i whigom, ale gla kamiennego i łomy kamienia, oraz fabryki obok tego wyśmiewającego i wiele przywar na-wyrobów jedwabnych, muślinu i cegielnie; 4500 rodowych. Dzieło to spopularyzowało tak dalece m-ców.    And- s imię Johna Bull’a, iź stało się ono niejako sy-

Arbroath, miasto na wschodniem wybrzeżu nonimem nazwy „anglik”. Zostając w bliskich

Szkocyi, w hrabstwie Forfar, jest przystanią dla niewielkich statków, których w r. 1886 przybyło 378 z ładunkiem 27,142 tonn, wypłynęło 384 z ład. 30,663 t. Przemysł i handel w stanie kwitnącym: budowa okrętów, fabryki płótna żaglowego, tkanin wełnianych i skór; gimnazyum, muzeum, biblioteka; 21,758 m ców. Ruiny wspaniałego i bogatego niegdyś opactwa, które Wilhelm Lew założył w roku 1178 na cześć św. Tomasza Kantuaryjskiego (Becket) i hojnemi je uposażył nadaniami. O 18 km. od A. wprost zatoki Tay sterczy w morzu samotna skała Bell-Rock z wielką latarnią morską.

Arbués de Epila, Piotr (* około 1441 — 17 października 1485), mnich, kanonik regularny św. Augustyna, uczył się teologii i filozofii w Huesca i Bolonii, gdzie doktoryzował się w roku 1473. Torquemada, zostawszy inkwizytorem generalnym Kastylii, wyjednał u króla Ferdynanda rozkaz ustanowienia trybunału ś-tej in-kwizycyi w Aragonii i mianował A-a, razem z dominikaninem Gasparem Juglar, inkwizytorem na dyecezyę Saragossy d. 4 maja 1484 r. Nie podobała się ta instytucya przyzwyczajonym do swobód, a przez małżeńskie związki z żydami spowinowaconym, wielu rodom aragońskim. Gdy po zakończeniu wielkiego procesu odbyło się pierwsze „auto da fć” na placu w Saragossie i skazani heretycy ponieśli karę śmierci na stosie (1485), zawiązał się zaraz spisek nażycie A-a. Ten, po-wziąwszy wiadomość o grożącem niebezpieczeństwie, zaczął nosić pancerz pod habitem i hełm pod kapturem. Mimo to, Jan de Labadia i Jan Sperandeo zadali mu w kościele przed ołtarzem tak ciężkie rany, że zmarł we dwa dni później. Za to 200 osób skazanych było na powieszenie; sprawcom morderstwa ucinano poprzednio prawą rękę. Jednakże działalność inkwizycyi nie mogła się w Arragonii rozwinąć tak śmiało i szeroko, jak w Kastylii. Po stu latach jeszcze lud rzucał się na jej gmachy i wyzwalał więźniów. A. został zaliczony w r. 1661 przez papieża Aleksandra VII w poczet błogosławionych, a przez Piusa IX w r. 18b7 kanonizowany, co dało Kaul-bachowi (1871) powód i temat do obrazu noszącego tytuł: „A. skazuje na śmierć rodzinę kacer-ską”. Prescott: „History of Ferdinand and Isabella”, Boston i Londyn, 1838, tom I. Zingiebl: „Peter Arbues und die spanische Inquisition”, Monachium, 3-e wydanie, 1872. Lea H. Gh.: „The Martyrdom of San Pedro Arbués” Nowy York

T. K.

stosunkach z innymi pisarzami swego czasu, A. wspólnie z Pope’m i iSwiftem opracował satyrę „Memoirs of Martinus Scriblerus” (1714), która miała na celu wyszydzić bezduszną, jałową uczo-ność. Po śmierci A-a wyszły pod jego imieniem „Miscellaneous works” (Glasgow, 1751, 2 tomy), w których zawiera się wiele swawolnych, satyrycznych utworów; wszakże niektóre z nich tylko są prawdopodobnie pióra A-a i to najlepsze.

And. S.

J.

J. K

Arbutites (paleont.). Pod nazwą A. Kurii i Arbutv.s eocmica Ettingshausen opisał pewne liście kopalne, na zasadzie podobieństwa ich do liści żyjącego dziś rodzaju Arbutus; oba gatunki z pokładów trzeciorzędowych, pierwszy z Priesen, drugi z Häring w Tyrolu. Obadwa według Schenk a są szczątkami wątpliwerai. Liście pierwszego możnaby, ograniczając się jedynie do rodziny wrzosowatych (Ericaceae), porównać z liśćmi niektórych gatunków rodzaju Pernettya; liście drugiego podobne są do źle wykształconych liści Arbutus i może stanowią jeden z jego gatunków, ale ponieważ dochował się z nich tylko nerw środkowy, stanowczo nic o tern orzec niepodobna. Być może, że Arbutus i Pernettya istniały już w okresie trzeciorzędowym, bo pierwszy rodzaj istnieje dziś od morza Śródziemnego do Krainy, w Ameryce północnej nad Atlantykiem i oceanem Spokojnym, oraz w Me-xyku; A. icnedo rośnie też w Irlandyi i zachodniej Francyi; drugi rodzaj żyje od Oregonu do Mexyku; stanowczych jednak danych o istnieniu ich dawniejszem dotąd nie mamy.

1889.

Arbutus T. Chróścina. Rodzaj,należący do rodziny roślin Wrzosowatych (Erieaceae), plemienia Andromedeae, mający kwiaty foremne, dwupłciowe, zbudowane według typu 5. Jakoż na osadniku wypukłym następują po sobie z dołu w górę: kielich pięciolistkowy, którego listki, czasami przy podstawie z sobą zlekka spojone; korona zrosłopłatkowa, dzwonkowata lub kulista o pięciu zębach w przedkwitnieniu dachówkowatych; pręciki w liczbie podwójnej t. j. dziesięciu, o nitkach w podstawie często zgrubiałych, jakby wydętych, podtrzymujących pylniki dwukomórko-we, dośrodkowe, opatrzone w dwa rożki i otwierające się u góry dwiema dziurkami lub dwiema małemi szparami. W pęku kwiatowym różki te zwrócone w górę i ku przodowi, lecz podczas rozkwitania odbywa się ruch, przy którym one, przechylając się, zwracają się na dół i ku tyło-, wi. Nakoniec na szczycie osadnika mieści się słupek, otoczony przy podstawie krążkiem pierście-Arbuthnot John (* 1675—f 1735), pisarz saty- niowym, dziesięcio-klapowym, którego klapy są ryczny angielski, nadworny lekarz królowej An- naprzemianległe z pręcikami; słupek ten posiada

J. A

J. A.

And. S.

ha,

ir

=■/

fc-

tylko jedną szyjkę, zakończoną znamieniem, na pięć klapek niewyraźnych rozdzielonem. Zaląźnia słupka 5-komorowa, o komorach wielo-zaląźko-wych. Owocem jest jagoda wielo-ziarnowa; ziarna bielmowe. Chróściny, są to drzewa lub krzewy, właściwe strefie umiarkowanej i zimnej; liście ich naprzemianległe, kwiaty zebrane w grona wierzchołkowe, pojedyncze lub składane. Rosimy te zawierają w sobie dużo garbnika i z tego powodu używają się do garbowania skór. Do tego zaś celu najwięcej używaną jest Chróścina a 1 p ej s k a (A. alpina L.). Owoce Chróścin są jadalne. W południowej Francyi i Algierze poddają fermentacyi sok z jagód Chróściny pire-nejskiej (.A. Unedo Z/.), zwanej pospolicie drzewem po ziomkowe m, z powodu, że jagody te, pokryte brodawkami, mają niejakie podobieństwo do poziomek. Otrzymywana z nich wódka we Francyi nosi nazwę „1’eau-de vie d’Arbouse”. Tenże gatunek A. Unedo, i drugi A. Andrachne, pochodzący ze wschodu i posiadający jagody jaskrawo-czerwone, często bywają hodowane w szklarniach, jako krzewy ozdobne.

Arbuz, albo H a r b u z ( Citrulus vulgaris Schrad., Cucumis Citrulus Sering., Cucurbita Citrulus L.), należy do rodziny Dyniowatych (Cucurbitaceae). Jest rośliną zielną, jednoletnią. Posiada łodygę gałęzistą, długą, cienką i czołgającą się; liście naprzemianległe, długoogonkowe, klapowane, o klapach zatokowych na wzór liści dębu, powykrawanych na klapeczki wtórne, zaokrąglone, okryte, zarówno jak i cała roślina, dłu-giemi, szarawemi, iniękkiemi włosami. J est to roślina. jednodomowa. Korona kwiatów męzkich dzwonkowata, zielonawo-źółta. Osadnik kwiatów żeńskich, głęboko wydrążony w formie butelki, zawiera w sobie zalążnię jedno-komorową, o trzech ściennych łożyskach, na których osadzone liczne zalążki nasienne. Po okwitnieniu zaląźnia tych kwiatów, ściśle zrośnięta z osadnikiem, zamienia się dość prędko w owoc zupełnie gładki, chociaż osadnik w kwiecie był włochaty. Owoc ten, botanicznie uważany za jagodę, posiada skórę zbitą, dość twardą, barwy jednostajnej, jasno lub ciemno-zielonej, albo też ta jego skóra jest marmurkowatą, z jasnemi plamami na tle ciemniejszem. Wnętrze owocu wypełnione miękiszem, który w stanie dojrzałym przyjmuje kolor żółtawy, lub żywo czerwony. Ten jego miękisz jest wodnisty, słodki, lecz przytein posiada smak nieco ckliwy. Ponieważ zastępuje napój chłodzący, jest przez to poszukiwany w krajach gorących; w krajach zimniejszych jest mniej ceniony, wreszcie i dlatego, że pomimo starannej kultury, nie miewa nigdy tak dobrego smaku, jak wyhodowany w klimacie gorącym. Nasiona arbuza są owalne, spłaszczone, koloru białego, żółtawego, czerwonawego lub czarnego, stosownie do odmiany. Zdolność kiełkowania zachowują do sześciu lat. Jak wszystkie rośliny, oddawna hodowane, tak i arbuz przedstawia niezmiernie wielką ilość odmian, z których w Europie hodują przeważnie dwie, a mianowicie: 1) Arbuz o ziarnach czarnych, odznaczający się owocem podługowatym, na 60 centymetrów długim, przy średnicy od 25 do 30 centymetrów, z mięsiwem żywo czerwonawem, od którego dobrze się odbijają zupełnie czarne jego nasiona. 2) Arbuz o ziarnach czerwonych, mający owoc prawie kulisty, od 0.30 do 0.40 cent. w średnicy, ze skórą marmurkowatą i mięsiwem blado-żółtawem lub białem. Ta ostatnia odmiana mniej od poprzedniej ceniona. Owoc jej używa się głównie na konfitury. Pierwotną ojczyzną A-za jest Afryka i Indye wschodnie. W krajach mię-dzyzwrotnikowych hodowla jego oddawna prowadzi się na ogromną skalę, bez wielkich zachodów, na polach, a owoce jego należą tam do najpowszechniejszych. W Europie w podobny sposób arbuzy hodują się tylko ,w krajach południowych, przyległych do morza Śródziemnego i w południowej Rosyi. U nas hodowla ich, tak samo jak melonów, prowadzi się tylko w inspektach, która zresztą obecnie jest bardzo ograniczoną, z powodu, iż kraj nasz w ten owoc, od czasu zaprowadzenia drogi żelaznej południowej, obficie zaopatruje Cesarstwo.

Arc. 1) Lewy dopływ Izery (systemat Rodanu) w depart. Sabaudyi, wypływa w bliskości przełęczy Iseran i źródeł Izery w Alpach Grraic-kich, na granicy z Włochami, okrąża od południa wspaniałym łukiem gałęzisty pień wyniosłości Tarentaise i, mając po obu stronach wysokie, lodowcami okryte wierzchołki, toczy się wartkim pędem w malowniczej dolinie Maurienne. Liczne jego dopływy mają charakter górskich potoków, jak Doron, Arvan, Bugeon, lecz zasilają go znaczną ilością wody, tak, że A., wydostawszy się na szerszą dolinę pod La Chambre i uspokoiwszy swój bieg, staje się spławnym aż do uścia pod Burgneuf, na przestrzeni 36 km.; ogólny bieg wynosi 150 km. 2) A., rzeka pobrzeżna we Fran-cyi, w departamencie Uść Rodanu (Bouches du Rhône), wypływa na nieznacznym wododziale od rz. Argens, której bieg jest wschodni, gdy przeciwnie A. zwraca się ku zachodowi, i oddzielając wyniosłości M-gne de Régaignas i Monts de l’Etoile od leżących na prawym brzegu gór S-te Victoire, zbliża się do miasta Aix i wkrótce potem wpada do nadbrzeżnej laguny Etang de Ber-re, przebiegłszy ogółem 72 km.

Arc Joanna d’, ob. Joanna d’Arc.

Area (paleont). Mięczak kopalny i obecnie ⁵ żyjący, z gromady małżów (Lamellibran-cJiiata), z rodziny Ar-sł⁴ cidae (fig. 278), o sko-|gk rupie okrągławej lub skośnie owalnej i wierzchołku stale rni-mośrodkowym, brzegu zawiasowym prostym

Kig. 278. Area diluvii Lmk. Pliocen i długim, prostopadłe-z Sieny we Włoszech. Połówka lewa: mj karbami Zazebio-A z zewnątrz, B z wewnątrz; ba, pole    *

więzu; z, zawiasa zębata; m, przedni; nym (A, Z). WlÇZ pPZy-

n- tïln^°rze1ÎÂÂ.k’ karby twierdzony do rombo-

And. 8 ł Dr. A. P.

A. S.

wego, zwykle prążkowanego pola {B, ba). Skorupa u dolnego brzegu nieco otwarta, o powierzchni zwykle szeroko żeberkowanej (A); przy silnem żeberkowaniu brzeg wewnętrzny skorupy karbowany {B, k). Istnieje od początków okresu paleozoicznego do dni dzisiejszych; w pokładach jurajskich bardzo obfita. Liczne dzisiejsze gatunki żyją w cieplejszych morzach. Główniejsze gatunki kopalne znane: A. striata Schl., z pokładów permskich w Niemczech i Ameryce północnej; A. elongata Sow., z średniego le-jasu Europy środkowej; A. trisulcata Gf. z białej jury; A. interrupta i A. biangula Link., z eocenu francuskiego i angielskiego; A. Fichteli Desh. z miocenu; A, None, A. diluvii, A. barbata, z miocenu aż do dni dzisiejszych.    K-J-

Arcacea (paleontj, ob. Taxodonta.

Arcachon. 1) nadbrzeżna laguna we Francyi, w departamencie Zyrondy, oddzielona od zatoki Biskajskiej wąskiem odsepiskiem piaszczystem, za • kończonem przylądkiem Ferret i otoczona dokoła lasami; pośrodku malownicza wyspa des Oisaux; wąski i dla większych statków niedostępny kanał łączy lagunę z otwartem morzem; prócz drobnych strumieni, wpada tu od wschodu stepowa rzeka Leyre, od południa zaś, z lagun Biscarosse i Ca-zau, wiedzie kanał A. dla spławu drzewa, węgla i kamieni. Systemat rz. Leyre i jej zlewisko A. (Bassin d’A.) oddzielają Wieikie Landy (Grandes Landes) od Landów Bordeaux. 2) A., przed sześćdziesięciu Jaty licha osada rybacka, dziś zamożne i szybko wzrastające miasto na południo-wem wybrzeżu laguny A., której okolice przedstawiają rzadki we Francyi przykład stałego i szybkiego przyrostu ludności; najważniejszym tego czynnikiem jest zdrowy i łagodny klimat, obfitość i bujność wegetacyi, tworzącej piękną oazę pośród monotonnego stepu Landów, wreszcie miejscowość nader podatna dla kąpieli morskich. A. posiada najlepszy port na całem po-brzeżu od Bajonny do Bordeaux, latarnię morską, gęstą sieć kolei żelaznych w okolicy, kilka kościołów, muzeum, teatr, oraz mnóstwo wspaniałych willi, których większa część jest własnością spędzających tu lato mieszkańców Bordeaux—

9,600 mców. We względzie leczniczym jest A. przejściową stacyą klimatyczną nadmorską i słyń-nem kąpieliskiem morskiem. Położone wśród lasów sosnowych i bujnej roślinności, ma powietrze czyste, nasycone parą wody morskiej i wyziewami lasów szpilkowych, a zatem klimat morski krzepiący, średnio wilgotny. Pobyt w A. wskazany być może przy wszystkich przewlekłych chorobach płuc, opłucnej i oskrzeli, w zołzach stę-piałych, krzywicy i błędnicy. Najwłaściwszą porą jest wiosna i jesień, aczkolwiek zakład otwarty jest i ma leczących się przez rok cały. Urządzenia kąpielowe i hotele wspaniałe, stosunki towarzyskie bardzo przyjemne: życie płynie tu trybem spokojnym, a pobyt, ze względu Da ogromną ilość przybywających, nie drogi (400 fr. miesięcznie). Frekwencya w ciągu całego roku dosięga poka źnej cyfry 240,000 gości. Stacya kolei żelaznej w miejscu (2 godziny jazdy do Bordeaux, a 12f/2 godzin do Pai-yźa). —Porówn.: Labesque: „Arca-cbon, ville d’eté, ville d’hiver.” Topographie et climatologie médicales. Paris, 1886.

Arcangelo di Romagna (Sant’A.), miasto we Włoszech, w departamencie Forli, przy drodze żelaznej z Rimini do Bolonii, 8,716 mców, miejsce urodzenia papieża Klemensa XIV, przez Leona XII do godności miasta podniesione.

Arce, miasto we Włoszech, w prowincyi Ca-serta, przy odnodze kolei żelaznej z Rzymu do Neapolu, ze starożytnym zamkiem warownym Rocca ^d’A., który wznosi się na miejscu dawnej twierdzy Wolsków, przy mieście ich Fregellae.

Arce Józef de, rzeźbiarz hiszpański z połowy XVII w., uczeń Juana de Martinez Mon-tanesa, pracował głównie w Sewilli, gdzie wiele po nim zostało posągów i grup rzeźbionych, farbą zabarwionych (polichromia). I tak, między in-nemi dłuta jego są olbrzymie posągi czterech ewangelistów i czterech doktorów Kościoła, w kaplicy Sagrario, w katedrze sewilskiej, oraz figury, zdobiące nastawę ołtarzową w kościele Kartuzów w Jerez. Dzieła A-a zdradzają wierne naśladowanie natury i dowodzą podniosłości religijnej artysty; odznaczają się one naturalnym układem figur i pięknem ich udrapowaniem.

Arce, donCaledonio de, rzeźbiarz hiszpański (* 1739 r. w Burgos —-{• i 795). Wybrany w 1788 r. członkiem Akademii w San-Fernando, A. mianowany następnie został rzeźbiarzem nadwornym przez Karola IV. Głównem dziełem jego jest posążek z kości słoniowej, przedstawiający Karola IV na koniu. Statuetkę tę odtworzył rylcem Salvador Carmona. A. jest także autorem „Rozmów o rzeźbiarstwie”, dziełka wydanego w Pampelunie 1786 r.

Arcela (Arcella Ehrbg.). Zwierzę z typu pierwotniaków {Protozoa), z gromady Korzenio-nóżek (Rhizopoda). Posiada ciało protoplazma-tyczne, zaopatrzone w jądra i przestrzenie kurczliwe, pokryte skorupką jednokomorową chitinową (rogową), podobną do szkiełka zegarkowego, wypukłą z wierzchu, płaską od spodu. A. vulgaris Ebrbg., ma skorupkę za młodu przezroczystą, jasną, później jednak brunatną lub cierano-bru-natną, o budowie siatkowatej, bardzo delikatnej. Nóżki (pseudopodia) nieliczne, grube, palczaste. Średnica skorupki 0.05 — 0.11, a nawet 0.22 m. Mieszka w wodach słodkich, oraz we mchu i piasku wilgotnym.

Arcelin Godfryd Mary a Wiktor A d r y a n, (* 1838), archeolog francuski, wycbo-waniec paryskiej „Ecole des chartes”, kustosz zbiorów archeologicznych przy muzeum w Mâcon i sekretarz dożywotni akademii w temże mieście. Ogłosił drukiem mnóstwo rozpraw, odnoszących się do archeologii krajowej i przedhistorycznej, jak np. „L'age du renne en Maçonnais” (1870); „Etudes d’archéologie préhistorique” (1875 r.); „L’homme pliocène en Californie” i t. d.

Arcemberski, herb polski. Na tarczy ściętej, I w srebrnem górnem polu, jeleń biegnący w pra

"i

11

W. K. 7.

sie

i:

i':

W/

Fis. 280 me,i eut.

u tryasowych silnie rozszczepiona. Zatoki ku wnętrzu stopniowo maleją; zatoki zewnętrzne najgłębsze, siodła zewnętrzne najwyższe, środkowe silnie rozszczepione. Znajduje się w pokładach permskich, bardzo zaś obficie w wierzchnich-trya-sowych Alp, Kalifornii, Himalajów i Spitzbergu. Ważniejsze gatunki: A. antiquus Waag, w pokładach permskich Indyj Wschodnich; parę gatunków z wapienia muszlowego (dolny tryas) Alp północnych i południowych, kilka z piętra no-ryckiego (dolne piętro alpejskiego górnego trya-su) i kilka z piętra karnijskiego (górne piętro tegoż) w Alpach północnych i południowych. K J-Arcestidae (paleont.). Rodzina mięczaków gło-wonogich ammonitowatych (C(plutlopoda Ammo-noidea) o skorupie wogóle gładkiej, niekiedy tylko pokrytej delikatnemi prążkami, lub płaskiemi, pojedyńczemi, nigdy nie rozszczepionemi żeberkami. Komora mieszkalna zajmująca 1—172 skręta. Otwór ustny często zgrubiały, na zewnętrznej stronie zwężony lub rozszerzony. Występuje w for-raacyi permskiej i tryasowej. Dzielą ją na trzy grupy: Arcestinae (rodzaje: Spliingites Mojs. i Arcestes Suess.), o linii zatokowej pojedyńczo-pierzastej; Joannitinae (rodzaje: Joannites Mojs., Ci/dolobus Waag. i Popanoceras Hyatt.), o linii zatokowej podwójnie pierzastej; wreszcie Lobiti-nae (Lobites Mojs.), o linii zatokowej goniaty-towej.

wo, w polu clolnem czerwo-no-srebrna szachownica.

W koronie szlacheckiej nad tarczą, bez hełmu trzy złote strzały, piórami zwrócone w górę. Jan Hertzberg (1618) osiadły na Pomorzu i pieczętujący się powyższym herbem, przybywszy do Polski (1630) i uzyskawszy indygienat, przezwał się Arcemberskim, stając się protoplastą tegoż rodu. (Nie-siecki. — Warszycki. — J.

8. Borkowski).

Arceo Franciszek (de Arce, Arcaesu), najgłośniejszy szesnastego wie- FiS- 2 79. Herb Arcemberski. ku w Hiszpanii chirurg (* 1493 r. — *j* ok. 1574 r.), kształcony praktycznie w zakładzie lekarskim klasztoru Głuadelupe, którego imię głęboki otaczał szacunek ludności całego kraju. Prawdziwą i wielką w owym cza-zasługę A. stanowiła jego metoda prostego leczenia ran i ograniczenie ile możności liczby przyrządów operacyjnych; sławę jego poza granicę kraju rodzinnego, w którym wogóle mało zajmowano się nauką lekarską, rozniosło złożenie balsamu kojącego jego nazwę noszącego. Dzieło A. „De recta vulnerum curandorum ratione et aliis ejus artis praeceptis Libri II. Ejusdem de febrium curandorum ratione”, 1574, tłómaczone było na język angielski 1588, niemiecki 1614, holenderski 1667 etc.    Dr-Ł

Arcestes Suess. (paleont.). Rodzaj mięczaków z gromady głowonogów ammonitowatych (Cepha•

Xj

"V:

mi

SSÊÊ

Arcestes gigantogalcatusfMojs., z piętra noryckiego w Salzkam-A. Skorupa z boku, B. z przodu; komora mieszkalna spłaszczona i wązkiem: jrąAkami zdobna; brzeg otworu od wewnątrz zgrubiały, z lejkiem zwężonym t¹/» wielkości naturalnej)

lopoda Ammonoidea), z rodziny Arcestidae. Skorupa jego o wązkim pępku lub bez niego, wydęta, prawie kulista, z zewnątrz zaokrąglona, z komorą mieszkalną spłaszczoną, na powierzchni gładką, albo słabo prążkowaną czy żeberkowaną. Linią zatokowa u gatunków permskich słabo,

K. J.

Arcestinae (paleont.), jeden z poddziałów rodziny Arcestidae (oh. ten wyraz), charakteryzujący się linią zatokową pojedyńczo-pierzastą. K- '•

Arcevia, miasto we Włoszech, w departam. Ankony, na wschodnim stoku Apeninu Rzymskiego; bogate kopalnie żelaza i miedzi, łomy trawertynu (tuf); 11,500 m-ców.

Arcezylaus, filozof grecki (* około 315 r. przed Chr. w Pitane w Eolii—j* około 240, mając lat 75). Przybył do Aten głównie dla dalszego kształcenia się w retoryce, którą uprawiał już przedtem, wraz ze sztuką poetycką i matematyką, w mieście rodzinnem; zasmakowawszy tu jednak w filozofii, stał się gorliwym słuchaczem wykładów Teofrasta, później Krantora, a po śmierci tego ostatniego—Polemona i Kratesa. Bystrość umysłu A-a, jego wiedza obszerna, piękna wymowa i powierzchowność ujmująca, zjednały mu wkrótce nietylko szerokie koła filozofujących obywateli ateńskich, ale i mistrzów miejscowej szkoły, czyli akademii. Krantor tak go umiłował, że zapisał mu swój majątek, a Sokratydes, po śmierci Kratesa, obrany kierownikiem szkoły akademickiej, sam usunął się z niej dobrowolnie, aby kierownictwo to dostało się do rąk A-a. Na tern stanowisku A. przeprowadził doniosłą reformę w nauczaniu filozofii w Atenach i odtąd też słusznie rozróżniają wśród tej szkoły odrębne fazy jej rozwoju, odznaczające się odrębnym w niej kierunkiem. A. zwiastuje właśnie nowy kierunek — krytyczny, w przeciwstawieniu do dogmatycznego, jakiego dotąd trzymali się w swoich wykładach następcy Platona. Nowyr ten kierunek nosi w historyi filozofii nazwę „Średniej aka-

demii”, dla odróżnienia jej od „Starszej” i „Nowszej” (ob. art. Akademia, str. 337—8). Ci, co, jak Cycero, całą filozofię akademicką dzielą tylko na dwa odrębne kierunki, nie rozróżniając w drugiej jej fazie dalszych odcieni, czynią A-a głównym założycielem „Nowszej Akademii”, pod ‘ którą-to nazwą pojmują cały szereg filozolów, którzy stali na czele różnych odcieni szkół filozoficznych, snujących dalej bez przerwy filozofię akademicką. Czy jednak będziemy zaliczać A-a do „Nowszej Akademii”, czy też do „Średniej”, zawsze zwiastuje on nowy kierunek w szkole ateńskiej, a zarazem ważne stadyum w rozwoju jej filozoficznym. Kierunek ten jest przedewszystkiem krytycznym i stanowi typowy objaw skepty-cyzmu, wyrosłego w łonie Akademii i w którego rozwoju A. zajął wybitne miejsce. Skeptycyzm, jaki gruntował w swej szkole A., nie był rzeczą zupełnie nową; już w starożytności—i to nawet współcześni A-owi—filozofię jego utożsamiali z Pyr* ronizmem. Krytycyzm, przeczenie, niedowierzanie, charakteryzowało wogóle głębsze umysły w zakresie dociekań filozoficznych; i Sokratesa metoda, i dyalogi Platona, bronią tą walczą. Ale szkoła platońska w dyalektyce swojej zawsze ma ukryty argument, którym nareszcie znienacka rozbraja przeciwnika. A. argumentu takiego nie przyznaje. Jeśli Sokrates twierdził, że nic nie wie, a wiedział już naprzód, do czego doprowadzi przeciwnika swego tern rozumowaniem, to A. nic nie twierdzi; tego nawet, że nic nie wie, twierdzić nie może. Jest to krytycyzm, który obala wszelką możliwą zasadę twierdzenia. A. wznowił zarzuconą oddawna w szkole platońskiej metodę sokratyczną rozumowania; ale skeptycyzm, który u Sokratesa był tylko punktem wyjścia, środkiem, do innego celu wiodącym, a mianowicie do wydobycia z ukrycia prawdy, u A-a staje się zasadą filozoficzną, a stąd i główną osnową i celem jego dysput. Poprzednicy jego w rozwoju myśli skeptycznych podkopywali pewność zmysłów, wskazywali na sprzeczność zdań mędrców rozmaitych, na różnicę wierzeń religijnych —słowem, z jednej strony, wskazywali na trudność osiągnięcia prawdziwej wiedzy, a z drugiej—stwierdzali fakt nieistnienia takiej wiedzy. A. zaś wskazał odraz u na niemożebność osiągnięcia prawdy. Stąd, gdy inni skeptycy nie przestawali szukać prawdy ró-żnemi drogami, A. ograniczył się do krytykowania wszelkich twierdzeń, do odkrywania niedorzeczności w każdym sądzie dogmatycznym. A. przedewszystkiem obalał twierdzenia; była to faza destrukcyjna w krytycyzmie filozoficznym; A. podkopywał bowiem sam krytycyzm, wykazując, że wszelkie szukanie kryteryum dla umysłu jest kołem błędnem i że wszelki dogmatyzm, z konieczności rzeczy, musi opierać się na jakimś pierwiastku, który nigdy logicznie nie da się uzasadnić. Był to przewrót znaczny w sposobie uprawiania filozofii w szkole ateńskiej. A. jednakże nie rozwinął poglądów skeptycznych w systematyczną, zaokrągloną teoryę. Dokonali tego na- ności w życiu praktycznem, A. dał z siebie żywy stępcy jego. »Skeptycyzm A-a był przede wszy st- ¹ w filozofii przykład, godny naśladowania. Będąc

kiem protestem przeciwko nadmiernemu zaufaniu filozofów we własne ich teorye, jakie głosili światu, jako prawdę absolutną. Szczególniej stoicyzm Zenona podał A-owi broń przeciwko takiemu dogmaty zmówi. Zarzucają A-owi, że nie był ory-giualoym myślicielem, że nic nowego nie głosił, a nawet, że nie był szczerym. Twierdzą, mianowicie, niektórzy, że A. posiadał inne przekonania, niż te, jakie głosił; ukrywać zaś miał je, to z obawy przeciwników, to wreszcie, zachowując swoje istotne zasady i przekonania tylko dla najbliższych, wybranych. Niektórzy nawet, jak np. św. Augustyn („Contra Academicos”, I, XVTI), a za nim Gehers („De nova Academia Arces. auct. constituta”, Gettynga, 1842), wprost twierdzą, że A. był w gruncie rzeczy wiernym wyznawcą tra-dycyj Akademii platońskiej. Sprzeczność sądów, jaka dotąd panuje przy ocenianiu poglądów filozoficznych A-a, spowodowaną jest charakterem przeważnie krytycznym jego działalności umysłowej, oraz brakiem źródeł do dokładnego poznania tej działalności. A. dzieł nie pozostawił. Krytykując i podkopując zbyt zaufane w siebie sądy mędrców, A. nie ujął argumentacyi swojej w ścisłą, systematyczną metodę. Przeczenia swego nie rozwinął on w konsekwentną doktrynę, któraby ogarnęła zarazem i najżywotniejsze, zwłaszcza wśród ówczesnych szkół filozoficznych, zagadnienia—to jest zagadnienia życia wogóle. Logika i fizyka w systematach ówczesnych nie były celem, ale tylko środkiem, do wyświetlenia zagadnień etycznych przyczynić się mającym; od filozofów żądano przedewszystkiem wskazówek dla życia. A. jednakże negacyi swojej do etyki nie zastosował wyraźnie. Wobec przewagi, jaką mieli nad nim w kwestyach etyki dogmatycy, posiadający zawsze gotowe kry tery urn dla czynów ludzkich—i A. czuł się wprawdzie zniewolonym do ustępstw na rzecz potrzeb życiowych, ale ustępstwo to nie wypłynęło z istoty jego filozofii, było więc tylko półśrodkiem. Nie głosił więc, jak inni skeptycy, ataraksii i adiafory, coby odpowiadało poniekąd zalecanej przez niego e p o c h e i (epochć), to jest wstrzymywaniu się od sądów, ale też i nie skreślił zasad niewzruszonych etyki. Nie znajdując dla myśli żadnego kryteryum, przyznawał jednakże A. potrzebę takiego kryteryum w życiu praktycznem, a nawet formułował je, na wzór sofistów, w następujący, niezupełnie konsekwentny, sposób: Ponieważ celem życia jest szczęście, szczęście zaś zależy od roztropności, która znowu zaleca spełnianie obowiązku, obowiązek przeto jest rzeczą rozsądną. .Rozsądek, owo eÿlogon, zaleca więc A. jako kryteryum w życiu praktycznem. Nie jest to wprawdzie toż samo, co pitanón Karneadesa, jak dotąd powszechnie mniemano; ale zawsze w tern kryteryum etyczuem A-a widać już zarodek owego proba-lizmu (to pitanón), który charakteryzuje „Trzecią Akademię” (ob. art. Akademia, str. 33 i⁷). Konsekwentnie z głoszoną zasadą roztrop-

- z pokładów mio-

K. J.

lidae), o zębach trzonowych-

lonych na wąskie, prawie nitkowate działki pogięte; owoce w kłoski zebrane. Ponieważ nieznaną jest dotąd budowa pnia i owocu, przeto ścisłe miejsce tej rośliny w systematyce nie jest jeszcze pewnem. Jedyny znany gatunek A. radiatus Brngt jest charakterystyczną skamieniałością dla najstarszych pokładów formacyi węglowej (Culmu wapienia węglowego) w Morawii, Szlązku, Czechach, na Harcu, w górnych Wogezach i Czarnym Lesie, na wyspach Niedźwiedzich, w Kanadzie itp., a także dla górnego dewo-! nu w Ameryce północnej I (Kanada) i łupków dewoń-

K. J.

Fie. 282. Archaeocalamites radiatus Brngt. Pień z wysp niedźwiedzich (według Heera).

K. J.

bogatym, A. umiał roztropnie, a co ważniejsze i z pożytkiem dla innych, fortuny swej używać; prowadząc ciągłą utarczkę z przeciwnikami poglądów swoich, szanował ich osobistości i nie wyzyskiwał na swoją korzyść okoliczności, jakie mu los przeciwko nim nastręczał. Co jednak najwięcej jednało mu wielbicieli, to jego wymowa; żaden z mówców, współczesnych mu, nie miał takiej u ludu wziętości i nie pozostawił też takiego żalu po sobie, jak ów „rozsądny” — sceptyk.—Porów. Haas: „De scepticorum phi-losophorum successionibus” (Würzburg, 1875).— Hirzel: „Untersuchungen zu Cicero’s philosophischen Schriften” (Tom III, Lipsk, 1883).—F. Ra-vaisson: „Rapport sur le concours pour le prix Victor Cou8iu: Le scepticisme dans l’antiquité” (w dziele: „La philosophie en France au XIX siècle“, Paryż, 1885, str. 286, 289—301).—N. Bro-chard: „Les sceptiques grecs” (Paryż, 1887, str. 93-123).    s- s-

Archaelurus (paleont.). Pod nazwą A. debi-lis, amerykański paleontolog Cope opisał szczątki zwierzęcia ssącego, z rodziny kotowatych (Fe-

4.1

3.2

cenowych John-Day w Oregonie.

Archaeocalamites S tur (paleont.). Roślina zaginiona z gromady Skrzypowatych ( Ccdamarieae) opisywana też pod nazwą Calamites i Bornia, z której pozostały odciski pni i gałązek ulistnio-nych. Pień prosty na 2—10 ctm. gruby, o krót-

’-.y

Fig. 281. Archaeocalamites radiatus Brugt. Gałązka ulistniona— z łupku dachowego (Culmu) w Mohradorf.

szych lub dłuższych stawach, bruzdach podłużnych płaskich, delikatnie prążkowanych, przez stawy przechodzących; gałązki rzadziej znajdowane, o długich, widełkowato wielokrotnie podzie-

skich nad Mozellą.

Archaeocidaris (paleont.). jP Rodzaj z rzędu jeżowców kopalnych (Echinoidea) utworzony przez Mac Coy’a w 1849 r. jako typ jego rodziny Perischaechinidae (Tes-selati Bronna), obejmującej jeżowce paleozoiczne o licznych rzędach tarcz międzyramieniowych (interambulakralnych), z których każda opatrzona jest dużą brodawką, a dachówkowato mniej lub więcej na sobie leżących. U A. tarcze te tworzą 3—8 rzędów, są 6 kątne, opatrzone wielką brodawką, z otworem we środku; tarcze ramieniowe (ambulakralne) 5 kątne. Kolce długie, twarde, lancetowate, pokryte bro-daweczkami spiralnie osadzonemi. Liczne jego gatunki występują w wapieniu węglowym europejskim i północno-amerykańskim.

Archaeomys Gerv. (paleont.). Pod tą nazwą francuski paleontolog Gervais opisał szczątki zwierzęcia ssącego kopalnego, z pokładów oligo-cenowych, bardzo bliskiego rodzinie szynszylowa-tych (Chinchillidae).    K-J-

Archaeopteris Dawson, (paleont.), ob. Pa-Jaeoptens Schenk.

Archaeopteryx (paleont.). Pierwszy ptak, jaki pojawił się na ziemi, co miało miejsce w okresie drugorzędowym (mezozoicznym), a mianowicie podczas osadzania się górnego ogniwa, jurajskiego (białej jury). Dwa dotąd tylko znane są jego okazy, oba pochodzące z pokładów tak zwanego kamienia litograficznego z Solnhofen w Bawaryi, a które tak dobrze się dochowały, że nawet opierzenie ich ocalało. Uzupełniają się one wzajemnie, albowiem pierwszemu z nich, odkrytemu w 1861 r. brakowało głowy, szyi i kości piersiowej, chociaż inne części jego dochowały się bardzo wyraźnie. Okaz ten pierwszy zakupiony został do Muzeum brytańskiego i opisany przez Owena. Zoolog ten, odtwarzając postać jego (fig. 263), na podstawie wskazówek anatomii porównawczej, dodał mu głowę, której dziób opatrzył zębami.

Drugi następnie okaz zupełniejszy (fig. 284) znaleziony w 1877 r. stwierdził, z wyjątkiem niektórych drobnych szczegółów, dokładność odtworzenia przypuszczalnej przez Owena postaci ptaka. W tym drugim okazie dochowała się głowa i szyja, dłuższa i kształtniejsza, niż Owen przypuszczał. Okaz ten, znajdujący się obecnie w zbiorze uniwersyteckim berlińskim, posłużył do skre-jaszczurem niewątpliwym, za jedną już z tych form przechodowych. Owen poddział ptaków kopalnych, Carinatae, (o mostku grzebieniowatym) wyprowadza od jaszczurów latających (Bampho-

jjsa\ m,

gRyfei':.

PU

IË4

4B

Fig. 283. Archaeopteryx odtworzony przez Owena.

Wm

Y/Ą

mm

K. ,T.

ślenia dokładniejszej monografii tego jedynego gatunku, nazwanego A. macrura Owen. Czaszka jego całkowicie ptasia, z jamkami łzowemi, ale szczęki jej opatrzone drobnemi, stożkowemi zębami, a oczodół pierścieniem rogowym. Kręgosłup złożony z kręgów podwójnie wklęsłych, jak u jaszczurów, o żebrach wąskich i cienkich. Kość krzyżowa ze zrośniętych sześciu kręgów; ogon długi, składający się z 20 niezrośniętych z sobą, swobodnych kręgów. Kość mostkowa nieznana, ślady tylko kości kruczej; kości obojczykowe (cl) zrastały się prawdopodobnie widełkowato; łopatka (sc) długa i wąska, tak samo jak kość ramieniowa (h) bardzo do ptasiej podobna. Kość promieniowa (r) i łokciowa (w) równej długości, niezrośnięte ; napięstek (c) prawdopodobnie z dwóch tylko kostek złożoay; trzy kości dłoniowe oddzielne, pierwsza bardzo krótka; trzy palce (I-III) opatrzone silnemi pazurami, o 2, 3, 4 członkach. Miednica mała, o kościach oddzielnych; kość goleniowa i strzałka równej długości, swobodne; śródstopie w długi skok zrośnięte,, z czterema pazurowatemi palcami (I — IV) o 2, 3, 4, 5 członkach. Ciało było całkowicie upierzone, kończyny przednie opatrzone silnemi lotkami, tworzącemi skrzydła. Pióra wszystkie o silnej osi; na każdym kręgu ogonowym po parze potężnych sterówek. Był to prawdopodobnie ptak łażący, używający swych lotek raczej za spadochron przy odbywaniu szerokich przeskoków, niż do zwykłego lotu. "Wiele szczegółów budowy tego ptaka dowodzi przejściowego jego stanowiska między gadami a ptakami i dlatego paleontologowie umieszczają go na końcu gromady gadów, tworząc dla niego oddzielne skupienie Saurura. Ze względu genetycznego istnieje też dla niego wiele hypotez odmiennych. Tak Huxley wszystkie ptaki wywodzi od dinozaurów (ob. ten wyraz), uważając rodzaj Compsognathus, będący jeszcze

Eucyklopedys. Powszechna i lustr. T. IV

mmi jfï

prwjfr

wmm

Fig. 281 Archaeopteryx macrura Owen. z łupku litograficznego w Solnhofen w Bawaryi (okaz berliński) c, napięstek; cl, kość obojczykowa, co, kość krucza; h, kość ramieniowa; r, kość promieniowa; sc, łopatka; u, kość łokciowa; I—IV, palce przednie; 1—4, palce tylne, jedne i drugie z pazurami.

rynchus). Inni znowu, jak np. Dames, przypuszczają, że dinozaury i ptaki rozwijały się współrzędnie z jednego i tegoż samego przodka. Ogólnie wszakże, większość uczonych w organizmie A-a widzi charaktery wspólne ptakom i gadom.

Archagatłms, lekarz grecki w III i II wieku przed Chr. W długim szeregu lat świetnego rozwoju nauk lekarskich w starożytnej Grecyi, gdzie lekarze pod względem teoretycznym i praktycznym na różne już rozdzielali się obozy i stronnictwa, panowała w Bzymie zupełna co do medycyny ciemnota. Nie znając wcale sztuki lekarskiej, butni obywatele rzymscy radzili się w chorobie ksiąg sybilińskich, uciekali się przez ofiary pod opiekę bóstw (Dea Salus, Yaletudo, Febris, Postverta etc.), albo szukali pomocy w czarach, wbijaniu gwoździa w ścianę świątyni Jowisza

75

Dr. Ł.

Archaiczne pokłady (geol.). Są to najstarsze pokłady ze wszystkich tworzących skorupę ziemską, a zwane są jeszcze pokładami „azoicznemi”. czyli bezzwierzęcemi. Głównemi, składającemi je skałami, są najrozmaitsze gnejsy, granity i potężne masy różnorodnych łupków. Obok nich występują też podrzędnie zlepieńce (konglomeraty), kwarcyty i wapienie krystaliczne, bądź normalne, bądź nieco dolomitowe, zwykle z domieszką wielce samoistnych minerałów; czyste zaś dolomity występują daleko rzadziej. Zbiorowa miąższość wszystkich tych pokładów jest bardzo wielka. W Ameryce grubość ich oceniają co najmniej na 30,000 metrów, a przypuszczać można, że i w innych miejscowościach, jak np. w Finlandyi, nie jest ona mniejszą. Skały krystaliczne, stanowiące pokłady archaiczne, prawie wcale nie zawierają szczątków organicznych, jakkolwiek pewne ślady przemawiać się zdają za istnieniem już jestestw uorganizowanych w okresie tworzenia się tych pokładów. Odwieczność ich niezmierna, niezbędne przypuszczenie koniecznych z następstwem czasu przeobrażeń skał je składających, prowadzą do wniosku, że w poziomem, pierwotnem ich uławi-ceniu musiały zachodzić poważne zaburzenia, co

K. J.

A. A, K.

kapitolińskiego, czego grecy, nawet w pierwotnych okresach swojego bytu, nigdy się nie dopuszczali. Dopiero po zaborze greckich prowincyj i wcieleniu ich do państwa rzymskiego, zapoznał się Rzym z kultem Eskulapa i wykonawcami jego przez napływających z Grecyi lekarzy, którzy przeto byli rzeczywistymi pionierami greckiej oświaty w potężnej Romie. Najważniejszym z takich przybyszów-lekarzy był właśnie Archaga-thus; jakkolwiek bowiem Pliniusz („Historia na-turalis” XXIX, 1, 6) twierdzi, że A. był pierwszym lekarzem w Rzymie, pewnem jest przecież, że poprzednio już byli tam lekarze greccy i miejscowi, o czem wyraźnie wspomina Dyonizyusz z Ha-likarnasu (Dionys. Halicarn., X, 53). Prawdopodobnie zatem A. był pierwszym w Rzymie (roku 218 prz. Chr.), który z pomiędzy przebywających tam lekarzy greckich odznaczył się wykształceniem w ,swoim zawodzie i zręcznością w postępowaniu. Ze A. zajmował się przeważnie tylko leczeniem ran i uszkodzeń zewnętrznych (przynaj -mniej na początku), dowodzi przydana mu nazwa „vulnerarius”; że był obrotnym i zabiegliwym, świadczy o tern udzielone mu przez senat prawo obywatelstwa i pozwolenie wykonywania swoich praktyk leczniczych w publicznym lokalu (taber-na s. medicina) w pobliżu Forum Mareelli. Ośmielony tern oczywiście, A. przerzucił się na pole operacyjne, a śmiałością w podejmowaniu rękoczynów krwawych i smutnemi zapewne rezultatami onych, pozbawił się łask i uprzejmości władz, nadto oburzył na siebie ludność miasta do tego stopnia,, że go obdarzono w końcu pogardliwem przezwiskiem „rzeźnika" („mox a saevitia secandi urendique transiisse nomen (vulnerarii) in car-nificem”, Pliniusz 1. c.). Pod względem naukowym A. nie ma w historyi nauki żadnego znaczenia.

i w rzeczy samej widzieć się daje. Istotnie też pokłady archaiczne silnie są pogięte, najrozmai-ciej pofałdowane, jak to przedstawiają często ławice np. gneisu, na bardzo nawet nieznacznych odległościach. Charakterystyczną wielce cechą pokładów tych jest obfitość rud metalicznych, a mianowicie: żelaza magnetycznego, błyszczu żelazi-stego i żelaziaka czerwonego, pirytów miedzianych, wraz z produktami ich utlenienia; złota, błyszczu ołowianego, blendy cynkowej i t. p. Brak, wzmiankowany wyżej, wszelkich organicznych szczątków, stanowi niepomierną trudność dla systematyki potężnej tej grupy osadów, bo przy klasyfikacyi ich geolog poprzestawać musi jedynie na charakterach petrograficznych i stosunkach uławicenia. Na zasadzie też tych danych, całość pokładów archaicznych podzielono na dwie for-macye: dolną, nazwaną formacyą „laurentyńską”, i górną, „hurońską.” Granice właściwe jednej i drugiej wyznaczyć się dają z łatwością, obie-dwie bowiem często występują w niezgodnem uła-wiceniu, dowodzącem pewnej przerwy w czasie między osadzeniem się jednej i drugiej. Dowodzą też tego i zlepieńce, spotykane niekiedy u spodu warstw hurońskich, a złożone z okruchów for-macyi laurentyńskiej.

Archaizm (grec. arc/ia«os=starodawny), oznacza wyraz lub wyrażenie przestarzałe, w języku nowszym z pewną myślą używane. Wyraz pojedynczy może być przestarzałym albo pod względem leksykalnym, czyli ze względu na swój skład wewnętrzny, jak np. a z aż zam. czyż bowiem, wżdy—przecie, przecz=:dla czego, przebóg— dla Boga i t. p.; albo też ze względu na zewnętrzną postać gramatyczną, jak np. formy liczby podwójnej: dwie słowie w przysłowiu „mądrej głowie dość dwie słowie”, lub: te ręce, zam. nieużywanej formy 1. mn. ręki; także dopełniacz: ręku, oczu, uszu... lub narzędnik: rękoma, oczyma, uszy ma i t. d., używane do dziś obok form 1. mn. rąk, oczu, uszu; rękami, oczami, uszami...; starodawną również postać przedstawia biernik imion żywotnych w wyrażeniach: wsiadać na koń, pójść lub wydać za mąż, przez Bóg żywy, za pan brat, na święty Jan, na św. Michał, na Trzy Króle i t. p. Podobnie ar-chaistyczne są formy 3 os. trybu rozk. w wyrażeniach: święć się imię, przyjdź królestwo, bądź wola i t. p. (zamiast nowszych: niech się święci, niech przyjdzie...). Wprowadzanie do obecnego języka wyrazów i wyrażeń archaistycznych, wyszłych z użycia, bez widocznej potrzeby, jest rzeczą zbyteczną. Posiłkują się A-mi niekiedy poeci; w prozie spotyka się je rzadko. Użyte właściwie, t. j. w miarę i w stosownem miejscu, dodają stylowi mocy, godności i dosadności. Przy odtwarzaniu obrazów z przeszłości, forma archai-styczna języka może znacznie przyczynić się do podniesienia plastyczności i do ożywienia przedmiotu opisywanego. W stylu żartobliwym użycie A-ów wywołuje wrażenie komiczne.

Archambault J. B. H. Teofil, (* w Tours 1806), ukończył wydział lekarski w Paryżu 1829,

jako uczeń ulubiony Esquirola, zajmował się gorliwie badaniami chorób umysłowych, 1840 roku z konkursu otrzymał oddział w zakładzie obłąkanych w Bicêtre; w tymże roku wydał tłóma-czenie znakomitego dzieła Ellisa (ob.): „Traité de l’alienation mentale”, opatrzywszy je przypisami i wstępem historycznym, wybornie opracowanym. W r. 1842 powołanym został na zarządzającego przytułkiem dla obłąkanych w Maréville pod Nancy i zakład ten, zaniedbany bardzo, w krótkim czasie do porządku wzorowego doprowadził. Po ośmiu latach powrócił do Paryża, gdzie objął, jako lekarz naczelny, oddział męski obłąkanych, w Charenton i prowadził go aż do śmierci wzorowo. Jako autor, stanowiska pierwszorzędnego nie zajmował, lecz jako lekarz-filantrop, niezmiernie wiele uczynił dla polepszenia “smutnego losu obłąkanych. Zmarł 12 grudnia 1863 roku.

Dr. J. P.

Archangelica Hoff. Arcydzięgiel. Rodzaj należący do rodziny roślin Baldaszkowych, plemienia Olszeńców (Umbelliferae Selineae).

i; -

1,1

J. A.

Fig\ 285. Archangelica officinalis.

Różni się od rodzaju Angelica L., Dzięgiel, z którym przez Linnego był połączony, głównie krążkiem nazawiązkowym, o brzegu falistym i większą liczbą smug w międzyżebrzach owocu; co do innych zaś charakterów, dwa te rodzaje są bardzo do siebie podobne. Jest dotąd sześć znanych gatunków Arcydzięglu, z których dwa rosną w Syberyi, reszta w środkowej i północnej Europie. Typowym gatunkiem jest Arcydzięgiel lekarski (Archangelica officinalis

Hoff., Angelica Archangelica L., Angelica officinalis Moench.), w naszym kraju dziko rosnący, spotykany bardzo rzadko, (znaleziony przez Jastrzębowskiego w lasach koło Staszowa, Krynicy i Hrubieszowa), lecz za to często hodowany w ogrodach. Jest on rośliną zielną, dwuletnią, hodowany zaś bywa i kilkoletnim. Korzeń ma gruby, podługowaty, mięsisty, silnie rozgałęziony, zewnątrz brunatny, wewnątrz biały. Zapach posiada taki sam, jak i cała roślina, bardzo przyjemny; smak słodkawy, potem ostry, korzenny. Łodyga walcowata, gruba, wyprostowana, gałęzista, wewnątrz pusta, bruzdowana, gładka i pokryta pyłkiem modrawym, wysoka czasami na 6 stóp. Liście przykorzeniowe z wielkiemi pochwami na ogonkach są około trzech stóp długie i prawie tak szerokie, dwukrotnie i trzykrotnie pierzasto-podzielone, których działki owalne, lancetowate, na brzegach piłkowane. Baldachy bardzo wielkie i liczne. Okrywy ich złożone z kilku listków ró-wnowąskich, zaostrzonych, których niekiedy całkiem krakuje. Okrywki przy każdym poszczególnym baldaszku złożone mniej więcej z ośmiu listeczków wąziutkich, szydełkowatych. Owoce jajowate, podługowate, z duźemi, błoniastemi żebrami. Z ogólnego zarysu swego, ten gatunek Arcydzięglu jest bardzo podobny do Dzięglu zwyczajnego (Angelica sylvestris L.), u nas dość pospolitego, który wszakże łatwo jest odróżnić po kolorze kwiatów: u Arcydzięglu są one zielonko-wato-żółte, gdy tymczasem u dzięglu białe. Aromatyczny korzeń Arcydzięglu zawiera w sobie olejek lotny, żywicę, pierwiastek wyciągowy gorzki, mączkę, białko i włókno. Buchner wydzielił z niego Angelinę, ciało obojętne, białe, krystalizujące się w równoległościany, smaku palącego, korzennego, oraz kwas angelikowy, a Mayer prócz tego kwas waleryanowy. W medycynie ten korzeń używa się jako środek pobudzający w szkorbucie i skrofułach; posiada on przy-tem własność pędzenia moczu i wzbudzania potów. Łodygi zaś arcydzięglu używane są przez cukierników do przyspasabiania konserwów, bardzo poszukiwanych i przyjemnych, stanowiących środek toniczny i podniecający trawienie.

Archangelsk, osada (nocami.) w elizawetgradz-kim powiecie, chersońskiej gub., nad lewym dopływem Bohu, Siniuchą, która ją oddziela od położonego na przeciwległym brzegu miasteczka powiatu humańskiego, gub. kijowskiej, Targowicy, upamiętnionego zawiązaną tu w maju 1792 roku konfederacyą. A., jak pokazuje pierwotna jego nazwa: Archangielski szaniec, albo 1. g or o dok, powstał jako strażniczy, warowny posterunek, wzniesiony na pograniczu między kresami Rzeczypospolitej a tak zwanem Dzikiem polem, z którego części w 1753 r. utworzone zostały, pod nazwą Nowej Serbii, wojenne osady z przesiedleńców słowiańszczyzny tureckiej. Po zabezpieczeniu zdobytego kraju przez przyłączenie Krymu i zniesieniu Zaporoża, organiza-cya wojenna okazała się zbyteczną; z milicyi serbskiej utworzone zostały pułki regularnej ja-

zdy, A. więc postradał swoje strategiczne znaczenie i pod zmienionem nazwiskiem Now o-A r-changielska z początku wszedł w skład ówczesnej woznieseńskiej gub., zaliczony do p-tu nowo-mirgorodzkiego, a później przyłączonym został do pow. elizawetgradzkiego, gub. nikołajewskiej, przemianowanej następnie na chersońską. W czasie agitującej się konfederacyi była tu główna kwatera oddziału saperów. Przy wznowieniu systemu osad wojennych (noceJieHm) w 1818 r., A. z przywróconą dawną nazwą odzyskał wojenne stanowisko, jako siedziba sztabu 6-go okręgu osad wojennych, aż do ich zniesienia. Obecnie A. niczem się nie różni od innych miasteczek na Ukrainie, prócz kilku budowli, pozostałych z okresu osad wojennych, w których mieści się szkoła i zarząd gminny. Mieszkańców liczy do 5,000 (4,832 w r. 1883), z których przeważną większość duchowne semiinaryum prawosławne i takież szkoły powiatowe, szkołę szyprów i weterynaryjną, nakoniec 16 szkół parafialnych. Z położenia swego przy uściu rzeki żeglownej, jest ogniskiem handlu białomorskiego, który, pomimo niedogodnych warunków fizycznych, jest dosyć znaczny. Liczba statków, przybyłych Dźwiną z wnętrza kraju w r. 1886 do 500, a tratew dwa razy więcej wyniosła, obrót zaś handlowy podczas jarmarku we wrześniu (MaprapuTUHCKaa apM.) na l¹/, mil. rubli się ocenia. W ruchu zewnętrznym, w tymże 1886 r., brało udział 1053 żaglowców i 168 parostatków, z czego na krajowe przypadło 904 żaglowych i 74 parowych. Głównemi artykułami zbytu są: owies, len, budulec, smoła i inne przetwory drzewne; dowozu zaś, prócz kolonialnych i fabrycznych towarów, przedewszyst-kiem z Norwegii—ryby, których wartość 3—4

ar !

fl-

! •

“liii    :    , Ù i

îïig¹

»iî

anum

'■V''

rH"

>•-

Jj\ \V

; _■

Ea

mm

ggjggjgjj.

mm-

[iloS

s’.- IfTfliir .

msSß

tósK-

»3.

3k

r; r

-y?

Cs

r.

m3

•E' •

Fi?. 286 Archangelsk.

A. Sz.

stanowią rusini, trudniący się rolnictwem, żydzi— zbożowym handlem i drobnym przemysłem; są także rumuni i polacy. Liczba domów 1062 i dwie cerkwie („9Hn,HKJi. cjiOBapt”, II).

Archangelsk, główne miasto najbardziej na północ posuniętej gubernii w JRosyi europejskiej, położone na prawym brzegu Dźwiny półn., o 40 wiorst od jej uścia, u przylądka Pur-Nawołok, pod 64° 33' szer. półn. i pod 56° 33' dług. Nie włączając przedmieścia Sołambolskiego, znajdującego się na przeciwległym brzegu, liczy 17,665 ludności, posiada 23 cerkwie i jeden monaster prawosławny, dwa anglikańskie i po jednym katolickim i ewangelickim kościele, nadto ma dwa banki (państwowy, z rocznym obrotem 25 mil. rubli i miejski), męskie i żeńskie gimnazyum, mil. rubli wynosi. Przy tak ożywionym handlu brak wszelkiego innego przemysłu; stąd, po ustaniu żeglugi, na 6—7 miesięcy zamiera życie w tym, złożonym z urzędników i kupców, świecie, w którym rej wiodą cudzoziemcy. Zresztą od czasu przewagi, jakiej nabrał Bałtyk przez ułatwioną komu-nikacyę i od podniesienia skali cłowej, handel A-a stopniowo upada i miasto z obcokrajowców powoli się wyludnia. Miasto dzieli się na dwie części: właściwą i niemiecką. Z gmachów zasługują na uwagę: komora celna, przerobiona a dawnej, istniejącej tu, mennicy, katedra, jedna z najpiękniejszych świątyń w cesarstwie, wzniesiona w 1805 r., a obok niej starannie przechowywany dom mieszkalny Piotra W., który przed opanowaniem pobrzeża bałtyckiego czynną opieką otaczał A., i po-

A. Sz.

mnik Łomonosowa. Prócz tego, godne wzmianki: muzeum rolniczo-przemysłowe, mieszczące się we wspaniałym gmachu rządowym, i biblioteka miejska w ratuszu (.ąyMa).—Dzieje. Początek miastu, jak wogóle osadnictwu w tych niegościnnych stronach, dali przedsiębiorczy nowogrodzianie, którzy, jak prawdziwi conquistadorowie północnego wschodu Europy, wyzyskując przyrodzone bogactwa, w cennych futrach zawarte, nie zaniedbywali celów religijnych—szerzenia chrześciań-stwa między miejscową ludnością fińską. Jeszcze w początkach XII w. (1110—1130) arcybiskup nowogrodzki, Jan, na przylądku Pur-Nawołok założył monaster pod wezwaniem śś. Archaniołów, od którego swą nazwę wzięło późniejsze miasto. Musiało powodzenie tych usiłowań być znaczne, skoro skarby klasztorne nęciły awanturników normandzkich, nawiedzających zarówno bogate, jak i niegościnne wybrzeża. Zwłaszcza ciężką była klęska spustoszenia 1419 r., po “której jednak klasztor dźwignął się rychło i wraz z innym, na wyspach Sołowieckich'powstałym (ob.), dla bezpieczeństwa zaprowadził dość znaczną marynarkę rybaczą. Wzmogła się ona jeszcze bardziej, gdy z upadkiem Nowogrodu napłynęła w przymusowy sposób przesiedlona ludność, dotąd pomorami zwana. Prawdziwą epokę w tern ożywieniu stanowi zetknięcie się z zachodem Europy, w połowie XVI w., gdy z trzech okrętów angielskich, wysłanych dla utorowania drogi do Chin przez ocean arktyczny, jeden, przez burzę zagnany na Białe m., znalazł się u uścia Dźwi-ny w 1553 r., a dowódzca jego, Chancelor, dla nadania sobie powagi, godność posła królowej Elżbiety przywłaszczył. Iwan Groźny skorzystał z tej okoliczności dla zawiązania stosunków z zachodem, a zawarłszy traktat handlowy z anglikami, nadał znaczne przywileje klasztornej osadzie, która z początku nazwę Nowych Choł-mogor, pochodzącą od najbardziej na północ posuniętej osady nowogrodzkiej, przybrała, a dopiero za Piotra W. Archangielskiem zwać się zaczęła. Od Piotra też datuje się szybki wzrost miasta, które, choć w 1693 roku 27 domów handlowych liczyło, więcej nad 40 okrętów rocznie nie ściągało. Od czasu zaś pierwszego przybycia do A-a twórcy floty rosyjskiej, ruch żeglarski wzrastać szybko zaczął, tak, że w 1716 roku liczba okrętów do 233, z Vf₂ miliona rubli wartości ładunku, doszła. Ze zdobyciem pomorzą nadbałtyckiego i z założeniem Petersburga, port archan-gielski został zaniedbanym, a gdy doszło do tego, iż ukazem, w 1722 r. wydanym, ograniczono dowóz towarów zagranicznych jedynie do potrzeb samego miasta, liczba okrętów spadła nagle do 26-ciu. Cofnięcie zabójczego ukazu po czterdziestu latach (1762) ożywiło znowu ruch żeglarski A-a, który w pierwszej ćwierci bieżącego stulecia liczył 400 własnych statków, z obrotem rocznym 10 mil, rubli, ale z ulepszeniem środków komunikacyjnych za pośrednictwem kolei żelaznych między Bałtykiem a porzeczem Wołgi, A. tracić zaczyna na znaczeniu, a przy wzroście sieci kolejowej

i przy protekcyjnym systemacie oclenia, trudno przewidywać polepszenia stosunków. Wewnątrz kraju A. wysyła: ryby (siomga i sztokfisz), tran, zamsz i skóry reniferowe, dziczyznę, co z innych miejsc ściąga. Ostatniemi czasy wzrosła żegluga nadbrzeżna, zwłaszcza z przystaniami wybrzeża północnego półwyspu Lapońskiego czyli Kolskiego, który jeszcze od nowogrodzian otrzymał nazwę wybrzeża Murmańskiego, t.j. normandz-kiego, od gospodarzących tu norwegczyków, którzy i dotąd wielkie zyski ciągną, jako przedsiębiorcy rybołówstwa na wielką skalę.

Archangielska gubernia, największy z działów europejskiej części cesarstwa, gdyż rozległość jej wynosi 754,743 wiorsty, czyli 860,000 km. □ (15,600 mil □), t. j. przestrzeń prawie równą Francyi i W. Brytanii w połączeniu. Na tym obszarze jednak liczy się nie więcej, jak ćwierć miliona mieszkańców, a mianowicie 315,000, co daje stosunkowo na 1 kwadr, wiorstę 0.4 osoby. Zajmuje ona skrajną północną część zlewiska oceanu Arktycznego, które, zawarte między Uralem od wschodu a pogórzem Fińskiem od zachodu, odgranicza się na południu od porzecza Wołgi płaskowzgórzem Alauńskiem, znanem pod miejscową nazwą Uwałów północnych. Już same te naturalne granice naprowadzają na domysł o wielkiej różnicy w budowie powierzchni i ustroju fizycznym tak rozległego obszaru, wzdłuż którego prawie pośrodku przechodzi koło biegunowe północne. Jakoż zachodnia część gubernii zajmuje wschodnią część pogórza Finlandyi, które wraz z półwyspem Lapońskim zrasta się ze Skandynawskim w jednolitą krystaliczną bryłę. Krawędź ta zarysowuje się poszarpanemi, skalistemi od strony półn. brzegami jeziora Onegi i rozgałęzieniem swojem sięga rzeki tego nazwiska, pod nazwą gór Oło n iecki eh, jest przepełniona wodospadami przelewających się jedno w drugie jezior i o krótkim biegu porożystemi rzekami. Jest to, według słów Bekietowa, klasyczna kraina okresu lodowego, który swe ślady pozostawił nietylko w olbrzymich głazach narzutowych, ale w potężnych brózdach i szczelinach, służących obecnie za jeziorne i rzeczne łożyska, z tą różnicą, iż gdzie wahanie ciepłostanu sprzyjało wytworzeniu się krystalicznego lodu (glacier, gletscher), tam brzegi ich występują w postaci wystrzępionej, jak np. w połud. części gubernii jeziora, towarzyszące zach. wybrzeżu m. Białego, od zatoki Kandałaskiej noszącemu nazwę pomorskiego: Kunto, Topoziero, Pawoziero, Kowdoziero i wszystkie jez. gub. ołonieckiej; gdzie zaś, jak na'posuniętym ku północy pół w. Kolskim, stężąły śnieg tworzył jednolitą masę (Firn, névé), np. Imandra i wylewające do Warran-gerfiordu przez pograniczną rzekę Patsejoki jez. En are, tam one są gładkie i zaokrąglone. Półw. kolski czyli Japoński, przy skalistych a jednak pozbawionych fiordów i szer, zaokrąglonych brzegach, odznacza się nader nieregularnym układem wnętrza: jest to płyta granitowa o 300—350 m. przeciętnej wysokości, spiętrzona wewnątrz

w dorastające miary znacznych gór płaskowzgó- gów oceanu, gdzie, przerwany zatoką Czeską, rza, których płaskie, poziome, a dla swej wyso- występuje dalej w postaci półwyspu Kanin i w. kości bezleśne szczyty, znane są pod miejscową Kałgujew. Wysokość jego nieznaczna, gdyż nazwą tundr, jak Salmi-tundry (do 1,000 m.), zaledwo do 400 m. dochodzi, lecz, niezależnie od Chybiny-tundry (920 m.), Czauny-tundry (850 m.), gdy o 400 m. niższe, lasem iglastym okryte, zowią się waraki. Od takiego zawikła-nego ustroju powierzchni krótkie nadbrzeżne rzeki rozbiegają się w rozmaitych kierunkach, jak Tułom a z dopł. Kołą, Jokko, bezpośrednio do oceanu, Ponoj zaś i War zu g a do m. Białego.

wpływu na urozmaicenie powierzchni, zdaje się zawierać znaczne skarby mineralne, skoro przedsięwzięta świeżo, w 1889 r., ekspedycya naukowa odkryła w połączeniu ze srebrem ołowianą rudę nad przerywającym go lewym dopływem Pieczony, Cyl mą, a nad rz. Usą natrafiono na ślady nafty w przesiąkniętych nią pokładach łupkowych, znanych u miejscowej ludności pod nazwą domaniku. Sam Üral, stanowiący granicę naturalną między gub. wołogodzlją i A*ą z jednej, a Syberyą (tobolska) z drugiej, niezupełnie usprawiedliwia nadawaną mu powszechnie nazwę „pustynnego”, która raczej do całej przyległej miejscowości stosować się powinna, jak to jeszcze w 1856 r. badania Hofmana zaznaczyły. Tu, prócz odroślą tymańskiego, między źródłami ki Kary (nadającej nazwę przyległej części oceanu lodowatego, zawartej między lądem a wyspami m. Karskiego) i rz. Usy, największego prawego dopływu Pieezory, oddziela się od głównego łańcucha gałąź Paj-Choj, która, po przebiegu 200 wiorst po lądzie, w dalszym swym ciągu tworzy wyspy, jedynie latem, jak Kałgujew, odwiedzane: Wajgacz, oddzielony cieśniną tejże nazwy i Nową Ziemię, przerwaną na dwie części przez cieśniny, noszące miejscową nazwę szaro w (Jugorski szar, czyli Karskie wrota, Ma-toczkin szar). —Ludność gubernii pierwotna należała wyłącznie do szczepu uralsko-ałtajskiego, wspólnego całemu półn. wschodowi Europy, a mianowicie byli to finnowie i blisko spokrewnieni z nimi lapończycy, zaludniający półwysep, który się często od nich przybraną nazwą lapoń-s ki ego odznacza, i w półn.-wschodnim tundrzy-stym zakątku samojedzi. Przodownicy w słowiańskiej kolonizacyi, nowogrodzianie, znali ich pod ogólną nazwą c z ud ów (jakby cudzych, obcych ludzi), wyszczególniając tutejszych, jako Czjidź zawołocką, t. j. nazwą, wskazującą na’sposób przenikania do krain nowych, przyjęty od swych mistrzów skandynawskich — przewlekania czyli przeciągania statków z jednej rzeki żeglownej do drugiej (bojioki»), co stwierdzają nazwy wielu miejscowości, jak Wołogda, Wysz-ni Wołoczek i t. p. Dla tych swojego rodzaju „królów morskich”, nazywających sami siebie uszkujnikami, najodleglejszy zakątek, byle posiadał rzeczułkę, mogącą udźwignąć lekkie ich statki, stawał się dostępnym, a osadami ich, które służyły za targowiska na cenne zwłaszcza futra, zbywane potem przez pośrednictwo innych miast hanzeatyckich w całej Europie, pokrył się rozległy obszar, od Onegi (Kargopol) do Kamy i Wiatki (Chłynów, dzisiejsza Wiatka). Samo się przez się rozumie, iż królowa wód m. Białego, Dźwina północna, na swe porzecze ściągnęła jedne z najważniejszych, jak Tot’ma i Ust jug w dzisiejszej gub. wołogodzkiej i Chołmogory, które stały się metropolią Archangielska. Tak

rze-

Poczynając od rz. Onegi, środkowa część guber-nii, składająca się z górutworów osadowych, jak: permski, węglowy i dewoński, przedstawia płaszczyznę, zajętą przez porzecze Dźwiny półn., która, utworzywszy się na stoku półn. uwałów z dwóch składowych strumieni: Suchony zWo-łogdąi JugazŁuzą i zasilona równoznacznym sobie prawym dopływem, Wyczegdą, w przyległej od połud. gub. wołogodzkiej, przybywa tu w postaci potężnej rzeki i, po przybraniu jeszcze z lewej strony Wagi, a z prawej Pinegi, wpada do największej, od niej nazwę biorącej, zatoki m. Białego. Takie dogodne rzeczne drogi nie* tylko ułatwiły dostęp do kraju, ale miały dla niego ważne znaczenie ekonomiczne, gdyż, służąc za upusty nadmiarowi wilgoci, podniosły wartość jedynego bogactwa kraju — pierwotnych lasów i przyczyniły się do wytworzenia łąk nadrzecznych (sajiHBHŁie Jiyra), których podobieństwo do holenderskich polderów zachęciło Piotra W. do zaprowadzenia tamecznego bydła, przyswojonego tak szczęśliwie w rasie chołmogorskiej. Nawet wielka obfitość głazów narzutowych, stanowiących gdzieindziej zawadę rolnictwu, tu owszem umożliwia jego zaczątki przez wzmożenie, podczas krótkotrwałych dni letnich, ocieplenia gruntu.

Po za kotliną Dźwiny zmieniają się warunki fizyczne po raz trzeci. Od ujemnych bowiem wpływów klimatycznych, uwidocznionych w pochyleniu ku połud.-wschodowi izoterm, czyli linij równo-cieplnych, a co może zarówno pochodzić czy to od osłabienia łagodzącego działania prądu zatokowego (golfstreamu), czy od przeciętej odroślami Uralu powierzchni, puszcze leśne, w których zamiast sosen i świerków przemagać zaczyna jodła, modrzew i cedr (limba), stopniowo ku północy rzedną lub w pełzające okazy drzewne przechodzą, a w końcu kraina przybiera postać nie-rozmarzłego w głębi, pokrytego mchem, pustkowia, czyli tak zwanej tundry, towarzyszącej odtąd przez całą Syberyę wybrzeżom oceanu ark-tycznego. Za granicą tundry właściwej, dolny bieg rz. Mezen i a z jej dopływem, Pio z ą, i prawe jej porzecze nosi nazwę tundry małozie-mielskiej, dla odróżnienia od dalszego jej ciągu nad dolną Pieczorą, jako tundry boisze-ziemielskiej. Wododział między Mezeniem a Pieczorą, jedną z największych rzek Europy, lecz dla warunków fizycznych mało dotąd zużytkowaną, stanowi łańcuch Tymański, który, poczynając się u źródeł Pieezory i towarzysząc lewemu jej dopływowi, Izmie, dochodzi do brze-

zwane Zawołocze utworzyło odrębną prowincyę czyli piatynę (Zl,BHHCKafl iihthhu). Po upadku niepodległości świetnej rzeczypospolitej, osadnictwo Zawołocza nietylko się nie uszczupliło, ale jeszcze bardziej się wzmogło, z tą wszakże różnicą, iż dawniejsi gospodarze i urządziciele kraju stali się tpraz jego przymusowymi zesłańcami, gdyż tu przez syna i wnuka zdobywcy Nowogrodu skierowanem zostało przesiedlenie jego obywateli. Trzecim nawrotem przysporzyło się krajowi osadnictwa z powodu tak zwanego „roskołu” czyli oderwania się od kościoła znacznej części gminu i niższego duchowieństwa, odrzucającej poprawę ksiąg kościelnych. Surowo karceni, rozbiegli się w miejsca najmniej zaludnione i z ta-kich-to dobrowolnych wygnańców powstało plemię nieustraszonych żeglarzy, znanych pod nazwą pomorów. Dotąd A. gub. uważa się za główne siedlisko sekciarstwa, którego ogniska — sk-ity czyli monastery, kryją się w najmniej dostępnych puszczach. Nie trzeba jednak sądzić, by szerzyły one tylko przesądy i ciemnotę: już samo powstanie roskołu, wywołane zmianą tekstu ksiąg liturgicznych, i przestrzeganie dawnej formy, zwią-zanem jest ze znajomością pisma, co sprawia, że analfabetyzm mniej starowiercze społeczeństwo dotyka, a to tłómaczy zjawienie się śród niego pierwszego prawodawcy języka ruskiego, Łomonosowa, który pochodził z okolic Chołmogor. Samo jednak rybołówstwo i żeglarstwo na morzu, a łowiectwo na lądzie, nie mogły zadowolnić przybyszów z krajów, gdzie rolnictwo zrosło się z życiem ludu; to też pomimo ciężkich warunków przyrody nie zerwano z uprawą roli, lecz zastosowano ją do nowych okoliczności, nietylko zasiewając wytrzymalsze gatunki zboża, jak np. jęczmień i owies, ale zaprowadzając inny system gospodarki; polegał on na wytrzebianiu obszarów leśnych i użyźnianiu ich popiołem ze spalonych porębli. Środek ten wystarczał na lat kilka, a kiedy się wyczerpał, czynność ta przenosiła się na inne miejsce. System ten, znany pod nazwą gospodarstwa podsiecznego, ogniowego, lady nne g o, zaczyna być przez przepisy rządowe krępowanym dla nieporządnego niszczenia lasów, które same przez się stanowią znaczne źródło zapewnienia dobrobytu przez handel budulcem i drwami, pędzenie smoły i dziegciu, wypalanie potażu. Po opanowaniu porzecza Dźwiny i wyparciu lub pochłonieniu pierwotnej ludności, osadnictwo ruskie posuwa się dalej i przeważnie na wschód, gdzie w puszczach nadWyczegdą i Pie-czorą ocaleli fińscy tubylcy, zyrianie, a na tundrach błądzą ze swemi reniferami szczątki samojedów (4,500 głów). Nim domniemane bogactwa naturalne, które zapowiada ekspedycya 1889 roku, zaczną być wyzyskiwane, tymczasem ruscy przybysze przejmują od krajowców sposób utrzymania z hodowli reniferów. Mniej są oni pochopni do wydziedziczania zachodnich finnów czyli karę łów z ich przepełnionych jeziorami i moczarami debrów. Wyjątek stanowi wybrzeże półw. Kolskiego, gdzie obfite rybołówstwo zape-

wnia znaczne zyski, któremi się dzielą z przedsiębiorcami norweskimi. — Administracyjnie gub. dzieli się na ośm powiatów: 1) archangielski, 2)chołmogorski i 3)szenkurski na porzeczu Dźwiny;

4) oneski, 5) kemski i 6) kolski na zach. stronie m. Białego, a 7) pineski i 8) mezeński na wschodzie. Ostatni, przez swe odosobnienie od jądra gubernii, a większą łączność zapomocą Pieczory z wołogodz-ką, a nawet permską gub, (pow, czerdyński), wzbudził projekt, żeby utworzyć z tegoporzecza, znanego niegdyś pod nazwą Jugoryi, jeszcze rozleglej-szy powiat peczorski, łącząc go z gub. permską. Przemyśliwano prócz tego o utorowaniu drogi przez Ural na porzecze Obu, lecz dotychczas czynny przemysłowiec, Serebriakow, ogranicza się dostawą w niewielkiej ilości zboża, ryb i innych towarów przez mało dogodne ścieżki.—Archangielski powiat zajmuje środkową część gub. na obu brzegach Dźwiny półn., która go dzieli na dwie równe części. Liczy öl,000 m-ców na 26,780 w. □, którzy utrzymują się z rybołówstwa i żeglugi, gdyż rolnictwo, chociaż praktykuje się w połud. części powiatu, nie może wystarczyć na wyżywienie bez dowozu z wołogodzkiej i nadwoł-żańskich gubernij, połączonych systemem rzecznym maryjskim (ob.). Daleko więcej korzyści osięga się z hodowli bydła, dzięki wybornym łąkom. Lasy, prócz skarbowych, znacznie przetrzebione, ponieważ handel drwami, węglem drzewnym i ciesielka zatrudniają znaczną liczbę ludności.—Bibliografia. ApceHteBL: „CTaTUCTnu. ouepKM Poccin” (1848); JlaTKHHT»: „ jfHeBHUKï» Ha Ileuoph” (3an. Peorp. Oóm;., VII); HeBOJiaHT.: „O îiHTMHaxï. HOBropoßCKuxT.” (tamże, VIII); MaKCHMOBb: „Fo^n Ha chBepfc” (1859); Fo®Mamb: „CkB. ypajTL m naä-Xon” (1856); KacTpem,: „HaÖJHO^eHia o jionapaxb, caMoh^axb h t. (BfcCTH. Hmh. Pyc. Teorp. Oóm;., XVII h XVIII); CmnopoBb: „ChBep'B Poetin” (1879); BeKeTOBt: „ApxaHr. «uiopa” (Tpy^H 06m,. EcTecra. Cnö. y hub., XV); Ky^pHBąeBb: „KoJibCKiä noJiycTp.” (tamże, t. XII, XIV); B-ibot: „Laponie russe” (Bulletin Soc. Géogr., Paris, 1889).    A-Sz*

Archanioł, anioł wyższego stopnia, jakich siedmiu wymieniają Księgi duchowne (ob. art. Anioł). W obrazach rzeźbionych, lub malowanych, przedstawiani bywają A-owie następujący:

S. Michał, z włócznią, czasem w hełmie i z tarczą, przebijający szatana; S. Gabryel, z lilią w ręku i niekiedy różami uwieńczony, zwiastujący N. P. Maryi; S. Rafał, z laską pielgrzyma i z tykwą. Oznaki innych A-łów w sztukach plastycznych nie są przedstawiane, jako nieznane. („Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa” Zebrawskiego, Kraków, 1883).

Archebius. Jeden z greckich królów Baktrya-ny. Imię jego znane jest dopiero od roku 1835, w którym to roku znaleziono srebrną monetę z jego popiersiem i napisem w języku greckim i baktryjskim. Podług tego typu monetarnego i miejsca znalezienia monety (Beghram), można przypuszczać, że A. panował w Pendżabie około r. 130—125 przed Chr. Początkowo nazywano go

ArcheliusenT (Masson) i Archeriusem (Lasson), łązki żeńskiej dzieli się naprzód poprzeczną prze-ale dzięki dokonanym odkryciom i znalezionemu gródką na dwie komórki, stojące jedna nad dru-napisowi baktryjskiemu: archebiyasa, imię A. gą, z których tylko górna bierze udział w for-u8talonem zostało. Prinsep „Indian Antiq.” — mowaniu rodni. W tym celu, dzieli się ona naprzód sama przegródką skośną na dwie komórki, a mianowicie: nasadową, która posłuży do utworzenia krótkiej nóżki rodni, i wierzchołkową. Ta ostatnia wkrótce dzieli się trzema przegródkami skośnemi na komórkę osiową i na trzy komórki peryferyczne. Te trzy komórki przez następne kolejne segmentacye utworzą ściany rodni. Komórka osiowa, ze swej strony, dzieli się przegródką poprzeczną na dwie komórki, ustawione jedna nad drugą. Dolna z nich utworzy jajo (ioosphera); górna, nie przestając rosnąć jako komórka wierzchołkowa, utworzy nowe piętra komórek ściennych i nowe komórki kanału. U Antho-ceros rodnie pogrążone są w samej tkance płatkowatej plechy tej rośliny i dlatego mianują się wnętrznemi (endogenne). W całej zresztą rodzinie Wątrobowców rodnie tworzą się przez seg-

(Ą

Ml

za-

a.

zawsze

% mi - a

wt

IV SkJ3

Jej

Fig. 287. Moneta Archebiusa

Sali et „Nachfolger Alexanders”. — G-ardner „Greek Coins of Bactria”, 1886.

Archegonium. Rodnia. Nazwa w botanice dana organowi żeńskiemu Wątrobowców, Mchów i wszystkich roślin Skrytopłciowych naczyniowych. Budowa, rozwój i morfologiczne znaczenie tego organu są hardzo różne w rozmaitych grupach rzeczonych roślin; lecz wogóle składa się on z woreczka wielokomórkowego, zawierającego jedyną komórkę żeńską, nagą. Komórka ta, po zlaniu się z plemnikiem, antherozoidium (ob. ten wyraz), wydaje przez swój następny rozwój osobnik nowy bezpłciowy, który z kolei wytwarza komórki specyalne, zarodniki (Sporae), przeznaczone do wydania napowrót oso-/    \ bnika płciowego. U Wątrobowiec^    ców i Mchów rodnia w czasie

zapłodnienia przedstawia postać Hrffifflfjr*⁷    małej fłaszeczki, osadzonej na

krótkiej i szczupłej nóżce; u do-łu jest wydęta, a u góry zakoń-czona długą, cienką szyją. Scia-If-j    ny jej cienkie, składają się z je-

jîjÂ    dnejlub dwóch warstw komórek;

□N    wewnątrz, w części wydętej, zwa-

rJH    nej brzuszkiem, zawiera samotną

hfj    komórkę nagą, zwaną komórką

w    centralną (oospliera); jest to

komórka żeńska czyli jajo. Szyja as. 288. Archegonium r0(jni wypełniona szeregiem ko-

Marszancyl. o. oospkae- , , ¥ f,    .    ° i i •

ra; ec. komórki kanału morek, które w czasie zaplodnie-śctnacnzeęśo7 brzusznej nia przeobrażają się w śluz i nikną; złożona z dwóch warstw    p0 zniknięciu w szyi powstaje

komórek.    f . rr. , , .    , j a i j

kanał. Komorki te, ze względu ich położenia,    nazywają komórkami kana

łu albo przewodu. Nakoniec szczyt szyi jest zamknięty czterema komórkami przykryw-kowemi, które w tym samym czasie, w którym nikną komórki kanału, rozstępują się. Szyja wtedy jest otwartą na całej swej długości i plemniki mogą przez nią przejść swobodnie, dla płodnienia jaja. Rodnie Mchów powstają z komórki wierzchołkowej gałązki, zwanej żeńską. Według Kiihna (w „Mittheilung aus dem Gebiet der Botan., von Schenk und Luerssen,” I), u Mchów z rodzaju Andraea komórka wierzchołkowa ga-ß"

i.a!

jgj

Fig. 289—291. Archegonium mchów. A. wierzchołek gałązki której szczytowa komórka uległa kilku podziałom dla utworzenia archegonium. B. ta sama komórka w przekroju poprzecznym pokazującym trzy komórki peryferyczne, oddzielone od centralnej za pomocą przegród 1, 2, 3. Ç. Narzędzia płciowe: a, a', n'¹, archegonium, b. antheridia, p. soozniki.

mentacyę komórek zewnętrznych, lecz tkanka plechy lub liścia zwykle dokoła nich się wznosi, wskutek czego rodnie się mieszczą jakby na dnie ^tudni i na zewnątrz nie są widzialne. U Marsz an cy i rozwijają się one na dolnej stronie specyalnej gałązki, wychodzącej z górnej powierzchni plechy (ob. Strasburger, Geschl. und Befrucht bei Marchantia w „Jahrb. fur wiss. Bot, vn, 409). U Mchów rodnie znajdują się w środku grupy liści, nieco w swojej formie zmienionych i bardzo do siebie zbliżonych, stanowiących rodzaj kwiatowego okrycia, noszącego nazwę o t u 1-ni. Rodnia Skrytopłciowych naczyniowych różni się od rodni Mchów i Wątrobowców tern, źe ściany jej części dolnej składają się z tkanki samego przedrośla, i że jedynie szyja wznosi się nad powierzchnię tego ostatniego; lecz tak samo, jak w grupach poprzedzających, w dolnej części rodni zawiera się komórka żeńska, czyli jajo, szyja zaś wypełniona szeregiem komórek rozpływających się przed zapłodnieniem, które wraz z jajem powstają przez dzielenie się komórki centralnej. U Paproci początek rodni

daje jedna z zewnętrznych komórek przedrośla. W tym celu dzieli się ona poprzecznie na dwie komórki, ustawione jedna nad drugą, z których górna przez następne segmentacye wydaje ściany szyi, dolna zaś dzieli się poziomo na dwie no-

i. ś>

fi

Fig. 292 i 29a Archegonium paproci. A. Archegonium poczynające się tworzyć: a, komórka kanału; c. komórka jaja (oosphaera); b. komórka nasadowa B. Archegonium rozwinięte: c. szyja z kanałem zajętym przez komórki kanałowe; o. oosphaera; b. komórka nasadowa.

na kości jniędzyszczękowej i szczęce; drugi szereg kłów większych na lemieszu i kości podnie-biennej, fałdowanych u podstawy, a ztąd naze-wnątrz bruzdowanych. Kończyny przednie cztero, tylne pięcio-palczaste; u starych zwierząt niektóre części napięstka i stępu skostniałe. U młodych zwierząt znaleziono łuki skrzelowe. Występuje w formacyi permskiej w Europie. A. Decheni Groldf. (fig. 294—296), jest najdawniej i najlepiej znanym gatunkiem gadów z rzędu Stegocephala, spotykanym bardzo obficie w bryłach sferosyderytu w dolnych pokładach permskich, a mianowicie w łupkach Lebachu, pokrywających formacyę węglową zagłębia Saarbrücken w Prusach nad-reńskich, a także i w Saksonii. W pierwszej miejscowości jest tak pospolitym, że Herman Meyer,

we komórki nadległe, z których spodnia staje się jajem, górna zaś rodzi komórki kanału (ob. Stras-burger, Befrucht, der Farnkr., w Jährb. für wiss. Bot. VII, 390). U Skrzypów rodnie rozwijają się na przednim brzegu przedrośla i powstają z podziału jednej z komórek tej okolicy w sposób podobny jak u paproci. Po zapłodnieniu szyja rodni znika i, w miarę tego, jak się żeńska komórka coraz dalej rozwija, komórki, z których się składa ściana dolnej części rodni, szybko się mnożą. W rodzajach Selaginella i Iso-

tes, z grupy Widła-kowatych (Lycopo-diaceae ), tudzież u wszystkich D z i e r-żęg czyli Wodnych paproci ( Hydropte-rides) obejmujących rodzaje: S a 1 v i nia, Azolla, Pilulazia i Marsilia, istnieją zarodniki dwójach o o sph ae r a; ^c.^kanał ^za wi eraj ący kie: .małe (miCTOSpO-śluz, z którego utworzyła się kropla fiüé) 1 Wielkie (WICLCVO-przy otworze, m.p. tkanka przedrośla.

.8 i

'■:ÿ;

Ć.

pr.

sporae). Przy kiełkowaniu, w pierwszych rozwijają się organa męzkie, czyli płodnie (an-theridia) w drugich organa żeńskie, czyli rodnie (archegonia). Tak jedne jak i drugie są bardzo drobne.

Archegosaurus (paleont.). Gad kopalny z rzędu Stegocephala, podobny do krokodyla, o długim, wiosłowatym ogonie, z silnie .rozwiniętemi górne-mi i dolnemi wyrostkami. Żebra bardzo grube, mało zgięte, o końcach przednich bardzo szerokich i późno kostniejących, znajdujące się na wszystkich kręgach tułowia i przednich ogonowych. Czaszka trójkątna, płaska, pysk tern dłuższy, im zwierzę starsze; oczy małe. Część potylicowa kostnieje bardzo późno, lub wcale nie kostnieje. Średnia tarcza grzbietowa bardzo wielka, rombowa; pancerz brzuszny złożony z licznych, wrzecionowatych, w stałe szeregi ułożonych łusek, inne zaś części ciała pokryte okrągławemi, nader cienkiemi łuskami. Szereg drobnych zębów

J. A.

Wmw

ĘS&

Urn

i-

■Æk

IS!

si

li

IIISm

H9K

mmmm

||S

rm

Fig. 295—297. Archegosaurus Decheni Goldf. ze sferosyderytów dolnego permu w Łebach pod Saarbrücken. A. wizerunek jednefro z najzupełniejszych okazów ze strony brzusznej (‘/a wielk. naturalnej). B. kieł (dwa razy zwiększony) G. przecięcie tegoż u podstawy .

opisując go, miał pod ręką 279 pojedyńczych okazów, należących do trzech oddzielnych gatunków. Długość jego wynosiła od I—l¹/* metra.

K. J.

tucyklopedya Powszechna llustr. T. Ul.

76

Archejon. Ogólna nazwa miejsc, w których się i waniu. W tym celu rozesłano zaproszenia na zbierały władze ateńskie dla roztrząsania spraw dwór w Pełli do wielu znakomitych hellenów. publicznych. Miano powyższe służyło także gma- Niektóre z nich chybiły celu (Sofokles, Sokra-chom administracyjnym w innych miastach grec- tes); wielu jednak, uchodząc przed zgiełkiem woj; kich i azyatyckich, również jak i składom archi- ny domowej, rozdzierającej ówczesną Grecyę, zna-wów publicznych. W Atenach, dla poszczególne- lazło na dworze gościnnego króla bezpieczne ■ go rozróżnienia owych biur rządowych, stosownie schronienie i pole do właściwej każdemu działal-do ich charakteru (prawodawstwo, strategia, fi- ności. Tak, sławny Zeuxis z Heraklei ozdobił pa-nanse), nadawano im nazwy: „tesmotesion”, „stra- łac królewski swojemi malowidłami; muzyk Ti-

tegion”, „poleterion” i t. d.

Archelaos (=władca ludów), postać na pół mityczna. Syn Heraklidy Temenesa, uchodząc przed prześladowaniem braci, schronił się do króla macedońskiego, Kisseusa i pomagał mu w prowadzeniu wojen. Gdy jednak zażądał obiecanej sobie za to ręki córki królewskiej, wraz z prawem następstwa tronu, król usiłował go zgładzić. A. jednak wrzucił króla do przygotowanego dla siebie dołu z żarzącemi się węglami, sam zaś, zbiegłszy w głąb kraju, zbudował, idąc za wskazówkami Apollina, miasto Aigai, zkąd panował nad Macedonią. Uważają go starożytni za założyciela królewskiej dynastyi macedońskiej. W podaniu o A-ie widzimy usiłowanie połączenia początku dziejów Macedonii z wędrówką pokoleń doryc* kich pod wodzą Heraklidów.

Archelaos, król Sparty, szósty z rzędu po Eurystenesie, syn Agezylausza, pomieszczony w spisie królów Sparty bez żadnych wiadomości o jego panowaniu, przypadającem około roku 880 przed Chr.

T. S,

moteos przyczyniał się do uświetnienia świeżo założonych w Dionie igrzysk na cześć Zeusa, na wzór olimpijskich; poeci Choirylos i Agaton, a nadewszystko Eurypides, pisali w Pełli; ostatni sławił króla w tragedyi, ochrzczonej jego imieniem. Zgon Eurypidesa zdaje się wskazywać, że istniała na dworze A-a partya staromacedońska, spoglądająca niechętnem okiem na gromadzących się około króla cudzoziemców. Z łona prawdopodobnie tej partyi powstały spisek położył kres życiu tego niepospolitego króla-barbarzyńcy. Abel: „Makedonien von König Philipp.”

Archelaos, król macedoński, (413 — 399 przed Chr.), syn króla Perdykkasa II i niewolnicy, dostał się na tron przez usunięcie z drogi prawowitych następców ojca. Zastawszy państwo bezbronoem i otwartem na wszystkie napady nieprzyjaciół zewnętrznych, a także cierpiącern na brak spokoju i bezpieczeństwa wewnątrz, przystąpił z rzadką energią do budowania obronnych miast, które łączył za pomocą bitych dróg, strzeżonych przez oddziały stałego wojska, tak* od zewnętrznych nieprzyjaciół, jak i od grasujących po kraju rozbójników. Następstwem tego uporządkowania kraju było podniesienie się dobrobytu ludności i początek rozwoju przemysłu i handlu, dla poparcia którego A. zaprowadził nieznaną dotychczas w Macedonii flotę. A. zjednoczył z łatwością trzymające się oddzielnie i nieraz krwawemi wojnami broczące ziemie macedońskie i rozpoczął swem panowaniem epokę, w której Macedonia, dotąd mało wpływu na dzieje Grecyi posiadająca, występuje jako pierwszorzędne mocarstwo. Zasługi jego określa Tucydy-des słowami, że A. przez zakładanie miast, budowanie dróg i uporządkowanie wojska uczynił dla swego kraju więcej, niż ośmiu poprzedzających go królów macedońskich. Nie czując się bezpiecznym w odzyskanej Pydnie, założył A. nową stolicę Pellę, którą zamierzył uczynić miejscem pobytu współczesnych, znakomitości. Czuł on, że nadanie powstającemu potężnemu państwu helleńskiej kultury wzmocni jego siły i doda blasku szczęśliwemu pod wszystkiemi względami pauo-

T. S.

Archelaos, rodem z Kappadocyi, znakomity wódz Mitrydasa Wielkiego (w I w. przed Chr.), walczył przeciw Nikomedesowi III, królowi Bitymi, i pobiwszy go w roku 88 przed Chr. pod Ammios, przeprawił się ze 120,000 wojska i znaczną flotą do Grecyi, gdzie pozyskał dla swego pana Ateny, Spartę, Achaję i Beocyę. Zająwszy po trzydniowej walce z rzymianami pod Chero-neją Pireus, bronił go przeciw Lucyuszowi Sulli. Po zdobyciu tegoż przez Sullę, popłynął pod Termopile i, napotkawszy nowe wojsko nieprzyjacielskie, cofnął się ku Cheronei, gdzie wydał nową bitwę rzymianom, niepomyślną dla siebie. Wzmocniony przez przybyłe z Azyi posiłki, pośpieszył napowrót do Beocyi, ale został stanowczo pobity przez Sullę w dwudniowej bitwie pod Orchomenem. W 85 roku zawarł A. na rozkaz Mitrydata rozejm z Sullą w Delion i pośredniczył przy zawarciu pokoju w Dardanos w Troa-dzie. Wzbudziwszy przeciw sobie nieufność w Mi-trydacie, schronił się A. do Rzymu w roku 81, gdzie został przyjęty przez senat z największe mi względami. Dalsze jego losy niewiadome. T* s-Archelaos, syn poprzedniego, mianowany w 60 roku przez Pompejusza arcykapłanem bogini E-nio w Komanie, z którym to urzędem była połączona godność królewska, pojął w r. 56 za żonę Berenikę, córkę Ptolemeusza Auleta, która, wygnawszy ojca, panowała w Egipcie. Wysłany dla przywrócenia na tron Ptolemeusza prokonsul Ga-biniusz ukazał się niebawem w Egipcie. W walce z rzymianami utracił A. tron i życie po 6 mie-sięcznem zaledwie panowaniu.

Archelaos, syn poprzedniego, także arcykapłan w Komanie, z powodu wznieconych przez siebie zamieszek w Kappadocyi, zmuszony ustąpić z tego kraju przez Cycerona, podówczas pro-konsula w Cylicyi, został pozbawiony przez Cezara piastowanej godności.    T- s-

Archelaos, syn poprzedniego (f 17 r. po Chr.), podniesiony przez M, Antoniusza do godności króla Kappadocyi (34), pomagał mu w walce

usiłowanie złagodzenia dualizmu ducha i mate-ryi, dualizmu, jaki u drugiego z nich pod pewnym względem stanowi główną zasadę w tłómaczeniu zjawisk świata. Niektórzy z pisarzów starożytnych twierdzą, że A., jednocześnie z badaniem przyrody, zajmował się i zagadnieniami etyki, w czem wyprzedzić miał Sokratesa. Przytaczają między innemi, że pojęcia słuszności i sprawiedliwości A. wyprowadzał nie z natury samej, ale tylko ze zwyczaju. E. Zeller w twierdzeniu tern widzi błędny domysł tych, którzy bezzasadnie Sokratesa czynili uczniem A-sa, przeczy jednakże temu, aby A. coś ważnego w zakresie etyki miał zdziałać. — Porów. E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen”, I Theil. (Lipsk, 1876, str. 926 — 81). S. Pawlicki: „Historya filozofii greckiej”, Tom. I (Lipsk 1890, str. 314—15).

z Oktawianem, nietylko jednak nie utracił władzy po upadku Antoniusza, ale otrzymał jeszcze Armenię Mniejszą, i część Cylicyi. Gdy przez małżeństwo z Pytodorą wdową po królu Pontu, Polemonie, przyłączył do swych posiadłości to królestwo, zaniepokojony wzrostem jego potęgi Tyberyusz zwabił go podstępem do Rzymu i oskarżył przed senatem o knowania przeciw Rzymowi. Podeszłemu wiekowi i zmyślonemu niedołęstwu umysłowemu zawdzięcza jakoby A. uratowanie życia w tej sprawie. Po śmierci A-a Kappadocya została ostatecznie rzymską prowincyą.

Archelaos, etnarcha żydowski (w I w. po Chr.), syn Heroda Wielkiego i jego następca. Po stłumieniu krwawego powstania partyi faryzeuszów, August powierzył A-owi z tytułem etnarchy panowanie nad Judeą, Samaryą, Idumeą i mor-skiem wybrzeżem, gdy bracia jego, Antypas i Filip, otrzymali resztę państwa z tytułami tetrarchów. Oskarżony przez braci i naród z powodu popełnianych okrucieństw i powołany w 6 r. po Chr. dla tłómaczenia się do Rzymu, został pozbawiony władzy i zesłany do Galii, a ziemie jego przyłączone do rzymskiej prowincyi Syryi. -Źródła: Josephus Flavius „Antiq.” XII, XVIII. Philo „Legatio”. Opracowanie Schürer „Zeitgeschichte”.

s. s.

Archelaos rzeźbiarz, ob. Apoteoza Homera. Archelaos, geograf grecki, zapewne współczesny, Aleksandrowi, autor pracy „Peri Potamón”, cytowanej przez pseudo-Plutarcha („Defluviis”).

Archelaos z Chersonezu, poeta i przyrodnik, żyjący, zdaje się, za czasów Ptolemeusza Filadelfa. Pozostawił cztery epigramaty; niektórzy pisarze podają go za poetę dydaktycznego, który opisywał własności i dziwy natury.

T. S.

Archelaos, biskup w Carrhes w Mezopotamii, Archelaos, filozof ze szkoły jońskiej, podług przeciwnik Manesa i herezyi manichejskiej. jednych pochodził z Miletu, podług drugich Archelois. 1) Podług Pliniusza (I, IV, roz. III), z Aten. A. uchodzi powszechnie za ucznia Ana- starożytne miasto Kapadocyi, położone nad rz. ksagorasa (ob.), po którego śmierci miał nawet Halis (dziś Kizil-Irmak); nazwę swoją otrzyma-objąć zarząd szkoły w Lampsaku. Z Lampsaku ło od Archelaosa, króla Kapadocyi, którego pań-przeniósł się następnie A. do Aten, skąd rozpo- stwo wcielił Tyberyusz do prowincyj rzymskich, wszechniło się przekonanie, że on pierwszy wpro- (Sueton. Tib., roz. XXXVII). 2) Miasto czy mia-wadził do Aten nauki tyczące się przyrodoznaw- steczko palestyńskie w Samaryi, wybudowane przez stwa, które stanowiły osnowę filozofii jońskiej. Archelaosa, syna Heroda wielkiego, położone na Wzmianki, jakie o poglądach filozoficznych A-sa wielkiej równinie, na zachód Jordanu, przechowały się u późniejszych pisarzy, dają Archena, miasto w Hiszpanii, w departamen-wskazówki o istnieniu niegdyś dzieła, w którem cie Murcyi, na prawym brzegu Segury, stacya filozof ten swój pogląd na świat systematycznie kolei żelaznej Mądry t-Kartagena; posiada ciepli-wyłożył. Księga Teofrasta o nauce A-sa, o któ- ce, znane już rzymianom, 52° C. rej wspomina Dyogenes Laercyusz (V, 42), była Archenholz Jan W i lhe lm, a właściwie Jan prawdopodobnie tylko częścią obszerniejszego dzie- Daniel (* 1745 —f 1812), pisarz niemiecki, ła. Ze wzmianek o doktrynie A-sa, spotyka- kształcił się w berlińskiej szkole kadetów, od r. nych u innych pisarzy, widać, że A. przede- 1760—63 służył w wojsku pruskiem. Po wystą-wszystkiem rozwijał stronę fizykalną doktryny pieniu z armii, wciągu lat 16 zwiedził większą Anaksagorasa, w duchu jońskiej zasady mate- część Europy (między innemi i Polskę), poczem ryalistycznej w wyjaśnianiu zjawisk wszechświa- z wielką gorliwością oddał się piśmiennictwu, ta. Odcień dualizmu, w filozofii Anaksagora- Najprzód pozyskał rozgłos miesięcznikiem „Lite-sa występujący, niknie w doktrynie A-sa, który ratur- und Völkerkunde” (Lipsk, 1782—91 r.), przedewszystkiem szuka w materyi jednego, ogól- w którego prowadzeniu okazał wiele ruchliwości nego pierwiastku wszechrzeczy; nie oddziela więc i talentu. Większą jeszcze poczytność miało jego ducha od materyi, ale materyi, to jest powietrzu, dzieło „England und Italien” (Lipsk, 1785, 5 to-przyznaje i pewne uduchowienie. Zbliża się tym mów), tłómaczono na różne języki; najtrwalszą sposobem A. do teoryi Anaksymenesa i Dyoge- przecież wartość ma jego „Geschichte des öie-nesa, a poniekąd nawet i Anaksymandra, zwłasz- benjährigen Kriegs” (Berlin, 1793, 2 tomy), opra-cza, gdy dalszą ewolucyę świata z tego pierwiast- cowane na podstawie skrupulatnie nagromadzo-ku wszechrzeczy—powietrza, tłómaczy rozrzedzę- nych źródeł; dzieło to doczekało się dziesięciu niem i tężeniem. W wielu punktach styka się wydań (ostatnie w r. 1873), co dowodzi, że i dziś A. i z systematem ewolucyjnym Anaksagorasa, jeszcze nie straciło zupełnie na wartości. »Oprócz tak, że bezwzględnie nie można doktryny obu tego A. opracował dzieje królowej Elżbiety, Gu-tych filozofów sobie przeciwstawiać, chociaż cha- stawa Wazy i t. d., a od r. 1792 do 1806 wy* rakterystyką poglądów pierwszego z nich jest dawał czasopismo „Minerva.”

see.

Archeografia (z greckiego: archajos—starożytny i grafo=.piszę), znaczy opisanie starożytności, badanie pomników starożytnych, zwłaszcza przechowanych na piśmie.    *

Archeograficzna komisya kijowska. Roku 1843 ustanowioną została przy generał-gubernatorze wojennym gub. kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej komisya czasowa dla rozpatrzenia dawnych aktów po archiwach, klasztorach i sądownictwach w trzech rzeczonych guberniach. Do roku 1845 dostarczono komisyi aktów z archiwów sądów powiatowych: krzemienieckiego, łuckiego i włodzimierskiego, z klasztoru poczajowskiego, z konsystorza rzymsko-katolickiego, z byłej metropolii unickiej w Radomyślu i t. p.; nadto zaś weszły do jej zbiorów manuskrypta, które się znajdowały u infułata Ołyckiego i z archiwów prywatnych wielu obywateli z gub. kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej. W r. 1845 komisya wydała: „IlaMHTHHKH jiyąKaro KpecTOB03^BHateHCKaro ÓpaTCTBa” (1617 — 1713); „Akth o npaBaxB h oÓH3aHHOCTHXB BJia.a.BJIfeneBB n03eMeJIBHOH COÓCTBeHHOCTH BB OT-HomemH kb KpecTBHHaMB”; „MaTepiajiH ßJifl HCTopin Majiopoccin” (1648—1649), 86 dokumentów z rękopisu, należącego do barona de Chau-doir’a. Do drugiego tomu, wydanego w r. 1846, weszły: „IlaMHTHHKH KieBCKaro ÓoroHBJieHCKaro ÓpaTCTBa” (1615—1787); „ycthbb o BOJiOKaxn” króla Zygmunta Augusta z r. 1557, zawierający w sobie ustawy o dobrach i włościanach królewskich, z dodatkowemi artykułami z r. 1557 i 1558, jakoteż ustawę pocztową z r. 1558, oraz „MaTepia-jibi äjih HCTopin Majiopoccin” (1650—1651) obejmujące 17 dokumentów; uniwersały zaczerpnięte z ksiąg grodzkich kijowskich i żytomirskich, a listy, po większej części w oryginałach, udzielone przez Konstantego Swidzińskiego. Tom III (rok 1852) składa się z trzech działów: l) „Akth jiHTOBCKaro ÓpaTCTBa”; 2) „Akth oób yCTpot-ctbIi noM'fein.HUBHXB hmèhüî ioro3ana,ii,Hoä Poetin BB XVI CTOJi.” i „MaTepisiJiH jpa ucTopin Ma-jropoccin”: listy Adama Kisiela, Chmielnickiego (i do niego od różnych osób) jego hramoty i t. p. dokumenty z lat od 1652 — 1660. Ogółem 95 dokumentów. Tom czwarty ma podobnież trzy działy: w pierwszym zawierają się materyały do historyi bractw prawosławnych i monasterów w kraju południowo-zachodnim, oraz zabytki rękopiśmienne monasteru dermańskiego (od XIV do XVIII wieku, z objaśnieniami i uwagami); w drugim — opisanie zamków: włodzimierskiego, łuckiego i krzemienieckiego (1545 r.); w trzecim— materyały, odnoszące się do wypadków 1660 — 1664 r. W roku 1859 komisya kijowska zaczęła wydawać zamiast Pamiętników—„ApxiiBB ioro3a-na^HoS Poccm”, a do tej zmiany doprowadziło ją zapoznanie się ze zbiorami głównego archiwum kijowskiego, założonego w r. 1852 przy uniwersytecie św. Włodzimierza, z ksiąg aktowych grodzkich i ziemskich trzech gubernij: kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej. Ksiąg tych archiwum posiada 5,815, tudzież 453,381 aktów osobnych.

Oprócz „Aktów” komisya wydała: „JUdTOiihcb CaM. BejiauKo,” „JlbTonHCB CaMOBH,ii],a,” ,,3Îh3hb khhsh AH^pea KypócKaro bb JIhtb-Ł h Ha Bojih-hh,” „^peBHOCTH,” „JTfeTonHCB Fa^flaccKaro noji-KOBHHKa TpHropia PpaÓHHKH,” „MaTepiflJiH jpa HCTopin npaBocjiaBia bb sana^Hofi yKpaËHh Bt XVIII CTOJI.j” „IIOJieMHUeCKie naMHTHHKH,” „CÓOpHHKB JltCOnHCeS, 0TH0CHIH,HXCH KB HCTOpill I05KH0H h 3ana^HOH Poetin,” „yKa3aTejm kb H3,a,a-HiaMB komhccm”. Dołączone do wydawnictw ko-misyi dokumenty polskie opatrzone są tłómacze-niem na język ruski. Między członkami À. kom. kijowskiej, jako wybitniejsi uczeni, zasługują na wymienienie: Iwaniszew, oraz pracujący w niej dotąd prof. Włodzimierz Antonowicz i Władi-mirski-Budanow. („9Hu,HKJioue^HuecKi0 cjioBapn” pod redakcyą prof. Andrejewskiego).    *

Archeograficzna komisya przyministeryum oświeceniawPetersburgu. A.k. ustanowiona została r. 1834 przy departamencie oświecenia narodowego. W notatce historycznej, odczytanej przez Majkowa d. 8 stycznia st. st. 1885 r. na obchodzie jubileuszowym Komisyi, powiedziano: „Wielkie dzieło historyczne Karamzina rozbudziło w ojczyźnie naszej zamiłowanie dziejów i popęd do gorliwych badań przeszłości, światła zaś opieka hr. Rumiancowa nad pracami w zakresie dziejopisarstwa doprowadziła do odkrycia i ogłoszenia ogromnej liczby dokumentów”. Istotnie od 1813 r. kosztem hr. Rumiancowa rozpoczęło się wydawnictwo p. t. „OoÓpame rocy^apcTBeHHHXB aKTOBB h ßoroBopoBB”, opracowywane przez K. Kałaj-dowicza i P. Strojewa, pod głównem kierownictwem najpierw M. Bantysza-Kamieńskiego, a następnie A. Malinowskiego; jego też kosztem przedsięwzięto publikacyą całego szeregu ważnych zabytków historycznych, jak np. „Cy^eÓHUKH” „Co-fciilCKiH BpeMeHHHKB”, „IlaMHTHIIKH pyCCKOË CJIO« B6CH0CTH XII B.”, „TpaMOTH COÓpaHHHH BB IlepM-CKoft ryóepHm”, „BhjiopyccKiM apxHBB”. W roku 1828 Strojew zaproponował Akademii nauk urządzenie ekspedycyi archeograficzoej dla rozpatrzenia i opisania dokładnego wszystkich zbiorów rękopiśmiennych po klasztorach, cerkwiach, semi-naryach i t. p. Akademia pochwaliła ten projekt i na wniosek prezydenta swojego, hr. S. Uwaro-wa, postanowiła wyprawić ekspedycyę do Rosyi północnej i środkowej. Na kierownika jej wybrała Strojewa, a na wydatki wyznaczyła z własnych funduszów po 10,000 rubli asygnacyjnych rocznie, przypuszczając, źe praca jej potrwa lat 7. Cesarz Mikołaj I projekt Akademii zatwierdził dnia 14 lipca s. s. r. 1828, a w marcu roku następnego Strojew z dwoma pomocnikami puścił się w drogę. Zadanie jego było wcale niełatwe. Archiwa wszędy znajdowały się w wielkim nieładzie i zaniedbaniu, a niektóre osoby, lękając się odpowiedzialności za złe utrzymywanie dokumentów, paliły je przed przybyciem na ekspedycyi miej-Od r. 1829 do 1834, t. j. w ciągu lat sześciu, ekspedycya zwiedziła gubernij 14 i obejrzała przeszło 200 archiwów i bibliotek. Strojew z pomocnikiem swym Berednikowem zebrał około 3000 dokumentów historycznych i prawnych, ułożył katalog rękopisów i druków starych, przechowywanych po klasztorach. Dla wydania tych dokumentów ustanowiono komisyę archeograficzną, która pierwotnie składała się, pod prezydencyą księcia P. Szyrynskiego-Szachmatowa, z trzech członków: P. Strój ewa, M. Ustriałowa i J. Bene-diktowa, ale wkrótce przyłączyli się do nich Ko-mowski, Krajewski i S. Strojew. Ustawa A.

K. zatwierdzoną została d. 18 lutego 1837 roku. Na mocy tej ustawy, komisya wydaje następujące źródła historyi ojczystej: 1) utwory, należące do słowiano-ruskiej literatury, właściwie treści historycznej: roczniki, kroniki, rodowody (cxeneH-HHH KHHru), podania i inne rękopisy, odnoszące się do historyi; 2) akta prawno-państwowe, mianowicie: hramoty, ustawy, nakazy, sprawy sądowe, śledztwa i t. p. dokumenty, wyjaśniające prawodawstwo, administracyą i sądownictwo, oraz księgi genealogiczne, listy stopni wojskowych i cy • wilnych i t. p. Ogłaszane przez komisyę dokumenty nie powinny były przekraczać roku 1700. Nadto powierzono jej zajęcie się ruską numizmatyką, a w r. 1838 polecono wydawać także dokumenty w obcych językach, odnoszące się do historyi russkiej. Komisya rozpatrzyła biblioteki: cesarską publiczną, Akademii nauk, Ermitażu i muzeum Rumiancowskiego, dla wydobycia z nich dokumentów historycznych, a także zażądała ich z bibliotek i archiwów tych gubernij, których ekspedycya nie zbadała. Bogate materyały otrzymała z archiwów wierchoturskiego i jakuckiego. W archiwach moskiewskich pracowali dla niej M. Obolenski, P. Strojew, M. Kostomarow, A. Ti-mofiejew i inni. Matwiejew powybierał akta z archiwów gub. Astrachańskiej, Mielników z Nowogrodzkiej, G. Karpow i E. Zamysłowski pracowali w tymże celu w tak zwanej „Ełoryszewoj pustyni”, Siemiewski odbył podróż po Rosyi. W archiwach zagranicznych robili poszukiwania A. Turgieniew, J. Gołowacki, prof. Solowjew i inni i dostarczyli materyału ważnego na kilka tomów. Z wydawnictw A-ej komisyi wielkiej ceny są bardzo liczne dokumenty, ogłoszone pod ogólnym tytułem „Aktów”; po za tern, wartość niepospolitą dla historyka ma: „ITojmoe co-ópaHie pyccKux'B jikTonucefi”, opracowane przez Pogodina, Byczkowa, Sawantowa i innych. Członek komisyi Bestużew-Riumin napisał bardzo ważną rozprawę o Jatopisach starożytnych, aWe-rewitinow: „O ^amujiOBOMŁ xo^Aenin bł> CnaTyio 3e,MJiK)”; P. Strojew wydał: „CnncKu iepapxom. m HacTOHTeJiefi MOHacrapen PoccÜickom pepKim”. Nader cenną także jest praca akademika Kuni-ka: „Porównawcze tablice chronologiczne”, bardzo przydatne przy krytycznem rozstrząsaniu i porównaniu historyi ruskiej z bizantyjską. Komisya wydaje „Ruską bibliotekę historyczną”, której wyszło 12 tomów, zawierających pomiędzy mnenii pomniki ruskiego prawodawstwa kościelnego, zachodnio ruskiej literatury polemicznej, akta ino-nasteru Iwerskiego i t. p. Wysoką wartość mają wydane przez komisyę „Wielkie Minei Czetii” (żywoty świętych) zebrane przez metropolitę wszech Rosyi, Makarego. Oprócz tego komisya wydała w pięciu seryach zbiór medali ruskich od w. XV do XIX i medalionów, bitych na pamiątkę wypadków wojennych z r. 1812, 1813, 1814 i 1815. Obecnie w komisyi pracują, jako członkowie: A. Truworow, oraz akademicy: A. Byczków, A. Ku-nik, B Wasilewski, K. Bestuźew-Riumin, L. Maj-kow i wielu profesorów. Instytucya ta istnieje lat 56 i wiele jej zawdzięcza historya. Zbiory jej rękopiśmienne tak są bogate, iż opracowanie ich i wydanie zajmie jeszcze czasu nie mało. („EHgHKJioneÆHuecKiiï (jjiOBapb” pod re-dakcyą prof. Andrejewskiego).

Archeograficzna komisya wileńska. Obfitość aktów i dokumentów, nagromadzonych w głó-wnem archiwum wileńskiem (19,224 ksiąg aktowych), oraz chęć zbadania przeszłości Litwy, wywołały po roku 1863 założenie komisyi osobnej dla rozpatrzenia rzeczonych materyałów historycznych. Komisya rozpoczęła swą pracę d. 12 kwietnia st. st. 1864 roku. Na utrzymanie jej przeznaczono ze skarbu państwa po 9,200 rubli rocznie. Obecnie składa się ona z prezesa (Kracz-kowskiego), trzech członków (K. Snitki, P. Do-briańskiego, I. Sprogisa), oraz członka dodatkowego (Płoszczańskiego). Od czasu założenia komisyi, prezesami jej byli: najpierw P. Kukolnik, potem P. Beznosów, (od 1865 - 1866) i I. Nikitin (od 1866—1867). Dnia 22 grudnia r. 1867, przez Ukaz Najwyższy zamianowany został prezesem J. Gołowacki, który pełnił ten urząd aż do śmierci, t. j. przez lat 20. Pod jego-to kierownictwem wyszły wszystkie prace komisyi, z wyjątkiem dwóch pierwszych tomów „Aktów” (pierwszego tomu rewizyi puszcz, oraz tomu tablic chronologicznych) wydanych przed nim, a także tomu XV „ Aktów,” który się ukazał po jego zgonie. Pierwsi członkowie komisyi: Nikitin, Gorbaczew-ski i Tuchołko, zajmowali się uporządkowaniem ksiąg i ułożyli plan tej czynności. Akta, pisane po polsku, zamierzono drukować w oryginale, z dodaniem tłómaczenia na język ruski. Do ogłoszenia postanowiono wybierać: 1) Akta, dotyczące prawosławia w kraju zachodnim; 2) akta, odnoszące się do administracyi kraju (urządzenia włościan, mieszczan, żydów i innych stanów);

3) akta prawne i etnograficzne. Członek komisyi i naczelnik głównego archiwum wileńskiego, Gorbaczewski, ułożył podręcznik dla osób zajmujących się rozpatrywaniem ksiąg, składający ^ię z 17 tablic i 49 stronic tekstu objaśniającego, a w roku 1869 wydał kalendarz archeologiczny na 2000 lat (od 325 — 2325 r.) według rachuby juliańskiej, i na 742 lata (od 1583 - 2324 r.) według rachuby gregoryańskiej. Do tego kalendarza dodano: 1) Tablice synchro-nistyczne monarchów rosyjskich, królów polskich, oraz wielkich książąt litewskich, i 2) metrologię t polsko litewską (miary i wagi), porównaną z metrologią ruską. Gołowacki wydał przewodnik dla zajmujących się paleografią, miano

wicie zbiór kopij paleograficznych ze starożytnych dokumentów, znajdujących się w archiwum głównem i w bibliotece publicznej w Wilnie. Oprócz Gołowackiego dużo też pracowali dawni człoukowie komisyi: Gorbaczewski, Szołkowicz, oraz dzisiejsi: Sprogis i Dobriański. Nowy prezes komisyi, F. Kraczkowski, energicznie prowadzi dalej dzieło poprzednika swojego i wydał już: 1) dwa tomy „Aktów,” oraz katalog dawnych ksiąg aktowych gu-bernii wileńskiej, grodzieńskiej, mińskiej i kowieńskiej, a także ksiąg niektórych sądów gubernii mohylewskiej i smoleńskiej, zachowanych w głównem archiwum w Wilnie; 2) słownik dawnego języka aktowego kraju północno-zachodniego i Królestwa Polskiego. („9HUHKJioiiejnuecKih CnoBapn” pod redakcyą prof. Andrejewskiego).    *

Archeologia (apyoc.oę^dawny, stary i \oqoę — mowa, nauka), jak sama już nazwa wskazuje, jest nauką, zajmującą się starożytnościami. Takie określenie atoli jest nader obszerne i nieuchwytne, pojęcie bowiem „starożytności” obejmuje wszelkie objawy minionej twórczości człowieka, we wszystkich materyalnych i duchowych jej pamiątkach. Zaczynając więc od pożywienia, mieszkania i odzieży, aż do mytów, zwyczajów, praw i urządzeń — wszystko co jest z tą twórczością w związku, co ją tłómaczy i objaśnia, wchodzi w zakres starożytności. W tem więc najogólniej-szem znaczeniu, przedmiotem A-i są wszelkie zabytki przeszłości, zbadanie onych —jej zadaniem, a odtworzenie, jak żyły ludy w rozmaitych epokach swych dziejów—celem. W znaczeniu ści-ślejszem przedmiot A-i rozciąga się jedynie na zabytki materyalne sztuk (architektury, plastyki i malarstwa) i rzemiosł minionych wieków. Odkrycie i krytyczne zbadanie tych zabytków, co do czasu, miejsca i źródła ich powstania, co do stylistycznych i technicznych cech i naukowej wartości—oto właściwe zadanie A-i. Jako taka jest ona w stosunku do historyi jej odroślą, bo gdy głównem zadaniem historyi jest przedstawić działalność narodów na zewnątrz, A., na podstawie zestawienia poszczególnych rezultatów swych badań odsłania jedną część ich życia wewnętrznego, odsłania obraz materyalnej twórczości człowieka, a tem samem przedstawia ważną część tego, co razem z twórczością ducha nazywamy stopniem oświecenia, kulturą jakiegoś narodu. Z archeologicznych dopiero badań czerpie historya barwne uzupełnienie swych wyników, daje nam pełny obraz dziejowy narodów i ludzkości i bez nich pozostałaby często suchem, jednostronnem nagromadzeniem faktów. A., przedstawiając sam rozwój artystycznej twórczości, jest historyą sztuki (ob.), która dziś bywa uprawianą zwykle odrębnie. Węzłem, łączącym A-ę z historyąr są tak zwane nauki pomocnicze historyi: Paleogra-tia, Dyplomatyka, Sfragistyka, Heraldyka, Numizmatyka, bez których technicznej znajomości nie obejdzie się historyk i archeolog. Ze względu na epoki dzieli się A. na przedhistoryczną, w której mieści się historya pierwotna poszczególnych krajów, plemion, ludzkości—i history-

czną, służącą do uzupełnienia obrazu znanej epoki dziejowej. Co do ogólnego obszaru, A. historyczna rozpada się na: a) A-ę Wschodu, b) klasyczną, c) średniowieczną i nowszą, badającą pomniki krajów i ludów dziś istniejących, tak w dawniejszej pogańskiej epoce ich życia, jak też w chrześciańskiej. Obok tego podziału A. par excellence uważana bywa, zwłaszcza na Zachodzie, jako historya sztuk klasycznych, i tera znaczeniem zwykle, choć jednostronnie, określana.

A. jako nauka nie była starożytnym znaną, choć wyraz ten nie był im obcy. U greków nawet był on często w użyciu na oznaczenio rzeczy, dawno wyszłych z ustroju społecznego, nie wywierających żadnego już wpływu na teraźniejszość. To samo znaczenie dawali rzymianie swej nazwie antiqui-tales z dodatkiem sacrae, humanae, pu/jUcae, pri-value i t. d. W wiekach średnich używano na oznaczenie zabytków artystycznych starożytności wyrazu antiquaria nawet aż do wieku ośmnaste-go obok nazwy A-i, która po raz pierwszy pojawia się w tem znaczeniu, co antiquaria, dopiero z końcem siedmnastego stulecia. Badania anty-kwarskie, dziś archeoiogicznemi zwane, zawdzięczają swój początek epoce odrodzenia się sztuk i nauk klasycznych w Europie. Zaczęły się one we Włoszech już od czasów Danta i Petrarki, którzy, rozczytując się w starożytnych rękopisach, pierwsi dali popęd do badania starożytności.

Z zapałem rzucono się do podziwiania, zbierania i ilustrowania pomników piękna starożytnego. Uczeni i artyści zaczęli się zastanawiać i rozprawiać nad teoryą sztuk. Pierwsze miejsce między nimi zajmują prace florentczyka Leo Babtista Alberti (1404 — 1472). Rafael, Michał Anioł i inni studyowali antyki, rznięte kamienie, moue- -ty i wielkie zwaliska rzymskiego i greckiego budownictwa, zastanawiali się nad niemi, szukając objaśnień w dziełach pisarzy starożytnych: Witru-wiuszu, Pliniuszach, Pauzaniaszu i t. d. Pod wływem tych dzieł, lecz zupełnie samoistnie, napisał Leonardo da Vinci swój sławny „Trattato della pittura”. Andrea Fulvio pierwszy wpadł na myśl odtworzenia klasycznego życia z pomników. Wawrzyniec Medici zaprowadził publiczne ich wykłady, jako study um przygotowawcze dla młodych artystów. W Rzymie papieże: Mikołaj V, Pius IT, później Juliusz II i Leon X stworzyli główne ognisko antykwarskiej umiejętności, gromadząc w watykańskim Belwederze skarby klasycznych starożytności. Pomniki samego Rzymu i jego topografia stają się przedmiotem gorliwych badań i sporów. Obok tego pomniejsze miasta włoskie rywalizują z sobą również na tem polu. Pałace możnych ozdabiają swe schody, przedsionki, podwórza, ogrody posągami i popiersiami staroźytnemi. Zbieranie ich staje się ogólną manią, która z Włoch przenosi się dalej do Francyi i Niemiec. Z końcem wieku szesnastego mają już niemcy licznych zbieraczy z cesarzem Rudolfem II na czele. O krytyce atoli, o pewnym systemie naukowym niema jeszcze mowy; autentyczność starożytności jakiegoś pomnika, je-

go wartość amatorska, stanowią główną kwestyę, która zajmuje zbieraczy; piękno jest rzeczą podrzędną. W wieku siedmnastym punkt ciężkości literackiej antykwarskiej działalności przenosi się z Włoch do Belgii i Holandyi (Lipsius, Rubens, Guper, Voss, Junius), w połowie znowu tego wieku do Francyi, która obejmuje przodownictwo i na tem polu pod okiem Ludwika XIV i jego ministra Colberta. W 1646 r. powstała w Paryżu Akademia malarstwa i rzeźby, a następnie w r. 1675 Akademia Napisów i Sztuk Pięknych, które stworzyły ognisko wytwornych antykwar-skich rozpraw i monograficznych prac nad pomnikami sztuki. W pierwszym rzędzie monety i rznięte kamienie mają licznych zbieraczy i spe-cyalistów, jak Ch. Patin, Vaillant, Pellerin, Moret, Cl. F. Peiresc, a następnie J. Spon, którzy pierwsi uznali A-ę za samoistną gałąź wiedzy i rozszerzyli jej zakres podróżami, zbieraniem i rozgałęzione-mi stosunkami z innymi uczonymi. Obok nich nie bez znaczenia są prace ówczesnych powag: Mabillona, Montfaucona i Caylusa, w Anglii

T. Howarda Arundela, w Niemczech Sandrarta, Spanheima, Begera, Christa; we Włoszech wybitne miejsce zajmują: Maffei, Muratori, Pauciadi i Gori, który pierwszy zwrócił uwagę na etruskie starożytności. Równocześnie prawie z nimi zapał do zbierania potęguje się znowu w Rzymie pod wpływem bawiącej tam królowej szwedzkiej Krystyny (1668—1689). Rody Aldobrandini, Borghese, Ludovisi, Berberini tworzą swe wspaniałe zbiory, odważni podróżnicy zwiedzają różne zakątki klasycznej ziemi, poszukując starożytności. W wieku ośmnastym prace Richardsona, Addisona, Hogartha, Diderota, Barthélémy, Ha-gedorna i innych, torują drogę do nowych, grun-towniejszych badań archeologicznych, opartych na głębszych poglądach na znaczenie zabytków klasycznej sztuki. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności odkrycie zasypanych miast Herkulanum i Pompei (1748), poszukiwania robione w Rzymie, Etru-ryi, południowych Włoszech, Sycylii, wyprawy do Grecyi, Azyi Mniejszej, Palestyny i Persyi rozszerzają zakres wiedzy archeologicznej, której właściwym twórcą jest Jan Joachim Winkelman (1717 —1768). On pierwszy, łącząc artystyczny pogląd z głębokiem naukowem znawstwem, pojął A.-ę jako historyę sztuki, ocenił trafnie jej istotę i uzasadnił ją umiejętnie w dziele „Geschichte der Kunst des A lterthums” (1763), przetłómaczo-nem następnie na różne języki. Ze względu ua treść odkrył zasadnicze prawo, że wszystkie dzieła sztuki greckiej (z epoki świetności) zapożyczane są z mitologii greckiej; ze względu na formę oznaczył wyraźnie różnice narodowe i historyczne t. j. artystyczne różnice stylu. Odróżnił i określił egiptyzm, etruscyzm, hellenizm i romanizm i w tych znowu przedstawił pojedyńcze peryody historycznego rozwoju, na których to zasadach do dziś opiera się A. w ściślej szem znaczeniu, ujęta tylko następnie przez Mullera w pewien system. Drogą, utorowaną przez Winkelmana, poszli Visconti, Źoega, Carlo Fea, Guattani, d’Agin-

court, Millin, Bottari, Hamilton, Böttiger i wielu innych. Pod wpływem Winkelmana napisał Lessing swego „Laokoona” i listy starożytnicze. Goethe z zapałem oddawał się badaniom archeologicznym, a Heyne wykładami swemi na uniwersytecie w Getyndze szerokie rozbudził zainteresowanie się sztuką starożytną, która z początkiem wieku dziewiętnastego ogólne zaczęła budzić zajęcie. Przyczyniły się do tego niemało wyprawa Napoleona do Egiptu (Champollion), nagromadzenie zabytków sztuki w Paryżu, wykopaliska w Herkulanum, Pompei i w Grecyi, sprowadzenie rzeźb greckich przez lorda Elgina do Londynu, które zakupiło Muzeum Brytańskie (1816) i t. d. Wyrazem dalszego rozwoju A-i jest założenie do dziś istniejącego międzynarodowego instytutu archeologicznego w Rzymie 1828 r. pod protektoratem Prus, mającego na celu jednoczyć prace na polu badań archeologicznych i drogą publikacyi (Monumenti inediti, annali, bnlletino) podawać do wiadomości osiągnięte zdobycze. Założenie instytutu dało pochop do utworzenia narodowych muzeów i towarzystw archeologicznych, stopniowo prawie we wszystkich krajach, z wła-snemi specyalnemi organami. To, a następnie wprowadzenie wykładów uniwersyteckich z dziedziny A-i, kongresy międzynarodowe, rozwinięcie systematycznych, ożywionych poszukiwań, wyprawy naukowe, odkrycia porobione w Egipcie, Palestynie, Niniwie i Baby łonie, Azyi Mniejszej (Troja), Grecyi i Włoszech przez liczny zastęp badaczy, krytycyzm naukowy i rozwój środków reprodukcyi, zwłaszcza fotografii i fotolitografii, wzniosły dziś A-ę do rzędu wysoko rozwiniętej gałęzi wiedzy ludzkiej. Ogólny przegląd bogatej literatury archeologicznej daje dzieło Starka „Systematik und Geschichte der A. Kunst”. (Leipzig, 1880).

W literaturze naszej pouczającem opracowaniem A-i starożytnej jest Antoniego Narkiewicza Jodki „Szkic historyczny umysłowego i artystycznego rozwoju ludzkości od zawiązku pierwszych społeczeństw do początków sztuki chrześciańskiej, ozdobiony przeszło 600 ilustracyami” (1889, tomów 3), nie dość systematyczny w układzie, zwężony w ostatnich rozdziałach o Grecyi i Rzymie do ceramiki i malarstwa, ale obfitujący na ogół w użyteczne informacye i wytrawne sądy, oparte na znajomości naocznej zbiorów europejskich. Spe-cyalne dzieło Maryana hr. Czapskiego p. t. „Hi-storya Powszechna Konia” (1874, Poznań, 3 tomy i atlas), zawiera samodzielne, a podobno jedyne w literaturze europejskiej studya nad koniem, dostarczające spostrzeżeń do dziejów pracy człowieka, sztuki wojennej, gonitw, urządzenia cyrków i hipodromów, zaprzęgów, dosiadania, kucia i t. d. u wszystkich narodów cywilizowanych i we wszystkich okresach dziejowych, poczynając od pieczar Bruniquel i Madeleine. W rozdziale, zatytułowanym „Koń przedchrześciański”, mamy zatem konia u egipcyan, fenicyan, hebreów, per-sów, greków, teutonów, gallów, chińczyków i in-dyan, potem cesarstwa rzymskiego zachodniego

T. K.

T- K.

i byzantyjskiego do korńca Y w.; rozdział VI zajmuje się koniem krucyat, ÏX koniem polskim i wypadkami hippicznemi XVII stulecia, nareszcie w rozdziale X-tym, ostatnim, znajdują się wiadomości z hippiki XVIII wieku.

Redakcya niniejszej Encyklopedyi, licząc się z planem ogólnym swego wydawnictwa, który przeznacza oddzielne artykuły dla sztuki plastycznej (obacz Architektura, Malarstwo, Rzeźbiarstwo) i dla nauk pomocniczych historyi (obacz Dyplomatyka, Heraldyka, Numizmatyka, Paleo-leografia, Sfragistyka etc.) pojęła A-ę jako naukę o zabytkach, przedstawiających lub objaśniających materyalną stronę cywilizacyi. Rozwijając to pojęcie, wypada przedstawić dzieła ręki ludzkiej, przeznaczone do zaspokojenia powszednich potrzeb życia, jakoto: mieszkanie, zabezpieczenie od wrogów przez fortyfikacye, broń i wojska, sprzęty domowe i gospodarcze, odzież, zajęcie, zabawy, aparaty do czci Bożej, a w końcu grzebanie zmarłych. Ponieważ to wszystko A. odkrywa, tłómaczy lub ilustruje na .zabytkach kamiennych, metalowych, glinianych, albo na rysunkach i malowidłach starożytnych, przeto podane będą wizerunki przedmiotów, stanowiących najwybitniejsze okazy materyału archeologicznego. Sfera zatem A* i w porównaniu z dawniejszem określeniem, rozszerzoną zostaje na wszystkie narody historyczne, o ile zbadanemi zostały, w następ-nem uszeregowaniu:

Archeologia przedhistoryczna.

„    Ameryki (ob. Ameryka, dzieje).

„    Egiptu.

„    Hete jeżyków.

„    Eenicyi.

„    Mezopotamii.

„    Palestyny.

„    Persy i.

„    Arabii.

„    klasyczna (Grecyi, Etruryi, Rzymu).

„    chrześciańska (starożyt. kościelne).

„    średniowieczna.

„    krajów słowiańskich i Litwy.

A. Przedhistoryczna. Historya ludów rozpoczyna się tam, gdzie się znajdą dokumenty pi-pisane, świadczące o zaszłych zdarzeniach. Lecz inne nauki dostarczyły jej środków przeniknięcia w dalszą przeszłość. Materyałem dla badacza stały się narzędzia, oręż i dowody techniki, które szczątkowo dochowały się z owych czasów. Historya, pisana na zasadzie tych świadectw, przestaje być historyą osób, a zamienia się w bezimienną opowieść o dziejach kultury ludzkiej. Po-mocniczką jej jest etnografia, opisująca dzisiejsze ludy pierwotne, bo ukazuje w teraźniejszości dawne kopalne kultury techniczne i z pewnem prawdopodobieństwem kreśli na tej podstawie obraz ówczesnego ustroju społecznego. Poszukiwania nad szczątkami rzeczowemi, które dochowały się z okresów przedhistorycznych, stanowią właśnie przedmiot archeologii przedhistorycznej. Datują się one oddawna. Dolmeny, menhiry i t. p., zwróciły już w przeszłem stuleciu bliższą uwagę świata uczonego, a raczej dyletantów nauki. Lecz mniej zajmowano się wtedy systematycznem zbadaniem pomników przeszłości, natomiast bawiono się chętniej w przypuszczenia i hypotezy. Powstają pełne poezyi, lecz mało liczące się z faktami, teorye celtomanów i innych o kulcie druidzkim, ofiarach, zborach i t. d. Ścisłe poszukiwania z systematyczną klasyfikacyą ukazują się dopiero przed kilku dziesiątkami lat. Biorą one początek w Skandynawii, krainie, obfitującej w przedhistoryczną spuściznę. Worsaae i in. powołują tutaj do życia podział czasów przedhistorycznych na epoki: kamienną, bronzową i żelazną (ob.). Kamienna była najstarożytniejszą; nie znano wtedy żadnego metalu, narzędzia wyrabiano jedynie z kamienia (lub rogu); bronzową idzie po niej, krzemień tylko wyjątkowo jest używany jako ma-teryał, oręż i główniejsze narzędzia są wyrabiane z bronzu; wreszcie w epoce żelaznej, najpóźniejszej, żelazo poczyna spełniać rolę głównego, charakterystycznego materyału. Prace uczonych skandynawskich dały silną podnietę ruchowi archeologicznemu w innych krajach, który wzmaga się jeszcze bardziej, kiedy odkryto śmietniska kuchenne Danii (kjoekkenmeddigsn) i pale osad nadwodnych Szwajcaryi. Jeszcze później A. doznaje olbrzymiego rozszerzenia, dzięki odkryciom, wykazującym, że człowiek istniał już w epoce czwartorzędowej i że dotychczasowe badania archeologów objęły zaledwie ostatnią chwilę jego dziejów przedhistorycznych. Wraz z tern wprowadzono nowe terminy. Wyróżniono właściwą A-ę p-ną (archéologie préhistorique), która zajmuje się człowiekiem kopalnym i w ciągu dalszym kulturą techniczną, aż do chwili, kiedy ukazują się wpłyjvy, idące od ognisk historycznych, i A-ę prahistoryczną (archéologie protohistorique), kiedy kulturę badaną, dzięki mate-ryałowi, pochodzącemu z krajów historycznych, można wtłoczyć w chronologię historyczną. Śmietniska kuchenne Danii należą np. do pierwszej, tymczasem w kulturze skandynawskiej, badanej przez Worsaae, można odkryć ślady wpływów hi -storycznych i z tego powodu jest to już dziedzina A-i drugiej. Rozróżnienie to wprost wynika z tego, że obie te gałęzie A-i wymagają różnego przygotowania naukowego i odpowiedniej specya-lizacyi. Przedhistoryczna potrzebuje przedewszyst-kiem studyów geologicznych i paleontologicznych; prahistoryczna znowu znajomości numizmatyki, ceramiki, techniki staroetruskiej, staroitalskiej i t. d. A., w ściślejszem znaczeniu słowa, jest nauką świeżą, bo datującą się zaledwie od trzech dziesiątków lat. Wprawdzie już wcześniej znaleziono niewątpliwe ślady istoty ludzkiej, obok wygasłych gatunków zwierzęcych, właściwych ubiegłej epoce geologicznej (czwartorzędowej), lecz uprzedzenia były tak silne, że wprost nie chciano uznać tych dowodów za wiarogodne. Wraz z Cuvier’em, który z góry odrzucił możliwość, aby człowiek istniał przed obecną epoką geologiczną, potępiano najoczywistsze świadectwa i upartego

)

ł

.

;■

<<

% -

-    s

■

ł

#HNS\

s.

¹ o

"T

■

' 5s*s*»a

■ir

r~’    "

*

=■/

[;•

Lw

Fig. 302. Rysunek człowieka na lasce w jaskini Madelaiue.

KB

ÆSj:

»s

■i

Ti

TW

J&7

msz.

mamsśmmami

fc-.

Hpm

W-

Pr

SIS

•>.

;Ą'

fS*

Fig. 298. Topór starokamienny z .Saint-Acheul.

«

Épi»»!

^2^r*-6r.i--^3s -rf. ,.

Archeologia Przedhistoryczna.

.SSH,

.' ,W‘

kj

I; ••

>t

P*

;•

Fig. 299. Topor neolityczny.

im

\nj

v*

'/.

,fv

N 0*

^x.

t ‘-i

Fi»⁻. 301. Renifer narysowany ręką człowieka^przedhistorycznego na rogu (w Kessler Loch) podług Boyd. Dawkinsa.

li

su

|l!i

jlB

liii!

iii

'/w;

Hi

T"

SE

Üà

LI

\\

|§1§XT'1 >• \ -':-

Pi

Fig._305. Bożyszcze wyrzeźbione w grocie Petit-Morin.

sni

., MlÊÊÊk m^mtÊËÊÈ^ï^m^mmHÄ

ygËi:    ■ jiffe.; ; ■ .t£ÊÊÊÈÊmM

iæ

ia

W*&-

W&t

A/

<    ' „fic

jti    Â

,<rj

Sr*

•3

ip'

S$gw

zs*x\

mary*«

r.-J

Li

fl

|»p|pS|

Ai

mg**®-

%Êk

gg

i-,.r

r~ .

-    *    ;.j

PMBfe^wgkÄftieyga=7j»»-'>*

WSĘjj

Fig. 303. Chata nadwodna z wystawy paryskiej 1889 r.

r>

2EÄ

-o

à®

gj»rgyggg

Sv

Ü

W-

Bi

;■ *

tg

SÄT»

iCÜMIDT-

Fig. 304. Śmietnisko przedhistoryczne z kościotrupami w Mugem Portugal (podług Cartailhac’a).

Fig. 300. Mamut narysowany ręką człowieka przedhistorycznego.

I

v-

-

w:

v

s

\

r

».

O' .    <*'

• 's/

*

V

J

*

R

.

O

’ v‘

w dowody przedhistoryczne człowieka i, co za tern idzie, A. p-na czwartorzędowa wzięła tutaj swój początek, doczekała się w tym kraju największego opracowania i wydała najcenniejsze monografie. Istnienie człowieka wyśledzono we Francyi aż do początków epoki czwartorzędowej, tutaj też podniesiono po raz pierwszy sprawę trze-ciorzędowca ludzkiego (ob. Człowieka starożytność) i wyłoniono najpoważniejsze próby klasyfikacyjne różnych stacyj i szczątków, stosownie do względnej ich starożytności. Warto zatrzymać się nieco nad usiłowaniem dania jakiegoś chronologicznego szematu. Dla pokładów tej samej doliny, lub warstw tej samej jaskini, można w ko-lejnem ich ułożeniu znaleźć miarę chronologiczną. Odpowiednio można określić z wszelką już łatwością starożytność szczątków, jeżeli tylko wykaże się, iż w warstwie znajdują się nie dzięki późniejszemu dostaniu się. Lecz cała trudność polega na tern, jak np. określić wzajemną starożytność szczątków, znalezionych w odmiennych, a daleko leżących od siebie grotach i dolinach. Próbowano uczynić to na podstawie kości zwierzę-obtitością wydobytych przedmiotów kopalnych, je- cych, obok których znajdowano ślady człowieka, dnakże w gruncie rzeczy rozpostarła swoje po- W ten sposób powstała klasyfikacya Larteta z poszukiwania na względnie nieznaczną część globu działem epoki czwartorzędowej na okresy: wiel-ziemskiego. W Europie jedynie Francya, w dal- kiego niedźwiedzia jaskiniowego, mamuta i reni-szym zaś ciągu Anglia i okolice Renu, mogą po- fera. Bliższe poszukiwania wykazały, że niepodo-szczycić się większą wiązanką faktów. We Wło- bna jednak przeprowadzić ścisłego odgraniczenia szech i Rosyi zabrano się do poszukiwania do- okresów na podstawie fauny, chociażby dlatego, piero w ostatnich czasach. Po za Europą zbada- że są wypadki, kiedy szczątki zwierząt z różnych no zaledwie kilka punktów w Afryce, Indyach epok i dowody bytności człowieka, razem znie-Przedgangesowych i Japonii. Wreszcie należy do- sione przez prąd rzeczny, są pomieszane w bez-dać jeszcze bardzo obfite poszukiwania, przedsię- ładzie (np. szczeliny w skałach), to znowu kiedy brane w Ameryce. Słowem, porównywając zbada- zbywa zupełnie na wskazówkach ze strony fauny, ne obszary z zupełnie jeszcze nietkniętemi przez Wtedy Mortillet użył rozszerzonej przez Lub-naukę, dochodzimy do wniosku, że A. p-na, cho- boćka klasyfikacyi archeologów skandynawskich, ciąż dużo zrobiła, lecz w porównaniu z temi ob- tylko że poszedł jeszcze dalej. Mianowicie już od-szarami, których jeszcze nie zbadała, jest w ca- dawna zauważono, że epoka kamienna, poprze-łem słowa znaczeniu nauką przyszłości.—A. p-na, dzająca wszędzie wszystkie inne, w swoim rozwo-w ścisłem słowa znaczeniu, doszła do najwyższe- ju przedstawia bezustanne doskonalenie się nago rozwoju w Europie. Jeśli wykreślimy na ma- rzędzi kamiennych pod względem obrobienia, pie Europy przestrzenie, o których można sta- W tym postępie technicznym można wyróżnić nowczo powiedzieć, że podczas epoki lodowej by- zawsze dwa okresy: jeden wcześniejszy, kamienia ły pokryte lodami, z drugiej zaś wyznaczymy naj- łupanego czyli paleolityczny (t. j. staro-ka-dawniejsze stacye (t. j. te, w których dowody mienny) i drugi, późniejszy, kamienia szlifowane-człowieka niewątpliwie są współczesne mamutowi | go czyli neolityczny, (t. j. „świeżo-kamienny”). i gatunkom wygasłym), okaże się wtedy, iż oba | Dołączone rysunki uwidoczniają tę różnicę. Fig. obszary wykluczają się nawzajem. Zjawisko to 298 przedstawia siekierkę, znalezioną w Saint można wytłómaczyć, przypuszczając, że praczło- Acheul i należącą do jednej z najwcześniejszych wiek żył w Europie już podczas epoki lodowej stacyj Francyi, pochodzi ona z okresu paleoli-(ob. mapa przy art. Człowieka staroży- tycznego; fig. 299 daje wyobrażenie o neolitycz-tność). Lody pokrywały zresztą nie całą Euro- nych siekierkach z wysp Kanaryjskich. Epoka pę. Dolina Dunaju z porzeczem Morawy i porze- czwartorzędowa należy całkowicie do pierwszego cze średniego Renu były wtedy w środkowej Eu- okresu, przynajmniej tak możemy sądzić na pod-ropie jedynie woinemi od lodów, lecz, pokryte la- stawie dotychczas zebranego materyału. We Fran-8ami i błotami, dawały człowiekowi schronienie cyi przedstawia ona powolne, lecz nieustające do-nader niegościnne. Tymczasem Francya (z wy- skonalenie się techniki. Najwcześniejsze stacye jątkiem doliny Rodanu, mniej więcej do Lyonu, dają grubemi i niezgrabnemi ciosami łupany krze-i kilku miejscowości wynioślejszych) była niemal mień, w tej liczbie głównie znajdujemy siekierki zupełnie wolną od lodów i przedstawiała w owej charakterystyczne, migdałokształtnej formy, któ* epoce okolicę, bardzo przyjazną dla człowieka, re oglądaliśmy na fig. 299. W miarę tego, jak Z tego powodu Francya jest krajem, obfitującym I przechodzimy do czasów późniejszych, liczba na-

Boucher de Perthès’a, który nie przestawał nagromadzać wciąż nowego materyału faktycznego, uważano za maniaka. Posiadał on już w 1846 r. niewątpliwe dowody, że człowiek był współczesny z mamutem, wielkim lwem i innemi wygasłemi gatunkami epoki czwartorzędowej, lecz zaledwie w 1859 r. świat uczony zastanowił się nad temi faktami. Stało się to w ten sposób, że Falconer, Lyell i in. zjechali wtedy do miejscowości, gdzie Boucher de Perthès prowadził swoje poszukiwanie, stwierdzili wiarogodnośó podawany oh dowodów i wraz z tern wyrobili prawo obywatelstwa A-i czwartorzędowej, która odtąd poczyna się silnie i szybko rozwijać wraz z antropologią. Zwłaszcza międzynarodowy zjazd antropologów i archeologów przedhistorycznych w Paryżu w r. 1867 udziela wielkiej podniety rozwijającym się badaniom. Liczba dowodów wzrosła odtąd niepomiernie. Jedna dolina Sommy (zresztą uprzywilejowane miejsce poszukiwań) dała do 80 tysięcy okazów krzemiennych, świadczących o dawnym człowieku, śmietniska zaś kuchenne Danii do 30 tysięcy. Zresztą A. p-na, jakkolwiek przeraża nas

77

R»vrklop«djf* fewiwekM Uuati. T. IV.

rzędzi kamiennych wzrasta; ukazują się: skrobacz- czątek śmietniskom kuchennym, a stojące na bardzo niskim stopniu rozwoju, bez hodowli bydła i rolnictwa. Fig 303 i 304 uwidoczniają charakterystycznie rysy obu tych kultur, z których nadwodna zakrzepła, jakby u dzisiejszych papuańczy-ków, śmietniskowa u fuegieńczyków (mieszkańcy Ziemi Ognistej). Rozwój prawdopodobnie idzie niezależnie w kilku miejscowościach i rozchodzi liścia wawrzynowego, zresztą technika obrabiania się z tych ognisk w dalsze okolice, a fale te wi-* krzemienia, widocznie wskutek używania kości, kłają się i plączą nawzajem. We Francyi i An-ulegauwstecznieniu. Jednocześnie widzimy niezwy- glii kultura neolityczna, zdaniem niektórych badaczy, ukazuje się bez związku z paleolityczną i wielu uczonych przypuszcza przerwę w rozwoju (tak zwany hiatus), pochodzącą stąd, że najeźdźcy rolnicy, z wyżej posuniętą kulturą, niby wtargnęli do tych krajów i usunęli dawnych myśliwców. Helbig dla Włoch północnych dowiódł stanowczo podobnego najazdu i wyznaczył jego kierunek, kolejne siedziby i wreszcie kulturę. Ma-teryał antropologiczny (kości, zwłaszcza czaszki), pozwalają skreślić fale rasowe. Niektóre groty francuskie dostarczają do kilkuset skieletów. Spotykamy się tam już z dowodami wierzeń religijnych, nawet i z rzeźbami bóstw, jak to widzimy na fig. 305. Archeologia ma sprawę z mocno jednostronnym materyałem, np. we Francyi, gdzie ślady codziennego życia są nader nieliczne i tylko grobowce są obfite. Podobnie cała kultura dolmenów nie jest inną. Jedynie w osadach nadwodnych Szwajcaryi nauka ma przed sobą drobiazgowy obraz, jak życie codzienne biegło i jak się rozwijało w ciągu prawdopodobnie bardzo wie lu wieków. Wreszcie ukazuje się metal, jednocześnie zaś wkraczamy w epokę prahistoryczną, którą można już nawiązać z chronologią historyczną. Nadmiar faktów staje się tak wielkim, że same studya archeologiczne zostają wyspecyalizo-wane; zjawia się zatem A. staroetruska, trojańska, staroitalska, kaukaska, skandynawska, kultura Haistadt, La Tène i t. d.—W ostatnich czasach badania archeologiczne znalazły silne poparcie w Ameryce północnej ze strony fundacyi Smith -sona i muzeum Peabody, w południowej zaś ze an- strony Muzeum Narodowego w Rio-Janeiro. Francuscy badacze prowadzą gorliwie poszukiwania w Algierze, angielscy w Indyach wschodnich. Próby te wykazały, że klasyfikacya (uczonych skandynawskich) dziejów na okresy: kamienny, bronzowy, żelazny, tylko tyle posiada wartości, że wszędzie czasy przedhistoryczne rozpadają się na epoki: kamienną i metaliczną i że pierwsza jest zawsze wcześniejsza. Lecz porządek ukazywania się samych metali w różnych miejscowościach jest bardzo odmienny, np. w Peruwii zgoła nie przypomina Skandynawii; nawet to samo widzimy w Europie: w Węgrzech np. przed żelazną istnieje miedziana. Sam skład bronzu jest niejednakowy, np. w Indyach i Skandynawii. Wszystko wskazuje, że oddzielne punkty globu ziemskiego rozwijały się niezależnie. Poznać te rozwoje po • szczególne na całym globie ziemskim, bieg ich i liczebność, podobieństwo i różnice, wytknąć wzajemne oddziaływanie, o ile istniało, z rozmiara-

ki, piły, przedziurawiacze it. d., lecz kamień jest wciąż jedynym materyałem, z którego wyrabiane narzędzia dotrwały do obecnej chwili. Wreszcie nastaje epoka, kiedy, jako materyał, obok krzemienia, zjawia się kość. Ukazują się harpuny, dzidy, strzały z rogu reniferów; ostrza krzemienne do strzał posiadają charakterystyczną formę

kły rozkwit rysunku i rzeźbiarstwa, co możemy sprawdzić na fig. 300, 301 i 302. Wszędzie we Francyi zasób świadectw mnoży się: w Solutrć odkryto wał 100 metrowy, wysoki 3, a szeroki 4 metry, złożony prawie wyłącznie ze szczątków uczt ludzkich (kości konia); w pieczarach Men tony człowiek pozostawił warstwę odpadków, 16 metr. grubości, wraz ze swojemi szkieletami i zwyczajami pogrzebowemi. Stosownie do charakterystycznych stacyj, to jest tych, które w postaci wzorowej dostarczyły narzędzi wybranych za drogowskazy, Mortillet odróżnił okresy: szel leński (de Chelles), mousterski, solutreński i magdaleński i swoją klasyfikacyę usiłował pogodzić z kolejnością fauny, wystawioną przez Larteta. Klasyfikacya ta oddała wielkie usługi badaczom francuskim, lecz swoją drogą podział Mortilleta posiada, zdaje się, tylko miejscowe francuskie znaczenie i nie wolno stosować go z góry po za granicami Francyi. Naturalnie, względność taka klasyfikacyi Mortilleta zgoła nie przemawia przeciwko zasadzie, na której ona się oparła, wszędzie bowiem znajdą się jedne formy, staroźytniej-sze, i drugie, późniejsze. Zresztą w wielu miejscach (np. u nas w Krakowskiem), znaleziono narzędzia odpowiadające zupełnie francuskim. Nie należy stąd wyciągać wniosku, aby były one tym ostatnim współczesne; na podstawie bowiem narzędzi, wypadałoby dzisiejszego grenlandczyka uważać za współczesnego reniferowcom Francyi. Nawet w samej Francyi, wschód i południo-wschód opóźniają się w rozwoju technicznym już podczas epoki czwartorzędowej. Stacye czwartorzędowe gielskie równie doczekały się klasyfikacyi chronologicznej; powiedzieć zaś to o niemieckich można tylko z wielkiem zastrzeżeniem. Zbywa tutaj na dostatecznym materyale, a nadto archeolodzy niemieccy są jakoś powściągliwsi, obawiają się sze-matów chronologicznych. Człowiek paleolityczny jest myśliwcem, nie zna zwierząt oswojonych, chodzi nago (ob. fig. 302), żyje w jaskiniach. Byt jego dzisiaj odtwarzają australczycy, a z czasów renifera lapończycy.—Epoka neolityczna, wszędzie w Europie, gdziekolwiek była badaną, należy do obecnego okresu geologicznego i końcowe, a nawet środkowe jej chwile, wchodzą już do antropologii prahistorycznej. Materyał faktyczny staje się nader obfitym i różnorodnym. Zresztą Europa przedstawia obraz bardzo różnobarwny. Kiedy w Szwaj caryi ukazują się już osady nadwodne z bytem osiadło-rolniczym, w Danii i Portugalii tułają się jeszcze dzikie hordy, dające po-

4-

o

^\ka

vV

cv

A-

/'C

: j

■ ^

o $?S>

v<> <£?*

&

x/'

v*

-

l

!

!

-    ,    "    . r. t r ■ .. ■ .- •

.

,!

u «u

/r?

r£

iP

“go=~ pîSr

<fcg

33 C/Lf Sï

if

~'!Z

P

Oo

(71 I

*o

'Ol

⁽5i8n

uim

rpfoo i

firw

KSU

(Ä

\)

10

mMI j

JäL,

EEBfflffl

.5

mWM

N!

:!•

■y

i:(

ARCHEOLOGIA EGIPTU.

<u^~? rwj

£0

C-Zj/C CZJl

-r

Mi

(7

ffimm

Ä=N°-r ^äIp

\ SS

rU\7/

IS

;łio/ibr

Ó,

:!•

1:1

Ąf

mk

<2L

AXA

Sj\ Ü

=32

8>rr; =0

nF»

MM /

üqqOO öESlEEO /

«mM

■n

Egg

kO³---•g-a>

\i

77

\7-,

m_

p=? .* s?ł

Cc,!

aouQ/»f 0

/» '0

era

tj

.in

iMil mOAa

—i.

11

°14_ ^ // r?A\

:,t.

Sv,£

II

Ml

il

» IP

Jl

I,

@£® e®0

Z\a-

§Æc?, U cC

^sg

•Û

l/y

!S

<g»'

1”

Its#

■ **

'ftgtfj

fli r~fos \ I à

«te

eüH

MeSK

fS

?¥

Bn # i

o-S ‘

il

-JLfflgOflCTia i_

».

l^:

wnmt

fiii

(\

..: ...juiU

t.

' Z)

ft

<7

<*

■ -J

*■ <#V

O

c?

£

j Â

«... =

/

:

i

!

(.

L. Kr».

mi wpływów i t. d., takiem jest zadanie ostateczne A-i p-ej, od czego zresztą, mimo zebrania ma-teryału bardzo obfitego i cennego, jest jeszcze dość daleko. Zdobycze i postępy archeologii ob. pod: Wiek żelazny, kamienny, bronzowy, człowieka starożytność, śmietniska kuchenne, osady nadwodne, dolmeny, tumulusy, menhiry, teremary, cran nogi, paletnologia, człowiek trzeciorzędny, czwar-torzędny. - Podręczniki: Lubbock: „Prehistorie times” (dzieło przestarzałe, lecz ważne z powodów metodologicznych, gdyż zestawia dane archeologii i etnografii); Ranke: „Der Mensch” (t. II), lecz przedewszystkiem Mortilłet: „L’Homme préhistorique” (2 wyd., przewyborny podręcznik); Nadailiac: „Les premiers hommes et les temps préhistoriques” 1881 (obfity materyał, lecz opracowany z małą krytycznością); Cartailhac: „La France préhistorique” 1889 (cenne dzieło). Postęp A-i p ej streszczono w sprawozdaniach z mię dzynarodowych zjazdów archeologii i antropologii, sprawozdaniach corocznych zjazdów niemieckich i w czasopismach antropologicznych, zwłaszcza „Matériaux pour l’archéologie préhistorique,” .Revue d’anthropologie”, „Mittheilungen der anthr. jresellschaft” (ob. Antropologia). Dla Ameryki, ob, Nadaillaca: „Amérique préhistorique” oraz źródłowe wydawnictwa Muzeum Peabody, Fündacyi Smithsona i Muzeum Narodowego w Rio Janeiro. Należy wspomnieć o muzeach archeologii, np. dla osad nadwodnych w Zurychu, dla Francyi w Saint Germain (pod Paryżem) i in.

A. Ameryki, ob. Ameryka (dzieje).

A. Egiptu zrodziła s]ę z wyprawy wojennej generała Bonaparte 1798 — 1801, który zabrał z sobą uczonych i rysowników do studyów historycznych i topograficznych. Sporządzono wspaniałe rysunki piramid, sfinksów, kolosów, świątyń i t. p., które zostały wydane w miedziorytach, z tekstem, p. t. „Description de l’Egypte ou Recueil des observations et des recherches, pendant l’expédition de l’armée française”, 180d—1813, w drugiem zaś wydaniu 1820—1830, tomów 26 tekstu i 12 ilustracyj. Pomiędzy temi wizerunkami znajdował się słynny kamień Rozetty, z napisem w trzech tekstach: hieroglificznym, demo-tycznym i greckim, które zdołał odcyfrować Champollion, wynalazłszy klucz do czytania hieroglifów (1826). Odtąd usuwa się tajemnicza zasłona z pomników tej najstarszej cywilizacyi, bo niemal każdy z nich jest opatrzony jakimś dłuższym lub krótszym napisem, którego znaczenie staje się dla uczonych zrozumiałem. Sam Champollion wydał nowy zbiór :    „ Monuments de

1’Egypte et de la Nubie”, 1835 —1845, w Paryżu, 4 tomy. Prawie jednocześnie wychodziły w Pizie Roselliniego podobne „Monumenti dell’ Egitto e della Nubia” (1832—1844) w 9-iu tomach. Bogatszemi zasobami rozrządzać mogła wyprawa naukowa pruska, 1842—1845, pod przewodnictwem znakomitego egiptologa i chronologa, Ryszarda Lepsiusa, który wydał chromolitogra-ficznie: „Denkmäler aus Aegypten und Aethio-pieu”, 1849—1859, w Berlinie, w 12 tomach, o 650 tablicach kolorowanych ogromnego formatu, a następnie urządził muzeum egipskie w Berlinie, ozdobił malowidłami archeologicznemi jego ściany i ułożył napis hieroglificzny na cześć fundatora, króla Fryderyka Wilhelma IV. Z późniejszych badaczy najszczęśliwszym był Mariette, założyciel muzeum Bulak (Boulaq) w Kairze; wysłał on też tysiące wykopanych przedmiotów do muzeum egipskiego w Luwrze, a największą może cenę ma kolekcya Apisów, ogółem 18 wielkich i małych, pochodząca z odgrzebanego i znów przez piaski Sahary zasypanego Serapeum. British Museum w Londynie i zbiory watykańskie w Rzymie nie mogą pochlubić się takiem bogactwem okazów, jak Luwr i Berlin. Uniwersytet warszawski posiada w swoim gabinecie archeologicznym 3 mumie w drewnianych, pięknie malowanych sarkofagach, i w gabinecie zootomicznym znakomicie zachowaną mumię człowieka, niższej zapewne kasty, z włosami, paznogciami i wszyst-kiemi członkami ciała. .Polacy nie uprawiali egip-tologii, tylko Ignacy Zagięli spróbował napisać „Historyę starożytnego Egiptu” (Wilno, 1880), spędziwszy w Kairze lat kilkanaście, lecz nie był do tego zadania przygotowanym naukowo. Odkrycia trwają do dziś dnia: właśnie w lutym 1891 r. Grébaut, obecny dyrektor muzeum kairskiego, doniósł światu naukowemu o przypadkowem otworzeniu podziemnej sali, w której znajduje się 180 mumij kapłanów i kapłanek Amrnona, a w tej liczbie i królów z XXI kapłańskiej dynastyi; obok znaleziono izbę grobową Ament, kapłanki Hator, z czasów XI dynastyi; są tu różne materye, naczynia i trzy zwierciadła srebrne, a czwarte pozłacane. Przy takiej obfitości odnalezionych zabytków, całe życie tego najstarszego w history i państwa ukazuje się oczom naszym ze wszystkich stron w niezmiernem bogactwie szczegółów. Zamieścimy charakterystykę gmachów pod wyrazem Architektura, posągów — pod wyrazem Rzeźbiarstwo, bogów—pod ich nazwami i wyrazem Religia, scen wojennych pod wyrazem E g i p t, d z i e j e i t. d.; tu zaś podamy tylko tablicę z szeregiem rysunków, przedstawiających rzemiosła, zajęcia gospodarcze i życie domowe egipeyan według malowideł, okrywających ściany w grobach prywatnych (t. j. nie-królewskich). Znaczenie tych rysunków w porządku numerów, na tablicy oznaczonych, jest następujące: 1) Kamieniarze żłobią kamień dłutem; stolarz hebluje, czy polituru-je deskę, nad którą widzimy winkiel i młotek; tokarze—jeden wyrabia nogę lwią, drugi wierci dziury w krześle świdrem. 2) Kołodzieje obrabiają koła i części wozu. 3) Cieśle wyrabiają łódź, dalej ścinanie palmy na drzewo. 4) Meble: szafa z okrągłym wierzchem, kozetka w kształcie lwa, pod nią okrągła podstawka pod głowę, wyżłobiona z drzewa lub kamienia, zwana „uols”, a dziś jeszcze używana tam w podobny sposób, gdy ktoś chce uchronić perukę lub utrefione włosy od rozczochrania. Dalej widzimy komodę i zwierciadło metalowe, ozdobne krzesło (tronowe) z materacem na poręczy i siedzeniu, ze skó-

rą pantery i rzeźbionemi figurkami jeńców pod spodem, wreszcie stołek obozowy i stół z dwoma wysłanemi stołeczkami pod nogi. 5) Ważenie pierścieni złotych; gwichty mają kształt głów zwierzęcych lub całych zwierząt. 6) Wyrabianie drzewiec do pik i pocisków; przy piecu kowalskim po obu stronach ludzie naciskają miechy nogami. 7) Broń: dziryt, taran, sztylet, miecz w kształcie sierpa, hełmy, misiurka, tarcza, łuk, maczuga i berdysz. 8) Warsztat szewcki, wyciąganie skóry i szycie sandałów. 9) Rzeźbiarze przy obrabianiu posągów i kolumny; pisarze pokrywają odrzwia napisami i malowidłami. 10) Przewożenie kolosalnego (19 stóp wysokiego) posągu; na kolanach jego stoi przełożony, kierujący ludźmi, ustawionymi w cztery szeregi i ciągnącymi za cztery liny; wyżej człowiek wybija takt uderzaniem w kije; na nodze kolosu stoi inny człowiek, podlewający wodę pod sanie; u dołu trzech ludzi niesie zarąbany słup do podstawiania przy podnoszeniu kolosu w górę, czwarty niesie wodę w wiadrach.

tych i nagromadzonych na brzegu.—R. Lepsius: „Die königlichen Museen in Berlin“.

A. Hetejczyków. Biblia wspomina niejednokrotnie o ludzie Hitti lub Hittim, synach Heta (w tłomaczeniu greckiem Septuaginty, Chettin, Chettim, Chetaioi); napisy egipskie zawierają dzieje wojen Ramzesów z ludem Chitis lub Che-ta (Kheta), a rysunki podają wizerunek ich króla Chitisara i miasta Kadesz; asyryjscy wreszcie królowie wspominali o narodzie Chatti: lecz przed 20-tu laty nieznano jeszcze żadnych pomników lub zabytków po nim pozostałych. Dopiero w roku 1870 A. Johnson, konsul amerykański w Damaszku, przyjechawszy do Hamah (starożytnego Hamath), obejrzał mieszczący się w ścianie jednego domu i opisany już w 1812 r. przez słynnego podróżnika Burckharda kamień, z dziwnym, niby hieroglificznym napisem. Pospólstwo jednakże nie pozwoliło ani na wyjęcie, ani na kopiowanie tego napisu. Zaledwo jakiś malarz arabski się zgodził zâ dobre pieniądze zrobić kopię, która zamieszczoną została w pierwszym „Quarterly statement of the American Palestine Exploration Society”, 1871. Taki był początek badań, które obecnie doprowadziły do hipotezy o państwie Syro-Kapadoc-kiem, albo przynajmniej o ludzie szeroko rozsiadłym w Syryi aż do Eufratu i w Azyi Mniejszej, aż do morza Czarnego, a zapewne i do Archipelagu. Znaleziono bowiem ruiny gmachów lub rzeźby, rysunki i napisy na kamieniu, oprócz Hamath, w Aleppo, Dźerablus t. j. dawnym Karkamisie (Gargamisz, Karchemysz) nad Eufratem (fig. 306), w Bogaz-Kevi, Jasili-Kaja (fig. 307), i Euiuk w Kapadocyi (podobno na miejsce starożytnej Pteryi), w Ibriz w dawnej Likaonii, w Giaur-Kalesi (dawna Erygia), w Karabeli (Lidya), a nawet w Nymfi koło Srnirny. Technika i artyzm tych pomników nie dorównywa asyryjskim lub egipskim; niektóre zabytki są dotąd niezrozumiałe jak np. Eflatun-bunar (źródło Platona), rysowane i fotografowane najprzód przez Hamiltona Ramsaya, a potem przez i prof, uniwer. jagiell. Maryana Sokołowskiego (fig. 308). O typie i powierzchowności tego ludu dokładniejsze, niż z własnych jego pomników, wyobrażenie powziąć można z rysunków egipskich (fig. 309), lecz pochodzenie i cechy rasowe nie są jeszcze określone; Sayce bowiem, który potrafił już odcyfrować pismo klinowe hetejskie i odczytał imię „króla kraju Er-me: Tarkudim”, widzi tu proto-armeńczyków, a więc indo-europejczyków; Perrot wysuwa dużo wskazówek semickiego pochodzenia i godzi się tylko na hypotezę, że hetejczykowie byli z pochodzenia Ormianami, lecz utracili później rodzime swe cechy, popadłszy pod panowanie semitów, z którymi się zleli, tworząc narodowość mieszaną. Perrot: „Hist, de l’Art dans l’antiquité”, Paryż,

T. K.

T. K

Na przodzie postępują żołnierze do utrzymania karności, albo może procesya jakichś dworzan, czy uczestników uroczystego obrzędu, mają bowiem w rękach gałązki palmowe. 11) Garncarstwo i okazy naczyń ze złota, artystycznie wyrobionych. 12) Tkactwo i pranie. 13) Kuchnia; piekarz niesie pieczywo, kucharze wkładają drób’ do kotła, inni zabierają się do smażenia mięsa na patelni. 14) Powroźnicy. 15) Uprawa roli, sianie, młócenie, żęcie, znoszenie do śpichrza; pisarz zapisuje, siedząc na dachu. 16) Zestawione części mieszkania i domowego ogrodu; damę, wchodzącą przeze drzwi do przystrojonego dra-peryą salonu, wita wzniesieniem rąk pani domu, osoba dostojna, bo największych rozmiarów; szereg malejących figur oznacza jej służebnice, coraz niższej rangi; jedna nakrywa stół, inne niosą naczynia, zapewne z jadłem i napojami do poczęstunku, dzieci biegną z kwiatami; służba zewnętrzna, niby folwarczna, bije czołem o ziemię lub oddaje uniżone ukłony. 17) Cały pałac, z bramą, budynkami, sadzawkami do kąpieli i ogrodem; jedne części są przedstawione w planie, inne w elewacyi, a wszystko bez znajomości perspektywy. 18) Cztery kobiety w perukach, fantazyjnie ustrojone, a ciemną cerą okazujące rasę etyopską; jedna gra na flecie, inne klaszczą w ręce do taktu, a może i śpiewają. 19) Panie, obsługiwane i ubierane przez swą służbę. 2 0) Zrywanie winogron, wytłaczanie i zlewanie wina.

21) Połów ryb w papirusowych zaroślach i ptactwa, gromadzącego się na wierzchołkach papirusu. o2) Procesya kobiet muzykantek, niosących arfę, cytrę, flet podwójny i lirę. 23) Staw, obrośnięty kwiatami; zgromadzone na nim ptaki podgląda przez otwory w zasłonie ptasznik i ciągnie

wanem

za sznur od sieci, która je zagarnia. 24) Dwa pa- 1887, tom. IV. 777 — 786. rokonne wozy. 25) Pan jedzie na siedzeniu, umoco- A. Fenicji i Kartaginy jest ubogą w zabytki między dwoma osłami; słudzy idą przy nim. z powodu liczebnej słabości ludu, który mógł 26) Młócenie zboża przez deptanie wołami. 27) Wy- samodzielność swoją zachowywać tylko w mia-ciąganie sieci ze stawu; płatanie ryb wyciągnię- stach nadmorskich, w murach potężnych, osła*

(.

.

V.

;

<ć>

qH Ni

, A <<

/-J

*

.

{'R

A •-

.

£

C?

*

-,Af

i

■ V..

w>,.

■ ' y~

'Ä

«&&

i^lPlPiS:“

HjL *XSyr4ś§ \ fel

H .4

am

&•.

mi

sr

SA

Archeologia Hetejczyków.

£? ?&%*> ’

mm

imi

Mf

m

.à

--

fÆL

t-

llTiyJ

4-;!

mmM

, /-Tfis

ill!;

1É

LÛ

»"^iS

■d

pf

mtê

"-Ï

lYi

pA-

$2

'• vv

mm

fSBl

mvvpv

»a

..

.i

PIRMHI

’ '-:

mmmm

Fig. 306. Płaskorzeźby i napis w Dierablus, dawnym Karkamisie.

Fig. 307. Wielki dziedziniec w Jasili-Kaja.

•:' -v.    ~-7-x -

gs mm

•-V'

"zrz—j

• *: iL i f

aü

g||gg|§

'00*0t

WÊ

mm

mm

mem

[pnlffP

Afsr

>7<i

Æ:,

%%£%///■

E-Ï#j

.*■’

Ls5'Ć^

HL

-ĄS

• «

'■^Ś2Śr=

stB

lUr.

—    r ^ jad *

____yj» <0*IrNsjkśl:.:

1-4

Fig. 308. Eflatun-bunar, podług rysunku prof. Maryana Sokołowskiego.

Fig. 309. VV'ojownicy hetejczykowie na rysunku egipskim (Rosellni).

I .

■

«

v C Ay

'

•i

-

*

O \N.%

:

>

■ ■ p.j ■ -.Sf.*»

.

i ,    ■ i <    ■

!

1

„

V/?akO

So

Z'

t

Vfr--:

Sr

■ wê^sê

%#$£*■

S^-t'.- ' --s

t. .

allii

Archeologia Fenicyi i Kartaginy.

_o_.    :

'3=t§§

aü

3S

X/

-7

ten

!"

:>

Hp

III

AA

esbbiiihcm

lilii

i\.

■WoS

Fig 313. Szczątki murów fenickicli Sydonu (podług Renana, Mission de Plenicie).

')ry‘

11

tm

-SL.«=

m

•i>;

mm

É;

.....1......\

^    ■ Tggg

liii

ÜVLi

SSf»

•    ’i,-N., , " '! if 'l-’û’-iv.ł* : ••

'w-pvrw••?*

Fig. 317. Okręt wojenny fenicki podług rysunku asyryjskiego (Layard).

Fig. 311. Grób giblicki (Mission de Phénicie).

retell

lllSligss

àEà

.... f *

Hi

!>5

. - ;j!!jryr

y;*

i-»

mar-:

<Ń ■ V."

Jfcfa

ia_SŚK

mm*

WiVLeÙfejl

©s

AA

Pi

wÈËËÈm

ma

,x-

w®?'

k\a*

••

Fig 312. Dom mieszkalny feuicyanina w Amrit (Mission de Plenicie).

Fig. 315. Pieczęć sygnetowa Abibala, króla Tyru.

y%L

TOP

väASp

Wmmm

WÈÊmé^t

11

Will

fa-*

üMi

V'

Tli

55

rä>7n!W7it

jpsi

. .7,

Fig. 319. Ołtarz fenicki (Mission de Plenicie).

i'a

li

f;

■U

s»

n..

ss

“TT““-'

•-7

r! «

î'i= .i— àüx

tsiss

ÙjiL

as;* mi

r*

k’-r

nüvTXS3

LjgiaK

CT

év

KMfff]

V3

,'V-

vr.

:-;â

ii

!^S

il

s;

ą-

:m

kt

KM

■j

■i

mÊmsBÊF

ü»

sac

<.

vAfT

!»

':'MH...' ’?" ■'

HöSß

m

Ml

111 Jl

^ I

PIléÉ

K,

.Vï

il 1

aj-M

liSrA»

iÉlïl

ÂÉipilpl

^wripi ■iési

H#?- '■ *

II

»I

Sir

1É

fi

11

SS

Step

IS

\1

r\\

sse

SISPk

I 1% j; :

'•

V.s

Ss»

-X

N?

.    z

fmu

æ;

fSś,>

TSHaë

SUS

r_-

Fig. 3U). JSarkofag Eszmunazara, króla Tyru (Louvre)

Fig. 318. Rysunek murów i świątyni Eryksu.

*—

Fig. 320. Słup z Lilibeuin ex voto z wyobrażeniem betylów (u góry) i modlącego się kartagińczyka.

-- o,a*. ••••

/ ■

V

Ł,

V

; ■

■

Astarcie

mających przed władzą i wpływami liczniejszych narodów, a właśnie wszystkie te miasta uległy niemal doszczętnemu zniszczeniu. Wyprawa naukowa, posiłkowana przez rząd Napoleona III w r. 1860, odnalazła trochę ruin na wybrzeżu syryjskiem i przedstawiła je światu w wybornem wydaniu pod umiejętną redakcyą Ernesta Renana („Mission de Phénicie” 1864—1874); poszukiwania w Tunisie podejmowali uczeni włosi, anglicy, francuzi; szczegółuie ważne wnioski, lubo zbyt śmiałe, poczynił Daux („Recherches sur les emporia phéniciens” 1869. „Etude sur la ville d’Utique

szerzonemi w dole komoraujd, czasem ozdobionych pomnikami na powierzchni ziemi (fig. 311 i pod wyrazem Amrit). Dom mieszkalny, kuty ze skały, znalazł się w Amrit (fig. 312). O fortyfikacyach fenickich dają nam pojęcie szczątki murów Sydonu (fig. 313), Aradu (ob.) i spora częśó baszty Eryksu w Sycylii (fig, 314). O stroju królewskim jakieś wnioski czynić można z pieczęci króla tyryjskiego Abibala (fig. 315) i króla giblic-kiego (z Byblos), Jewhameleka, oddającego cześć (fig. 316); o wyglądzie okrętów wojennych płaskorzeźba asyryjska (fig. 317), o fronto-

i'¹".

r- -•

AS

Sit*-

■'

■s.

gil

s-

« -ihm

jÇiSJl

9_,v.

A:;'

il

-V :

Hfi

_______________________

je*",

Fig. 314. Baszta Eryksu w Sycylii (podług Cavallari Monument! della Sicilia).

et ses environs”) wysłany kosztem Napoleona III, lecz materyały jego były w części zniszczone przez ogień i wodę; poprzednio zaś Beulé odkopał część portu i fundamenta Byrsty kosztem własnym, z wielkim nakładem wiedzy starożytniczej i talentu („Fouilles à Carthage.” Par., 1860). Wnioski jego utrzymują do dziś dnia największą powagę. Obfitszy plon jednakże wydały badania na wyspach Malcie, Sycylii i Cyprze. O rysach twarzy fenickiej możemy powziąć wyobrażenie z sarkofagów grobowych, przywiezionych do Luwru; pomiędzy niemi najznakomitszym (ze względu na długi napis) jest sarkofag króla tyryjskiego Es z mutt a z ar a (fig. 310). ^Grobów odnaleziono dużo w syryjskiej Fenicyi, wykutych w skale w kształcie izb, kurytarzy, lub studzien pionowych z roz-

nie świątyń i bram miejskich wizerunek na monecie miasta Eryksu (fig. 318). Zwaliska świątyni autentyczne i dość obszerne znalazły się tylko na Malcie. .Test parę ołtarzy kamiennych (fig. 319) i kilka tablic ex voto, z których jedna, kar-tagińska z Lilibeum (fig. 320), przedstawia osobę modlącą się przed ołtarzem, nieznane nam przedmioty kultu, u góry zaś bożyszcza w postaci słupów, czyli betyle (ob.) Posągi bogów są bardzo nieliczne i nieszczęśliwie zachowane. Z przemysłu fenickiego o sławnej purpurze tyryjskiej możemy tworzyć domysły tylko z opisów, bo ani jeden kawałeczek tej tkaniny nie został odnaleziony; mamy zaś liczne intaglio w drogich kamieniach oraz flakoniki, wazy, amulety, zausznice, bransolety ze szkła przezroczystego i pięknie barwione-

ciekawą wiadomość, przeniósł się ze swymi kopaczami pod Gborsabad i odrazu natrafił na ruiny pałacu króla Sargona, obejmujące dwa kilometry długości murów. Zachęcony takiem powodzeniem podróżnik angielski, Layard, zabrał się do rozkopywania, najprzód własnym kosztem, a później na rachunek rządu, pagórków Nimrud i zaniechanego przez francuzów Kujundżyku. .Rozkopywanie trwało do r. 1852, a rezultatem było odnalezienie zabytków Ni-niwy i przewiezienie ich do sal muzeum Brytańskiego. Chorsabad zaś dostarczył bogatych zbiorów do Luwru, przewiezionych w roku 1846, i odsłonił rezydencyę królewską, zwaną Dur-Sar-jukin (czy Bit-Sargina, wedle innego odczytania). Na poszukiwanie Babilonu rząd francuski wyznaczył 70,000 franków; wyprawa naukowa, złożona z Fulgence Fres-nela, Juliusza Opperta i budowniczego F. Thomasa, rozkopywała pagórek Birs-Nimrud 1851—1854 roku, z niewielkim wszakże dobytkiem, ponieważ budowle babilońskie, z cegły wznoszone, większemu uległy zniszczeniu od czasu i ręki ludzkiej. Od r. 1855 sir Henri Rawlinson odkopywał Bor-sippę; potem Loftus odnalazł Erech w dzisiejszej Warce, a Jones Taylor— najdawniejsze miasto Mezopotamii, ojczyznę Abraha-(Haohette 1875, Paryż) — podają bogaty poczet ] ma, Ur, pod pagórkiem Mugeir. W innych miej -rysunków i chromolitografij, z których okazu- scach czynili poszukiwania: G. Smith, Hormuzd je się widocznie, jak mało oryginalności w sztu- Rassam, a nareszcie w latach 1877—1881 Ernest ce posiadali fenicyanie i jak się przejmowali wzo- Sarzec, który w pagórku Tell-Loh (czyli Tello) nad rami egipskiemi, asyryjskiemi, perskiemi, a w końcu kanałem Szat-el-Hai, odkrył mnóstwo posągów, pła-greckiemi.    T*K- skorzeźb, napisów, sięgających aż do jednego

go, lecz niema sposobu określić, które z tych przedmiotów należą do fabryk fenickich, a które były wyrobione w Egipcie, dziś bowiem jest rzeczą pewną, że nie fenicyanie wynaleźli szkło, lecz obok rzeźby i malarstwa przejęli ten kunszt od egipcyan. Uprawiali go jednak długo i na wielką skalę, a dobry piasek z okolic Ptolemaidy podnosił wartość wyrobu. Perrot et Chipiez w IH-im tomie swojej „Histoire de Fart dans l’Antiquité”,

MS

JT

' re

f&È:Ili^ÉLg

miïy,-;0ÊàiMI

\<

-T/J

mm

M1

iisÉi

lu«

J ri tłlfan‘    /Mn# i

.....

!1,N ül;!N I ---• “ JTwiiiAii I ■ i    4^*^ 'Tr^tar -j'»».

wmśSmlmśmB

IS

ils

I.?

Fig. 316. Król giblitów Yewhamelek pr*ed boginią Astartą.

A. Mezopotamii (Babilonu i Asyryi) zrzą- z najdawniejszych królów Chaldei, imieniem Gu-dziła przewrót w nauce, gdy wydostała na świa- dea. Poszukiwania te wydały plon niezmiernie tło dzienne mnóstwo postaci, imion, faktów, obra- dla nauki obfity i cenny. Gdy Oppert, a za nim zów życia i pojęć, dawniej zgoła nieznanych. Hincks, Fox Talbot i Rawlinson, posiedli umie-Zamiast ubogich, skażonych częstokroć lub źle jętnośó czytania pisma klinowego czyli ćwieczko-wyrozumianycb wiadomości o Nemrodzie, Ninu- wego, pokazało się, że asyryjczycy z przedziwnym sie, Semiramidzie, Niniaszu, Sardanapalu, jakich zmysłem historycznym podawali potomności czyny dostarczali nam Berozus, Herodot, Ktezyasz, po- swych królów i systematycznie, rok za rokiem, siadamy teraz historyę Babilu i krajów Assura, prowadzili kronikarską opowieść o dziejach swo-kreśloną przez samych babilończyków i asyryj- ich, o tryumfach i niepomyślnych wypadkach, czyków na pomnikach, objaśnioną przez nich nawet o nieurodzajach, wylewach rzek, suszy własnem pismem—klinowem (ob.). Początek tego i t. p. Tablice kamienne, zwykle alabastrowe, przewrotu przypada na rok 1842, kiedy konsul któremi okryte były ściany pałaców (ob. Archi-francuski w Mossulu, Emil Botta, domyślając się tektura), ilustrują panowanie królów rzeźbio-z opisów starożytnych, że w pobliżu znajdować nemi obrazami, a zarazem na płaskiej swojej się musiała Niniwa, zaczął rozkopywać pagórki powierzchni, pomiędzy figurami, niby na tle, mie-Nebi-Junus (— prorok Jonasz) i Kujundżyk, a na- szczą opowieść w długich napisach klinowych, stępnie, zasłyszawszy od wieśniaków tureckich Oprócz tego pisali asyryjczycy i chaldejczykowie

SV

'S

-J

O

EL

■' ]

fi

<ÿ>

''Rpj&S

.

-

Archeologia Mezopotamii.

üLtttrM

F- 55

ri

y/ à

ix> F — "I"..”’,

~x;' ^

■ --Wim

g r^ll 11

test"

ig '

PM

reiH

¹¹

i_.

y- JrÛ i"; T

1;^

fe%|

ai

^ßrnmmm

:m^0-''■■■    '

r~

'T

».

w.-

iüix. ///^a

/Cvy V ''HLxüm

rfeft

Wm

sk

fMÈ

r.

>r

://

•' .i

■Â

vs

ps

pi

..

t©i

TT

II

^ HuA

II

Wß^MM

W0^Êmï

mÊ

êM ■

mm

WÊÊÊk

iMMÈÊkâ

. JVt'-

ifeSFi^

,- - =Æ

MM

[li

(TO

SHfitfi

I'M

Fig. 330. Sargon słucha swego tartana; za nim stoi inny dostojnik. Chorsabad (Luwr).

• Mlii*

.•»ili!» .'V ¹

'    *.;    !H.

iiii'

r.

'>•

■Ujl

\\

ifffi

i-

•,SL

lii' ’

Ad

li,

pSig'1

jgdf

swr®

mm.

>1

:ß\

o o ul

load

<T

#('• '

;'/4" /

ZÜ2"

3#

'i

i!

alwfc

(»Uiaa. ;j|l

*>., ■ ;•'• '<%ń

ß‘Uz%M

'i¹

fij

jpr

fi,:

(f.

l>

nr—•

f\'

Blv

r>

S^êS^ÆRTWVC^

i'

;m|/;

ipS

.-./•y

|fî

0w.i‘

•{

•j ,; • ••

i..

’ ;•

s.

. * i : *    •;•; ••

•li i'

Fig. 323. Świątynia^w ogrodzie królewskim, z Kujundżyk (Muz. Bryt.).

..in'-

Fig. 326. Zdobywanie fortecy, machina szturmowa i zasłona dla szturmujących.

'ÉÈ&

m

r?

• ' J tv-

I'Ll

fg

►Sv.A

i;^ '    "

iff

:Qj

ii©

,'//■

r.'

fx

ii*—ifr5 rftOf _rai:-p3 go

IrasIsS^càiâi®

IK L/7 .    •‘•I¹’ -,

1*

xi;

[ill'- • jiM

lAfc j

ni

SNiri.' „mvi: • .Vv»

itf. ,i

w'

n "■

iL

.'A

>,

«i

ia

iS

F'¹"    _ & • ‘A ■

■ \ Ł-f

rWm.

//'j

It-/*-

4|UfW

• i vr ? 'i •

?7v / l>/7

JIL

11

Ï¹1

iß

Fig. 329. Tryumf pod zdobytem miastem Madaktu w Suzyanie (Kujundżyk).

«a

USäi

•i Ml

.-iS?

L:>

V .(

•iii

i /4 !K

87:

r,

!S

K-

f..:

Tif

uv

fi

y>

■/

OH

~ß7ßß-J-ß .

Fig 327. Pochód wojska i jeńców z pałacu Sennacheryba w Kujundżyk (Layard).

y-'""'

<ó

gvvN' >

«

o

0-

$

<v ^

■S’ '< A

*

K R

/

'

/

*

O    <

t ^ *

■'AP-

O f

Sr*—

(i c

7:'l

TnSjFXs&x:^r^l

/i

\.

ii

IV

■’y*

11'’

A—fïr

■ ,/:",ir ■:i&<

* •» •»

A.

■«mir-    ----

¹ WmgĘ^^mm

}.

lilii

' I*

gSSL

SP

W.

Wk

y"'

■|i

"ÿ

Archeologia Mezopotamii.

i; i' i. • •

vAT-. AijPG;:

,v ;'"    1 ^ -

UV ^

~4pll

.wwv^

*s$

•;

..I

; v*

F-y

Iftl

AVI

13} '

n

|\ j

m :-4) jr

i#

v\

ii

itWMm

FM

V-

ST

w-

-,

ÊSSÈÊmà

wm

ms

ISB

mm

SajrT:

Msg

^SÄ-‘

-.:Ł-

k&jS“

v’

i 'iW"

éZÈÊ®*

f;|r

fifV '"®

:l| îLfeil

ft

l"

Si-

B*r

»m

W fil.;

>7

y.

-V

»i

i#

0-v%

L *•*. * •

' «s ..*

„ **wm..    .

&Æf

■-0MÊji ;

- 'i;:,; 4^?il ł

'■‘V

tli

.i'¹

iv

<•

âs

mm

wmËMh

i-

t:V.

r.

Kl w? .-.' .. -

iiËSÜi

EüS

i

rfein

SI

Se

m

ta

■i

zr^T——-

J,

//

Fig. 332. Dworzanie Assur-bani-pala podczas bankietu.

r, C"

,V'

CPtè^

êt

fflrin

.:>Pi

■:-i •£//"•'?ia

^jjp

0 (311^

W

agra

?r

A'

û&

'"il '

ggri

yi^

g'

7'

eiæ

-r.

rF

biW.¹

Fig. 328. Wojsko i wieśniacy z pałacu Assur-bani-pala w Kujundżyk (Louvre)

iiliiWw

ffiij

à!)

îîplwîH

PS®

lii

lł-niii‘1¹,!

-,

•sfwsgi

M|

p»f?

ara

r;

ii

ll

rl.

ii,*, N

tóiy-i

fi

pâteis

S\vśJ'

'A3

?a

ymmazc

ma.

i7/

Jllil

irrr

• -it'.

SK

'i»".;;,

n>

m\

OA-

Fig. 322. Cylinder chaldejski (Muz. 13ryt.).

Fig. 321. Cylinder chaldejski z emblematami religijnemi i napisem ćwieczkowym (Muz. Bryt.).

Fig. 324. Cylinder chaldejski, wyobrażający może maga przed bożyszczami.

J-

Si

Mb//'

fil

m

htürbj.

................ ...............

wMsiMsasMgaiBi

<ï-i

Fig. 333. Bankiet Assur-bani-pala w ogrodzie (Kujundżyk).

A*

<</

o

^KA 1

<C/

o ä>;c? w

£ <ôV (Â

X» kp^V^

_J

/

>

■

t

na ośmiościennych słupkach glinianych (dziś na-, zwanych nieudatnie „cylindrami”); każda ścianka stanowi jednę kartę rękopismu, a z kilku lub kilkunastu słupków składa się dzieło. W pałacu Assur-bani-pala znaleziono salę biblioteczną, ta-kiemi słupkami zapełnioną. Chociaż potłukły się one skutkiem zawalenia się pułapu przy odkopywaniu i dostały się do muzeum Brytańskiego w postaci skorup, rozrzuconych bezładnie, jednakże z dobranych mozolnie i odczytanych przez G. Smitha ułamków dowiadujemy się, że w nich dobiznę cylindrów chaldejskich z muzeum bry-tańskiego (fig. 321, 322) z których jeden zawiera emblematy religijne i napis ćwieczkowy, na drugim Smith dopatrzy! kuszenia Adama przez Ewę, ponieważ poza jedną z siedzących osób wznosi się wąż. Tę hypotezę obalił wszakże Menant w rozprawie: „La Bible et les Cylindres Chal-déens”. Nie posiadamy dostatecznej ilości ma-teryału, aby przeprowadzić można było dokładne porównanie religii asyryjczyków i babilończyków z hebrajską. Przymioty i wizerunki bogów będą

.,4

sjgjgjri

maBif

MsĘkmź

Ww/ÆAi

Mmmmm

7.

lf|2|

w*'

1111

",

1À

■'.Ï

Wsi

ii

i-.-:

mml

■V

ii

iWM

mmk

as

i-

H!

5\St

SS®

a-

■aim

Fig. 325. Tukl»t-pal-asar II z Simrsd (British Museum).

mieściła się literatura naukowa i poetycko-reli- podane pod ich imionami (ob. As sur, Bel, A s-gijna. „Epopea babilońska” zawiera jakąś, nie- tarta, A nu, Nin, Nergal); charakterystyka, dokładnie jeszcze odtworzoną, powieść o potopie ogólna znajdzie miejsce pod wyrazem: Religia, oraz o Izdubarze i bogini łsztarze (Astarcie). Tu podamy tylko rysunek świątyni z ogrodem Smith, Lenorraant i inni upatrują w niej podobień- „wiszącym”, czyli urządzonym na arkadach (fig. stwo do opowieści biblijnej. Przy tendencyi do wy- ; 323) i kapłana, zapewne maga chaldejskiego, szukiwania w Mezopotamii źródła podań sernic- przed bożyszczami (fig. 324). Nadmieniamy przy-kich lub do poparcia Genezy Mojżeszowej nowe- tern, że w ruinach stołecznych miast Mezopota-mi odkryciami, powstają próby tłómaczenia teks- mii znaleziono zaledwo rumowiska i fundamenta tów klinowych, lub wizerunków zagadkowych na kilku świątyń, które mogą być odtworzone tylko sposób hebrajski. Dla przykładu podajemy po- przy pomocy podobnych rysunków lub opisów

T4

fjly

Hm

MM

J--.

je*

p "«s

fife

WrE

s*

mm

WÀ

sW-

/>

dsyni

SSasäßt

P®

i.

'.'j

ÉÊ

s®

rll

Mfm

. \y]

ïS

&Y-

ijB

;;

r;.

y:vS

m<%

WÂ

âp- >,

U 4f

m : a F ¹. tóf

mm

igjA; b -A

; .....-_____

• ¹5    .Al!'v': ;> - 4 ’

Éi

1;.

SMS

KSI

jpal*

'S

KP

greckich, a więc nie tak dokładnie, jak pałace królewskie. Te dopiero stanowią skarbnicę naszej nowoczesnej wiedzy o dziejach (ob. Asyrya i Babilon) i cywilizacyi sumiro-akkadzkiej. Na płaskorzeźbach widzimy uprawę roli, rybołówstwo, polowanie na lwy i na inne zwierzęta, znoszenie cegieł, budowanie, przewożenie kamiennych byków z twarzami ludzkiemi i skrzydłami u boków, bankiety i t. d. Najwięcej wszakże miejsca zajmują sceny wojenne i wizerunki królów. Oto np. Tuklat-pal-Asar II zdobywa fortecę, tłukąc

Madaktu w Suzyanie (fig. 329) odbywa się przy muzyce i śpiewach mężczyzn, kobiet i dzieci; rysunek ludzi i koni jest dobry, ale krajobraz, a szczególnie mury fortecy, z trudnością mogą być zrozumiane, ponieważ rysownik nie umiał sobie radzić z perspektywą, więc mury z boku nie chcą stać pionowo, lecz kładą się poziomo lub ukośnie; domy są podobne do bram. Wspaniale przedstawionym jest wielki król Sargon (fig. 330), słuchający doniesień swego „tartana”, czyli hetmana. Wszystkie części ich stroju i uzbro-

Fig. 831. Haft ua płaszczu królewskim; częśó górna (Layard).

mury machiną o potężnych dzidach; dla postrachu oblężonych kazał wbić kilku jeńców na pal (hg. 325). Druga podobna płaskorzeźba przedstawia koniec szturmu i błagalne gesty poddających się na łaskę i niełaskę obrońców twierdzy (fig. 326). O wojsku asyryjskiem pieszem, kon-nem i walczącem na wozach, które zastępowały dzisiejszą artyleryę, dają nam dobre wyobrażenie fig. 327 i 328; poniżej jest przedstawiona gromada wieśniaków. Tryumf po zdobyciu miasta

jenia są wykonane z zupełną dokładnością. Haft płaszcza królewskiego z obrazami bóstw i świętego drzewa przedstawia fig. 331. Nareszcie bankiet Assur-bani-pala (fig. 332 i 333) przedstawia nam króla, siedzącego na łożu, i królowę na krześle, z dworem, służebnicami, eunuchami; tych ostatnich poznajemy po braku zarostu na twarzy; w ogrodzie nie zapomniał artysta wyrzeźbić ptaków, ale na jednem drzewie zawiesił uciętą głowę króla Elamu, czyli Suzyany. A więc wesele łączy się

SSSISi

Fig. 334 Mur lamentów (Heit-el-Mogreby) w Jerozolimie.

sarzy greckich, a szczególnie od Herodota, który zwiedzał, widział i opisywał to miasto o trzech „cudach świata”; lecz A. poprzestać musi na szczupłym dorobku, składającym się głównie z cylindrów i pieczęci, z których jedna, przedstawiająca prastarego króla Urucha (ob. Ur), posiada nieocenioną wartość dla historyi; mało zaś jest napisów, a niema zgoła tablic kamiennych z płaskorzeźbami, ani ogromnych pałaców, bo te rozsypały się w rumowisko, przykryte ziemią, a z cegieł Babilonu budowały się później inne miasta w okolicy. Obecnie, kto chce studyować zabytki starożytnej Mezopotamii, może znaleźć wszystko, oprócz gmachów odkopanych, w muzeach Londynu, Paryża i trochę w Berlinie; jeśli zaś po przestać może na podobiznach rysunkowych, to je

BncjrUopedj» Fowizeutuu iUttr. T. IV.

iSWlflSl Iptl

MlJfiililM

1

14

11«

jggpŁ

IBI1SIII11I

mmti

'k

i;.'

IRISÉS

mam

MÎS SÄ

T"

śbmiEBm

T. K

tu z dzikością wojownika. Bo też Assur-bani-pal (ob.) należy do najstraszniejszych okrutników. Na rnnych płaskorzeźbach kazał przedstawiać rozmaite męczarnie: wyrywanie języków, wyłupia-nie oczu w swojej obecności; towarzyszy mu zawsze kat z biczem. Chciał tłumić tym sposobem wybuchające wciąż bunty, lecz zaogniał jeszcze bardziej nienawiść ujarzmianych ludów i przy-. śpieszył zapewne katastrofę upadku Asyryi. Ni-niwa zburzoną została, a jej bogactwami podzielili się medowie i babilończykowie. Babilon stał się miastem większem, ludniejszem i bogatszem od niej, ponieważ oprócz łupów zwycięskich i danin poddańczych ściągał zyski od okolicznych ludów z rozległego handlu i słynnego przemysłu swojego. Doszły nas wiadomości obfitsze od pi-

znajdzie w wydawnictwach pierwotnych: Botta „Monuments de Niniveh”, 1847; Layard: „Nini-veh and its remains”, oraz „Niniveh and Babylon”; albo w kopiach, obficie ilustrujących znakomite dzieło Jerzego Rawlinsona: „The five great monarchies of the eastern world”, 1871.

A- Palestyny (Biblijna). Żaden kraj nie był tak pilnie i gorliwie zwiedzany, opisywany, badany, jak Palestyna, kolebka wiary, ziemia święta dla żydów i dla całego świata chrześciań-skiego. Pomijając niezliczone podróże opisowe, pomiędzy któremi znajdują się polskie od Anzelma (ob.) bernardyna w r. 1512 i Radziwiłła Sierotki w 1582 (wydana 1607), do Hołowińskiego 1841 („Pielgrzymka do Ziemi S-tej”, I — V, 1842-1845), Pelczara („Ziemia S-ta i Islam” 1876), wy-

mienimy tylko uczonych badaczy z drugiej połowy XIX wieku: De Saulcy 1850 — -1851 i 1863, van de Velde 1851, 1862, de Vogué 1853 i 1861, V. Guérin 1854, G. Rosen 1855, G. Rey 1857, książę de Luynes 1864. Wyprawa francuska 1860 wykonała dużo poszukiwań i w Luwrze powstało muzeum żydowskie; od r. 1865 istnieje specyalne towarzystwo angielskie „Palestine exploration fund”, którego członkowie (np. Warren i Wilson) wiercą studnie, prowadzą podziemne galerye w skalistym gruncie Jerozolimy, żeby odkryć fundamenta starożytnych budowli, a szczególnie świątyni Salomonowej, czy Herodowej; współzawodniczy z niem od r. 1871 podobne towarzystwo pół-nocno-amerykańskie ze stałą rezydencyą w Bejrucie („American Palestine exploration society”).

te pieczary i ofiarowała je rządowi francuskiemu w darze; lecz Clermont Ganneau przeczy tej hy* potezie, a sarkofag wspomniany przypisuje Helenie, królowej Adjabeny, Ze sprzętów świętych mamy zawsze tylko jedyny wizerunek świecznika sie-dmioramiennego na płaskorzeźbie, wyobrażającej grupę z tryumfalnego pochodu Tytusa (fig. 335); inne przedmioty, niesione jako zdobycz przez żołnierzy rzymskich, jak stół, trąby, są mniej wyraźne. Grób Abrahama, według podania, znajduje się przy murze Hebronu (fig. 336). Sam ten grób wszakże, równie jak inne groby, tak zwane: Jozafata, Zacbaryasza, Absalona (ob.), pochodzą z epok późniejszych. Ruiny pałacu Hyrkana, odwzorowane przez uczonego Vogué, noszą cechę perską. W ogóle sztuka plastyczna nie istniała u He-breów; stłumił ją w zarodzie skierowany przeciwko bałwochwalstwu zakaz wyobrażania bóstwa w ludzkiej postaci. Wszystkie te zabytki noszą cechę naśladownictwa, albo i ręki wykonawczej fenicyan, egipcyan, asyryjczyków, a w końcu greków. Tylko słowem natchnionem, tylko pismami świętemi, przysłużyło się ludzkości plemię Izraela; dla archeologii zaś nic prawie nie pozostawiło. T K A. Persyi sięga XVII wieku, gdyż Pietro della Valla, rzymianin, zwiedzał już w r, 1621 ruiny Persepolu i przesłał kopią napisów klinowych uczonemu jezuicie Kircherowi. Ale dopiero w 1852 Grotefend określił zasady odczytywania takich napisów, a Burnouf w dziele p. t. „Mémoire sur les inscription de Hamadan” 1836 r., uzupełnił abecadło perskie. Henryk Rawlinson skopiował i odczytał 400-wierszową, trójjęzyczną opowieść o walkach króla Daryusza z buntownikami, wyrytą na skale Behistunu (starożytnej Bagastany), a wtedy wyjaśniło się znaczenie umieszczonej nad napisem płaskorzeźby: Daryusz wydaje wyrok na 9-ciu pojmanych przywódzców buntu z łaski Ahumarazdy (fig. 337). Zachęceni tak ważnem dla historyi odkryciem, Texier w 1840, Eugeniusz Flandin i Pascal Coste w 1841 opisali i przerysowali starannie w olbrzymich edy-cyach pomniki Persyi starożytnej; Loftus w 1850 zaczął poszukiwania Suzy; lecz po niepomyślne wyprawie naukowej pruskiej (Andreas, Stolze i Nol decke, 1883) dopiero małżonkowie Dieulafoy, uzy skawszy firman szacha, przy poparciu rządu francu skiego, w latach 1885 i 1886 odkryli zwaliska Su zy, mianowicie: pałace królewskie,wykładane z wierz chu cegłą kolorową, w ogniu emaliowaną, Zdobycz była bogata: trzysta skrzyń ze statuetkami, płaskorzeźbami, cegłami, cylindrami, pieczęciami i monetami z epoki Daryusza i Kserksesa zapełniły kilka sal w Luwrze i utworzyły jedyne w Europie muzeum starożytności perskich. Wykład naukowy tego odkrycia zawiera się w wychodzącem obecnie dziele: „L’Art antique de la Perse.” Mamy więc zbadane zwaliska Pasargady (w dolinie Murgab na drodze z Ispahanu do Szyrazu), Persepolu, zwane dziś Czyl-Minar, a położone w po-l za- bliżu wioski Merdacht pod Istacharem (mapa fig. 42), grobowce, kute w skale pod Naksz-i-Ru-stem, ruiny miasta Szusz, przerobionego w wyma*

Obadwa wydają swoje kwartalniki („Quarterly statement of—”). Wychodzą oprócz tego w Anglii „Transactions of the Society of Biblical Archaeology” i w Niemczech „Zeitschrift des Palestina Vereins”, a bibliografię całej literatury o Palestynie do r. 1867 spisał Tytus Tobler p. t. „Bi-bliographia geographica Palestinae” (Lipsk). Ale rezultat wszystkich tych usiłowań jest bardzo

mały. Ze świątyni dotychczas nie znaleziono ani jednego kamienia, nie odkryto fundamentów; próby re-konstrukcyj, aż do ostatniej, wykonanej wspaniale przez Karola Chipiez, polegają na tekstach Biblii lub Józefa Flawiusza. Najznakomitszym zabytkiem dawnych fortyfi-kacyj miasta zawsze

Fig. 335. Świecznik jerozolimski pOZOStaje „mUT 1 a-

mentów”, pod którym zbierają się co piątek żydzi, żeby opłakać przeszłość minioną (fig. 334). Miejscowość nosi dziś nazwę „Heit-el-Mogreby.” De Saulcy znalazł w pieczarach Kbur-

©a

z łuku Tytusa.

-cl

.ysi

ci©

o^v-j

snli

Celle-

ti

iß

3S

©

•§&>

WS9

Fig. 336. Mur Ilehronu.

FTiîrïïï ffliï CWiif!

fr

la

V '

el-Moluk (Q’boûr-el-Molouk) sarkofag z napisem syryjskim i hebrajskim: „królowa Sadan” "" wnioskował, że tu mieszczą się groby królów judzkich; bankierska rodzina Pereirów zakupiła

■

n

*

*

2 x,v>:V> «

*V*

V

c?

.

'

■v

r./. j

śn

••.»II*" • {

Mil

CM

k'tc¹

IÎ.

mi.;

*?

il

p?

1

.U

iS

■■■iÀ

I:

I

//I

Jf-ikA

iK

11

nS

Fig. 339. Kopijmcv gwardyi perski«j.

3 y 50

Archeologia Persyi.

.5CT40'

•»?i:

v.

tm

Bill

mm

11)11

i-

s<

...Ä

ppu

ItryfiT • .. i*#}i

ï+!

G- '4

»ai

hmtâr

■Wm

w-

"1

Sfc.

. .yr

mM:

Kin»r« ^

r >.

V'

*'ci

Stó§6.:lS>

'ësi

ii

t;q

'■rjl

'- ri

la

,.-v

il

n^^issp

S|iiÂ

Mg§i?

«ShP'

nï'Hl

2]

/«c A/>/V

i;

Fig. 338. Mapa okolic miasta Persepolis w dolinie Polvar według Réclusa.

$m K«Jp|ss

m, HÉw

IKi

sM

Â©î5'*<

hïrKi,;

7>h;

l,’:V

22*.

Jg S^feSJ ri

il

/èdNM®¹ ■•' «KB»»

Ü1:Â»;4    (|^|^

« \fl1f v\

r⁻.i

«F

à«

[.-■

•i

ÉffMi

T>

sa

r L.

«fr

V'/A

Ç\

■jS^smA

«Äer.,. "%

rn

«OTjjTC

-\wj

\( y

mm

// Ä

<7

-W

iig:g

JJ».

i-r

A#

■;j

ÜMMfi

PWM

'/

îfÂî,

“-^^1iś&££ć

r»7--

Fig. 344. Ołtarze do ognia świętego w Nakszji Rustem.

h''

',;J

Eü:

•fi

•/»>

•\

/}}

éFTR

V’

■J/

IJ

SR

■m

Ltx

«sS&i

^rîÂ3-t&

p$

Fig. 340. Grób Daryusza pod Nakaz-i -Rustem.

Wielka Eucykl. Powsb, ilustr. T. IV.

I ^    ^ V^C.^

^^av>a.<ntM —

•Il ► '«li«.* M'** ***».|

* . 'I .!>• V V' •• ♦•

»./ >ff V •> «II« «    *1

111 S. •»• “- •»«< •»!    1 « •! *•

KZXT.;:;:.-Z :••<•

j MïMSMffîSÏ Wrxii

wwilll    '«-'ï. il* '•»*#* ** ïl _ •». il #-•<•»■• < w** - •U

j «Mi .«i'Wrif >* • " •'• ( .s'v •••< -* «•••u • u i •<(•!«. •' < -y *

• I ./4i>. «iii*»iii>i» « . p i |M ,#«i«*vi : ii junt . / y • •»< •nuli* - • •>( ri i \ ••»• • ••• -* 4rf»;«"ï,i    *' h •

₍    ,.. . -l.||/.«H-llC-||.V    lfc< «Ail/ ill».« /*••••

• «II/ I.« •U«’.. e**S » • «•■•• •• m.« *1 •K'I •/\ ^ÎJ7 r

U II5»!*' -■•!• - M •H'|I||*'I1 'J*'ii-|it»i<|iM" •    ( t    J[‘

^ ig. 337. Płaskorzeźba na skale Behistunu, pod nią zaczyna się napis (podług Rawłinsona).

,1

IM.< I II-<

SM

^ •<•.%$ X. «II [._. »'ill III*-' I

î* V ¹

t... v,

i«cumiaoiiiitMM£BafioiJUiULtN

■r

sin

S=>

Fig. 345. Świątynia staroperska, odtworzona przez P. Coste.

ńiinntiiiiA.

fefc-

.* A

"«tili

yiniiiiiiii'

...iiilll

'Jk

<':A

[T~

i nag

m ■ »>-

i¹'?. 341 i .S42. Płaskorzeźba z Persepolis z Sgurą murzyna (pierwszą) i Scytami (kirgizi, tatarzy).

Do art. «Arcbeologia.”

¹ . «

i

<£•

O V i. ~ś *

-J

*

KR^

,

v >• s

£

O

f

/

-

: '

i *\

•i

'

• t

, i'..,

■

i *'    s U; . H

fa .

■ \°- <

/C ;

o

/

<».

~~-r--

JL

\\

12*

ik

Pi

Fig. 364. Piekarz z Villa Medici.

* '

WÈ

ii

i®

u\

:-=V A

Fig. 366. Stół z Pompei.

li i

SSĄ

Fig. 363. Uliczka w Pompei z domem Casa del balcone pensile.

Ti

ii¹

ii

Ml

I.

MSKl

k#

A 'N\’

Fig. 354. Uczta na wazie z Corneto (Tarquinii).

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Archeologia Klasyczna.

“SX,

Fig. 367. Warsztat stolarski.

•MF

L

*r

Ai

'r\

V'*

ri

//

r^4

ço

Ni

V*,\

W*!.

r'ûs* jr

L NK

Fig. 356. Chór dziewic, prowadzonych za Tezeuszem przez młodzieńców.

Er=rj

\!

il

îl

4JI1.

liÏÏùi

o.

Kpi

■ -M

A.

Fig. 349. Maski złote na twarz (Micenyj.

Hi

Fig. 357. Zajęcia kobiet greckich

w gyuecum.

r~. - ,

■jjl

i'!

OssGk

«ai

2a

Mi

sfai

II

IT

•i

liii

•*.

aV

ésmp

*!

i.n.

I--—--    •'ST-------

•f

£r.*‘

HjKi

Fig. 352. Ciałopalny pogrzeb (z wazy w Caere).

Do art. „Archeologia.”

■ * . *.

f°Ll^X

* %, f _ % %, »

7:

«

•7

K'S k t*.

y

i'

V

#

*■ :

V.

*

■

-

na roz-

wianiu greckiem na Suzę (po żydowsku Szuszan), nareszcie pomniki Sarwistanu, Firuz-Abadu i Fe-raszbadu. Szczątki gmachów są dostateczne do odgadnięcia ich planu, elewacyj, a nawet i ozdób: więc Chipiez mógł się pokusić o odtworzenie już nietylko samych kształtów, ale i olśniewającej róźnobarwności fasady, kolumn, sufitów (Perrot et Chipiez „Histoire de l’art dans l’antiquité”, Hachette, Paryż, t. V, 1890 tablice chromolitogra-fowane). Sala o stu kolumnach w pałacu Kserksesa, przypominająca hypostyle świątyń egipskich, mogła wprawiać w zdumienie i azyatyckie ludy, i greków, kolumna bowiem perska jest oryginalna w pomyśle, bogata w szczegółach, a wdzięczna w całokształcie. Po za tą wszakże architektoniczną zaletą sztuka perska niewiele dostarcza nam danych do poznania tajników życia narodowego; nosi ona wybitnie urzędową cechę, posługuje dumie królów-zdobywców, naśladuje asyryjskie płaskorzeźby wojenne, egipskie budownictwo, greckie motywy ornamentu. Zapewne do roboty używani byli asyryjscy i greccy rzeźbiarze, ale, pracując jako niewolnicy dla obcego, a groźnego władcy, nie chcą, czy nie śmią kreślić żadnych obrazów rodzajowych. Na ścianach widzimy nieco odmiennie rzeź bioną postać króla ze służebnikami; na poręczach schodów i ganku stoją wyrzeźbione monotonnie szeregi łuczników lub kopijników gwardyi królewskiej (fig, 339); na grobowcach po dwa, albo trzy jeden nad drugim szeregi poddanych, podtrzymujących króla i ołtarz z płonącym ogniem (fig. 340). Chociaż religia persów jest całkiem od asyryjskiej różną, jednakże unoszący się nad królem Ahuramazda (ob,) jest kopią Assura, a gwoli okazałości znalazły się u wnijścia skrzydlate postacie bał wo ■ chwalczych bóstw Mezopotamii. Najciekawsze zapewne, bo najlepiej charakteryzujące zewnętrzny wygląd ludów, są postacie niosących daninę królowi poddanych; dają się pomiędzy niemi wyraźnie wyróżnić murzyn i scytowie, snadź ze stepów turkie-stańskich, tatarskiego typu (fig, 341 i 342). Jest to wyborna ilustracya do sprawdzenia opisów Herodo-ta. Typy suzyanczyków znajdujemy na płasko-

żemy tylko z domyślnej rckonstrukcyi ruin pod Firuz-Abad, którą podał Perrot podług niewy-danych rysunków Pascala Coste (fig. 345). O re-ligii pouczają nas księgi święte, modlitwy, Zend-Awesta. Wojowniczy pers nie wyrażał swoich wierzeń i marzeń w plastyce, a pracujący kaz jego niewolnicy z podbitych ludów nie umieli i nie mogli stać się ducha jego tłomaczami.

A. Arabii nie istnieje prawie, ponieważ od chwili podbojów Mahometa były niszczone bytki dawnych bałwochwalczych czasów. Ocalały w pobliżu Bereydah i w dwu innych miejscach prowincyi Kezim ślady kręgu z olbrzymich kamieni, wysokich

T. K

za-

w na-

T. K.

rzeczu

na 14 stóp, ustawionych pionowo na podobieństwo bretońskich cromlechów. W r. 1872 Munzinger znalazł w okolicy m. Aden małą statuetkę ze spiżu, wyobrażającą postać hermafrodyty z mitrą na głowie, w rodzaju egipskiej „pszent”; jest to zapewne jakiś bożek pogański. Oglądane przez Palgrave’a ruiny Ghamdan, starożytnego pałacu królów himiaryckich w pobliżu Sanaa (w Jemen) i fortyfikacje w kilku wioskach okolicznych, nie noszą wyraźnych cech epoki, ani stylu. Kilka napisów himiaryckich znalazło się w prowincyach Jemen, fladramaut i Mak-reb; niedokładne kopiowanie nie pozwala na badanie filologiczne; zdaje się, że są pisane amharskiem (abissyńskiem).

cw

Kig. 313. Typy sniyańczyków ni płaskorzeźbach pałacu Assur-baoi-pala (Hawlinson)

A. klasyczna (Grecyi, Etruryi, Rzymu) zaczyna się od sławnego trybuna rzymskiego Rienzi, który, zachęcając słuchaczy swoich do wskrzeszenia starożytnej rzeczypospolitej, tłóma-czył im „prawo królewskie” {lex regia) z tablicy bronzowej, umieszczonej przez Bonifacego VIII w bazylice Laterańskiej, a następnie napisał około r. 1344 „Descriptio Romae ejusque excellen-tiae”. Z tego też czasu dochodzi nas wiadomość o pierwszym zbiorze antyków Oliwiera Forza, czyli Forzetty w Treviso (około 1335 r.). W miarę wzmagania się prądu Odrodzenia literatury starożytnej i studyów greckich wzrasta gorliwość do odnajdowania wdeptanych w ziemię utworów rzeźby i oblepionych średniowiecznemi domostwami zabytków architektury świata starożytnego. Florentyńczyk Niccolo Niccoli około r. 1430 poszukuje antyków nawet w Syryi przez wysłańców swoich; książę Wawrzyniec Wspaniały (1469 — 1492) gromadzi liczne dzieła sztuki w pałacu swoim na Via Larga; w Rzymie Sykstus IV (1471 — 1484) zakłada muzeum Kapitolióskie, a sławny humanista, Pomponiusz Laetus, w roku 1478 organizuje na Kwirynalu Akademię „degli Antiquarii.” Więc obok artystycznego zaczyna się już naukowe badanie. Uwaga uczonych zwraca się pierwotnie w dwu kierunkach: ku wyświetleniu topografii Rzymu oraz ku wynalezieniu wizerunków znakomitości, sławionych w historyi. Zagaił je Andrea Fulvio dziełami swerni: „Antiquaria urbis rzeźbie asyryjskiej w pałacu Assurbanipala (fig. Romae” (1513) i „lllustrium Imagines” (1517). 343), Oprócz grobów (ob. Cyrus) i wież grze- Uczony benedyktyn francuz, dom Bernard de Mont-halnych znamy tylko ołtarze atesz-gah (fig. 344) faucon, dodaje broń, machiny wojenne i rzeczy i naczynia do przenoszenia świętego ognia, lecz obozowe w swoim ogromnym, a dziś jeszcze nie wyobrażenie o świątyniach perskich utworzyć mo- pozbawionym wartości, starannie rytowanym zbio-

rze rysunków p. t. .L'Antiquité expliquée et re-presentee en figures” (1719- 1724). Oaylus wprowadził do A-i kamienie rzeźbione, malarstwo, ceramikę i wyroby przemysłu, a nadto zagarnął starożytności egipskie w swoich: „Recueil de peintures antiques” (17o7) i „Ltecueil d’antiquités égyptiennes, grecques et romaines” (1752— 1767).

ryków uprzystępnione za pomocą wydawnictw obrazkowych, jużto w systematycznych wykładach, jak Duruy Victor: „Histoire des Grecs” 3 tomy (2,000 ilustracyj), „Histoire Romaine” (3,000 drzeworytów i chromolitografij) w siedmiu tomach 1876—1890, już w postaci słowników, jak podręczny Rich „The Roman Antiquities” „Die Römischen Alterhümer” lub 3-tomowe „Denkmäler des klassischen Altertums zur Erläuterung des Lebens der Griechen und Römer in Religion, Kunst und Sitte,” A. Baumeistera (Lipski Monachium 1875 — 1889), opracowane przy udziale 11-tu uczouych z zastosowaniem całego aparatu naukowego, a nadto odznaczające się zaletami artystycznemi reprodukoyi fotograficznej. Przy ta-kiem bogactwie materyału zachodzi już trudność z wyborem okazów, chociażby do scharakteryzowania działów i epok. Tu możemy ocenić plan prac tak wielkich zaledwo w najogólniejszych zarysach. Odkrycia Schliemanna przyniosły hi-storyi tę korzyść, iż wydostały z pod ziemi najdawniejszą przedhelleńską cywilizacyę. W Ris-sarliku warstwami zalegają pozostałości życia i pracy mieszkańców kilku osad: pierwsza najwyższa mieści szczątki Troi, przez rzymian uprzywilejowanej, a przez greków z Miletu założonej, ludnej, wspaniale zabudowanej, ale historykom poprzednio znanej; warstwy 2 —4 nie ma,ą wartości, jako zabytki po małych i nędznych osadach;

wiele naczyń glinianych z gliny ordynaryjnej, wypalanych niedokładnie, bez polewy, ale objawiających dążenie do artyzmu, bo mają prócz ozdób Unijnych kształty istot żywych, świń, kretów, ptaków. Waza z głową sowy, według domysłu Schliemanna, miała wyrażać symbol bogini Hery, opiekunki miasta Igły, siekiery, noże i sztylety są wyrabiane z bronzu, t. j. miedzi, stopionej z cyną; wszakże ani jednego miecza nie znaleziono. Sławny „skarb Pryama” (fig. 346) mieścił się w wazie srebrnej i zawierał dwa wielkie dyade-my złote, naszyjniki, 8,700 pierścionków, 6 złotych naramienników etc. Niema jednak fibul do spinania szaty, wspominanych tak często w Iliadzie, a więc mieszkańcy tej Troi nie byli z ubioru podobni do bohaterów Homerowych. Siady ognia na murach i wygląd rumowiska wskazują na doraźne zburzenie całego miasta: ocalało to tylko, co było przykryte gruzami. W Tyryncie (ob.) i Micenach (ob.) znano dawniej „eyklopicz-ne mury” (ob. Architektura tablice), „lwią bramę” i „skarbiec Atreusza” (ob. tamże), obecuie Schliemanuowi zawdzięczamy odkopanie całych zamków z furtyfikacyami, grobów królewskich i izb mieszkalnych w Tyryncie, a Towa-

Nagromadzone w ciągu trzech stuleci przedmioty dały bezpieczną podstawę Winckelmannowi (ob. wyżej, w części ogólnej „Archeologia”) do naukowego określenia cech i rozwoju sztuki starożytnej. Do dziejów cywilizaoyi, pojętych w obszerniejszym zakresie, dostarczyły materyału odkrycia XIX w., szczególnie od r. 1829 dokonane, a najpierw grobów etruskich z malowidłami, wazami rzeźbami, napisami w Volcenti, staroźytnem Vulci, staraniem Lucyana Bonaparte, księcia Danino, opisane przez Gerharda w „Raporto intor-no i vasi Volcenti” (1831), w Corneto (dawne Tarquinii), Chiusi (dawne Clusium) etc., a po jego śmierci prowadzone dalej przez Aleksandra François (1840—1857) i Noëla de Vergers. Najświeższą zdobyczą naukową jest odkopanie Pelopeio-nu, Buleuterionu, Agory, Prytanii, Metroonu, Fi-lippeiponu, świątyni Zeusa, mieszkań kapłańskich, gospód gościnnych, różnych zabytków plastyki i epigrafiki w Olimpii. Poszukiwania były rozpo-częie przez wyprawę francuską (Expédition scientifique de Morée 1831 -1848) a doprowadzone do pomyślnego skutku, na mocy zawartego z rzą- dopiero w 5 tej Schliemann rozpoznawał Troję dem greckim przez pełnomocnika rządu niemiec- Pryama, opiewaną w Iliadzie; a poniżej w war-kiego, Curtiusa, umowy, w latach 1875 lb81 przez stwie 6-tej jest jeszcze dawniejsza osada, na pier-tegoź Curtiusa, przy pomocy uczonych: Adlera, wotnym gruncie założona, lecz należąca do epoki Hirschfelda, Treu, Dorpfelda. (,,Ausgrabungen“ przedhistorycznej kamienia gładzonego z małą 5 tomów, ,,Fundei“ 1 tom). Cenne odkrycia zo- liczbą wyrobów bronzowych. Najciekawszą tedy stały dokonane w Delfach przez Foucart’a, i najważniejszą jest warstwa 5-ta. Tu znalazły w Atenach przez i eulégo i wielu innych, w Efe- się mury, bramy, propileje i dom władcy (ob, zie przez Wooda, w Halikarnasie przez New- Trój aj. Wśród rumowisk Schliemann znalazł tona („Hist, of Discoveries at Halicarnassus, Cni-dusche), w Pergamie przez wyprawę pruską, potem słynne odkrycie Troi w Hissarlik, fortec, grobow i mnqstwa wyrobów w Tyryncie, Mycenach,

(„Trojanische Alterhümer” 1874, „Mikenai” 1877,

„Tiryns, der praehistorische Palast, d. Könige”

1885), ürchomenie, przez zmarłego niedawno Schliemanna; wreszcie prowadzone systematycznie przez ministeryum oświecenia włoskie rozkopy na Forum Romanum, w termach, na Palatynie w Rzymie i pozostałych pod popiołem ulic Pompei. Odbudowane w tern ostatniem mieście domy, odsło-nione bruki, chodniki, place, oraz przeniesione do Museo Nazionale (dawniej Borbonico) ruchome przedmioty dają nam jasny do oczywistości, a niewyczerpany w szczegółach, obraz życia codziennego rzymian z 1 wieku ery naszej. Dziś zbiory archeologiczne zabytków⁷ po starożytnej Grecyi,

Etruryi i światowładnej Romie dosięgły olbrzymiego bogactwa: oprócz bowiem wielkich muzeów, jakież miasto uniwersyteckie w Europie nie posiada gmachów, albo sal przynajmniej, napełnionych antykami w oryginałach lub kopiach i odlewach gipsowych? Znakomitsze okazy są już spopularyzowane i do gabinetowej pracy dla histo-

nau-

na wo-

oracz na wo-

rzystwu Archeologicznemu z Aten odkrycie pałacu królewskiego w akropolu Miceóskim (1886) i cmentarza o 52 grobach w dolnem mieście. Pokazało się, że tak zwany dawniej skarbiec Atreu-sza jest grobem, ale wszystkie groby są skarbcami najcenniejszych dla badacza przedmiotów: naczyń glinianych o brunatnej polewie, waz i kubków złotych lub srebrnych, kotłów z miedzi (32), sztyletów, mieczów bronzowych, ozdób niewieścich, klejnotów z kilku gatunków drogich kamieni i pereł. O postępach niech świadczą: pochwa sztyletu z polowaniem na lwy (fig. 347) i waza z wizerunkami wojowników miceńskich (fig. 348). Ściany pałacu ozdobione były malowidłami różnobarwne mi, wszakże bez zielonego koloru. Rysunek jest dobry w ornamentach Unijnych, w wyobrażeniach ryb, ślimaków, raków, gorszy w ptakach, jeszcze gorszy w zwierzętach. Maski złote (fig. 349), któ-remi przykrywano twarz nieboszczyka, a których znaleziono sześć, dałyby nam portretowe podobieństwo władców miceńskich, gdyby się przechowały lepiej, lecz spłaszczyły się one pod ciężarem gruzów. Ci władcy byli najmożniejszymi panami w Argolidzie, a może i w Grecyi całej, ale nie Achajami Homera. Świadczy o tern chociażby zwyczaj grzebania ciał, a nawet balsamowania, zamiast palenia, o którem się rozwodzi Iliada. Wyroby zresztą i ornamenta noszą przeważnie cechę azyatycką: frygijską, lidyjską, fenicką; malowanie ścian i balsamowanie zwłok nasuwa domysł wpływu egipskiego. Więc ta kultura t. zw. „miceńska” należy do jakiegoś ludu, który zamieszkiwał wschodnią część Peloponnezu przed przyjściem właściwych greków, czyli hellenów. .Jakiego mianowicie? Karyjczyków, pelazgów, kreteńczyków? niewiadomo; istnieją tylko hipotezy. Chronologicznie okres jej trwania oznaczają uczeni na lata 1400 do 10Ó0 (L. Ćwikliński: „Henryk Schlieman i jego odkrycia kowe” w „Bibl. Warsz,” 1891, z. 4). Gminoruchy, zwane wędrówką doryjczyków, spowodowały upa dek państwa miceńskiego. Istniały jeszcze Mice ny do r. 458 przed Chr., ale jako miasto podrzędne; w tymże czasie zburzony został i Tyrynt przez mieszkańców wzrastającego w potęgę Ar-gosu.—Równie zagadkowem dla nauki jest pochodzenie etrusków, którzy wytworzyli najdawniejszą w Italii kulturę; ale ich obyczaje, życie i postać uwydatnia się wybornie w licznych malowidłach, rzeźbach i rzemieślniczych wyrobach, jakiemi napełnili swe groby. Tak np. urny gliniane w Chiu-si dają nam wyobrażenie o dornku, mającym dach z drzewa i otwór do wypuszczania dymu (fig, 350) a znamionującym postęp w budownictwie obok dawniejszych okrągłych chatek z dachami sło-mianemi, jakie widzimy na urnach, odkrytych w Villanova. Wnętrze mieszkania przedstawia grób „o dwu krzesłach” (fig, 351). Dużo ludzi różnego stauu widzimy na obrazie pogrzebu, a raczej przygotowań do ciałopalenia w Caere (fig. 352). Ale grób niekoniecznie smutne pomysły nasuwał artyście etruskiemu; widzimy np. wcale zadowoloną postać nieboszczyka, jadącego zie z żoną pod parasolem, pod opieką jakiegoś

bóstwa (fig. 353). Na innych sarkofagach mamy przedstawione sądy, pochody urzędników z likto-rami i niewolnikami, niosącymi krzesła kurulne, walki gladyatorów, a nawet i wesołe bankiety z muzyką (fig. 354). Wazy etruskie i greckie, zachwycające nas rozmaitością wdzięcznych kształtów i bogactwem malowideł, stanowią oddzielną gałąź A-i, której niemcy nadali specyalną nazwę: „Vasenkunde” (ob. Ceramika). Przekonywamy się ztąd, jak wiele nauczyli się od etrusków rzymianie pod względem udogodnień i okazałości życia. — Najwyższy jednak szczebel kultury osiągnęła ludzkość w świecie starożytnym przez gre-ków-hellenów. Doryjczyków, którzy najściem na Peloponez obalili kulturę miceńską około 1000 r. przed Chr., reprezentować może wojownik w hełmie i pancerzu, odlany z bronzu i znaleziony w pobliżu Sparty (fig. 355). Wojskowość w dalszym rozwoju poznamy z artykułów: hoplita, peltasta, falanga etc. Najcharakterystyczniej-szą grupę ludności ateńskiej przedstawia Tezeusz, prowadzący wyzwolone od Minotaura dziewice, na słynnej wazie François we Florencyi (fig. 356). Stroje i zajęcia kobiet przedstawiane są często na wazach (fig. 357), Piękny rydwan z zaprzęgiem, oraz niebiańskie przy nim grono widzimy na wazie ze zbioru Gerharda (fig. 358). Greckiemu artyście niewątpliwie zawdzięczamy cenny wizerunek z wojny wracających samnitów (fig. 359) na sarkofagu w mieście wielko-greckiem Paestum na połuduiowem wybrzeżu Italii. (O miastach i gmachach greckich ob. Ateny, Akropolis, Olimpia etc.; obrazy, popiersia, posągi, przy artykułach mitologicznych, biograficznych etc.) Grecy też byli mistrzami rzymian w sztuce plastycznej, a w znacznej mierze wykonawcami dzieł jakie się w Italii przechowały. O uprawie roli

1111

Fig. 360. Plug grecki.

dają wyobrażenie: pług grecki (fig. 360) i rzymski (fig. 361). Wino było przewożone zach czterokołowych w amforach pod przykryciem (fig. 362). Bruki, chodniki i zewnętrzny wygląd domów prywatnych studyować możemy dowoli w odkopanych ulicach miasta Pompei (ob.), z których tu podajemy jedną boczną, pomniejszą, tak zwaną dziś ulicę domu z balkonem, „casa del balcoue pensile” (fig. 363). Wypiekanie chle-ba przedstawia płaskorzeźba z Villa Medici (fig. 364), a sprzedaż w sklepie, wychodzącym na ulicę, malowidło pompejańskie (fig. 365). Muzeum neapolitańskie posiada dużo mebli wykwintnych i wielce urozmaiconych pod względem kształtów

cyliów, dekretalia, listy kanoniczne, liturgie, kon-stytucye i kanony apostolskie, wreszcie zbiór wszelkich aktów i dekretów); b) pisma chrze-ścian (Pismo św., apokryfy, Ojcowie Apostolscy, apologeci, szczególnie Justyn, pisarze kościelni i ojcowie (Ireneusz, Klemens, Aleksander, Ter-tulian, Hieronim Augustyn), historycy (Euzebiusz, Teodoret, Cassiodorus i inni), pisma homiletyczne i liturgiczne Klemensa, Cyrylla, Chryzostoma, Grzegorza W., reguły zakonne i t. p.); pisma nie chrześcian: świadectwa o Chrystusie Panu i chrześcianach Pliuiusza, Tacyta, Sweto-niusza, Cassyusza; pisma polemiczne Celsusa, Lu-cyana, Hieroklesa, Porfiryusza, Juliana, o ile zostały zachowane, lub są znane z apologii chrze-ściańskich. Do źródeł literackich zaliczyć należy także prace pisarzy średniowiecznych, odnoszące się do objaśnienia starożytności cbrześciańskiej, i tak: pisma Teodora Studity, Nicephorusa, Codi-nusa, stare liturgie, agendy, mszały, kancyonały, a nadto księgi karolińskie, Alcuin, Rabanus, Maurus, Araalariusz z Metzu i Trewiru. Wreszcie pisma topograficzne o Rzymie i Jerozolimie, dzienniki, raptularze, przewodniki dla pielgrzy-snych dekoratorów. O rzemiosłach niech nam do- mów j t. p. Źródła monumentalne stanowią: dzą pojęcie obrazy warsztatów stolarskiego (fig. a) nabytki chrześciańskich zwyczajów, urządzeń, •<67) i szewckiego (fig. 368). O wyglądzie biblio- zarządów, prawa kanonicznego; b) zabytki odno-tek i archiwów poucza nas wiązka rękopismów szące się do obrzędów; c) zabytki z życia pry-(Volumina), zualeziona w Herkulanum (fig. 369). watnego i publicznego; d) zabytki sztuki (malar-Śkarbnicą wiadomości o wojskach rzymskich, o wy- stwo, rzeźbiarstwo, rytownictwo architektura etc.); glądzielegionaryusza.jedźca, starszyzny.omarszach, e) wszelkie napisy, znaki i godła; f) zabytki do-o przeprawach przez rzeki, robotach fortecznych it. d. gmat^czne. Właściwe prace nad nad archeologią kolumna Trajana. Dajemy z niej fragment, przed- rozpoczynają się dopiero od wieku XVI, t. j. od stawiający walkę rzymian i piechoty germańskiej reformacyi. Ponieważ reformatorzy zarzucali, iż najemniczej z dakami, których uczeni dość zgo- kościół jedynie w pierwszych wiekach był czysty dnie uzuają za lud słowiański (fig. 370). Wresz- i nieskalany, bo przechowywał tradycyę ewange-cie miejscem wiecznego spoczynku dla ludności liczną, następnie zaś spaczył naukę apostolską, ubogiej było columbarium (fig. 371) odpowiada- przeto obie walczące strony szukać musiały w od-jące naszemu cmentarzowi; ale bogate i dostojne ległej starożytności cbrześciańskiej dowodów na osoby grzebane były w grobowcach osobnych lub obronę, lub argumentów na odparcie zarzutów, familijnych przy drogach, prowadzących do mia- A. stała się tedy przedmiotem ważnym dla uczo-sta (oh. Appia via, w „Enc. Ilustr.,” tom III nych badaczy zarówno katolickich, jak i prote-fig. 240).    T K- i stanckich. Pierwszo z owych czasów dzieło ar

do najpospolitszych należy stół o trzech nogach jelenich (fig. 366). Malowanie dekoracyjne ścian w kilku domach pompejańskich odtworzył budowniczy Edoardo Cerillo, a wydał w kosztownych tablicach chromolitograficznych Pasquale Amelio p. t. „Dipinti murali scelti di Pompei”; przewyż szają, one świetnością barw, bogactwem motywów i wdziękiem układu wszelkie produkcye nowocze

i

K./O-i

P»*®*

" Ä V-1

■%    ■ JÂ- \ VI

^    è4È$lt Mi

:/:

Elki

mm

Fig. 361. Oracz rzymski, płaskorzeźba z Arion.

ii chrześciańska, zajmuje się zabytkami cheologiczne „Magdeburgenses Centuriae” (Bazy-zpierwszych sześciu wieków chrześciaństwa. świad- lea, 1559—74), ułożone zbiorowo pod redakcyą czącemi o życiu duchowem i cielesnem pierw- protestanta Flaciusa Iliryka, nosiło na sobie czy-szych chrześcian. Niektórzy, jak Augusti, rozcią- sty charaktei polemiczny i traktowało archeologię gają archeologię aż do XII-go wieku, inni znowu, j łącznie z historyą. W Rzymie w roku 1587— jak Piper i Peronkrenz, obejmowali nią całą prze 1607 Baronius wystąpił z krytyką „Magdeb. szłość chrześciańską aż do najnowszych czasów. Centur.” w której postawione tam twierdzenia i hy-Ostatecznic archeologowie, jak Rossi, le Plants potezy ze szczętem obalił. A-ę, jako naukę sa-i F. X. Kraus, utrzymują normalny podział, uwa- mą w sobie, poczęto uprawiać dopiero w XVII zając za granicę starożytności datę śmierci Drze- wieku. Pierwszeństwo w tym względzie przypa-gorza W. (604 r.). Archeologia chrz. nietylko histo- da strasburskiemu profesorowi teologii, Balta-ryi, ale i teologii, dogmatyce, liturgii i patrologii, żarowi Bebelowi którego dzieło: „Antiquitates olbrzymie oddaje usługi, zabytki bowiem, prze- eccl.”, Argentorati, 1679, stanowią bardzo cenną chowane z owych czasów, dają wyobrażenie nie- i poważną w tym kierunku pracę. Bebel był tylko o życiu prywatnem i publicznem, cywilnem protestantem i w pracach swoich nie umiał za-i duchownem pierwszych chrześcian, ale i o ich chować całej bezstronności. Również teołogo-zwyczajach, wierzeniach, obrzędach, sakramentach, wie protestanccy: Morin, Dallaeus, a szczególniej praktykach, urządzeniach etc. Źródła A-i ćhrz. Arnold (1699), autor „Bezstronnej historyi Kosą: 1) literackie i) monumentalne. Do ścioła i kacerstw”, nie pozbyli się tendencyjno-pierwszych należą: a) dokumenta (akta kon- i ści. Wszystkich jednak obfitością materyału prze-

szcze

wyższy! anglik, Józef Bingham, w swojem dziele: „Origines eocl. or the Antiquities of Ohr.”, Loud. 1708—1722, znacznie następnie powiększonem w ła-cińskiem tłómaczeniu. Zebrał on niezmiernie obfity materyał literacki pierwszych sześciu wieków, tak, że praca jego pod tym względem dotąd je-posiada niespożytą wartość. Żałować jednak należy, że nieznane mu były prawie zupełnie źródła monumentalne, chociaż już wówczas istniały nieocenione prace Antoniego Bosio, zwanego słusznie Kolumbem katakumb(1629). Jego „Roma sotterranea” stanowi nietylko dzieło pomnikowe, ale i istną kopalnię do wszelkich studyów archeologicznych chrześciańskich. Jedynie tylko zaciekłość stronnicza archeologów protestanckich nie pozwalała im korzystać z badań Bozyusza ( Bosio); może byliby uniknęli wielu błędów, któremi są przepełnione ich prace z XVII i XVIII wieku. Bosio nie jest jednak bez wad, które wszakże tłómaczyć należy brakiem znajomości źródeł archeologicznych i należytego uporządkowania przedmiotu. Jemu przypada zasługa, że pierwszy zajął się systematyczną pracą nietylko nad samą archeologią, ale i nad jej materyałem. Następcami jego w tej pracy byli: Bottari, Marangoni, Fabretti, Buonarroti i inni. Budowle i mozajki Rzymu opracował współcześnie z poprzednimiCiampini. Na napisy starożytne zwrócili uwagę: Lambeok, Ducange, kardynał Albani. We Francyi nauka A-i znalazła gorliwych i wytrwałych pracowników w Benedyktynach z St. Maur. Włochy wszakże i w XVIII wieku nie przestały być ojczyzną badań archeologicznych. Wielka zasługa przypada międz.y innymi Bianchiniemu: („Demonstratio hist. eccl. comprobatae monu-mentis pertinentibus ad fidem temporum et ge8torum,” 1742), który monumenta zużytkował do ilustracyi historyi kościelnej. Nadto wymienić należy Salvaggio („ Antiquitatum christianarum institutiones. Vercellis,” 1778), Mamachi („De’ costumi de’ primitivi Christiani,” Romae, 1753). Z niemieckich autorów najszerzej zasłynęli: Baumgarten („Erläuterungen d. ehr. Alterth.”), Voglel (Alterthum der ersten u. älltesten. Christen Hamb. 1780). Przewroty i wojny z końca zeszłego i początku obecnego stulecia nie wpłynęły by najmniej na rozwój archeoligii. Zamknięcie, lub zniesienie zakładów teologicznych wpłynąć musiało ujemnie w tym kierunku. Z chwilą restauracyi dopiero rozpoczyna się coraz żwawszy ruch na polu archeologicznem, do roku wszakże 1844 ża dna znamienitsza praca nie zasługuje na wzmiankę, chociaż tu i owdzie pojawiały się niniejszych lub większych rozmiarów książki archeologiczne. Rok 1844 stanowi niejako nową erę na tern polu skutkiem studyów dwóch włoebów: Marchie-go i Rossiego. Jezuita Marchi (j* 1860) zabrał się do studyów katakumbowych („Monumenta dele arte crist. primitive nella metropoli del cristia-nesimo”, Romae, 1844) trzymając się metody Bosia. Marchi jednak olbrzymiego zadania sam spełnić nie mógł, objął je natomiast Giovan Battista Rossi, który nietylko talentem, ale i olbrzy

mią znajomością przedmiotu wszystkich swoich poprzedników przewyższył i stąd słusznie miano księcia A-i nosi. Posiadał on genialną niemal zdolność do kombinacyi, a przytem istotne szczęście do coraz to nowych odkryć archeologicznych. On sam, można słusznie powiedzieć, dla A-i ohrześciańskiej uczynił więcej, niż wszyscy archeologowie naszego stulecia. Najznakomitsze jego dzieła są następujące: „De christ, mo-nuinentis”, „Inscriptiones christ, urbis Romae”, Romae. 1861.—„Roma sotteranea”, Romae, 1864, „Musaici christ.”, Romae, 1871. Wreszcie założył on czasopismo „Bulletino di archeologia christ”, któro od r. 1863 zdaje sprawę z całego ruchu na polu archeologicznem. Bulletino wychodzi także w tłómaczeniu francuskiem przez ks. Martigny. Nie mniej ruchliwym, choć nie zawsze głębokim i wiarogodnym był w pracach swoich Raffaele Garucci („II crociffisso graffito”, Romae, 1857). Do rozwoju A-i wiele przyczyniło się założone w r. 1852 przez Piusa IX muzeum lateraneń-skie, w którem pomieszczone zostały wszelkie zabytki starożytności ohrześciańskiej. Od tej chwili wszyscy uczeni mieli tutaj nagromadzony cały materyał, ustawicznie coraz to nowemi odkryciami wzbogacany, i dlatego studya archeologiczne licznych pracowników ściągały do stolicy świata chrześciańskiego. Jednocześnie i Neapol przyciągał swemi zabytkami wielu. Uformowała się tam szkoła archeologiczna, w której rej wodzili: kanonik Andrea de Jorio, prof. Scherilio, prof. Gen-naro Galante oraz ich uczniowie: Tagliani i Stor-naiuolo. Wspólnemi siłami wydali oni pracę „Stu-dii sui inonumenti della Italia méridionale”, Napoli 1871, która zaszczyt przynosi swym autorom. We Francyi w tym czasie również bardzo gorliwie uprawiano A-ę. Perrets’a „Catacombes de Rome”, Paryż (1851 — 1855) stanowi wprawdzie wydanie wspaniałe, ale zarówno pod wzglę-dew wierności illustracyj, jak i gruntowności tekstu wiele pozostawiające do życzenia. Daleko poważniejsza jest praca ks. Cochet „La Normandie souteraine”. Dieppe 1854, oraz „Sépultures gauloises, romaines, franques et normandes,” (Rouen, 1857). Przedewszystkiem jednak wyróżnia się jako dzieło wyczerpujące, choć nie pozbawione niektórych błędów, ks. Martigny „Dictionaire des Antiquités chrétiennes” Paris, 1855. Autor obok obfitego materyału. jaki pnlaje, jest nadto 'obszernie obznajomiony z literaturą archeologiczną krajową i zagraniczną. Francya posiada również kilka czasopism archeologicznych, z których wymienić należy Corbleta „Revue chrétienne”, Bonet-tego „Annales de philosophie chrétienne”, a wreszcie peryodyczne publikaeye „Société des Auti-quaires de France”, w których wiele cennych prac i rozpraw spotkać można. W Anglii dwie powieści religijne: „Fabiola” kardynała Wisemana i „Ca-lista” Neumana, zapaliły wiele poważnych umysłów do zajmowania się A-ą, nie tylko z pobudek naukowych, ale religijnych i artystycznych. Do najcenniejszych prac zaliczyć można Northco-te’a streszczenie dzieła Rossiego: „Roma sotte-

'll

Tl

Öi jO

ranea”, opatrzone licznemi komentarzami (Londyn, 1869). Zbiorowemi siłami, przy współudziale 70-iu współpracowników, pod redakcyą Smitha i Cheehauia. wyszedł w Londynie (1875) „Dictionary of Christian Antiquities”. Wreszcie Dad zabytkami chrześciańskiej starożytności w Anglii, Szkocyi i Irlandyi pracowali: lord Dunraven, miss Mary Stokes, John Stuart, O. Neill, Artur Mitchell, Anderson i inni. Z belgijskich archeologów najpoważniejsze zajął stanowisko O. Wiktor de Buck, głowa i dusza Bolandystów (* 1812 —-j- 1876). Wielki uczony, krytyk głęboki i bez stronny, badacz wytrwały — niestety, pozostawił po sobie tylko rozrzucone rozprawy archeologiczne i słynne dzieło: „De phialis rubricatis”, Bruks. 1855 r. W Rosyi towarzystwo ruskiej historyi i starożytności od r. 1815 w swoich „Rocznikach i pracach” poświęcało także uwagę bizantyjskiej starożytności. Oprócz tego, następujące prace zyskały powszechne uznanie: Köppena „Ueber Alterth. u. Kunst in Russland”, Wien, 1822; Adelunga i Snegirewa „Denkmäler des moskow. Alterth.”. Moskwa, 1842 — 1845; Martinowa „Russ. Alterth.”, Moskwa, 1843—1853; Fun-dukleya „Opisy starożytności Kijowa”, 1845 ; wreszcie Filiminowa, wydawany w Moskwie pe-ryodycznie „Biuletyn byzantyjsko • staroruskiej sztuki”. W Niemczech A. w ostatnich dziesiątkach obecnego stulecia znalazła licznych i gorliwych pracowników. Doskonałe dziełko wyszło z pod pióra Bübscha („Altchrist. Kirchen” Karlsruhe, 1862J, które dało innym zachętę do spe-cyalnego opracowywania budownictwa chrześciańskiego. Naukę o sakramentach, liturgii i etyce z punktu archeologii chrześciańskiej opracowali dwaj katoliccy profesorowie teologii: Probst (Tu-binga 1870 — 1873) i Wolter. F. H. Kriilla („Christ. Alterthumskunde” Regensb. 1856) dotąd uważany jest za jedną z najlepszych prac na tern polu. Najbardziej jednak zalecić należy F. X. Krausa („Real-Encyklopädie der christl. Alterthlimer” Freiburg, 1882). Osobnego czasopisma dla A. chrześc. niemcy obecnie nie posiadają, chociaż rozprawy i różne prace pomieszczają w innych, mianowicie zaś historycznych wydawnictwach, zarówno katolickich, jak i protestanckich. Z polskich autorów ks. Rzymski („Wykład obrzędów”), w trzeciem zwłaszcza wydaniu (Warsz. 1857), znacznie pomnożonem przez ks. And. Do-robisa, archeologii dłuższe poświęcił uwagi. Osobne zaś dzieło o archeologii wydał ks. Józef Bilczew-ski (Kraków, 1890) u Gebeth. i Wolffa. Praca ta zalecająca się głęboką znajomością przedmiotu, jasnym wykładem i wyczerpującą dokładnością, stanowi prawdziwą perłę polskiej literatury kościelnej.    Ks- z- Ch-

Rysunki i rzeźby, pozostałe po pierwszych chrześcianach w katakumbach i na sarkofagach, mają treść symboliczną. Tak fig. 372 z krypty św. Lucyny przedstawia w postaci gołębic, dziobiących winogrona, duszę chrześciańską, cieszącą się już szczęściem rajskiem, ponieważ chrześcianka a, (owieczka) pokładała nadzieję w krzyżu Chrystusowym (kotwica z krzyżem). W najstarszej części cmentarza św. Pryscylli znajduje się (fig. 373) oznaczająca życzenie: „Duch Twój niech od-

FlvrriNIANvÄ

Fic. 372 Nagrobek z krypty św. I.ucjny.

Fig. 373. Nagrobek na cmentarzu św. Pryscylli. Fiz. 374. Dobry pasterz

(Cabinet de France).

poczywa w pokoju i w Chrystusie”, a Chrystus jest usymbolizowany w postaci „ryby żyjących” (i/ffóę 7]óvuov). Często Chrystus był przedstawiany jako dobry pasterz (bonus pastor), z owieczką na ramieniu (fig. 374) i jako Orfeusz. Winobranie oznacza królestwo niebieskie. Wyobrażano chętnie łodzie i połów ryb, rozmnażanie chleba, Noego, wypuszczającego gołąbkę, stworzenie przez Trójcę świętą niewiasty, i t. p., ale nie tykano Męki P. Jezusa. Tylko na murze koszar preto-ryańskich ręka poganina-żołnierza, zapewne w celu wyszydzenia kolegi-chrześcianina, nakreśliła parodyę Ukrzyżowanego (fig. 375) z napisem po

"r

'er

O ]h\B

^ß>E

Fig. 375. Parodya Ukrzyżowanego.

grecku ’AXs4<ź|j.svoę osßets ffeôv (=_Aleksamenos czci Boga). Najdawniejszy obraz ukrzyżowania, przez artystę chrześciańskiego wykonany, znajdu-

Archeologia Średniowieczna.

[▼

|i)U

dk

If

Fig. 383 i 384. Rycerze z epoki krucyat.

Fig. 379. Patryarcha Maximianus w Rawennie.

Jy •

A-,

me

î:

mi

ilp

4Bt

BâS

VŚF

is.

§aJ

SCS

1:

z:

ZĄ

fol

■f

gH

fjfj

jy.

sa

vv:

/ô

AIT

«I

S!

Fig. 381 i 382. Tron Dagoberta, króla Franków.

ITT''

<Ń kr

•A

©i

/©

IT'S

ŁkA

rj\

I.

IpaSI

r~—^

fk

-w

*

Æ/Ë

mF 1

«V

Fig. 386. Turnieje z Balduineum.

Fig. 385. Rycerz z XV wiekn.

Do art. „Archeologiar.

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

.

je sig w późnym, bo datę 586 r. noszącym, ręko- niu i zasłużył sobie na grobowiec z napisem: piśmie syryjskim (fig. 376). Godłem chrystyani- „ Diogenes grabarz pochowany w pokoju dnia 8 zmu są też Jitery I, X, P, połączone w rozmaity kalend październikowych.” Odwzorowania rzeczywistości, portretowania osób Pana Jezusa, N. Panny lub apostołów, A. chrz. nie dostarcza.

0)

»

mm

i

T. K.

-"*g3s

•i.    '-Xv

/f

•1?

c.

ti

->

Fig 376. Męka Pańska z rękopismu syryjskiego.

sposób np. na lampie bronzowej, którą znaleziono w- Selinuncie (fig. 377). Z podobną lampą

r-

Ty***:

prawie większe miasto posiada dziś własne muzea, w których gromadzi swoje i krajowe zabytki! Muzea paryskie, rzymskie, londyńskie, berlińskie, wiedeńskie, petersburskie i t. d. mają ich nieprzebraną skarbnicę do dziejów kultury. Z waż -ności zabytków archeologicznych dla odtworzenia tej kultury wynika sama przez się potrzeba ich zachowania i opieki, do której dziś wszystkie prawie poczuwają się państwa. Najwcześniejszy przykład w tym względzie dało królestwo duńskie w r. 1807 przez utworzenie król. komisyi dla zachowania starożytności. Kolejno inne zaprowadziły ją państwa. Bolgią 1834, Francya 1837, Prusy 1843, Hiszpania 1844, Austrya 1854, Ro-sya 1859, Holandya 1860, Włochy 1872, Grecya 1874 etc. Myślą przewodnią uorganizowanej pieczy państwowej nad pomnikami sztuki starożytności jest z jednej strony zachowanie od zniszczenia, z drugiej restaurowanie pod dozorem ludzi powołanych, co niemniej jest zadaniem A-i, jak naukowe badanie. Odrębną gałąź A-i średniowiecznej tworzy A. byzantyjskiego Wschodu. Pierwszy zwrócił na nią uwagę Didron (1845) i zachęcił innych (Texier, Balzenberg, Vogüe, Unger, Bayet, Kondakow) do badań w tym kierunku. Z bogatej literatury, dotyczącej A*i

A. średniowieczna, podobnie jak A. Wschodu jest wytworem naszego wieku. Rozbudzony ruch w kierunku badań i poszukiwań zabytków klasycznych nie pozostał bez wpływu na zajęcie się i zabytkami nowszych epok. Już w w. XVIII zaczęto na nie zwracać uwagę i stopniowo każdy z europejskich narodów zrozumiał doniosłość swych zabytków dla rodzimej kultury. Z równym zapałem rzucono się do ich wyszukiwania, badania i publikacyi, jak i do pomników klasycznych, i tak powstała A. średniowieczna, ciesząca się dziś wszechstronnym rozwojem. Nie licząc bowiem dzieł, rozpraw i prac zbiorowych, nie licząc tego, co się drukuje w wydawnictwach towarzystw archeologicznych, liczne specyalne „Archives”, „Revues”, „Bulletine”, „Mittheilungen”,„Annales”, „Instructions”, „Zeitschriften”, „ Wiestniki”, „Przeglądy”, „Glasniki”, „Zapiski” co raz nowe, ciekawe przynoszą zdobycze. Liczba pracowników na tern polu nie ustępuje liczbie badaczy w innych gałęziach umiejętności. W ich rzędzie prze-dewszystkiem niespożyte zasługi dla A-i średniowiecznej, tak poszczególnych narodów, jak ogólnej, położyli: Lenoir, Millin, Daly, Viollet-le-Duc, La-barte, Texier, Martin, Quicherat we Francyi; Ducarel, Whittington, Cunnigham, Waagen w Anglii; Fiorilio, Molier, Kugler, Förster, Springer, Otte, Liibke, Schnaase w Niemczech; Vasari, Lanzi, Rosi ni, Rossi we Włoszech. Każde

Fig. 377. Lampa chrześciańslta (Selinunt).

St i5

ręku spełniał czynność swoją grabarz (fossor) katakumbach (lig. 378); ma on krzyże na ubra-

e») «MCN

u-

•J

\%

Fig. 378. Grabarz z katakumb.

7»

Kaejklapadya Powaaechn* Umts. X. IV.

średniowiecznej, najlepsze podręczniki dali: Sclmaa- Zaczątkiem badań A-i ruskiej były zbiory rzad-se: „Geschichte der bildenden Künste”. Düssei- kości różnych, a według słów encyklopedyi rus-dorf 1866—76 8 t-ów; Lübke: „Grundriss der kiej J. E. Andrejewskiego (tom II, str. 227—252), Kunstgeschichte” 11 wyd. Lipsk 1889; Lacroix: pierwsze ziarno na tem polu rzucił Piotr Wielki „Le moyen âge et l’époque de la Renaissance”, w ukazie z 13 lutego 1718 r. (IIo.;ih. Coöp. Bau. Paryż, 1878—80 4 t.; Labarte: „Histoire des arts AL» 3159), gdzie się znajduje taki ustęp: „jeśli industriels au moyen âge et à la Renaissance”, ktokolwiek znajdzie w ziemi albo w wodzie jakieś Paryż, 1854 — 66; Weiss: „Kostümkunde, Gescbi- przedmioty stare, mianowicie: kamienie uiezwy-chte der Tracht u. der Geräthe der Völker des kłe, kości ludzkie lub zwierzęce, rybie albo pta-Alterthums, des Mittelalters bis zur Gegenwart” sie, nie takie, jakie się dziś znajdują u nas, albo 5 tom. Stuttgart, 1883.    i takie, lecz bardzo wielkie lub małe w poró-

■y j

leki

A:

ii

Moskiewskie archeologiczne towarzystwo (załóż. 1864), towarzystwo miłośników Kazańskiej archeo logii (załóż. 1873), Kazańskie archeologiczno-etno-graficzne towarzystwo przy uniwersytecie miejscowym (załóż. 1878) i Pskowskie archeologiczne towarzystwo (załóż. 1880). Oprócz tego, w roku 1877 został otwarty w Peters bu rgu zakład wyższy naukowy p. n. Instytut archeologiczny. Wszystkie te instytucye posiadają własne zbiory oraz wydają roczniki. Dodawszy prace zjazdów archeologicznych, które się co kilka lat odbywają, widocznem jest, iż na tem polu dużo się w Rosyi robi. Zjazdów archeologicznych odbyło się dotychczas ośm, a mianowicie: 1-szy w Moskwie w 1869 r., 2 gi w Petersburgu w 1871, 3-ci w Kijowie w 1874, 4-ty w Kazaniu w 1877, 5-ty w Tyflisie w 1881, 6-ty w Odesie w 1884, 7-my w Jarosławiu w 1887 r., 8-my w Moskwie w 1890; na nich przewodniczyli: hr. A. S. Uwa-row, A. W. Komarow, J. E. Zabielin i A. T. Byczków. Każdy zjazd wydawał następnie »wo*

Fig. 380. Teodora, iona Justyniana.

T K.

Zabytki wieków średnich znajdują się nie- wnaniu ze zwyczajnemi, oraz jakieś starodawne tylko w muzeach, ale i w każdem ze star- napisy na kamieniach, żelazie i miedzi, lub jakąś szych miast naszych, w kościołach dawnej fun niezwykłą starą broń, naczynia i wszystkie inne dacyi, ratuszach, ruinach zamków etc. Któż bardzo starożytne, a niezwykłe rzeczy, niech nie widział takich ruin, grobowców, malowi- przynosi; za to otrzyma dostateczne wynagrodze-deł starych, przedmiotów kościelnych, w swojej nie, stosowne do przedmiotu, gdyż oznaczyć ceny, okolicy? Więc dla przykładu tylko podamy kilka nie widząc, niepodobna”. Przedmioty, otrzymane rzadszych i znakomitszych pamiątek. Do najdaw- wskutek tego ukazu, były składane w kunst-niejszych wizerunków duchowieństwa chrześciań- kamerze i stanowiły pierwociny, zbiorów archeo-skiego należą postacie patryarcliy Maksymiana logicznych ruskicti. Za panowania Anny Joa-i dwu księży, wykonane robotą mozaikową w ko- nowny historyk W. N. Tatiszczew napisał in-ściele 8. Vitale w Rawennie (lig. 379). \Yr Ra- j strukcyę dla zbierania wiadomości archeologie/,-wennie także znajduje się mozaika, wyobrażająca nych, która i dziś, jako taka, ma niepospolite żonę Justyniana, cesarza znaczenie; następnie na tem polu działali akade-wschodnio-rzymskiego, czyli micy: Müller, Pallas, Lepiochin, Gmelin, Zujew, bizantyjskiego (527 — 565), Ryczkow i Musin-Puszkin. W początku XIX Teodorę (fig. 38o), słynną stulecia gorliwym archeologiem jest lir. N. P. z piękności i bystrości urny- Rumiancow, a w roku 1804 zostaje założone to-słu, niegdyś tancerkę, cór- warzystwo historyczuo-archeologiczne w Moskwie, kę niedźwiednika cyrkowe- Od tego czasu A. rozwija się na coraz ściślej-go. W Paryżu przechowuje szym gruncie naukowym, a zasilana pracami łicz-się tron króla Dagoberta nych towarzystw, które w późniejszych czasach (628 —638), który ma być zostały pozakładane, i wspierana stale przez dziełem św. Eligiusza, bie- osoby panujące, coraz szerzej i pożyteczniej się głego złotnika, wysławiane- rozwija. Oprócz wyżej wspomnionego towarzy-go w pieśniach staroda- stwa w Moskwie, obecnie w Rosyi znajdują się wnych (fig. 381 i 382). Ro- następujące: Imperatorskie Odeskie historyczno bota jest godną podziwu, sko- archeologiczne towarzystwo (założone 1839 roku), ro zważymy, że wykonywał ! Imperatorskie ruskie archeologiczne towarzystwo ją frank w czasach głębo- | w Petersburgu (załóż. 1846), imperatorska ar-kiego barbarzyństwa. Ze- cheologiczna komisya w Moskwie (załóż. 1859), wnętrzne przeobrażenia rycerstwa śiedniowiecznego poznajemy, porównywając kolczugi i hełmy z epoki kru-cyat (fig. 383 i 384), podług pieczęci książąt polskich) w porównaniu ze zbroją, przez płatnerzy ukutą z grubych blach, okrywających całe ciało od stóp do głowy. Taka zbroja upowszechnia się dopiero w XV w. i trwa do końca XVII, gdy rycerstwo ustępuje miejsca armiom stałym, a blachy coraz mniej bezpieczeństwa dostarczają przed bronią palną. Fig. 385 jest wzięta z rzeźby Jörga Syrlina, wykonanej 1482 na skrzyni kamiennej w Ulm. Najulubieńszą zabawę rycerskich czasów, turnieje, w obecności króla i grona dam, przedstawia rysunek z Balduineum (fig. 386). Do średniowiecza przeważnie zaliczać się będą pomniki Słowiańszczyzny, o których niżej.

A. krajów słowiańskich i Litwy- l) A. ruska.

-V

■

-

Z >

_>

■

* '4-

t-

■

V'.-i,

.

■ (

■MU

MiMFM

W.

Archeologia Ruska.

■ ' ' >

«f

hHÉM

!;• ••■;,- ■ ±

(S3

35*

gsm

/i

'*iMr

>>s

fófel

lia

■•™Y.

. >/A

îi.

W'

■ £ ■ SK-"

i»*

f-

3]

ki,*. „4

ri^Kl ;

, $• &

SI"

• \ï> ,> : ■ i *?1

i •• '    1 ' w

* *i | v :    , ^|

|| JE* /4R

a»

£8

:4-

Bbl

•f :JLS

^ i .

.vjjfe ■

5.CJ

■'1

Li

I / i» y .

F a * JtfHi •

mm®,.*-

’5

t -ääSS

WMm 4^ y,

%: f LÉ. ■

*., xmm

■ ?. ■ ■*

/

: M

■ j    jÉ

V j|

•>j?

•' ■i,':

..IB

P;

tf ■

■LV'lfai

#4->j

SI

'•»■ ■„'î’ïS

it

Bppk :•.’

fim

kM

Bfe

; y*

ISJi

i-plf 1

Khi- . . rs

I -s;:- #

‘

M-

'3BK >

&r

Vr.

»KE:

Æi

wm

«

-•

r-, W'<

•»Mf-SSPr

LYj

ri

■s

jY.

\-

i ig. 387. Kurhan Perepiatycha w powiecie Wasilkowskim (gub. Kijowskiej).

Fig. 391. Strój głowy kobiecej, znajdowany w kurhanach.

El

i'i

s«

■. ;

;:OT i

splftSÉ

Llril#

.VA--, ■ Yje

a-

■ % •«

il¹

!:

ąii

••%

WM

\,

m.

'•J”

'.s':/ ;'•"

•■W

; Il

53

Hi

V,

Y»

f-i

. %*    ■

É:'. *    •

JL

>■. M

LV

'•Äf

■A

0‘ \*pi-

cß**

m,,

•s

'^C

m>

"(

jÆ

KÎ

4\

(1

•Ÿ'-

rY

Fig 390. Zausznice z kurhanu w Ryźanówce.

i*

(il

Fig. 388. Krypta grobowa kurhanu w Ryźanówce.

■rt

;r

lui

mi

>A.

^SSM

■J

'• «-

. 'vJT

ft

/-

•#

-

(ÉÀ .

É. Y%fYS

l.

i

‘If 4

¥. V

/:■

<1 -J

■

a.

V

v\ ■?•

KR A ^2

V

•X

>

\

c

• >^v ■•«

■\

Archeologia Ruska.

11

liilji

'i‘;' m-"l^

T ü.BÎMs r .ML'-

===i

~~ - :

. 1

ii

Si

HM

wy;M

li

Fig 398. Zamek w Łucku Lubarta Gedyminowica.

pf

m

SI

^ .ÜIPi^K

■BST

DE

fi

- ::r-'    '

Si®

S3

Bä

Bil

i'

;T

¹ . W: if j

3E

ISt

Ii

Sy

Sżr

:ä

.5

Ki

P:

is

GL

:Lr

Ilj

G

L.

(LI

Wielka Encykl. Poważ ilu3tr. T. IV.

Do art. „Archeologia”.

I

••i

, V

■W ■

■

'■ ii

•;.

■i

:

//W*¹*

4

«\ .

< . •

.'V

;

!

-- ' :/-

/

J. ■

5r ■

«? •

>.^£2

^ A

■

K

!

I

y

.

i

:Y

' •••■

r%

- . y

%;

V

V;

* .

-•s,r

■ • •

, ■■

.»3

i.»

I /Jl

«i?

P*

MĘ

h,-*

•i

lis

ÿjj#/

fi(W

|f

,®ifi

Ba' ITSSmm

gK

ll

V*.

i£V-.

ï-&n,

tfsxsasÆ

?lT il

:&m

içpaa®

•iÔ .,/>■' •

■ -JŚ

W"

fr.Ą

[A

>y

:R

ni

ifca

usante

/;,v

’:;3* ''MIS

W&3$&.

«Saüwfv,

Fig. 393.

<r~~.....'v V^I

ü* i

PgjF:

/•

IUI

A-

IL?

KSBwPtfllv

L'Ii

|ę>

p.

•«- L

S3

^Hfr; i- > -......i...

4L„

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IY.

Archeologia Ruska.

fiaĘi

ir⁻

ik

.^2

L.:’,

.'R

**

? :.y

fi

«V

'•lÜ

•• .yi

■j

BfcAriF»

*f;

II

;fe!

ttüii

:M

•ki

vïas

‘kl

*——Vj.

Fig. 394.

Wlü

te;

tÆÜMP I I -■■

Fig. 395.

.’À/

ir¹

fl.i

IC

',1

Mi

i;

Fig. 389. Dyadem z blachy złotej (170 mm. u góry) z kurhanu w Kyźanówce.

»

•ül

A;

wj

/.VS

vs

r’-¹

1J5

IS

rf

Fig. 396

Jpl Jfea

ÆÊkü '•!■'- tf.

JP*"""

ft3a

....    >it^.aw '-YM. flHi lÜ

fk.

**i

mmm

mm& ïéiri

mJ^é^PÊÛm

ËsMûimSàa,:m

■MM[

wÉÉêËlÊmM

II.

iliiÉ IHPiI

«gpÄ

Fig. 392. Ubiór głowy kobiecej z mogił kaukazkich z pod Piatihorska.

Do art. „Archeologii-.*’

• ■ •; ■ 1

'

>

■>

J

ł

-, *

■ ' I ,

i’

ï

:

:

/

V"

s

•“'V

l- V

A ' ■

■

, . ,

c

.

*

\

■V

*

r

*

(

je referaty p. t. „TpyÆhi C'b'fcajua” i to stanowi główną ezęść literatury archeologicznej ruskiej. Zabytki archeologiczne. Ze względu na kolosalny obszar państwa ruskiego, znajdujemy tu najrozmaitsze typy pamiątek z czasów przedhistorycznych, a zatem typy wszystkich epok kultury, począwszy od najpierwotniejszych wyrobów z krzemienia do prześlicznych przedmiotów złotych, noszących niezawodne cechy pochodzenia greckiego, rzymskiego, bizantyjskiego, tatarskiego i jeszcze dalszeg) wschodu. Cmentarzysk też prawie wszystkie typy tu się napotyka, jakoteż i oba zwyczaje grzebania, t. j. ciałopalenia i nie-palenia ciał. Najwięcej zaś badanemi były do tychczas południowe i południowo-zachodnie gubernie dzisiejszego cesarstwa oraz Kaukaz; grobowce w tych stronach są najbogatsze, bo zawierają w wielkiej ilości przedmioty ze złota, srebra i dzieła wyrobu greckiego, rzymskiego, bizantyjskiego, wśród których nieraz spotkać można dzieła sztuki klasycznej, co najbardziej badaczy ruskich pociąga. Obfitość kurhanów jest imponująca i obecnie już je rachują na dziesiątki tysięcy. Jako typ kurhanu podajemy kurhan z pow. Wasilkowskiego „Perepiatycha” (fig. 387). Liczne badania archeologiczne, dokonane w Ro-syi, dają już możność myślenia o klasyfikacyi zabytków; z wybitniejszych prac na tern polu jest „Klasyfikacya mogił południowo rosyjskich”, przez D. J. Samokwasowa (XpoHOJioruuecKafl K.iaccn-<j>HKauia Morujrt iojkhoh Poceiw. Bapinana, 1890), w której to pracy oznaczenie okresów i nazwanie ich oparte jest na zasadzie historycznego uwar-stw enia ludów, zamieszkujących te kraje. Nazwy okresów będą miały znaczenie tylko historyczne, nie zaś etnograficzne. Podział mogił i określanie typów charakterystycznych opiera na zestawieniu danych historycznych i archeologicznych. Czas wznoszenia mogił pogańskich w południowej Rosyi rozdziela na pięć okresów, z których najdawniejszemu nadaje nazwę epoki cymeryjskiej, od najpierwotniejszych czasów aż do końca VI w. przed Chr., t. j. do czasu najścia na kraje cymrów ludu scyto-skolotów z krain nadkaspijskich—i do tej epoki odnosi autor gro by, w których nie spotykamy wyrobów z żelaza, a z bronzu w małej ilości; zato wyroby z kamienia, kości i gliny zastępują prawie całkowicie metal. Okres II nazywa epoką scytyjską od VI wieku przed Chr. do I wieku po Chrystusie, t. j. od założenia w krajach nadponckich państwa scytyjskiego do rozpadnięcia się onego na dwa państwa: scyto-sarmackie, między Donem a Dnieprem, i gieto-sarmackie, między Dnieprem i Dunajem, i oliwili zetknięcia się tych państw z rzymianami. Że zaś w onym okresie nad brzegami północnemi morza Czarnego powstały kolonio greckie, z któremi Scytowie mieli stosunki różne, więc tu należą mogiły, z których najznakomitszą jest zbadana w 1887 przez Gotfryda Ossowskiego, w Ryżanówce (powiat zwinogrodzki); W krypcie grobowej tego wielkiego kurhanu znalazły się: szkielet kobiety z ozdobami złotemi, tkwiącemi w szczątkach przegniłej szaty, waza gliniana, miseczki srebrna i gliniana, wiaderko bronzowe, naczynia srebrne etc. (fig. 388). Dyadem (fig. 389) zawiera postacie dwu par osób tańczących. Zausznice wszakże (6g. 390) w głowie gryfa, w zawieszenia ćekinków i filigrane wem przyozdobieniu podstawy okazują gust wschodu. Znalezione tu monety pochodzą z miasta Pantikapejon w Krymie. Niewątpliwie jest to grób osoby dostojnej, jakiejś królowej lub księżniczki scytyjskiej; wedle d-ra Hryncewicza, wzrost jej wynosił 142—143 cm., budowa była delikatna, wiek młody. W grobach z tego okresu przedmioty są wyrobu greckiego, a nie spotykamy wyrobów rzymskich. Okres III sarmacki, od I do V stulecia po Chr., t. j. od czasu, gdy ówcześni historycy, ludy, mieszkające między Donem a Dunajem, znają pod imieniem Sarmatów, aż po czas, gdy ludy te w historyi europejskiej zaczynają być znane pod imieniem słowian, a groby z tego okresu odznaczają się zawartością przedmiotów wyrobu rzymskiego. Okres IV, epoka słowiańska, od VI do XI stulecia po Chr., to jest do czasu ostatecznego przyjęcia wiary chrześciańskiej przez plemiona słowiańskie. Że zaś w onym czasie cesarstwo rzymskie istnieć przestaje i że to są czasy rozwoju stylu bizantyjskiego w Bizancyum, a w Azyi powstają państwa, używające własnej monety, więc w grobach z tego okresu znajdują się przedmioty i monety, tak bizantyjskie, jak i monety państw azyatyckich (np. kufickie). Okres V, epoka połowiecko-ta-tarska od XI do XVI wieku. Mogiły, do tego okresu odnoszące się, są współczesne dobie chrześciańskiej u innych słowian; cechą charakterystyczną ich, oprócz obecności przedmiotów, noszących wyraźne cechy wschodu (np. fig. 391), są monety państw ościennych z wieków, objętych temi granicami czasu. Podajemy rysunek stroju głowy kobiecej z mogiły kaukaskiej z okolic Piatihorska (fig. 392), podług prof. Samokwasowa (MoruJiLHbia ^peBHocTM IlaTMropcKaro oapyra). Sama budowa grobów przedstawia też wielką rozmaitość, zacząwszy od najprostszej—naczynia glinianego, zawierającego szczątki po ciałopaleniu (urny), bezpośrednio zakopanego w ziemi i przykrytego małym ziemnym nasypem (kurhanem), do katakumb, grobów w kształcie izb, budowanych z drzewa lub kamienia, pod wielkiemi kurhanami, a kończąc na katakumbach, kutych w skale lui) kopanych w górach gliniastych. Naj-charakterystyczniejszym zabytkiem są tak zwane „baby”, niezgrabne a nieraz bardzo pierwotnie (fig. 393, 394, 395, 396) wyrobione postacie ludzkie z kamienia, które stały najczęściej na kurhanach. Baby te, spotykane w Sobocie (Zobten), o 5 mil od Wrocławia, w Rosyi europejskiej, głównie na południu, oraz w Sy beryi, wyobrażają nietyl • ko kobiety, lecz i mężczyzn, przypominające zapewne dawnych mieszkańców tej olbrzymiej równiny; znaczenie tych bałwanów, pomimo, iż wielka ilość ich dotychczas została odkryta, nie jest określone. Prof. Samokwasow odnosi je do epoki scytyj-

T. D

skiej. Zabytki z czasów przedhistorycznych dopełniają jeszcze w wielkiej ilości rozrzucone w Ro-syi grodziska. Z czasów chrześciaństwa, oprócz grobowców wielko-książęcych, jak np. grobowiec W. księcia Jarosława, którego podobiznę podajemy (fig. 397), istnieją pamiątki piśmienne, wśród których nieraz spotykają się ciekawe rysunki, dające dobre wyobrażenie o epoce. Do arcydzieł sztuki malarskiej XI wieku zaliczamy wizerunki, jakkolwiek mocno uszkodzone, mające prawie wartość portretową: W. księcia Swiato-sława Jaroslawicza, jego żony i czterech synów na

nauoe hr. A. S. Uwarów („KaMeuHijft nepio^i»“, Moskwa, 1881; t. 2 i inne), Stasów („CJiaBBHCKiŚ

H BOCTOÏHFilâ OpHaMeHTB Cb ÆpeBHttXb pyKOITM-

ceä“, Petersb. 1884), D. J. Sauiokwasow, J. J. 8re* zuiewskij, hr. Bobrynski. Obfite wsknzówki poda* je „HcTopniiecKaa 3aiiHCKa o ^tarejibHOCTH Hm-neparopcKaro MocKOBcaaro ApxeojiomqecKaro 06-miCTBa 3a nepBMe 25 .ukTu cymecTBOBaaia” Moskwa, 1890. neqarano no oripejiluiemio Pe-^aKpioHHaro KoMHTeTa.

2). A. litewska. Do czasów założenia muzeum starożytności w Wilnie (1854) A. litewska

".i":

ii!

KSB

W;

ii,:

iii

liii

; v:

'il

m \ a®

Radli

'ïfâW'WlBf’ S&flf

Vv.

y,

y; ’’

«!!§■ iiHRiü

’Ml    !

|K

sa

mwKÎB

àÉÊÊ&l£2ô--- ■■.-4JBi

r

wm

n-, »•»’ii

mm

ii&ii

fil

Mil

mM ; s»

'.""'•Wini,..-.:

ŁaM

!2y

ÊË

ri

Ill

üfeSülB

y,

L.

;',J

i

11

!.. .

....

ÜüHiiSg

..

111

m\

iS

WSßmtuw,

fig. 397. Grobowieo w. ks.*Jarosława I Mądrego w Pieczarach Kijowskich.

karcie „Izbornika” z 1073 roku (ob. tablica chromo-litograficzna). Pozostają też zamki, jak np. wLucku po księciu Lubarcie Gedyminowiczu z XIV w. (fig. 398}, dużo pamiątek numizmatycznych, tudzież bardzo bogaty materyał w budownictwie cerkiew-nem i klasztornem (ob. Architektura i sztuka). — Literatura archeologiczna ruska jest bardzo obszerna. Wymieniamy główniejszych autorów (oprócz powyżej wymienionych i historyka Karamzina): Spaskij („Bocoopu KuMMepifrciciâ n ero ÆpeBHOCTM“, Momma, 1840), N. P. Konda-kow, hr. Tołstoj, J. E. Zabielin, wielce zasłużony pozostawała w kolebce i ograniczała się do zbiorów prywatnych bardzo nielicznych, które przeważnie powstawały z gromadzenia różnych rzadkości, a nie miały kierunku i aukowego. Tylko dział numizmatyczny oddawna był pilniej opracowywany, nie wcześniej jednak nad saui początek naszego wieku. Z tej epoki wybitniejszemi pracownikami są: Tadeusz Czacki i Teodor Nar-butt („O litewskich i polskich prawach,” „Dzieje starożytne narodu litewskiego”). Z chwilą założenia muzeum starożytności w Wilnie, A. lit. znajduje stałe podstawy i^wchodzLna drogę ści-

“o-

rfM

^BSpS,

SŁ

' " _

r<;»    '^1 ,'^

fi    h *'\(fc,

Sä

Ł\ H,- il    h; >4 ! Lg, lg

/f%f 1

'' <UL»« . ..^Ifl

wz/i    ,    *1

^Arfc'MK-

,v. Me

«s

V; ]

|£i

ssss

«äfSSe

CL«

>"i\

II

•;;PR

m

®§.f? % ■■

’.i

«»»»■

I .Vf” ’ Lä

MF

*»Jfpgaap

■u 4;

KSh/^iSli «1^«

\    #f'v

to^SŁaa

rwj

ii

PP

Kwa

" 'K¹

r_.^B,

l|/&

QB

sass

wi

Ü&

Vf «• 10*7/

V *rJBI

% if;

mb

Iff

■*

ĘĘhDj,. !:m

rBW^- « /«Lw* 2 *

gPfSiP

fijc^. » -DXtw-m

ggi®-’' F

X>#i

f::

4fâiâ£Sïfc

YffyüQ

Mm

(V

P?

ali

■«i

*-■

igÂ

sil

«&& MÉ

Çi;

pu

gggpflf

WIELKI KSIĄŻE SWIAÎOSLAW JAROSŁAWICZ z RODZINĄ.

Podług rçkopi,sinn „îzkrnik Sv,tiatosławav IÖ?5roku

Wielka Encykl. Ilustr.

^ A/ ^

O

h

J

tvs ^ ^

ft

'

»

*

§5

A'<

3fc

Archeologia Litewska.

i™

f\

ii

.i

ââWï? I hl

m

1T'

metr.

ill;

Lk

•V

|, - b : ■1 1 1

J ..g :> ■•./ ‘’(il

i •■;- -, ; ', f iS I

-’    ■. ■'

sÂ ;!|! •'    ■ '- ⁴¹ il II I 'if L

g %...B*" -.'jJmVv '

m ' ;ff

IB i -.•.<•/:

jj*

5.

</

N-

■.J

A :    1 Ri

î 1®

tli:": il ":#. .

fïÂlï

iÉi

ÜI

mmm

iiii

\ w/

il:

... -J

g"

ii,#Ł

i M 11) 1111|

"PP

21

260

»g

Fig. 399. Grób litewski w Jasnogórce.

pl

7f:

I»

gajjgB

nïïIirnUiÜLl L!I:

Plan grolm

mm:

mw

Ü' ' "I

Élil:

?P TTTÏÏj ••■IM:h :l H fill]

T.

so

-i-L.

».

Ü:

jlüi

mm

Wielka £aej kl. Powsz. ilustr, T IV.

Do art. „Archeologia."

.

i

.

V

\

\ł> r'

-/

<«

■

*

*

*

;

'

/

v .

H

■. h

%

I

■ '■' ; '■

ff * A. s ^

à %%

■il

:

\o

O

:

■L *

*

/

>

&

Oçj, *

/'

•; '

i

'

■

■f

5

^ -

è

.

■

K-;fc

4m

Syfi

>-

Lf

li

»

Éf

«i

3*=

--3S .

o *<««2

m.

łJBS

y-

â /

Fig. 403. Grodzisko polskie.

»I1S

,*®3

KI

23

1

na

$

r,

HfiS

Be

lOj

t<J

i:

BÜ

\\rf [

»

I»

<®spsèSfljL

\v

U^4t

—-Piil

li

â \l

1«

71

3ï

IM

v vVdC

Archeologia Polska

/j|l

n/k

ICTJ

?!

W/

ra3F^Ł

NVT*

/.

Fig. 404. Włócznia Ś-go Maurycego.

(p

f-0

/f

SM

-^-r-

i

: X»V

^'*3

>'

W.

!/

“fps

Hf

G-toI

U,

HM

»>

JM

.y

3)

jM.

mi

Mbs

sa

Si

Jvś

¥•

«£

-S

3Eä£>

SS-

Fig. 405. Drzwi w katedrze gnieźnieńskiej.

Mi

äg

Fig. 406. Dwa dolne obrazy drzwi gnieźuieńskich.

pv

SĆS,

?Sf®A

SsJJ

1»

:____;

wy.

C-,

V.

Vr.

+S/.

- ^

te

nS18J

7“

.j

mm

■-I

wm

wm

1!

fA

gg>

.*

IŁ

Fig. 401. Grób skrzynkowy polski.

Fig. 408. Orada skrzydła husarskiego.

Fig. 40Ï Hucarz podług zbroi należącej do p. Ftrzałeekiego.

!

%

/

&

f Uj

r"

j

%

* N

O ^

$    A,

S'' • ■ co

‘ o

ft

*■

\

*

/

.

: •••>..

jąće rodzaje: 1) groby płaskie, bez żadnych znaków zewnętrznych na powierzchni ziemi; 2) groby, oznaczone na powierzchni kamieniami poje-dyńczemi lub ustawionemi w kręgi i 3) oznaczone nasypami, t. j. kurhanami. Groby tych cmentarzysk zawierają szczątki ciał, zarówno palonych, jak i niepałonych, i dziś nie można określić, jaki zwyczaj grzebania na Litwie był powszechniejszy, a zdaje się, ze oba były współczesne. Znajduje się w nieb, oprócz szczątek ciał, często . wielka ilość przedmiotów użytku i naczynia gliniane. Szczególniej groby, w których spotyka się wyroby bronzowe i żelazne, bywają bardzo w nie obfite i nieraz można znaleźć okazy wca-muzeów le ładnie wykonane i bardzo bogato orna-w mu- mentowane. Srebro i złoto bardzo rzadko się w Dor- spotyka, za to wyroby z bursztynu, przeważnie pacie, Mitawie i Rydze, oraz w ymzeum Rumian- paciorki, są dość częste (fig. 399 przedstawia Grób cowa w Moskwie, gdzie pewna część przedmio- z Jasnej Górki). Wśród licznych grodzisk (miejsc tów z muzeum wileńskiego została przeniesiona, obronnych), spotykamy odmienny ich rodzaj, któ-Pamiątki z czasów przedhistorycznych na Litwie, ry lud nazywa „Piłka In is lub Pile” (sypana

śle naukową; a muzeum to wkrótce staje się główną skarbnicą pamiątek archeologicznych, wydobytych z ziemi i z różnych zakątków, gdzie spoczywały przedtem niedostępne dla oka ogółu Od owej chwili do dziś praca na tern polu ciągle posuwa się naprzód, o ile jej postronne okoliczności nie stają na przeszkodzie. Wybitniejszymi pracownikami są: Eustachy, Konstan ty i Michał hr. Tyszkiewiczowie, A. H. Kirkor, Adam hr. Plater, Antoni .Białecki, Mieczysław Ambroźewicz, Jaworski, Żabczyński, Zygmunt Gloger, M. Kuściński i cudzoziemcy: Hartknoch, dr. Fr. Kruse, dr. Bähr, G. Grewig i Döring. Oprócz muzeum wileńskiego przedmioty z czasów przedhistorycznych posiada i wiele innych w Europie; większe zaś zbiory znajdują się: zeum „Prussia” w Królewcu, w muzeum a

ÉÈf

WĄ

/■>

Ul

'-Ml

Ul

■ikik

tmi

——vK-~

F lir. 40<). Pilkalnis w Mcmonajeiaeh nad Kicmncm („Wisła ni, 898).

tak jak prawie w każdym kraju Europy znajdują się, począwszy od epoki kamienia łupanego.

Dzisiejsze jednak badania archeologiczne i tu, naszego jak i innych części kraju, jeszcze do ostatecznych rezultatów nie doprowadziły, a zna nemi dziś pamiątkami z najodleglejszej epoki są tak zwane stacye przedl istoryczne, które zdają się być szczątkami mieszkań, a raczej całych osad. Tu na powierzchni znajdują się w wielkiej ilości rozsypane wióry czyli okrzoski krzemienne, oraz szczątki potłuczonych naczyń glinianych, a między niemi przedmioty różne, wyrobione z kamienia, jak strzałki, nożyki, groty od dzid, toporki i inne. Niekiedy na tych miejscach znajdujemy wyroby z epok późniejszych, mianowicie: z bronzu i żelaza wyrabiane, co dowodzi, iż raz obrane miejsce jako siedziba ludzka, gdy było dogodne, przez wiele stuleci nie było opuszczane, a nie rzadko spotykamy, że i dziś miejsca takie są zajęte przez siedziby ludzkie. Najpospolitszym zabytkiem czasów przedhistorycznych na Litwie są toporki kamienne, zwane przez lud „Perkuna-kulka” (pocisk Perkuna). Cmentarzyska z czasów pogańskich na Litwie są bardzo gęsto rozsiane, a do dziś znane są archeologom następu-

T. Dowgird.

góra, sypanka). Góry te mają kształty bardzo charakterystyczne oraz odmienne od grodzisk (fig 400). Ü ich. przeznaczeniu dziś trudno coś powiedzieć, gdyż żadne z nich dotychczas nie było badane. Piłkalnie najczęstsze są w północno-zachodniej części Litwy na ZmujdzL Literatura: Większość badań archeologicznych ogłoszone zostały drukiem w rocznikach naukowych i pismach peryodycznych, a niewiele osobno, te zaś są: Eust. hr. Tyszkiewicza: „Rzut oka na źródła archeologii krajowej” (Wilno 1852), tegoż „Badania archeologiczne” (Wilno 185U), Konst, hr. Tyszkiewicza „Wiadomości historyczne o zamkach i horodyszczach” (Wilno 1859) tegoż o „Kurhanach“ tegoż „Wilija i jej brzegi'* (Drezno 1871), G. Grewingk: „Ueber die heidnischen Gräber des Russisch-Lithauens“ Dorpat Laakmann 1870 r. i inne.

A. polska, mająca to samo zadanie, co każdego innego narodu, zaczęła się, jak wszędzie, w naszym dopiero wieku. Do pierwszych badaczy archeologicznych w Polsce można wprawdzie zaliczyć Jana Potockiego, który opisał starożytności prylwickie, i Stanisława Potockiego ze względu na wydane przezeń dzieło: „Winkelman, albo o sztuce u dawnych“ 3 tomy, Warszawa 1818; lecz prawdziwy początek A-i polskiej datuje się od chwili, kiedy Hugo Kołłątaj listem, zakomunikowanym Towarzystwu przyjaciół nauk w Warszawie (1802), pierwszy rzucił myśl zwrócenia pilnej uwagi i badań na lud nasz, jego podania, pieśni, obrzędy, zwyczaje, obyczaje, a w końcu na pamiątki minionych wieków, jakie zachowała ziemia nasza w swojem łonie, dowodząc, iż dokąd te przygotowawcze prace i poszukiwania nie bę*

tów, zbroi, aż do grobowych pomników królów polskich. Na ożywienie tego ruchu wpłynęła niemało Arch, komisya wileńska (ob.) w gub. zachodnich Cesarstwa, Towarzystwo przyjaciół nauk w w. ks. Poznańskiem, a w Galicyi oddział archeologiczny w łonie Towarzystwa naukowego krakowskiego (oh.), obok zakładu narodowego imienia Ossolińskich we Lwowie. Nie brakło nadto licznych prywatnych, a gorliwych zbieraczy zabytków i pamiątek krajowych. Do systematycznego rozwoju badań, niepoślednio przyczyniło się następnie z jednej strony utworzenie przy uniwersytecie jagiellońskim katedry archeologii (1863), a później sztuki, z drugiej zaś przeistoczenie towarzystwa naukowego krakowskiego w Akademię umiejętności (1873). Istniejące bowiem w łonie tej ostatniej komisye: archeologiczna i historyi sztuki, wszechstronnie rozwinęły swą działaluość, bów, byle tylko zebrać zapomniany materyał do wysyłając rokrocznie delegatów w różne strony ojczystych dziejów. On to rozprawą swoją o Sło- kraju dla badań, z których dokładne rezultaty wiańszczyźnie przed chrześciaństwem, pełną no- bywają zamieszczane w publikacyach Akademii, wych poglądów, natchnął młode pokolenie ku ba- Przedsięwzięte dotąd prace na polu badań przed-daniom tego rodzaju Z zapałem rzucono się za historycznych przez A. Kirkora, G. Ossowskiego, przykładem Czarnockiego do zbierania i wyszu- Z. Glogera. I. Kopernickiego, J. Przyborowskie-kiwania przechowanych jeszcze zabytków staroży- go, A. Sclmeidra, T. Ziemięckiego, A. Pawiń-tnóści,    spisywania pieśni,    podań, zwyczajów i oh    skiego, Erzepkę i innych, nader cenny i obfity

dą załatwione, trudno pomyśleć nawet o napisaniu dokładnych dziejów ojczystych. Równocześnie z pierwszemi pracami, podjętemi na tern polu, poczynają się od czasu do czasu pojawiać w „Dzienniku Wileńskim“ wyd. przez Zawadzkiego , w Pamiętniku Warszawskim, w „Dzienniku Warszawskim,“ w Krakowskich „Rozmaitościach naukowych“ cenne wiadomości o zabytkach pamiątkach, wykopaliskach w różnych częściach Polski; lecz były to tylko próby bez znajomości przedmiotu i wszelkiego krytycyzmu. Trwalszą podstawę pod A-ę polską stworzył Adam Czarnocki, znany pod pseudonymem Zoryana Dołęgi Chodakowskiego. On-to pierwszy, zwiedzając wioski i miasteczka, począł zapuszczać się ze starcami w rozmowy, podsłuchiwał podania, rozkopywał mogiły, grodziska, zwracał uwagę na kościoły, nagrobki, ruiny zamków, słowem z wszelkich korzystał sposo-

rzędów    ludu naszego. Od    tej pamiętnej rozprawy    zgromadziły już materyał    do pierwotnej kultury

rozpoczyna się zastęp badaczy, uzupełniany co- polskiej ziemi. Mieści się on w dziełach osobnych raz nowymi pracownikami, którzy A-ę polską, lub pismach peryodycznych, głównie zaś w „Wia-wzbogacając świeżymi odkryciami, postawili dziś domościach archeologicznych” Warszawa, 1873 — już na stanowisku naukowem. W ich rzę    82, 4 t-y i w „Zbiorze wiadomości do antropolo-

dzie pierwsze miejsce zajmuje Wawrzyniec Suro- gii krajowej“ wydawanym przez krakowską Aka-wiecki,    po nim Joachim    Lelewel, nadający swą    dernię umiejętności, oraz    w „Rocznikach Towa-

wiedzą    głęboką właściwy    krytyczny kierunek ba-    rzystwa Naukowego“ w    Toruniu, wydawanych

daniom archeologicznym. Po nich cały grupuje od r. 1878. Z ważniejszych rezultatów w tym kie-się szereg. Dość wspomnieć o Łukaszu Gołębiow runku zasługują przedewszystkiem na uwagę: od-skim i synie jego Ludwiku, Ambrożym i Michale I odkrycie posągu Światowida wrz. Zbruczu 1848, Grabowskich, ks. Fr. Siarczyńskim, ks. Wł. Siar- j budowli nawodnych (Czeszewo, Kwaczała. Białka), kowskim, ks. Janie Wagilewiczu, Józefie Mucz- i wykopaliska z pieczar Mnikowskich i Ojcowa, kowskim, Bolesławie Podczaszyńskim, który, dla groby megalityczne t. j. skrzynkowe, rozkopy do-rozległej wiedzy i nieporównanej głębokości są- skonane na cmentarzyskach, grodziskach, w mogi-dów, był uznawany za pierwszorzędną powagę łach i kurhanach, z których np. ów w Ryżanów-przez uczonych niemieckich i francuskich, o Ale- oe na Ukrainie szczególnie bogaty przyniósł plon. ksandrze Przeździeckim, Eustachym i Konstan Równie cenne rezultaty wykazują też prace prof, tym Tyszkiewiczach, Wincentym Polu, Józefie Władysława Łuszczkiewicza i Maryana Sokołow-Kraszewskim, Józefie Łepkowskim, Teofilu Ze- skiego nad zabytkami sztuki polskiej, którą oni brawskim, Karolu Kremerze, Kazimierzu,Stron- pierwsi u nas zaczęli traktować jako odrębną czyńskim, Franciszku Sobieszczańskim, Żegocie gałąź A-i. Tu należą rozprawy Wojciecha hr. Dzie -Paulim, Edwardzie Rastawieckim, Dominiku Szul- duszyckiego o malarstwie czerwono-ruskiem, prof, cu, Juljanie Bartoszewiczu, Karolu Beyerze, Ka- I. Szaraoic A'icza, A. Czołowskiego i ks. A. Petrusze-zimierzu Wł. Wójcickim, Teodorze Narbucie, ks. wieża o Haliczu, Wł. Łozińskiego o Lwowie starożyt ■ Ignacym Polkowskim, Wawrz. Engeströmie, Ka- nym, Zacharjewicza o cerkwiach drewnianych na rolu Rogawskim, Wład. Przybysławskim, Cezarym Rusi etc. Ze zbiorów, dostępnych dla publiczno-Biernackim, Tadeuszu Dowgirdzie i wielu innych, ści, najważniejsze są: Akademii umiejętności (z po-którzy pracami swemi w różnych kierunkach A-i sągiem Światowida) i gabinetu archeologicznego, polskiej, bądź to wydanemi w osobnych rozpra- utworzonego staraniem prof. Łepkowskiego w Kra-wach, bądź umieszczanemi w pismach peryodycz kowie, muzeum nar. im. Ossolińskich we Lwowie, nych: „Kłosach“, „Tygodniku Ilustrowanym“, Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu; z licz-„Przyjacielu Ludu“, „Bibliotece Warszawskiej“, nych innych zbiorów prywatnych zasługują na w „Ateneum i t. d., wybitne położyli zasługi uwagę: ks. Czartoryskich w Krakowie, Włodzi w rozbudzeniu badań archeologicznych u nas. mierzą hr. Dzieduszyckiego we Lwowie ze słyn-Prace ich bowiem objęły wszelkie przedmioty na- i nym złotym skarbem, znalezionym w Michatko-rodowych zabytków, zaczynając od wyrobów, sprzę | wie, a składającym się z korony, 4*ch wielkich

\j

'•z

HhOi V

■s

jry

>r

Iß

fif

'Cr-

...

■i

,T#*1

• ■ rxU

U>J'

.r«-

:■■; ‘.'J V3

Do art. ARCHEO LO G l A .

■ t'i

\ -•

A:

r- J

$>

\*r ■

# :^vQrjf

i^\

^7C

wlitoyr ,M. FAJANS.

J[o3boxeKO UeK3ypow.

KLEJNOTY ZNALEZIONE W GROBOWCU KAZIMIERZA WIELKIEGO W KRAKOWIE.

$

.

,.*;

.-«©.W    ,"

1'

Ki

T

■ - Sv

A.

Â <■

>    W

o ■ . / o j ,<y    ^ UJ

h-

J

4r

■

•'*à

-/

*

,

*v.v

■ ■ ... - • - -

H

■

©•*

» ' ,- . '•

C. i Z. lii.

fibul, 4-ch guzów, łańcucha, drutu, kubka z na-krywą etc., Ordynacyi Zamojskich, Krasińskich ''ździeckiego w Warszawie, Raczyńskich naniu, Z. Glogera w Jeżewie (gub. Łom-.), posiadający w starożytnościach kamien-i krzemiennych większą liczbę przedmiotów, niż wszystkie inne zbiory polskie, publiczne i prywat! e, a wreszcie zbiory w Kurniku, Willanowie, Łamacie, Podhorcach, Dzikowie, Nieświeżu i t. d. Wiefe pomników i zbiorów zniszczało w naszym już wieku, inne wywieziono za granicę lub roz* pre yłv się na wsze strony np. (Zbiór Zielińskiego w Kielcach, z zamku w Wiśniowcu i t. d.) Ochrona zabytków wiele wogóle pozostawia do życzenia. W Galicyi czuwa obecnie nad ich utrzymaniem siedmnastu konserwatorów, podzielonych na trzy sekeye: a) przedhistoryczną, b) dla zabytków sztuki, c) dla archiwów. Tworzą oni nadto od r. 1889 dwa biura w Krakowie i we Lwowie, które wydają osobne „komunikaty“ z posiedzeń i czynności konserwatorskich. Wystaw urządzono dotąd kilkanaście. Ważniejsze były w Krakowie 1858 i 1883, we Lwowie 1861, 1885, 1888, w Warszawie 1856, 1882, 1887, 1889. Zjazd odbył się dotąd jeden we Lwowie 1885, połączony z wystawą. Z pism fachowych wychodziły: „Roczniki dla archeologów“ !St. Krzyżanowskiego, Kra ków 1869—74 3 t-y. „Dwutygodnik naukowy poświęcony historyi, archeologu“ etc. pod redakcyą

T. Ziemięckiego, Kraków 1878 — 80; „Przegląd ar aeologiczno-bibliograficzny“ pod red. C. W i lanowskiego w Warszawie, 1882—84; „Przegląd archeologiczny lwowski“ 4 t-y 1882—5. Dziś wy-cb dzą „Wiadomości numizmatyczno arcbeologi-‘ w Krakowie pod red. Bartynowskiego i „Za-archeologiczne“ poznańskie pod red. Erzep-

o. Z bogatej literatury ważniejsze prace, któ-e dają nam ogólniejszy obiaz badań są: Kraszewski: „U sztuce słowian”, Warszawa ; A. H. Kirkor: „O znaczeniu i ważności za-w pierwotnych, oraz o umiejętnem ich pokiwaniu“, Kraków, 1883; A. Koün u. C. Meh-„Materialien zur Vorgeschichte des Menschen istlichen Europa“ Jena, 1879; J. M. Sadow-„O drogach handlowych greckich i rzymskich z porzecza Odry, Wisły, Dniepru, Niemna“, ków, 187-1; P. B. Podczaszyński: „Przegląd oryczny starożytności krajowych“, Warszawa, 7; M. iSokołowski i W. Łuszczkiewicz: „Ruiny Ostrowie jeziora Lednicy, studyum nad budo-ictwem w przedchrześciańskich i pierwszych ześciańskich wiekach w Polsce“, Kraków, 1874; Grabowski: „Ukraina dawna i teraźniejsza“, Kijów, 1856; E. iSobieszczański: „ W iadomości hi-oryezne o sztukach pięknych w dawnej Polsce“, t-y, Warszawa, 1847—9; A. Przeździecki i E. Ra-awiecki: „Wzory sztuki średniowiecznej w daw-?j Polsce“, Warszawa, 1858 — 62; „Sprawozdała komisyi do badania historyi sztuki w Polsce“, raków, od r. 1878, 5 t-ów.

Poznajmy kilka wybitniejszych przedmiotów, .u-óbytych lub objaśnionych pracą archeologów. O^res kamienny nosi cechy wspólne z Europą

zachodnią (ob. A. przedhistoryczna), a zaznaczył się jaskiniami mieszkalnemi i stacyami krzemiennemi, które rzucają ważne światło na pierwotne rozsiedlenie autochtonów. Grota Łokietka w Krakowskiem, zbadana przez Jana Zawiszę i Ant. Slósarskiego, dostarczyła wykopalisk jaskiniowych z epoki mamuta; w pieczarach Manikowskich Gotfryd Ossowski znalazł tysiące wyrobów z kości, nigdzie indziej nie napotykanych i dlatego poddanych w wątpliwość, lecz komisya, wyznaczona przez Akademię umiejętności krakowską, stwierdziła ich autentyczność w obszernem sprawozdaniu w r. 1885. Miejsca najludniejszych w starożytności osad znalazły się nad Wisłą pod Ośnicą, nad Biebrzą pod wsią Sosnią i nad Niemnem pod Bałtoszyszkami. Na piaskach mazowieckich Józef Przyborowski odkrył stacyj krzemiennych kilkadziesiąt, a na Podlasiu, Wołyniu, Białej Kusi, Litwie (doliczając i Wielko-Polskę) Z. Gloger około trzystu. Najstarsze u nas szkielety ludzkie zualeziono w pewnej grupie mogił wołyńskich, pełnych narzędzi i broni wyłącznie krzemiennej. Odkrycia tego dopełnił Zygm. Gloger z Zygm. Radzimińskim. Antropolog dr. Izyd. Kopernicki, opisując w „Zbiorze wiadomości do antropologii krajowej“ (t. 1, r. 1876) szkielety powyższe, na gruntach Siwek i Kadzimina znalezione, powiada, że „szczątki te, jako najstarożyt-niejsze ze wszystkich dotąd nam znanych (u nas), mają niezmierną wartość dla antropologii przedhistorycznej”. Na kościach ramieniowych u tych ludzi, znalazły się przedziurawione nawskroś z natury dołki łokciowe, co bywa niekiedy u hotten-totów i murzynów, lecz nader rzadko u ras wyższych. Czaszki „przesadnie długogłowe“ wskazują szczep zupełnie obcy tegoczesnej słowiańskiej ludności Wołynia.

U ludów lechickich, na obszarze Wisły, Odry i Warty, prawie powszechnym był obrzęd palenia ciał zmarłych i zachowywania popiołów w urnach glinianych. Groby tych ludów podzielić można na dwie główne grupy, a mianowicie: 1) groby skrzynkowe (fig. 401), czyli grobowce z głazów polnych, ułożonych w ziemi rodzajem skrzyni, do której wnętrza wstawiano urny i naczynia zjadłem, tudzież 2) cmentarzyska, zakładane zwykle na naturalnych pagórkach piaszczystych, gdzie zakopywano popielnice ze zgliszczami, me używając kamieni do ich obstawienia. Roniewaź Leclna była w swoim czasie krajem prawdopodobnie najludniejszym w Sło-wiańszczyźnie, więc też nekro-ceramika wielkopolska i szłąska liczebnem bogactwem przechodzi wszystkie inne w Europie. Na cmentarzu w Manieczkach profesor A. Białecki wydobył naczyń glinianych 180. W Dobieszewku, w pobliżu rz. Noteci, wydobyto ich około trzech tysięcy, a w Lu-sowie, wnioskując z obszaru cmentarzyska i gęstości naczyń zakopanych, obliczono w przybliżeniu ilość ich na dziesięć tysięcy (lubo z pewną może przesadą). W wieku XV-ym trądy eye pogrzebowe lechitów tak już były zamarły, że Długosz w uajlepszej wierze uważał popielnice

wielkopolskie za garnki samorodne, a król Władysław Jagiełło, jako osobliwość przyrody, wykopywać je kazał w swojej obecności. Jakób z Mellen, lubeczanin, pierwszy drukuje rozprawę w r.

nieliczne posiadamy pomniki. Pierwszym znalezio nym znacznej wielkości bałwanem bożyszcza słowiańskiego jest t. z. Światowid czyli Swiatowit (fig.402), wydobyty staraniem Mieczysława Potockiego z rzeki Zbrucza na Podolu i przewieziony w r. 1850 do Krakowa, gdzie stanowi odtąd wspaniałą ozdobę zbiorów Akademii Umiejętności. Posąg jest w kształcie czworobocznego słupa, z jednego białawego kamienia wyciosany, 4¹/, łokcia wysoki, u dołu i u góry stopę kwadratową trzymają cy. Robota jest grubą, niekształtną, ale nie potworną, ani odrażającą. Rzeźbiarz nadał twarzom pewien wyraz pogodnej ciszy, a czoło wyniosłe uwydatnia godność myśli. Odzież, pokrywająca ciało, niewydatna — tyle widać, źe ma przepasanie i jest długą po golenie Słup jest wypiętrzony na trzy działy, pasami od siebie oddzielone. Od dołu na trzech bokach są trzy męskie wąsate klęczące postacie, w rodzaju ka-ryatyd. W wyższym przedziale, na wszystkich czterech stronach słupa, są cztery niedorosłe, w części niewieście postacie, z rozwiniętemi rękoma stojące, a tworzące w ten sposób jakby koło taneczne, jakby łańcuch Cztery twarze bożyszcza pokryte są jednym kapeluszem. Na tie sukni z jednej strony wyciosany jest koń i miecz zawieszony u pasa. Te cztery głowy

1655 o popielnicach lechickich, pod Śmiglem wykopanych. W pojęciach starych leckitów grób był dia człowieka chatą w jego życiu pośmiert-nem, a popielnica uzmysłowieniem ciała ludzkiego po zgonie. Ostatnim wyrazem tej idei były zarówno groby skrzynkowe, z dobieranych głazów ustawiane, jak i popielnice twarzowe (najczęściej na Pomorzu znajdowane). Przy umarłym stawiano, czego mógł za życia potrzebować. Do wnętrza kładziono szpilkę, zapinkę lub strzałę, krzesiwo, pierścionek, ozdobę jakąś, lub grzebień, a nawet miecz zgięty lub ostrogę, zapewne to, co w życiu posiadał, co lubił. Na Mazowszu najczęściej nakrywano urny wielkim dzwonem, czyli kloszem glinianym, grubej, ręcznej roboty.

Przy stacyach krzemiennych zatem, w epoce stosunkowo dawnej, znajdują się popielnice, bez pomocy koła garncarskiego z czerwonej gliny z tłuczonym granitem lepione i zwykle bez osło ny z kamieni, niegłęboko w piasku lotnym za grzebane, tuż obok byłych mieszkań, których miejsce poznać można po mnóstwie krzemienia, nałupanego w starożytności przy obrabianiu strzał i narzędzi. Groby skrzynkowe rozsiane są zrzad- pod jednem przykryciem, róg, miecz i koń, do ka na obszarze Wisły. Niekiedy grupują się statecznie dowodzą, źe to jest Światowid, podo-jednak w spore cmentarze, np. w Prusiech bny do tego, jaki stał w Arkonie na wyspie królewskich, gdzie G. Ossowski naliczył ich 20 Rugii. Jak wiadomo, arkońską świątynię i jej pod Szynwaldem, a całą setkę pod Tuchomkiem. posąg, w 35 lat po zburzeniu przez duńczyków, Prof. Pawiński w Dobryszycach koło Radomska r. 1203 opisał Saxo, gramatyk. A z opisu tego zbadał ich 10. Na gruntach Piątnicy pod Łom- widzimy, iż Światowid arkoński wielkością prze-żą rozkopano ciekawy, z niespalonym szkieletem, nosił także wzrost człowieka, miał również czte grób skrzynkowy, z którego czaszka i dwie wspa- ry twarze i cztery szyje, brody pogolone obycza-niałe szlifowane siekiery krzemieune znajdują się jem słowian rugijskich, w prawej ręce trzymał w zbiorach Glogera. Groby skrzynkowe bywają róg do wina. W pobliżu tamtego leżało wędzi-pojedyńcze i familijne. Rozkopany przy stacyi dło, siodło, miecz i inne godła bóstwa, a w staj-krzemiennej w Ośnicy pod Płockiem przez prof, ni trzymano białego konia na usługi tego boga. Przyborowskiego, zawierał 7 popielnic. Po tyleż Tu konia i miecz widzimy w płaskorzeźbie.—Nie naczyń znajdowano zwykle w grobach skrzynko- mamy śladów, aby przed dobą Piastów polacy wych słowiańskiej niegdyś Meklemburgii. U nas budowali zamki obronne. Przy stacyach krze-znajdowano najwięcej popielnic 8. Obok urn z po- miennych nie znajdujemy nigdzie grodzisk i od piołami, większych i mniejszych, wstawiano do tych wrotme —w grodziskach nie znajdujemy dowodów, grobów dzbanki, garnuszki, miseczki i t. z. czer- jak na stacyach, aby obrabiano tam narzędzia paki, czyli poprostu gliniane łyżki (okrągłe, ma- krzemienne. Za czasów dawnego użytku krze-jące zamiast trzonka małe uszko). Urnę z po    mienia, zarośla bagnisk i gąszcze puszcz były

we i

piołami, może sieroty, przystawiano zewnętrznie : dostateczną twierdzą dla ludzi, którzy zresztą me do grobu skrzynkowego, zapewne jej rodziców, mieli jeszcze takich zasobów, aby dla ich osłony Sypanie kurhanów ziemnych dla każdego niebo- warto było budować warownie. Gdy jednak z po-szczyka właściwe było najprzód krajom, nie po- większemem się ludności powstała idea państwo-siadającym takiego materyału na groby, jakroz- wa, a z nią obrona granic i pewna organizacya siane po płaszczyznach Lechii głazy narzutowe, wojowników, zaczęto budować z ziemi i drzewa Stąd-to ojczyzną mogił są równiny czarnoziemne zamki, które od grodzenia ostrokołów i wałów i te okolice, w których zapanował obyczaj, z tych nazywano gródkami, grodami, grodziska-równin i stepów przyniesiony ku północy. Gdy mi (fig. 403). Rolesław Chrobry zorganizował więc nad dopływami morza Czarnego najpospo- ten rodzaj obrony w calem państwie, a zdaje się, litszym grobem jest kurhan, z ziemi usypany, to i że już za jego panowania na całej przestrzeni nad rzekami baltyckiemi panują groby skrzynko- j od Odry do Ruga, od Karpat do Raltyku, nie żalniki, do których zbudowania służyły ka- było okolicy, któraby nić posiadała swojego gród-mienie, przez lody ze Skandynawii naniesione. — ka, czyli warownego schroniska. Ponieważ nie Do poznania religii pogańskiej przodków naszych znano wówczas jeszcze użytku broni palnej, więc

■kg

Eli

r-fi

fi;

FÏ\«

pilili

-S

fi'~

h >    -

'jÊA    i

kMÊiê

Ri

Ftg. 402. P" są? Światowida -w mumm Akad. Umiejętności w Krakowie.

dla takich grodzisk nie z drutu żelaznego, przewiązane nad tulejką, ozdo-wybierano wyżyn, pa- bioną sześciu wyźłobionemi podłużnie pręgami.

Długość całego grotu czyli żeleźca wynosi pół metra. Stnra trądycya, przechodząc z pokolenia do pokolenia, podaje nam tę włócznię, jako najstarszy zabytek historyczny na Wawelu. Mato być owo godło władzy, które w r. 1000-ym cesarz Otton III darował przy grobie św. Wojciecha przyjacielowi niegdyś świętego męczennika, bywał zwykle eliptycz- a odtąd sprzymierzeńcowi cesarstwa, Bolesławowi ny, z wejściem w je- Chrobremu. Wydarzenie to opowiada w XII dnym końcu albo wieku autor kroniki o Polsce, znany pod nazwi-w obu. Wszystkie pra- skiem Galla. Później o tym darze, włóczni św. wie wojny od IX do Maurycego z ćwiekiem z krzyża Pańskiego, wspo-XIV wieku są obra- mina Godzisław Baszko, Wincenty, autor życia zem ciągłego zdoby- św. Stanisława w XIII wieku i wielu innych, wania, burzenia i wzno- Aleksander Przezdziecki poświęcił historyiwłócz-szenia podobnych gro- ni św. Maurycego jedno z najmozolniejszych dzisk. Niektóre gro- i drobiazgowych swoich studyów. W pracy tej, dziska uderzają dziś do której przewertował wszystkie średniowieczne swoim ogromem, jak kroniki zagraniczne, wykazał, że, począwszy od np. na kilkanaście są- włóczni św. Maurycego, którą Karol Martel żni wysokie a niefo - miał w sławnej bitwie z saracenami pod Poitiers remne wały pod wsią r. 732, do włóczni Pańskiej (Dominica), Niewiadomą na Pod- odkrytej r. 1098 przez krzyżowców, dziesięć razy lasiu, niewątpliwie źródła dziejowe opisują włócznie: św. Mauryce-przez mazurów dla za- go, Michała, świętą, a zawsze jako cudowne słony od Rusi, Litwy godło zwycięstwa w bitwach i władzy, noszone i Jaćwieźy wzniesione, przed cesarzami i królami. Jedną więc z tych Gdy tradycya tego ro- włóczni, na wzór włóczni cesarskiej św. Maury-dzaju wojen i obrony cego, która pod nazwą włóczni świętej ce* zaginęła w żywem sło- s ars ki ej przechowuje się dotąd w Wiedniu i jest wie u narodu, lud za- pierwowzorem krakowskiej, ofiarował Otton III czął nazywać owe gro- Bolesławowi Chrobremu. Przezdziecki dla po-dziska zamkami kró- równania zestawia rysunek obu starożytnych za-lowej Bony, lub oko- bytków, z których krakowski, 9 wieków w skarbcu parni szwedzkiemi, a lu- katedry przechowywany, jest więc pierwszem go-dzie oświeceńsi poczę- dłem władzy udzielnej królów polskich.—Drugie li odnosić wszystkie do miejsce, pod względem starożytności, pomiędzy czasów przedhistorycz- pamiątkami Polski historycznej zajmują drzwi nych.—Ważnej chwili kościelne gnieźnieńskie. Za czasów Bole-historycznej zabytkiem sława Krzywoustego, w latach 1117 — 1130, ka-jest włócznia, zwa- tedra gnieźnieńska otrzymała śpiżowe podwoje, na św. Maurycego które należą dziś do najcelniejszych zabytków (fig 404), od czasów sztuki średniowiecznej w dawuej Polsce. Podwoje Bolesława Chrobrego te wysokie są na 5 łokci i 2—4 cali; szerokość przechowywana jednej połaci wynosi cali 32²/₃, a drugiej cali w skarbcu katedry kra- j 3l³/₄; grubość od ⁵/₆ do l*/₄ cala. Płaskorzeźby, kowskiej. Grot jej ró- któremi są okryte, przedstawiają żywot św. Woj-żni się zupełnie od ciecha w l«-tu obrazach, wysokich po cali 10, wszystkich innych, a szerokich po 16 do 17 tu. Pierwszy z dołą-W samem ostrzu znaj- czonych rysunków (fig. 405) przedstawia podwoje dują się dwa otwory, gnieźnieńskie w całości, drugi zaś (fig. 406) dwie jakby dwa wąskie ostatnie sceny z żywota św. Wojciecha, a mia-okienka, w trzech nowicie wyobraża sprowadzenie ciała do Gniezna miejscach przewiązane i złożenie tegoż ciała w gnieźnieńskim grobie, potrójnie splecionym Wszystkie płaskorzeźby na obu połaciach obwie-drutem żelaznym. Po- dzione są arabeskiem, przedstawiającym wijącą środku żeleźca znaj- się w ślimaka łodygę, strojną w liście, kwiaty duje się szeroka sków- i pióra, oraz postacie ludzkie, ptactwa i potworka miedziana, grubo nych istot. Podobne ornamenta właściwe są sztu-pozłacana, a u spo- ce grecko-rzymskiej, a Joachim Lelewel, piszący du jakby dwa krzyże o gnieźnieńskim zabytku oddzielną rozprawę,

nujących nad okolicą, jak to robiono później, ale miejscowości oblane wodą, otoczone bagnami, lub strome pagórki, w podobnem otoczeniu zostające. Wał

Kncyklopedya Powisechua llułtr. T- IV,

80

Z. Gl.

T. K i K. O.

uważa go za jeden z najcelniejszych wieku XII w Europie („Polska wieków średnich”, tom IV. Poznań, 1851).—Po Krzywoustym Polska przebywała epokę podziałów i osłabienia. Dopiero w XIV w. stanęła na nowo zjednoczona monarchia i zajaśniał majestat królewski. Materyal-nym dowodem tego zjawiska są insygnia Kazimierza W-g o (tablica chromolitograficzna). Gdy w r. 1869 na wiosnę przystąpiono w katedrze krakowskiej do naprawy pięknego grobowca króla Kazimierza W., znaleziono w marmurowym jego sarkofagu próżnię, gdzie prawie przed pół-tysiącem lat zachowane zostały zwłoki wielkiego monarchy. Rdza strawiła grubą kratę żelazną, na której stała trumna. Z trumny drewnianej pozostały tylko drobne szczątki próchna. Kości leżały w nieładzie, przysłonione zwojem materyi jedwabnej, a obok nich: berło, jabłko królewskie, ostrogi, 1Ö guzów, 1 pierścień i korona. Korona dotrzymała się na czaszce i pod jej paskiem dochowały się płowe króla włosy. Podeszwy trzewików i rzemyki od ostróg zachowały prawie pierwotną siłę skóry. Korona, berło, jabłko, ostrogi i guzy były z bronzu, pozłacane, a tylko pierścień szczerozłoty. Klejnoty bowiem koronne musiały pozostać w skarbcu po śmierci króla, a do grobu składano imitacye złota i kamieni, aleimi-tacye wysokiej wartości estetycznej. Na żadnym obrazie, ani pomniku dawnym nic podobnego nie dochowało się, np. jak owa przepiękna, wysmukła, w najwytworniejszym smaku korona i liściaste berło, którego rękojeść musiała być do połowy drewnianą, bo przez czas zniszczoną została doszczętnie. Obecny przy otwarciu grobu Matejko odrysował wnętrze grobowca i wspaniały deseń wzorzystej materyi.

Jeśli państwo polskie zdołało się oprzeć naciskowi cesarstwa niemieckiego i nawale mongolskiej, zawdzięczało to niezawodnie wojsku, nielicznemu, ale dobrze uzbrojonemu i wprawnemu do boju. Arab Al-Bekri zapisał o Mieczysławie, że utrzymywał 3,000 tahich wojowników, z których każdy wart był 10-iu, a więc zapewne rycerzy zachodnio-europejskiego typu. W wojnach Kazimierza II Sprawiedliwego „błyszczały żelazne polaków hufce⁵¹. W XVl i XVII wiekach zasłynęła skrzydlata husarya, czyli ciężka, bogato przybrana konnica, zwana w aktach wojskowych „gravions armaturae”, w żadnym innym kraju nieznana, tylko w Moskwie około r. 1649, przy formowaniu oddziałów cudzoziemskich, na wzór polskiej zaprowadzona. Kiedy mianowicie powstała nazwa usarzy i kiedy im skrzydła wyrosły? o tern dokładnych wiadomości nie mamy. Pierwszą historyczną nazwę usarza spotykamy u Bielskiego, który opowiada: „że w r. 1503 przyjechawszy Aleksander z Litwy, złożył sejm w Lublinie, na którym uradzili służebne przyjąć i przyjęli obyczajem usarskim”. Wizerunek usarza (fig. 407), nakreślony przez p. Strzałeckiego, wedle zbroi, będącej jego własnością (a podobne przechowują się w zbiorze ordy-nacyi hr. Krasińskich i w kilku innych), należy do XVI wieku, o ile wnosić można z uzbrojenia. Tak, na koniu nie widzimy ladry, czyli opony zbrojnej, głowę jeźdźca, zamiast przyłbicy, okrywa szyszak, czy też kapalin. W czasach późniejszych, za Batorego, odrzucono także ochronne uzbrojenie nóg. Za broń zaczepną, jak u średniowiecznych, tak też u naszych rycerzy, służyła kopia, nazywana u nas drzewcem. Na nią odbywało się pierwsze starcie z nieprzyjacielem i dopiero po jej skruszeniu chwytał rycerz za miecz, młot lub siekierę. Skrzydła szelestem swoim sprawiały popłoch w szeregach nieprzyjaciela. Fig. 408 objaśnia, jakim sposobem były przymocowane do zbroi.

A. czeska powstała pod wpływem prac Do-browskiego i Szafarzyka. Zwłaszcza głośne dzieło ostatniego: „Starożitnosti slovanske”, Praga, 1836, dało pochop do ożywionych badań na polu starożytności krajowych. Nie mniej przyczyniło się do tego założenie Muzeum Narodowego w Pradze (1818) przez hr. Kolowrata, które stało się ogniskiem dla czeskich zabytków. Wiele rozpraw o nich ogłosił organ tegoż muzeum: „Casopis ćeskeho Musea”, a następnie speeyalne pismo „Archaeologićkó Pamâtky”, wydawane od r. 1856 przez muzealną sekcyę archeologiczną. Wszystkie badania, dotyczące najstarszej doby ziemi czeskiej, wyzyskał skrzętnie i własnemi uzupełnił Vocel w dziele: „Pravék żerne ćeskć”, Praga, 1868, 2 t. A. czeska jemu też głównie zawdzięcza swój obecny ruch naukowy, który wielu już liczy pracowników. Wśród nich znaczne położyli zasługi: Erben, Zap, Hanka, Kollar, Wankel, Beda Dudik; z młodszych: Kalousek Miltner, Marcin, Kolâr, Pic, etc. Cenek Zibrt, autor wychodzącej obecnie cennej pracy: „Dejiny kroje v zemich ćeskych aż po walky husitské” (1891). Obok Pragi posiadają cenne zbiory starożytności muzea morawskie w Bernie i w Ołomuńcu.    c-

Do najstarożytniejszych pamiątek czeskich należy kaplica świętego Wacława przy katedrze św. Wita, z mnóstwem drogich kamieni na ścianach, i przyłbica tegoż księcia, patrona ziemi czeskiej, uszkodzona u góry. ale z debrze zachowaną ornamentacyą na obwódce u dołu i na przykrywie nosowej. Znaczną liczbę rysunków charakterystycznych zawierają rękopisma : Kodeks wyszegradzki, Legenda wolfenbiittelska o św. Wacławie, ZlomkyHlaholské, Ewangelia kapituły św. Wita i Velislavova Bibli w obrazich. Ten ostatni rękopis z końca XIII w., znajdujący się w bibliotece hr. Jerzego Lobkowica, przewyższa wszystkie inne poprawnością rysunku; z niego więc podajemy najdawniejszy w Słowiańszczyźnie wizerunek miasta średniowiecznego (fig. 409), łuczników, z których jeden napina kuszę, a drugi strzela (fig. 410), rycerzy w misiurkach i hełmach z epoki krucyat (fig. 411), nareszcie cztery niewiasty z instrumentami muzyczuymi: psalterium, violiną (vielle), kwinterną i wielostrunnem psalterium (fig. 412). Znać wtedy już, w XIII

»,

\

.

■

,

.

■ ■

.

■

z.

n.

Aj

MFP

? MTUlj

lo

SI

u-

i«n

itó

"I

i: 2*^

■4

9H

pm

*

C/2

lÄs ■

« iMvrdii <'f ir\ s

S\

Al

4 .j/,

2-

I Hh-

dr i

atojcaiB

(A

/i

#•

YWW

'T'

18

ii

Fig. 410. Łucznicy z Biblii Wielisława.

T. I ft.

futg"V(VDÜ?c^ cfi^R^iegVM^rVêff

Ibijan» $ pcrilfr ^^b-fa^enmn ^oum w tw)nft~. ftäMdö*

/>

Ći?%

'Z'

7-iiJ

f ‘vpldfirtn*

's.

TbI

'M** £

wm

wn

\m

-^\

ĘF3}

4 ft

lli

\>

AM

fmMo)

Wß

%>,

IV?

cyfM

wm

V¹

f]

SV

C\

?.

///,

•«L»' »

rv

JB

Fig. 412. Niewiasty grające na instrumentach muzycznych (z Biblii Wielisława).

Fig. 411. Rycerze (z Biblii Wielisława).

Wielka Rncykl. Pnwsz. ilustr T. IV.

Do art. rArcheologia."

■

.

'

¹

I

_

«

ii

f,

w. muzyka była w Czechach uprawianą z zamiłowaniem. (Rysunki te są skopiowane podług Arch. Pamatky t. X, r. 1878).    T- K

A. słowian południowych. Tu badania archeologiczne, w ostatnich zwłaszcza latach, wcale ożywionym odznaczają się postępem. Belgrad u serbów, Zagrzeb u kroatów, Lubiana u Słoweńców są ich głównemi ogniskami. Każde z tych miast posiada znaczne narodowe muzeum. W Zagrzebiu istnieje towarzystwo archeologiczne, które od roku 1878 wydaje własny organ „Viestnik arheologićkoga drużtva”. Obejmuje on najważniejsze prace z zakresu A-i chorwackiej, która, podobnie jak serbska i słoweńska, obok własnych narodowych starożytności bada pilnie liczne miejscowe zabytki z czasów rzymskich. Wiele prac archeologicznych wydała Po-łudniowo-Słowiańska Akademia umiejętności (zał. 1867) w czasopismach „Rad jugoslav. Akademii” i „Viestnik nar. zem. muzeja” w Zagrzebiu, a w LubJanie „Letopis Maticy słoweńskiej”. Najważniejsze zasługi na polu A-i chorwackiej i słoweńskiej położyli: Kukuljewic-Sakcinski, Raćki, Liubić, Pilar, Jagić etc. W Belgradzie przed kilku laty zawiązało się również osobne towarzystwo archeologiczne, które własne wydaje pismo. Obok tego wiele prac z zakresu A-i krajowej ogłosiły pamiętniki towarzystwa nauk „Glasnik ućenoga druztva” i „Letopis Macierzy” w Nowym Sadzie. W badaniach zajmuje się A. serbska głównie pomnikami religijnemi, o których pisali też i cudzo-

81

■i,

SI

Iii

Si

gilpWBBi

Fig 413. Pieczęć Piotra Kresimtra II, króla Chorwacyi i Dalmacyi.

ziemcy, a zwłaszcza M. Konitz. W Buigaryi długi czas cała A. ograniczała się do prac obcych Kanitza i Dumonta. Dopiero z odzyskaniem niepodległości począł się budzić ruch i w tym kierunku. W Sofii założono muzeum zabytków krajowych, z których kilka rozpraw ogłosiło towarzystwo literackie w swym organie „Periodi-ćeske spisanie”.    ⁰

Klęski wojenne i niewola turecka zrządziły srogie zniszczenie w zabytkach przeszłości słowiańskiej serbsko-chorwackiego plemienia, a młodociana praca naukowa niewiele szczątek dotąd odgrzebać zdołała. Gmina na wyspie Rab (Arbę insula) w Dal macy i przechowuje pieczęć woskową z wizerunkiem króla Piotra Kresimi-ra z roku 1071, której kopia gipsowa i metalowa znajdują się w muzeum przy Akademii w Zagrzebiu (Agram). Podajemy ją (fig. 413). Napis opiewa: „Sigillum régis Cresimirri Dalmac-chrob.” Bardzo ciekawy jest wizerunek króla serbskiego Stefana Urosza (fig. 414), z wybitnym

\4m

-.ii

ïïmwB&BÊ

mr

S>

Fig. 414. Stefan Urosz, król serbski.

charakterem bizantyjskim w stroju, akcesoryach i układzie, z wyraźnym napisem literami słowiańsko serbskiemi w otoku: „Stefan kral Urosz w Srpskije pomorskie ziemie unuk Neman” oraz w polu „Stfn Urosz kral”, ale toczył się spór o jego autentyczność. Oryginał (medal) przechowuje się podobno w Białogrodzie. Ljubić w swem dziele numizmatycznem „Opis Jugoslavenskich Novaca“, z którego oba wizerunki skopjowaliśmy, zamieścił jeszcze monetę z piękną konną postacią Twardka I, króla Bosnii w pancerzu, płaszczu i hełmie, lecz X. Kan. Racki, prezes Akademii i Południowo-Słowiańskiej, oświadczył, że ta moneta jest niezawodnie falsyfikatem, a więc na re-produkcyę nie zasługuje.    T Ł-

Archeologiczna komisya wileńska. Założycielem Muzeum starożytności w Wilnie jest Eustachy hr. Tyszkiewicz. Zajmując się przez wiele lat poszukiwaniami arcbeologicznemi w kraju i za granicą, zbieraniem książek, sztychów i innych przedmiotów, mających związek z historyą, a szczególniej z archeologią, zebrał znakomitą bibliotekę i liczne przedmioty starożytnicze. Mając przekonanie, że takie zbiory wówczas tylko przyniosą korzyść, gdy staną się dostępnemi dla ogółu, nosił się lat kilka z myślą utworzenia w Wilnie stałego muzeum. Ponieważ ówczesne okoliczności nie sprzyjały wystąpieniu z inieyatywą założe-

nia instytucyi publicznej, przeto niestrudzony pra- , się z prezesa, wice-prezesa i członków w liczbie cownik we własnem mieszkaniu ułożył swe zbio- nieokreślonej. Członkowie dzielili się na rzeczy-ry i prywatnie udzielał ich ludziom nauki. Ze zaś głośnem już było wówczas imię Tyszkiewicza jako archeologa, a również nieobcą była i jego myśl poświęcenia tych zbiorów pro publico bono, przeto wielu z obywateli, posiadających w swych archiwach ciekawsze dokumenty, rękopisy, białe kruki bibliograficzne i rozmaite zabytki i wykopaliska, składało je do rozporządzenia hrabiego. Nareszcie w roku 1852 zdecydował się Tyszkiewicz na krok więcej stanowczy: ułożył usta- miejscowych obywateli i w ogólności osoby, mowę Muzeum starożytności i przesłał ją do Pe- gące się przyczyniać do osiągnięcia celów nauko-tersburga. Długo czekał na pomyślne wieści, j wych muzeum i komisyi środkami materyalnemi bo dopiero w dniu 20 kwietnia 1855 roku „Usta- i pieniężnemi. Zaznaczyliśmy powyżej, że komisya

wistych i honorowych, tudzież na członków spół-pracowników. Nie należący do korporacyi uczonej byli zatwierdzani przez generał-gubernatora, uczeni nie podlegali zatwierdzeniu. Członkowie rzeczywiści mogli przedstawiać na kandydatów ludzi znanych z nauki, szczególniej zajmujących się przedmiotami wchodzącemi w zakres czynności komisyi archeologicznej. Na członków rzeczywistych i przybranych przyjmowano także

wa o muzeum starożytności i tymczasowej komisyi archeologicznej” Najwyższe potwierdzenie uzyskała. Zadaniem Muzeum starożytności, jak opiewa ustawa, jest zebranie w jedną całość starożytnych ksiąg, aktów, rękopisów, monet, medali, broni, napisów i ich przerysów, obrazów, posągów i innych przedmiotów, odnoszących się do historyi zachodniego kraju Rosyi. Komisya archeologiczna miała dopomagać do zachowania pomników starożytności, miała dawać większą możność korzystania z nich ku zbadaniu kraju, nietylko w historycznym, ale i w handlowym, przemysłowym, przyrodniczym, gospodarczym i statystycznym względzie. Aby ten dwojaki cel osiągnąć, przedsięwzięto następujące środki: Mówiliśmy, że hr. Tyszkiewicz rozporządzał znacznemi zbiorami

żytności i stał się założycielem tej instytucyi. Drugim środkiem dla powiększenia zbiorów okazała się gotowość innych osób pójścia za przykładem Tyszkiewicza. Następnie poszukiwania archeologiczne w różnych miejscowościach kraju, zbieranie wykopalisk, będących u prywatnych osób bez wszelkiego pożytku i często niszczonych przez nieznajomość ich wartości; zażądanie dla archeologicznej komisyi aktów i rękopisów, niegdyś należących do zniesionych rzymsko-katolickich klasztorów; przesyłanie komisyi podobnychże aktów z bibliotek istniejących klasztorów, za niem porozumieniem się z władzami dyecezyalne-mi i za ich zezwoleniem; udział władzy administracyjnej w zachowaniu wszystkich tych przedmiotów pod przewodnictwem ludzi uczonych i oddanych badaniom tego rodzaju; — i wreszcie, utrzymywane bez użytku przy gimnazyum wileń-8kiem pozostałości gabinetów b. uniwersytetu wileńskiego: mineralogicznego, zoologicznego i numizmatycznego, złożone z dubletów. Oto były środki zastrzeżone przez ustawę. Tyszkiewicz Najwyżej zatwierdzonym został kuratorem muzeum i prezesem komisyi archeologicznej. Generał-gubernator, który był równocześnie zarządzającym okręgiem naukowym, miał bliższy nadzór nad tą instytucyą. Kancelaryę składali: uczony sekretarz i urzędnicy kancelaryjni, zatwierdzani przez generał-gubernatora, wynagradzani z funduszów muzeum. Również wydatki na opał, światło i usługę ponosiła komisya archeologiczna. Komisya składała

archeologiczna z własnych środków opłacała kan-celaryę, służbę, opał i światło, zrozumiałą prze to jest zapobiegliwość, aby powołać takich obywateli, którzyby pieniężnemi środkami, niemniej jak 30 rubli rocznie, przyczyniali się do zaspokojenia tych potrzeb komisyi. Prawda, miała archeo logiczna komisya zastrzeżone przez ustawę prawo wydawać dzieła na korzyść własną, lecz pozyskanie tą drogą środków pieniężnych było, szczególniej w początkach, dosyć niepewne. Członek archeologicznej komisyi otrzymywał dyplom z podpisem prezesa i uczonego sekretarza i opatrzony własną pieczęcią komisyi. Urządzenie muzeum nie mało kosztowało trudu i pieniędzy. Otrzymała wprawdzie komisya archeologiczna odpowiedni lokal w murach po b. uniwersytecie wileńskim, lecz otóż ofiarował one muzeum staro- okazała się potrzeba gruntownej restauracyi.

Główna sala, niegdyś aula uniwersytetu, przy znacznej pieniężnej pomocy niektórych obywateli, została najstaranniej wyrestaurowaną. Oczyszczo-* no prześliczne freski Smuglewicza, zdobiące sufit i ściany auli, odnowiono wejście do sali, dano nowe piece i podłogi. Sień zrestaurowano, ozdabiając ją herbami gubernij, składających okrąg naukowy wileński. Umieszczono w ścianach sieni stare marmury, rzeźby, kule z pola bitew, niegdyś na ziemi litewskiej toczonych, armatury, miecze, kolczugi, stare portrety, biusty i grobo-poprzed- we pomniki. W sali urządzono szafy i witryny.

Gała ta robota wraz z ułożeniem zbiorów trwała ośm miesięcy i w dniu 1 stycznia 1856 roku muzeum faktycznie było już urządzone. Obywatelstwo dzielnie poparło szlachetne usiłowania Tyszkiewicza. Ofiary płynęły bez przerwy. Dary pieniężne współubiegały się z rozmaitemi zabytkami, starannie wśród rodzin litewskich przechowywanemu Ogałacały się zbiory prywatue, powiększały się publiczne. Wszakżeź to wszystko pro publico bono. Między darami były przedmioty i wielkiej wartości, lecz były i takie, które nie przedstawiały szczególnego interesu naukowego. Tyäzkie wicz wszystko z wdzięcznem sercem przyjmował, nie chcąc ostudzać zapału powszechnego, za co w dziesięć lat później doczekał się wyrzutu od tych, którzy ani grosza na tę instytucyę nie dali. Pierwiastkowe muzeum składało się l-o z Biblioteki. Ta wynosiła przeszło 10,000 tomów. Oprócz bowiem 3000 tomów, ofiarowanych przez założy

cielą, 7000 tomów przywieziono z zamkniętych klasztorów rzymsko-katolickich i przeszło 1500 tomów od osób prywatnych, księgarzy, cesarskiej publicznej biblioteki, towarzystw uczonych w Petersburgu i t. d. W bibliotece były ciekawe in kunabuły i bardzo rzadkie wydania, jak np„ dzieła św. Tomasza z Akwinu, drukowane w Norymberdze w 1476 i w Bazylei w 1485; „Decretalium Nicolai Syculi” w Norymberdze 1485, i tegoż „Leetura insignis super tertio decretalium cum casibus Bernardi” i t. d., drukowane w Norymberdze w 1486 r. Do rzadkich również należała książka do nabożeństwa, pisana w r. 1432 na pergaminie po łacinie i po francusku z rysunkami. Do osobliwości należały kancyonały na pergaminie z XV wieku. Z polskich dzieł były: Spiczyń-ski (1542), „Psałterz Wróbla” (1543), Paprocki, Bielski, Rey, Kochanowski, wszystkie biblie i wiele innych rzadkich dziś druków. Tu należy również pierwsze wydanie Statutu litewskiego w języku białoruskim. Do rzadszych dyplomatów należał akt oryginalny, z 1473 roku, rozgraniczenia Liwonii od Polski, z podpisem Kazimierza Jagiellończyka; dyplomaty Aleksandra, Zygmunta Starego i późniejszych królów licznie były reprezentowane. W bibliotece również w osobnych witrynach znajdował się zbiór autografów nader bogaty, z kilku tysięcy złożony, od Aleksandra Jagiellończyka poczynając, aż do ostatnich czasów. Tu również należy wspomnieć o bogatym zbiorze rękopisów, w którego skład weszły całe archiwa niektórych rodzin, że wspomnę tylko o archiwum sapieżyńskiem, przewiezionem z De-reczyna. Mam dowody, że archeologiczna komisya przygotowała do druku korespondencję Lwa Sapiehy w trzech dużych tomach, wyjętą z tego archiwum. 2-o Zbiory archeologiczne. Kir-kor ułożył katalog i rozdzielił te zbiory na 10 oddziałów. Będziemy się trzymali tego podziału już choćby dlatego, że łatwiej nam przyjdzie uczynić porównanie ówczesnego stanu muzeum z dzisiejszym. Oddział 1 mitologiczny. Najważniejszym zabytkiem w tym odfiziale był posążek Perkunasa, znaleziony w Kiernowie, ofiarowany do muzeum przez J. I. Kraszewskiego. Również zasługiwał na uwagę posążek Kawo sa, boga wojny, znaleziony w Pińszczyznie, ofiarowany przez Ludwika Kondratowicza. Posążek Pr aury my bogini skromności i czystości (podług mniemania Teodora Narbutta), ulany z bronzu z mie-. szaniną srebra, znaleziony w powiacie Wilejskira. A st art e, znaleziona koło Nowogródka, i dwa bó stwa egipskie, znalezione w Szwekszniach, ofiarowane przez Kraszewskiego. W tym oddziale znajdowało się około 40 sztuk. Oddział 2. Zabytki z ziemi wydobyte. Tu należą łzawnice. Między niemi zasługiwała na szczególną uwagę łzaw-nica szklana, koloru zielonkowatego, wypełniona do połowy płynem przezroczystym. Łzawnice były znaleziune w różnych miejscowościach kraju. Zuajdowały się i bursztynowe łzawnice, chociaż należą one do wielkich rzadkości, z uwagi, że wydobycie ich z kurhanów z wielu trudnościami jest połączone. Popielnice z metalu i gliny. Z tych jedna, metalowa, znaleziona była w Landwarowie pod Wilnem, w osobnym grobie, wyłożonym kaflami. Urna ta była opatrzona żelaznemi obręczami. Garnki gliniane, wydobyte z rozmaitych kurhanów, miały desenie, a w niektórych były na dnie nieodgadnione hieroglify. W tych garnkach składano jadło i napoje w nogach zmarłych. Do tego oddziału należały znalezione w kurhanach węgle brzozowe, bursztyn poczerniały, płótno, ozdoby z bronzu, rozmaite części ubrania, jak np. w jednym z kurhanów znaleziono podeszew skórzaną, na której były szwy widzialne, ułamki pasów i wiele innych drobnych przedmiotów, ciekawych pozostałości dawno minionej epoki. Tu zaliczono również przedmioty, należące do kobiecego stroju, jak np. pierścienie (tych znajdowało się 59), paciorki (687) w różnych kolorach i z rozmaitego materyału zrobione, jak np. krwawnik, złoto, srebro, bronz, szkło i t. p.; bransolety (61) bronzowe, srebrne i z aliażu; szpilki do włosów, łańcuszki, kolczyki, naszyjniki, dzwoneczki. Z męskich ozdób znajdowały się w tym oddziale pasy srebrne, emaliowane, lniane okręcane metalowemu sprężynami; sierpy ofiarne, ostrogi, strzemiona, wędzidła, nożyce i rozmaite przedmioty, służące do uprzęży konia i do łowienia ryb. W tym oddziale było wogóle przedmiotów 1474. Oddział 3 zawierał przedmioty, wydobyte z kurhanów skandynawskich, przywiezione przez E. hr. Tyszkiewicza w liczbie 29 sztuk. Oddział 4, zawierał przedmioty, wydobyte z kurhanów, a pochodzące z epoki chrześciańskiej. Rzecz naturalna, że do tego oddziału włączono i takie przedmioty, które w kurhanach nie były. Tak np. w katalogu znajdujemy opis krzyża żelaznego, znalezioneg > przy obaleniu się cerkwi Kołoskiej pod Grodnem, albo np. krzyż starosławiański na srebrnym łańcuchu, nabyty w Paryżu przez Michała hr. Tyszkiewicza i złożony w darze muzeum. Tu włączono także starożytne relikwiarze i t. p. przedmioty. Ogółem ten oddział zawierał 34 egzemplarze. Oddział 5. Broń kamienna. Dział ten liczył się do najbogatszych. Dawał najdokładniejsze pojęcie o najdawniejszej broni, używanej przez lit wino w, a wzorowanej na wyrobach skandynawskich. Do główniejszych rodzajów kamiennej broni, znalezionej na Litwie i Rusi, należały: a) kule różnej wielkości; (były między niemi mające obwodu 4i/,l łokcia); b) małe kulki z kamienia, przeważnie szlifowanego; c) siekiery; d) młoty; e) buławy; f) kliny (strzały piorunowe, według pojęć ludowych); g) dłuta; h) proce; i) topory; k) siekiero-młoty. Wszystkich liczono w muzeum 736 sztuk. Oddziały 6-9 zawierały broń metalową, zbroje, rynsztunki, jak np. obosieczne miecze, bardysze, sztylety, siekiery, dzidy, strzały, proce. Do ważnych egzemplarzy tego oddziału należał miecz, znaleziony na górze Mendoga w Nowogródku; kolczuga, złożona z 20,000 przeszło kółek żelaznych, z których na każdem po obu stronach osobne napisy słowiańskie, w Orszy znaleziona; puklerze, znalezione w Kiernowie i t. p.

Wszystkich przedmiotów w tych oddziałach było zapał ku dobru ogółu, dzięki jednorazowym 410. Oddział 10 zawierał rozmaite archeologicz- ofiarom, dał możność zaopatrzenia się w to wszyst-ne zabytki; dział nieliczny—212 numerów, ale ko, czego wymagały potrzeby pierwiastkowego ciekawy. Tu należą: ułamki z grobowców, pa- urządzenia muzeum; oraz 8 członków honorowych, miątki po znakomitych mężach, jak np. pierścień którzy się oświadczyli z gotowością wnoszenia pierwszego z unickich metropolitów, kolekcya her- corocznych opłat na potrzeby muzeum i komisyi. bowych pieczęci wszystkich niemal szlacheckich Następnie urządził biuro, powołując na vice-pre-rodzin w kraju, chorągwie i t. p. przedmioty, zesa Michała Balińskiego, a na uczonego sekre-Stanowią one główny materyał wydawnictwa ko- tarza, zmarłego niedawno w Warszawie, Maury-misyi archeologicznej w Paryżu, o czem niżej bę- cego Krupowicza. W ten sposób przygotowawszy dziemy mówili. Jako dodatek do powyższego był komisyę, naznaczył otwarcie muzeum i pierwsze oddział Kir kora, składający się z 526 zabyt- posiedzenie komisyi archeologicznej na 11 stycz-ków archeologicznych, wydobytych z rozmaitych nia 1856 r. Z wielką uroczystością dopełniono kurhanów, pobojowisk, podczas licznych podróży aktu inauguracyjnego. Tyszkiewicz, doczekawszy naukowych, przedsiębranych przez niego w róż- się spełnienia długoletnich marzeń, w uroczystem nych czasach. Do ciekawszych należał posążek zagajeniu powitał pierwszych członków instytu-Mildy, znaleziony pod górą zamkową w Wilnie, cyi, która miała, stosownie do ustawy, wielkie Również ciekawy był posążek Faustulusa, paste- zadanie przed sobą do spełnienia. Do liczby rza rzymskiego, szczególniej z tego względu, że pierwszych członków, w liczbie 51 osób, należeli jedna jego połowa znaleziona była w Wilnie, między innymi: Teodor Narbutt, Kraszewski, pra-druga w Mińsku. Obie części najzupełniej paso- łat Herburt, Ignacy Chodźko, Adam Kirkor, wały do siebie. Cała ta gałąź archeologiczna, Józef Jaroszewicz, Michał Homolicki, Abraham na 10 działów podzielona, zawierała 2,920 przed- Firkowicz, słynny z nauki karaim, archeolog, miotów.—3-o) Zbiór portretów, sztychów, Jan Kazimierz Wilczyński i t. d. Archeologiczna rycin, blach, drzeworytów. Samych por- komisya miewała zgromadzenia zwykle na po-tretów było 128. Przedstawiały one królów poi- czątku każdego miesiąca (wybrano dzień 11, jako skich, bohaterów i łudzi uczonych. Zbiór szty- dzień urodzin Cesarza), i ogólne, po ukończeniu chów przedstawiał wyłącznie rzeczy krajowe; mię- roku. Na posiedzeniach miesięcznych odczyty-dzy niemi były prawdziwe rzadkości, jak np. nie- wano polecenia generał-gubernatora i udzielane które sztychy Chodowieckiego, Płońskiego, Sie- przez niego rozporządzenia ministeryum oświaty; rakowskiego i t. d. Zbiór ten wynosił przeszło polecenia prezesa komisyi i sprawozdania z rezul-3,100 sztuk. — 4-o) Zbiór numizmatyczny tatów jego przedstawień generał-gubernatorowi, składał się z 3,247 monet i medali, z tych w sprawach, tyczących się muzeum i komisyi; większa część polskich i litewskich. Do rze- narady nad sposobami skutecznego wykonania czy bardzo rzadkich należały sztabki srebrne, zamierzonych przez komisyę czynności i wogóle rublami zwane, wykopane w Wieluniu. Zbiór nad zagadnieniami, do celów jej stosującemi się; numizmatyczny był niezmiernie cenny, głównie wiadomości, odbierane od członków i innych osób, z tego względu, że był kompletny, ułożony ckro- wymagające z natury swojej szczególnego zgłę-nologicznie, od Władysława Jagiełły poczynając, bienia, dla osiągnięcia z nich jak największego do 1856 roku.—5) Gabinet ornitologiczny, pożytku; zawiadomienia o nowo-zatwierdzonyck Rajnold hr. Tyzenhauz ofiarował do muzeum członkach muzeum i komisyi i o weszłych w cią-zl.iór ptaków, pozostały po jego znakomitym oj- gu miesiąca pieniądzach; wybór nowych człon-cu, Konstantym, w liczbie 1093 egzemplarzy, ków; odczytywanie pism, przeznaczonych do dru-Katalog tego bogatego zbioru opracował Kaje- ku i zasługujących na uwagę komisyi; i wreszcie tan Tamulewicz. Włączono do niego 563 jaja przedstawienia, tyczące się urządzeń gospodar-ptasie, należące do 252 gatunków. — 6-o) Ga j czych. Na dorocznem zgromadzeniu członków binet. mineralogiczny umieszczony został muzeum i komisyi odczytywano sprawozdanie ponad gabinetem ornitologicznym. Zbiór ten skła- ; o pracach jej w ciągu upłynionego roku i wogóle dał się przeważnie z resztek gabinetu mineralogicznego b. uniwersytetu wileńskiego. Kolekcya niekompletna, zawierająca jednakże do 10,000 egzemplarzy. Gabinet był ułożony i skatalogowany staraniom Tamulewicza. Urządziwszy muzeum, niezwłocznie przystąpił Tyszkiewicz do utworzenia komisyi archeologicznej, której był dożywotnim prezesem. Przedewszystkiem powołał 15 rzeczywistych członków z liczby miejscowych autorów, których uczone prace z dziedziny historyi krajowej, archeologii i statystyki pozyskały rozgłos. Następnie powołał 9 członków współpracowników, mogących pożytecznie pracować w zakresie archeologii i archeografii; j glądach autora i redaktora. Poznajomiwszy się 18 członków dobroczyńców, których szlachetny z orgaDizacyą komisyi archeologicznej, pozostaje

o stanie tych zakładów, dla złożenia onego przez zarządzającego okręgiem naukowym ministrowi oświaty. Z uwagi na różnorodność zatrudnień, komisya ustanowiła osobne wydziały i wybrała odpowiednich redaktorów z liczby członków rzeczywistych. Obowiązkiem redaktorów było ułożenie planu przedsiębranych wydawnictw, zachowanie jedności kierunku i baczność przy korekcie drukiem ogłaszanych artykułów. Również do obowiązków redaktorów należało roztrząsanie wnoszonych do wydziału artykułów i zdawanie z nich sprawy komisyi, z zaznaczeniem, jeżeli okazała się potrzeba, jaka zachodzi różnica w po-

nam w kilku słowach opowiedzieć, w jaki sposób dawca „Albumu wileńskiego”, J. K. Wilczyński, był ułożony program czynności i o ile ten pro- , członek komisyi archeologicznej. Nader ozdobnie gram był spełniony w pierwszem dziesięcioleciu wydał u Lemercier’a w Paryżu pierwszy zeszyt, istnienia komisyi archeologicznej w Wilnie. Pro- złożony z 38 tablic, w dużej ćwiartce, poświęco-gram ten był zastrzeżony § 25 ustawy. Pierwszem nych wykopaliskom, zbrojom, medalom, zabytkom zadaniem było ułożenie katalogów muzeum; na- budownictwa, sztuk, portretom i t. p. Wydawni-stępnie —skreślenie przeglądu postępów archeolo- ctwo to rozpoczęte zostało około roku 1862. Po-gii; ułożenie wskazówki dla czyniących poszuki- przednio komisya archeologiczna wydała w Ber-wania archeologiczne; ułożenie wykazu wszyst- linie seryę pomników, znajdujących się w kościo-kich, jakie znajdują się w tutejszej prowincyi, łach wileńskich, ważnych pod względem sztuki, kurhanów, horodyszcz, rozmaitych starożytnych Tu weszły pomniki Sapiehów, znajdujące się w ko-fortyfikacyj, pieczar, cmentarzysk i t. p.; nadto, ściele św. Michała i Radziwiłłów u Bernardy-ze względu na architekturę, klasztorów, kościo- nów. Te i inne czynności komisyi archeologicznej, łów, kaplic, pałaców, zamków, mostów, ważniej • których, ze względu na konieczną treściwość, wy-szych historycznych pomników, grobowców 11. p. szczególniaó tu niepodobna, sprawiły, że myślano Nakoniec, zebranie ścisłych wiadomości o miej- o rozszerzeniu jeszcze pożytecznej działalności scach i osobach, do których należą pamiątki sta- skromnej pierwiastkowo instytucyi. Mianowicie,gro-rożytności we wszystkich gałęziach archeologii, no uczonych mężów, którym oświata prowincyi leża-niemniej o znakomitych księgozbiorach, archi- ła na sercu, postanowiło rozszerzyć pierwiastko-wach starożytnych, galeryach obrazów i t. p.; wą ustawę i zamienić komisyę archeologiczną na ogłaszanie rozmaitych aktów, dyplomatów i przy- towarzystwo naukowe wileńskie. Pochwalał ten wilejów, tyczących się Litwy; i wreszcie—zbiera- projekt naczelnik kraju, gen. Nazimow, pochwa-nie materyałów dla ułożenia. słownika starożyt- lały go wpływowe osobistości w Petersburgu, niczego zebranych pamiątek. Ze komisya archeolo- Nie ulegało wątpliwości, że ustawa pozyska za-giczna spełniła ten program, o tern łatwo się twierdzenie i wejdzie w życie. Tymczasem na-przekonać, rozpatrując ówczesne pisma peryody- sunęły się przeszkody, niezależne zupełnie od czne wileńskie i warszawskie, w nich bowiem komisyi—i towarzystwo naukowe wileńskie pozo-główniejsze prace ogłaszała in extenso, a o mniej- stało tylko na papierze. Egzystencya komisyi szych zdawała co miesiąc sprawę. Gdy cesarz archeologicznej nagle zachwianą została, pre-Aleksander Q, podczas pobytu w Wilnie, a było zes jej bowiem podał się do dymisyi i otrzymał to 6 września 1858 r., szczegółowo zwiedzał mu- ją w kwietniu 1865 r. Ponieważ od czasu dy-zeum, wówczas raczył podziękować za gorliwą rnisyi Tyszkiewicza przestała eo ipso istnieć ko-pracę prezesowi i członkom zarządu i najmiłości- misya archeologiczna, przeto, dla wykazania sta-wiej zezwolił, ażeby odtąd muzeum z komisyą nu jej w chwili upadku, załączam kilka cyfr, archeologiczną zostawały pod opieką Jego Ce- wyjętych z katalogu Krupowicza. Cyfry te od-sarskiej Wysokości Następcy Tronu. Komisya noszą się do końca 1864 roku. I tak: kolekcya archeologiczna ogłosiła dwie serye „Pamiętni- właściwie archeologiczna i pamiątkowa zawierała ków” swych czynności, wydane pod redakeyą 3,655 przedmiotów; kolekcya archeograficzna Kirkora i Gusiewa w języku ruskim i po poi- 1,287, w tej liczbie 790 autografów osób histo-sku pod redakeyą Balińskiego i Kondratowicza, rycznych; zbiór numizmatyczny 6,636 monet i me -Pod redakeyą Herburta i Krupowicza ogłosiła dali (zbiór polski i litewski kompletny); kolek -komisya: „Zbiór dyplomatów rządowych i aktów cya portretów, sztychów i t. d. 3,887; zbiór sfra-prywatnych, posługujących do wyjaśnienia dzie- gistyczny 484 pieczęci; biblioteka—dzieł 14,006, jów Litwy i złączonych z nią krajów” (1387 — w 19,455 tomach; gabinet zoologiczny 16,294 1710;, Wilno, 1858, 4-o. Zawadzki, str. 163. egzemplarzy, mineralogiczny 10,365 minerałów Ogłoszono tylko tom pierwszy, następne tomy za- i 1,125 okazów geognostycznych; świeżo założona legły w rękopisie. Staraniem komisyi archeolo- kolekcya botaniczna 605, oraz etnograficzna 40o gicznej wyszedł: „Skarbiec dyplomatów papieskich, egzemplarzy. Ozłonków było 75 rzeczywistych, 55 cesarskich, królewskich i t. d., zebrał i w treści honorowych i 46 członków-współpracowników. Kto opisał Ignacy Daniłowicz”, 2 tomy, in 4-o, Wil- zechce dowiedzieć się, dlaczego ustąpił Tyszkiewicz, no, 1860—62. Tu również zaliczyć należy: „Wia- dlaczego wiele zbiorów usunięto z Wilna i przenie-domość historyczną o zamkach, horodyszczach siono je do Moskwy, do muzeum Rumiancowa, dla-i okopiskach starożytnych na Litwie i Rusi li- czego wreszcie archeologiczną komisyę zreformo-tewskiej, przez Konstantego hr. Tyszkiewicza”, wano wraz z muzeum starożytności i wytworzono Wilno, 1859, 8-o mjr. Archeologiczne prace Kir- z niej bibliotekę publiczną wraz z muzeum i ko-kora, Kraszewskiego, Tyszkiewicza Eustachego misyą archeograticzną — ten niech przeczyta i tylu innych współpracowników „Teki wileńskiej”, „ü.hcbhhk'l 3HCÊAamH KOMMciii äjih pa3Öopa „Pisma zbiorowego wileńskiego” i „Kuryera wi- upe^MeTOBu, Haxo^fliu,uxcH bi> BHJieHCKOMT» My3e-ieńskiego”, powstały z natchnienia archeologicz- yMÈ ^peBHOCTu”, Wilno, Syrkin, 1865. Muze-nej komisyi. Niezmiernie cenne wydawnictwo roz- urn stanowi obecnie część biblioteki publicznej, poczęła komisya archeologiczna, pod ogólnym ty- Chociaż wiele zbiorów, jak zaznaczyliśmy, wy-tułem: „Musée archéologique à Wilno”. Kieru- wieziono, jednakże i to, co pozostało, łącznie nek nad tein wydawnictwem przyjął znany wy- z temi przedmiotami, jakie w późniejszym, po-

t)r. .1. B.

tyszkiewiczowskim okresie przybyły, stanowi ko-lekcyę bardzo bogatą. Jeden z urzędników biblioteki publicznej, p. Dobrjanskij, od czasu do czasu ogłasza katalogi zbiorów, jesteśmy przeto w możności, podług ostatniego katalogu, podać cyfry dzisiejsze. Przedmiotów z kamienia i krzemienia jest obecnie 752; bronzowyck wykopalisk 1,046 i 50 odlewów gipsowych, ofiarowanych przez p. Rajewską. Oddział żelazny zawiera 525 przedmiotów. Oddział etnograficzny składa się z 437 przedmiotów, a mitologiczny z 41. Zbroja jest reprezentowaną w 692 egzemplarzach. Oddział starożytności zawiera w sobie przedmioty z epoki chrześciańskiej, a zatem: obrazy, krzyże, naczynia kościelne; tutaj włączono i przedmioty domowego użytku, znalezione w kurhanach. Dział ten zawiera przedmiotów 888. Numizmatyka skła da się z 5,118 monet. Z nich litewskich 965 sztuk, polskich tylko 198. Medali jest 1308, z nich 16 polskich. Pieczęci 267. Pamiątkowych rzeczy jest 487 sztuk; cenniejsze między niemi: włosy Katarzyny IL i część ubrania Piotra Wielkiego. Portretów jest 23, głównie współczesnych znakomitości russkich. Ogółem znajduje się obecnie w muzeum 11,733 przedmioty.

Archer, rzeka austraiska w prow. Queensland, przerzyna kraj bardzo urodzajny, ale nader słabo zaludniony, wpada do zatoki Karpentaryj-skiej, w dolnym biegu spławna.

Archer Jan (.1 ohn-Wykcham) angielski malarz-akwarelista i akwaforcista (* 1808 w Newcastle-upon-Tyne — -{* 1864 w Londynie). Kształcił się w rytownictwie pod kierunkiem Jana Scotta w Londynie, następnie wspólnie z W. Oollardem rytował podług rysunków Carmichaëla widoki opactwa Fountains, a sam wykonał kilka tablic do „Historyi Durhamu” Mackenziego. Po 1830 r., osiadłszy w Londynie, A. oddał się przeważnie malarstwu akwarelowemu; z tej epoki pochodzą liczne jego widoki dawniejszych dzielnic Londynu, zakupione w 1874 r. do British Muzeum.

A. brał czynny udział w poważniejszych wydawnictwach ilustrowanych, a mianowicie w „The Illustrated London News” i w „The Gentleman’s Magazine”, oraz wydał sam całą seryę reproduk-cyj gmachów i ozdób architektonicznych londyńskich z I-go, IY-go, XII-go i następnych stuleci, w 37 tablicach, trawionych sposobem akwaforty, wraz z objaśniającym je tekstem (Londyn, 1851 in 4-o).

Archer Jakób, współczesny malarz szkocki (* 1824 w Edymburgu), kształcił się w szkole przemysłowej szkockiej, następnie przez dziesięć lat uprawiał rysunek kredkowy, oddając się spe-cyalnie portretom. Pierwszym jego obrazem olejnym, wystawionym w Akademii szkockiej, była „Ostatnia wieczerza” (1849); następnie w tejże Akademii wystawił kilka obrazów treści historycznej, rodzajowej, portretowej, a nawet i pejzażowej. W 1853 r. A. został członkiem Akademii szkockiej, od 1854 wystawiał często obrazy w Akademii królewskiej w Londynie, dokąd 1862 przeniósł się na stały pobyt. Główniejsze prace jego są: „Piękna Rozamunda i królowa Eleonora” (1859), „Dziewczynka pozująca przed Vela-squezem” obraz humorystyczny z r. 1864, „Prababka” (1865), „Król Artur”, „Pogrzeb królowej Guinevere” (1868), „Czasy Karola 1” (1869), „Przeciwko Kromwellowi” (1870), „Sir Patryk Spens” (1873), „Irwing jako Karol I” (1874), „Mały Bo-Pecp” (1878). Z licznych portretów jego kredkowych wybitniejsze są: Williama Hamiltona i Tomasza de Quincey.

Archermos, słynny w starożytności rzeźbiarz grecki z epoki archaicznej, pokrewny co do kierunku ze szkołą w Chios. A. pochodził z utalentowanej rodziny, której wielu członków uprawiało rzeźbiarstwo. Był synem Mikkiadesa, a wnukiem Melasa, obu rzeźbiarzy. Urodził się, według domniemań Brunna, około 45 olimpiady, to jest na 600 lat przed Chrystusem; działalność jego artystyczna przypada tym sposobem na pierwszą połowę VI wieku przed Chr. Starożytni już przypisywali Archermosowi zastosowanie skrzydeł do posągów bogini zwycięstwa, Nike. Fakt ten znalazł swe potwierdzenie w posągu, odkrytym przez Homolle’a na wyspie Delos. Posąg ten skrzydlaty, zdaniem badaczy, przedstawiać ma właśnie toginię Nike. Na piedestale, później odkrytym, napis opiewający: „Piękny ten posąg wykonał Mikkiades wraz z synem swoim Archermosem i t. d.”, daje nam poznać dzieło Archermosa, jednego z najsławniejszych artystów z epoki archaicznej, naturalnie, jeżeli piedestał ten rzeczywiście do posągu Nike należał, co jest prawdo-podobnera, ale dowiedzionem nie zostało. Porów. Max. Collignon, w „La Grande Enc.” Lami-rault’a.

Archostratos z Greli, poeta grecki, żył za czasów Dyonizyusza młodszego. Napisał w hegzametrach poemat heroiczno-komiczny pod tyt Hedipatheja, o sztuce kucharskiej, sparodyowawszy w nim formy poezyi gnomicznej. W poemacie tym, autor odbywając niby podróż po świecie, opisuje różne potrawy i sposoby ich przyrządzania. Z kilkuset wierszy, zachowanych przez Ateneusza i z ustępów, przytoczonych przez Arystotelesa w części jego historyi naturalnej, traktującej o rybach, widać, że A., odznaczał się smakiem wytwornym, dowcipem delikatnym, a wybornie władał językiem oraz wierszem epickim. Smakosze starożytni czytywali ten poemat z wielkiem upodobaniem, a poeta rzymski Enniusz zużytkował go w znacznej mierze w utworze swym „Hedyphagetica”. W naszym zaś wieku, kuchmistrz francuski i poe ta, Verckoux (f 1838 r.) oparł na nim swoją pochwałę gastronomii, połączoną z wierszowanym utworem o kuchni. („La Gastronomie” w wydaniu Amerosa z r. 1855 p. t. „Les classiques de la table”). Ułamki Hedipathei zebrali: Schneider („Histor. animal.” w Lipsku 1811), Busemaker („Poet. buc. et didact.” Didot, Paryż, 1851). *

Archetti Jan Jędrzej, markiz, arcybiskup chalcedoński, nuncyusz papieski w Polsce od r. 1776 do 1783, pierwszy nuncyusz w Rosyi. Przybył do Warszawy w maju r. 1776, wjazd uro-

1*. Chm

Czysty odbył we wrześniu. W r. 1783 otrzymał misyę do Petersburga, dla zorganizowania Kościoła katolickiego w Rosyi, należącego do dyece-zyi wileńskiej. Za jego staraniem arcybiskupem mianowany został Siestrzeńcewicz, z rezydencyą w Mohilewie, gdzie urządzono katedrę i kapitułę.

18 października r. 1783 poświęcił w Petersburgu kościół parafialny św. Katarzyny, w którym Sie-strzeńcewiczowi wręczył paliusz, a księdza Beni-sławskiego, dotychczasowego nominata biskupa, wyświęcił na biskupa koadyutora i sufragana mo-hilewskiego (1784). Imperatorowa Katarzyna wyprosiła dla nuncyusza kardynrfrłstwo, obsypała go darami. W powrocie do Rzymu (1784) bawił trzy tygodnie w Grodnie, gdzie też podczas odbywającego się sejmu, 24 października r. 1784, odbyła się uroczystość wręczenia mu kapelusza kardynalskiego. Kniaź Jusupow, poseł w Turcyi, jeździł do Rzymu dziękować w imieniu impera-torowej papieżowi za kapelusz kardynalski dla Archetti’ego. Po powrocie do Rzymu (1785) mianowany został A. legatem bonońskim (Bartoszewicz w „Enc. Org.”, II, 91).

Archetyp (z grec. rtrc/h?=pocz ątek i typos= kształt) jest to termin, używany w dawnej filozofii idealistycznej, twierdzącej, iż przedmioty konkretne, zmysłowo widzialne, są utworzone na po dobieństwo idealnych; oznaczał on wzory niewzruszone i wieczne rzeczy konkretnych. Tak np. u Platona idea jest archetypem, to jest wzorem, do którego przedmioty, znajdujące się na ziemi a do tego samego należące gatunku, zbliżają się w mniejszym lub większym stopniu; doskonałość ich zależy od większego zbliżenia się do A-u.

W filologii klasycznej używa się także tego terminu na oznaczenie tekstu, który odbudowuje krytyk na podstawie porównawczego zbadania rozmaitych rękopismów pewnego dzieła, umiejąc często nawet z omyłek i fałszów, w nich istniejących, „prawdę wyłamać” przez mozolne a bystre wykazanie powodów ich powstania i przez zręczny a należycie umotywowany domysł, jak pierwotnie wyglądał ustęp, zepsuty przez przepisywaczy.

W tym kierunku szedł już angielski filolog, Bentley z w. XVII i XVIII, a w naszem stuleciu wielki rozwój zawdzięczają takie badania Lach-mannowi. Od filologów klasycznych przejęli w najnowszych czasach tę metodę odbudowywania tekstów pierwotnych, a przynajmniej zbliżonych najbardziej do formy początkowej, badacze literatur średniowiecznych: germańskich i romańskich, do chodząc także do archetypów.

Archeusz. Wyraz ten, oznaczający w ogólności pierwiastek życia (od grec. arcńe=początek), pojawia się w lecznictwie pierwszy raz w dziełach Paracelsa (1491—1540), który, wychodząc z zasady szkoły nowo-platońskiej o wszechjedności przyrody, przez siłę ducha Bożego stworzonej i tymże duchem przeniknionej, twierdzi, że w każdern stworzeniu bytuje i panuje „ogień niebieski” i „balsam astralny” (pojęcia, jak inne Paracelsa, bliżej nie określone). W objaśnieniu zatem czynności istot żyjących i człowieka, autor, trzymając

Pne>U< pćdy» PowiiMbo* T. IV.

się pojęcia jedności bytu i czynności (co dziś nazywamy „organizmem”), poczytuje organizm nie za istotę skończoną, ale za rozwijającą się z siemienia („sperma”) pod wpływem i kierunkiem „Archeusza”, t. j. ukrytego wewnątrz ducha, który w innem miejscu nosi nazwę „adech”, „vulcanus”. Oto jego słowa: „Auff solches zu merken, dass Ar. im menschen alle die Vulkanischen Kunst vollbringt, ordnet, sohikt und fügt alle Ding in Kraft der ge’onen Kunst von Gott” etc. („Grosse Wundarznei”, II). Dalej utrzymuje Paracel3, jako organy cielesne człowieka złożone są z siarki, rtęci i soli (w przeciwieństwie do czterech żywiołów greckich), które w ciągu życia zużywają się i odnawiają pod wpływem Archeusza; trawienie i przyswajanie pokarmów odbywa się również jego siłą („Was die Nahrung ist, das meistert der Arch, im Magen und macht daraus, was ihm zusteht”, Pa-ramirum I). Niewyraźne te pojęcia i nazwy, któ-remi Paracels zarzuca swoich uczniów, zarówno, jak on sam, prostaków, inaczej przedstawia głę boko uczony, wykształcony przyrodnik i lekarz, van Helmont (1578—1644), wychodzący także z teoryi nowo-platońskiej, zarazem religijny fanatyk wiary katolickiej. Jestestwo każde — mówi Helmont („Ortus medicinae” etc., 1648)--zawiera w sobie materyę i siłę (Causa efficiens, Archeus, fermentum), nierozdzielnie z sobą złożone, stanowiące źródło życia. Materya sama przez się nic działać nie może bez wpływu A-a; ona rozpada się po ustaniu życia, A. zaś powraca do przyrody ogólnej i służy do rozwoju innych ciał. Każde jestestwo organiczne, jako całość, ożywia „Archeus influus” (ogólny pierwiastek życiowy), pojedyńcze znowu organy ciała „Archei insiti” (A-e cząstkowe), zwane także „Bias locales”. W dalszym wykładzie gmatwa się nauka Hel-monta pojęciem nowej siły „duumviratu” (dwóch dusz), którego organem jest Arch, influus, gnieżdżący się w żołądku i śledzionie, skąd kieruje A-ami cząstkowemi, działając na „fermenty”. Jakkolwiek autor nie określa bliżej natury A-ów, zdaje się przecież, że przypisuje im własności eteryczne. Z wymienionych zasad biotycznych wyprowadza Helmont pojęcia patogeniczne: choroba jest sprawą życiową i rzeczową i powstaje przez podrażnienie, zastraszenie A-a życiowego przez przyczynę chorobną zewnętrzną, w następstwie czego występują w A-u tym nieprawidłowe idee (passiones, perturbation?s, exarthroses). które, narzucone A-om cząstkowym, przez zmianę fermentów sprowadzają zboczenia materyalne, t. j. chorobę. Do tej patologii stosuje ściśle Helmont terapię: ponieważ źródłem choroby jest zwichnie-nie idei archeuszowej, więc też i wyleczenie choroby zawisło od sprostowania wadliwej idei jego, t. j. od wywiązania się w nim idei zbawiennej, co następuje bez wpływu lekarstw, tylko przez zmianę w umyśle (pacatio). A. Helmonta przeto jest z jednej strony twórcą organizmu, sprężyną czynności jego, z drugiej — wrogiem człowieka, nabawiającym go chorobą, z trzeciej zaś dobro-

öl

I)r Ł.

A. A. K.

1212).

czyńcą, uchylającym chorobę i ocalającym życie choremu. Pomijając krytyczny rozbiór pojęć Hel-monta, zaznaczyć jednak możemy, że nie udało się autorowi dopiąć głównego, wytkniętego sobie zadania: zreformowania medycyny przez wykazanie źródła czyli istoty życia, albowiem rozumowania jego doprowadziły tylko do tautologii, tłó-maczącej istotę życia przez „siłę życia”, której nadał nową, ale nic nie znaczącą, nazwę „Arche-usza”. Nazwa ta utrzymała się wprawdzie przez jakiś czas w pismach pośledniejszych autorów lekarskich, ale pojęcie A-a zmieniało się, wedle woli i sposobu myślenia piszącego.

Archi- stanowi pierwszą część niektórych wyrazów greckich złożonych i zawiera znaczenie starszeństwa, przewodnictwa, wyższości lub doskonałości (od grec, arche = początek, przewodzenie, zwierzchność); w języku polskim oddaje się przez arcy, i służy przeważnie do oznaczenia wyższego stopnia tytułów i godności duchownych, np. arcybiskup, arcypasterz, arcykapłan, arcy-książę, arcycelnik, arcybiskupstwo, arcybiskupi, arcy księstwo, arcydzieło i t. p. W nazwach dostojeństw hierarchii greckiej pozostało „archi” bez zmiany, np. archierej, archimandryta i inne. W terminologii kościelnej rzymskiej utrzymało się w wyr. archidyakon, archidyecezya (— arcybiskupstwo) i archikonfraternia arcybractwo). Wyraz arcy stał się z czasem przysłówkiem

1    używa się jako taki w znaczeniu: bardzo, nadzwyczaj, w wysokim stopniu; np. arcy-mądrze, arcy-roztropnie, arcy-dobry i t. p.

Archiac (d’j Stefan, Juliusz, Adolf De-smier de SaintSimon, wicehrabia d’Archiac, geolog i paleontolog, wieloletni wice-prezes towarzystwa geologicznego w Paryżu i profesor paleontologii w muzeum history] naturalnej tamże, urodził się w Reims 24 wrześuia 1802 r.. żyć przestał 24 grudnia 1868 r. (utopiwszy się do-browoluie). Po ukończeniu w 1821 r. szkoły wojskowej w Saint-Cyr, służył w wojsku do rewolu-cyi lipcowej 1830 r., poczem, opuściwszy ten zawód, poświęcił się naprzód studyom historycznym, a następnie przyrodniczym. Pierwszem jego dziełem był romans historyczny: „Zizim” (1828, 3 tomy). Z czasem namiętnie oddał się geologii, wydając liczne rozprawy i dzieła z jej dziedziny. Między innemi: „Mémoire sur les sables et les grés moyens tertiäres”, wydany w „Bulletin de la société géologique” (1837 -t. IX). Dał szczegółowy opis pokładów w depart, de 1’Aisne. Napisał dzieło obszerne: „Histoire de progrès de la géologie de 1834 a 1862”, które wydało towarzystwo geologiczne pod orędownictwem rnini-steryum oświaty (1847 -1862, 8 tomów). W 1857 r. wybrany został na członka Instytutu (Akademii nauk) w miejsce zmarłego Alcyda d'Orbigny. Najważmejszemi jego dziełami są: „Cours de paléontologie stratigrapkique.” Paryż (1862 — 64,

2    tomy); „Géologie et Paléontologie,” Paryż,

1866—oraz „Paleontologie de la France”, raport 4o ministra, Paryż, 1868.    K- J

Archias, syn Éuagetosa, jednego z członków

rodziny Bacchiadów panującej w Koryncie. W młodych latach, folgując wyuzdanej namiętności, mimowolnie wprawdzie stał się przyczyną śmierci wolnego młodzieńca, Akteona, którego ojciec, Melissos, daremnie poszukując sprawiedliwości, z żalu życie sobie odebrał na igrzyskach istmijskich, w godzinę śmierci wzywając pomsty Posejdona przeciw zabójcy syna. Skutki tego przekleństwa były tak bolesne, że A. musiał z kraju ustąpić. Bacchiadzi postawili go na czele gromady wychodźców, udających się dla poprawienia losu do wyspy Ortygii, tuż u wybrzeży sycylijskich, i A. wyruszył z nimi r. 734 przed Chr. Był to prawdopodobnie wyrok wygnania, któremu w owych czasach jeszcze się ludzie wyższych stanowisk w Grecyi nie poddawali, chyba nieuniknioną koniecznością zmuszeni. O wychodźcach, nad którymi objął dowództwo A-s, wiemy tyle, że znaczna ich część miała pochodzić z wioski korynckiej, Tenei; o jednym zaś z nich powiadają, że przyszły swój udział w zdobyczy sprzedał z głodu w drodze towarzyszowi za placek miodowy. A., zawinąwszy do wyspy Ortygii, zatrzymał się na jej wybrzeżu południowo-wscho-dniem, wyparł zajmujących ją Sykelów i tym sposobem pierwszy tam osadę koryncką założył („Ateneusz” IV; Strabon IX; Apol. Rod. IV,

K. K.

Archias, jeden z polemarchów w Tebach, podczas władającej tam oligarchii filospartańskiej, której tyrania uwięziła lub wygnała mnóstwo najzacniejszych obywateli. Ogólne niezadowolenie wywołało spisek, uknuty na wygnaniu w Atenach pod przewodnictwem Pelopidasa i Mellona, a mający związek z krajem, przy najskuteczniejszej pomocy Fillidasa, sekretarza polemarchów, który względem nich dopuścił się najokropniejszej zdrady. Chodziło o wymordowanie wszystkich członków tego rządu oligarchicznego, zaprzedającego ojczyznę interesom Sparty, a plan osnuto następujący. Wygnańcy z Aten, z Pelopidasem na czele, tajemnie wejdą do Teb i ukryją się w domu spiskowca, Charona. Fńlidas, który przedtem zaprosi Archiasa i drugiego polemarcha, Filipposa, na przygotowaną dla nich w dniu oznaczonym ucztę z kobietami i postara się ich dobrze spoić od samego rana, wprowadzi na tęż ucztę kilku uzbrojonych spiskowców, przebranych za kobiety, i dalszą działalność im pozostawi. Na chwilę przed godziną uozty zjawia się w domu Charona posłaniec, oświadczający, iżby się natychmiast stawił do polemarchów. Strwożony Charon usłuchał rozkazu, zastał Archiasa i Filipposa napół pijanych, którzy jednak, tylko co otrzymawszy z Aten zawiadomienie, iż się coś przeciw nim knuje, wzięli go na indagacyę, jako znanego przyjaciela wygnańców. Przy pomocy obecnego tam Fillidasa, zdołał Charon wybrnąć i uzyskał pozwolenie powrócenia do domu. Zaledwie wyszedł, Archias otrzymuje od swego imiennika, hierofanty z Aten, nowe, piśmienne poselstwo z Aten, gdzie mu wyłożono całą osnowę spisku wraz z nazwiskami, a nadto poseł, z polecenia stronnictwa filospar-

tańskiego w Atenach, dodał ustnie, że pismo za- i wyjednał mu tytuł obywatela rzymskiego, po-wiera rzeczy bardzo ważne. I tu dopiero okazuje czem A. osiadł w Rzymie. Po śmierci Lukullusa się wartość ludzi, którym powierzone były losy zaprzeczono mu tego tytułu; w obronie A-sa wy-społeczności. Archias był tak pijany, czy tak stąpił z piękną mową Cycero, jedną z najcelniej-lekkomyślny, że pismo schował pod poduszkę ło- szych („Pro Archia poeta”) i sprawę wygrał, ża, na którem spoczywał, i odezwał się spokojnie: Poeta ten opiewał „Wojnę Cymbrów” i „Konsu-„Waźne sprawy na jutro!’'' Żądny zabawy, udał lat Cycerona”, ale z utworów jego pozostało tyl-się z Filipposem na ucztę i domagał się natarczy- ko nieco epigramatów (w „Analectach” Bruncka). wie przybycia kobiet, a wtedy Filidas wprowa- Archiater (grec, archi—przed, mad, jatros— dził, w odpowiedniem przebraniu, siedmiu spisko- lekarz), tytuł starszego czyli przełożonego leka-wych, poprzednio wydaliwszy służbę. Rozochoceni rza w starożytnej Romie, nadany pierwszy raz winem polemarchowie przystąpili do ■zerwania za przez cesarza Nerona nadwornemu lekarzowi An-słon mniemanym kobietom, a chwila ta była dromachowi. Ponieważ w Rzymie każdy mógł chwilą ich śmierci, zadanej przygotowanemi szty- zajmować się leczeniem, wedle swej woli i uspo-letami. Po dokonaniu tego mordu, uprzątnięto sobienia do jakiejś gałęzi lekarskiej, rozróżniano jeszcze dwóch innych oligarchów w ich własnych zatem tylko pomiędzy praktykującymi medykami: domach, mianowicie Leontiadesa, głównego ster- wolnych wyzwoleńców i niewolników. Nowoczesne nika rządu, i Hypatesa, tak, iż rząd właściwie atoli dochodzenia przekonały, że już w Rzymie, przestał istnieć. Wtedy Fillidas kazał otworzyć mianowicie za cesarstwa, istniały odpowiednie więzienie i wypuścić więźniów (w grudniu r. 379 i bardzo dobre nawet urządzenia lekarskie, pra-pized Chr.). Była to chwila radosna dla całego wem przepisane. Najpierwsze pod tym względem miasta, jęczącego pod pięścią tyranów, chwila postanowienia odnoszą się do posad rządowych wreszcie, od której, dzięki lekkomyślności Archia- lekarzy przy publicznych zabawach, walkach, sa, nastąpił przewrót, zapełniający najświetniejszą igrzyskach (tak prywatnych, jak i rządowych), kartę w historyi Teb. Odkąd bowiem ster rządu z obowiązkiem leczenia osób, w skład owych fe-ujęli Pelopidas i Epaminondas, mała ta rzecz- stynów wchodzących i zranionych podczas igrzysk; pospolita, upokorzywszy Spartę, wysunęła się utworzono zatem lekarzy zajętych w koszarach na czoło Grecyi. Fakt ten, przy wielu jesz- zapaśników (medici ludi gladiatorii) i osobno do cze szczegółach, któreśmy pominęli, wygląda nie- walk zwierzęcych (ludi bestiarii), którzy czuwali co teatralnie; tak go jednak opisują: Ksenofon nad dyetą gladyatorów, a rannych tego rodzaju „Hellenica”, Plutarch „Życiorys Pelopidasa” leczyli w oddzielnych zakładach (spoliarium)-, licz -i „O demonie” Sokratesa (ob. Beocya). K-K- ny skład osobowy teatrów dramatycznych (summum choragium) zostawał pod opieką własnych lekarzy, niemniej ludzie zajęci przy ogrodach i promenadach publicznych, świątyniach i t. p. Najważniejszą zaś kategoryę lekarzy rządowych stanowią archiatrzy, w rodzaju naszych fizyków, którzy dzielili się na: Archiatri populäres (lek. miejscy) i palatini (lekarz dworu cesarskiego). Urząd lekarzy miejskich, czyli gminnych, wprowadzony został za Walentyniana [ i Walensa

Archias, łowiec zbiegów. Było to w r. 322 przed Chr., po wojnie tak zwanej Lamiackiej, kiedy wódz macedoński, Anty pater, zajął Atty-kę. Spadały wyroki śmierci na najdostojniejszych ludzi, na patryotów, na mówców zwłaszcza, którzy przedtem zachęcali Grecyę do stawienia oporu najazdowi macedońskiemu. Wściekał się po-prostu przeciw nim Antypater, a zbiegłych przed swą wściekłością kazał poszukiwać wszędzie, dostawiać żywych lub umarłych. Wtedy pomiędzy (364—375); liczba ich w Rzymie wynosiła 12, oficerami Antypatra utworzyło się grono gorliw- ; odpowiednio do liczby cyrkułów (z wyjątkiem cyr-ców, tropiących takie ofiary ducha niepodległo- kułu gladyatorów i westalek, mających osobnych ści; nazywano ich też „łowcami zbiegów” (Kle- lekarzy); stanowili oni kolegium, które większo-theis fygadotheras). Pośród nich najsprawniej- ścią głosów wybierało na opróżnione miejsce kan-szym okazał się Archias z Turyi, niegdyś aktor tragiczny, który, przybrawszy sobie do pomocy oddział, złożony z Traków, przetrząsał wszystkie kryjówki Grecyi. Na wyspie Eginie, w świątyni Eaka, przytrzymał trzech mówców ateńskich: Hy-peryda, Arystonika i Himerajosa, i odesłał An- ria) i w naturze (Annonaria commoda), nadto typatrowi. On też wytropił Demostenesa w JKa- byli wolni od podatków (do II w. po Chr. wszy-lauryi, ale żywcem dostać go nie mógł. Pomimo tylu usług, wyświadczonych przemocy, gdy furya się uśmierzyła, oprawca ten żył pogardzony i umarł w nędzy. (Plutarch: „Żywot Demostenesa”; Ar-ryan: „Dzieje po Aleksandrze”, VI; Westerraan:

„Gesch. der Beredsamkeit in Griechenland”, roz.

K K.

dydata, zatwierdzanego przez cesarza. Obowiązkiem A-ów było: leczyć bezpłatnie ubogich (od zamożnych mogli odbierać podarunki) i młodzież nauczać (zapewue rzeczy lekarskich), za co pobierali ze strony rządu zapłatę w gotówce (S da-

71, nota).

Archias, poeta grecki, (* w Antyochii około r. 120 przed Chr.), poznał się w Azyi z konsulem Lukullusem, który go dla talentu polubił

scy lekarze), służby wojskowej, kwaterunków, stawiennictwa w sądach i kar więziennych przed wytoczeniem procesu i wyroku. W innych miastach bywało, stosownie do liczby mieszkańców, po 7, 5 archiatrów z równemi prawami i obowiązkami. Lekarze dworu cesarskiego, wyżsi w godności od gminnych (jak ci wyżsi od zwyczajnych praktykujących), dzielili się na lekarzy przybocznych i tytularnych; A. przyboczny pobierał pensje w pieniądzach (inni w naturze), używał tytu.

T. S.

łu Comes archiatrorum, dochodził często do najwyższego dostojeństwa „zastępcy cesarza” (vica-rius). A-y mogli być wybieranymi na trybunów, edylów, kapłanów i senatorów, a co ważniejsza, mogli oni po wyborze zrzec się urzędu (co innym było wzbronione), a mimo to nie pozbawiali się prawa do innych urzędów; obraza, A-wi wyrządzona, karaną była grzywną 100 numów. O wojskowych urządzeniach lekarskich wiemy tylko, że każdy legion miał lekarza starszego i dziesięciu podwładnych. Urządzenia te zachowały się bez zmiany w Italii i Francyi, po zawojowaniu ich przez germanów; lekarze przyboczni papieżów zwali się do ostatnich czasów A-mi. Po bliższe szczegóły odsyłamy czytelnika do dzieł: R. Briau: „L’assistance médicale chez les Romains”, 1869. Revillout: „De la profession médicale sous l’empire romaine” (Gaz. d. hopit., 1866). Kuhn: „Die städtische u. bürgerliche Verfassung d. römischen Reichs.”, 1864.    Dr- Ł-

Archibald, ob. Glower Archibald Archicymbał, włos. arcicembalo, instrument klawiszowy, wynaleziony przez Don Nicolo Vi-centino (* 1513 r.), o sześciu klawiaturach, które dla każdego z trzech dawnych rodzajów tonu (diatoniczny, chromatyczny i enharmoniczny) osobne miały klawisze i struny. Tak więc np. ton cis miał swoją i des swoją własną strunę, dis i es, fis i ges i t. d. Zbyt trudna aplikatura (ob.) tego ciekawego narzędzia muzycznego nie zjednała mu licznych zwolenników, rychło też wyszło z użycia.    A‘ r°¹⁻

Archidamos I, król Sparty, następca Anaxi-dama. Panował po 2-ej messeńskiej wojnie; nie ma żadnego historycznego znaczenia.

Archidamos II. Syn Zeuxidama, wnuk Leoty-chida (468—426 przed Chr.) W młodości odznaczył się w 3-ej wojnie messeńskiej przez odparcie zbuntowanych helotów, którzy powstali, korzystając ze strasznego trzęsienia ziemi w Lakonii i, połączywszy się z messeńczykami, zapędzili się byli aż pod samą Spartę. Zmusiwszy nieprzyjaciół do zamknięcia się w górskiej twierdzy Ito-mie, A. oblegał ją długo i mozolnie przy porno-mocy 4000 ateńczyków, którzy przybyli pod wodzą Cym ona na mocy świeżo zawartego przymierza. Zakończywszy tę wojnę zdobyciem Itomy, wystąpił A. znowu na widownię dopiero przed rozpoczęciem wojny peloponeskiej. Gdy w 452 przybyłe do Sparty poselstwo z Koryntu, powołując się na udział, przyjęty przez flotę ateńską w walkach między Korcyrą i Epidamnem, w gorzkich słowach zarzucało spartanom bezczynność wobec rozwoju potęgi Aten i obojętność na krzywdy, doznawane przez sprzymierzeńców Lacede-monu, a nadiło do natychmiastowego rozpoczęcia wojny: sędziwy A., jakby przeczuwając mające ztąd wyniknąć dla całej Grecyi smutne następstwa, podniósł na radzie państwa glos, ostrzegający przed niebacznem i mepotrzebnem wywoływaniem wojny, której końca niepodobna było przewidzieć. Stary król nie zważał na to, że, jako osobisty przyjaciel Peryklesa, mógł być posądzonym o zdradę, a znając lepiej niż kto inny potęgę i zasoby Aten, nie ukrywał niebezpieczeństwa, które w przyszłej wojnie dla swego kraju upatrywał. Gdy jednak głos jego przebrzmiał bez skutku i partya, popychająca kraj ku wojnie, z eforem Stenelaidem na czele, wzięła górę, A., po wypowiedzeniu wojny w r. 431, poprowadził na Attykę połączone siły Peloponezu i rozpoczął w ten sposób tę długą i nieszczęśliwą walkę, która stała się grobem wielkości Grecyi. Od jego imienia pierwsza połowa wojny peloponeskiej do pokoju Nicyasza (421) znaną jest pod nazwą wojny arehidamskiej; drugą połowę starożytni nazywają wojną dekelejską. Nie mogąc nic zdziałać wobec obronnej taktyki ateńczyków, którzy, porzuciwszy kraj na pastwę nieprzyjaciela, schronili się z całym dobytkiem za wielkie mury stolicy, A. odciągnął na zimę do Peloponezu, żeby w następnym roku ponowić napad z również niedostatecznym skutkiem. W 3-iin roku wojny, nie chcąc narażać wojsk swoich na zetknięcie się z grasującą podówczas w Atenach zarazą, zwrócił się A. ku PJateom i postanowił opanować to warowne miasto, które, dzięki swemu położeniu na granicy Attyki, wybornie nadawało się na punkt oparcia dla prowadzenia stałych, nawet w zimie, wojennych operacyj. Gdy mieszkańcy tego miasta, słynni z wierności dla związku ateńskiego, odrzucili ofiarowane sobie przez A-a warunki ka-pitulacyi (opuszczenie miasta z całem mieniem na czas trwania wojny), A. przystąpił do słynnego w dziejach oblężenia. Dla odcięcia oblężonych, opasał miasto podwójnym murem, który zabezpieczył z obydwóch stron głębokiemi fosami, i przetrwał w tych marach dwa lata, nieraz sam napastowany przez załogę i przybywających z odsieczą ateńczyków. Po tak długiem oblężeniu resztki załogi poddały się zwycięzcom na obietnicę, „że się nikomu wbrew prawu nic złego nie stanie”. 1 dotrzymano obietnicy, wszyscy bowiem wzięci do niewoli piątejczykowie zostali ukarani śmiercią, nie wbrew prawu, tylko na mocy wyro • ków sądu wojennego. Los, jaki spotkał dzielnych obrońców jednej z najbardziej bohaterskich po-litei greckich, nie cięży na sławie A-a. Dla sądu nad rzekomymi buntownikami przeciw związkowi lacedemeńskiemu Sparta wysłała do obozu oddzielną komisyę „pięciu”, z czego wynika, że sprawa ta została wyjętą z pod kompetencyi starego króla.

Archidamos III, syn Agezylausza, wnuk poprzedniego 361 — 338. Przed wstąpieniem natron, gdy, na wieść o klęsce pod Leuktrami, Sparta powołała wszystkich obywateli pod broń, A. stanął na czele tego wojska w zastępstwie chorego ojca. W 367 zwyciężył A. pod Megalopolis ar-kadyjczyków i argiwów w tak zwanej bezłzawej bitwie, w której miało zginąć 10,000 nieprzyjaciół, lecz ani jeden lacedemończyk. Gdy w 362 r. Epaminondas wtargnął do Lakonii i posunął się aż do przedmieść Sparty, A. odznaczył się przy obronie miasta pod rozkazami zgrzybiałego podówczas, ale zawsze bohaterskim duchem oźy-

gli ich suspendować, ekskomunikować, a nawet i synody odprawiać. Przy tak szerokiej władzy, nieraz się dopuszczali nadużyć i już w IX w. zaczęły coraz częściej powstawać skargi na ich wymagania pieniężne i bardzo zaszkodziły należnemu im poważaniu. Mimo to wszakże, urząd ten tak był ważnym i korzystnym, że nawet znakomici ludzie świeccy, do książęcych i królewskich domów należący, przyjmowali go, nie wyświęcając się wcale na dyakonów. To też kapitularze Karola Wielkiego zabraniają już tego nadużycia, a wiele synodów z XI i XII w. przepisuje stanowczo, aby A-i wyświęcani byli na dyakonów; liczne zaś dekreta papieskie wymagały, aby ci A-i, którzy pieczę dusz sprawowali, byli koniecznie kapłanami. W dalszym ciągu rzeczone nadużycia sprowadziły upadek A-ów; począwszy od w, XII do XIV, wiele synodów coraz ściślej ograniczało ich władzę, która jeszcze bardziej osłabła, odkąd biskupi zaczęli na każdą dyece-zyę stanowić wikaryusza jeneralnego; ostatecznie zaś okiełznał ją sobór trydencki. W wielu wszakże dyecezyach archidyakona.ty wiejskie upadły jeszcze przed tym czasem, w innych znikły w ciągu wieku XVII i XVIII i z tego urzędu nic już, prócz tytułu, nie zostało. Grecy nie mieli nigdy A-ów wiejskich, a katedralnego zastępował często chartophylax i zeszedł on na pierwszego z dyakonów. Nawet i sam tytuł A-a zaginął, utrzymał się tylko w Konstantynopolu, gdzie A. w ostatnich czasach cesarstwa bizantyjskiego pełnił obowiązki swoje nie w katedralnym kościele, ale na Archidona: 1) miasto okręgowe w Hiszpanii, dworze, rozstrzygając niezgody, jakie się pomiędzy duchownymi dworskimi wszczynały, figurując w ceremoniach publicznych i t. p.—Bliższe szczegóły u Thomassina: „De nova et veteri eccle-mar- siae disciplina”; Binterim: „Denkw”, t. I, cz. 1, str. 386—434; Pertsch: „Vom Ursprung der Ar-chidiakonate”; Kranold: „ Alter der Arckidiako-spolitej Równikowej (Ecuador), w prowincyi Los nat Würde.”—Nasze dzieje nie podają szczegó-Rios — 3,000 meow.    And. s. łów ₀ pierwotnym zarządzie dyecezyj; niewątpli-

wionego, Agezylausza. Objąwszy rządy po śmierci ojca, A. napróżno usiłował podźwignąć Spartę, która od chwili pogromu pod Leuktraini utraciła dawny wpływ na sprawy Grecyi. Upadek Sparty w tej epoco był tak głębokim, że syn Agezylau* sza ukazuje się już pod koniec swego panowania w Italii, jako płatny sprzymierzeniec Tarentu, w którego obronie, a raczej służbie, ginie, walcząc z lukanami.

Archidamos IV, wnuk poprzedniego, panował około 300 przed Chr. W przymierzu z królem Egiptu, Ptolemeuszem, prowadził wojnę przeciw Demetryuszowi Poliorcetesowi. Pobity przez niego pod Mantyneą, pomimo rozpaczliwych wysiłków, nie zdołał przeszkodzić wkroczeniu nieprzyjaciela w dolinę Eurotu; pomimo jednak klęski poniesionej u samych wrót Sparty, nie dopuścił zajęcia miasta i raz jeszcze podtrzymał sławę Sparty, jako miasta, w którem nigdy nie gościł nieprzyjaciel.    T- s-

Archidamos, wnuk poprzedniego, syn Eudami-da II i brat Agisa IV. Zmuszony po zamordowaniu Agisa przez partyę Leonidasa do ucieczki, schronił się do Messenii, zkąd, po przywróceniu w Spareie porządku, przywołany przez Kleome-nesa Ill-go dla wspólnego z nim objęcia rządów, wrócił do kraju. Powrót jego oburzył na nowo przeciw niemu oligarchów, tak, że natychmiast uchodzić musiał. Gdy jednak raz jeszcze wrócił do kraju, aby upomnieć się o swoje prawa, został zamordowany, jak podejrzewają, nię bez winy samego Kleomenesa

T. S.

T. S.

w departamencie Malagi, w bliskości drogi żelaznej Sewilsko-Granadzkiej, oraz lewego brzegu rz. Guadalhorce. Miasto leży na wzgórzu, liczy blisko 10,000 mców, posiada znaczne kopalnie muru i ciekawe zabytki z czasów rzymskich; 2) miasto na zachodnim stoku Kordylierów, w rzeczypo

Archidyakon. Urząd i godność archidyakona wie jednakże musiał on być takim, jak u niem-odnoszą się do początku iV w., obowiązkiem zaś ców i czechów, od którycheśmy wiarę i organiza-jego było w potrzebie wspierać biskupa, i dlate- cyę kościoła przyjęli. Nie mamy wszakże na to go na urząd ten wybierano zwykle najzdolniej- żadnych dokumentów z w. XI i XII. Przywileje szego, nie zaś najstarszego dyakona. Czuwał on i ustawy synodalne dopiero z XIII wieku nas nad nauczaniem i wychowaniem kleryków, miał doszły, a z nich to tylko wnosić możemy, że dye-nadzór nad dyakonami i niższem duchowieństwem, cezye nasze były zdawna podzielone na archidya-a opiekę nad ubogimi: biskupowi dopomagał konaty, którym przewodniczyli A-i, zasiadający w sprawach zarządu i jurysdykcyi; nikogo do stalle w kościołach katedralnych i kollegiatach. święceń nie przypuszczano bez jego poświadczę- Władza duchowna utrzymała się przy naszych nia, a często i biskupa na synodzie reprezento- A-ach bardzo długo; jeszcze pod koniec XIV w. wał, dlatego zwano go okiem i ręką biskupa, używali juryzdykcyi biskupiej w swym archidya-W pierwszych siedmiu wiekach każda dyecezya konacie: odbywali sądy, wymierzali kary, a na-niiała tylko jednego archidyakona, ale Heddo, wet sprawowali to przez delegowanych od siebie biskup strasburski, r. 774 podzielił dyecezyę swo* urzędników, czyli offieyałów, często wydzierżawiają na 7 archidyakonatów i ustanowił archidya- jąc swoją władzę więcej dającemu i dopuszczając konów wiejskich, a za jego przykładem poszli też się różnych nadużyć. Obowiązki A-ów u nas od-i inni biskupi. Władza A-ów wzrastała coraz nosiły się głównie do czuwania nad czystością bardziej w wiekach średnich, a w XI i XII do- obyczajów i zachowaniem praw kanonicznych sięgła szczytu; utrzymywali oni jurysdykcyę wła- w duchowieństwie, do czego koniecznemi były wi-sną, wizytowali plebanów i dziekanów, karcili ich zyty kościołów. Wizyty owe odbywały się kosz-i karali, wszelkie podatki na nich nakładali; mo- tern plebanów, którzy A-oin dawali pewne ofiary,

zwane procuratio canonic,a, a pomimo zastrze- ; protopapa, protopr es biter, ruskie protopop, proto-źeń synodalnych, nie pozwalających brać od jerej („Encykl. Kościelna”).    *

skiego Dawniej i zazwyczaj, mówiono: kapłan tego lub owego boga, który był opiekunem miejscowości, gdzie miał świątynię, i nigdy juryzdyk-cya takiego kapłana nie rozciągała się poza poszczególną świątynię, którą obsługiwał. Naraz, już to w pisarzach z II i III wieku, już to na znacznie później odkrywanych napisach, ukazują się wyrażenia: Archiereus tes Asia s, albo: A. naôn tön en Pergâmô.... Smÿrnë i t. p. Któż to zatem jest ten dostojnik duchowny, którego dostojeństwo rozciąga się na całą Azyę (grecką), lub na wszystkie świątynie jej pojedyń-czych dzielnic? .lakiegoż mianowicie obsługuje boga, kiedy imię tegoż, wbrew obyczajowi, przy tytule nie figuruje? Dlaczego on nie jest już kapłanem, lecz arcykapłanem? Takie pytania stawiali sobie starożytnicy. Przez zestawienie tego faktu z podobnem zjawiskiem na Zachodzie, tajemnica wykryła się niebawem. Starzy bogowie Grrecyi, czczonymi być nie przestając, musieli jednak, chcąc nie chcąc, przyjąć do grona nowego boga, i nietylko przyjąć, ale ustąpić honorowego miejsca niespodziewanemu gościowi, dać mu zaszczytne odznaczenie. Bogiem tym był cesarz August, którego pod koniec panowania pochlebstwo senatu na godność tę wyniosło, a służalstwo kwirytów w godności tej zatwierdziło. Oczywiście

proboszczów pieniędzy i zjeżdżać do nich z na- Archiereus (dost, arcykapłan). Tytuł der okazałym orszakiem, łączyło się to często zwierzchnika pewnych świątyń greckich, nieuźy-z niemałym ich uciskiem. Prócz odbywania wizyt, wany nigdzie więcej, jak na Wschodzie greckim, obowiązkiem było A-ów zawiadamiać władzę dye- w Azyi, i nie wcześniej aż za cesarstwa rzym-cezyalną o wykroczeniach duchowieństwa, czuwać łącznie z dziekanami nad całością funduszów kościelnych, a krzywdy, wyrządzone dobrom duchownym, przedstawiać na synodzie lub zaraz o nich raportować biskupom. Ściągali też od proboszczów karp pieniężne, naznaczane przez synody za posiadanie więcej nad jedno beneticyum. Odbywali z księżmi egzamin, który głównie za sadzał się na słuchaniu ich kanonu Mszy św., a nadto zadawali wiele pytań o konstytucye synodalne, czy je posiadają, czytają i wykonywają. Znajdujemy nawet ślad zgromadzeń, czyli kongregacyj, które A-i z pod-władnem sobie duchowieństwem odbywali. Nadto jeszcze i nad ludem rozciągali swą opiekę i czujność; proboszczowie zawiadamiali ich sekretnie, kto w parafii szerzy opinie heretyckie. Statuta synodalne oddają rozporządzeniu A-ów majątek pozostały po lichwiarzach; oni sądzili sprawy małżeńskie a nawet rozwodowe. Tak rozliczne a ważne obowiązki wymagały wyższej nauki i roztropności, co mając na uwadze, Filip, legat papieski, na synodzie, odbytym w Budzie dla Węgier i Polski r. 1279, polecił, aby tylko biegłych w prawie kanonicznem na A-ów wybierać, i dlatego już posiadającym tę godność nakazał odbyć trzechletni kurs nauk, pod karą usunięcia; w roku zaś 1513 Leon X wydał dla Polski bullę, nakazującą wolny wybór A-a, który koniecznie być powi- j bóg nie mógł się obejść bez świątyń i bez kultu; nien doktorem lub licencyatem prawa albo teolo- budowano więc świątynie „divo Augusto” i „di-gii. Pomimo jednak tego wysokiego stanowiska, vae Ftornae” na Zachodzie, budowano jena Wscho-A-i na początku w. XVI zaczęli u nas tracić dzie, który powszechnie nazywano Azyą. Świąty-władzę sądową. Synod prowincyonalny 1527 r. nie znowu obejść się nie mogą bez kapłana; ale upomina biskupów, aby A-om nie pozwalali karać sługa boga najwyższego musi także wyższość swą księży, lecz poprzestawać na odbyciu wizyty i na w samym tytule odznaczyć: jest to więc arcykapłan, zdaniu z niej sprawy. Po soborze trydenckim Nie koniec na Auguście: podobni bogowie, w oso jeszcze bardziej upada ich powaga; coraz więcej bach cezarów, za życia lub po śmierci, z ramie-czytamy ograniczeń ich władzy, która utrzymała nia sein tu zaludniają ten Olimp urzędowy, inno-się wprawdzie do końca XVIII wieku, lecz jedy- żą się też świątynie po różnych centrach prowin-ną jej atrybucyą były już same tylko wizyty ko- cyonąlnych, miasta zaszczytu tego zazdroszczą ścielne, i w tych wszakże biskupi często się wy- jedne drugim, powstaje i rozszerza się kult urzę-ręczali innymi prałatami. Nakoniec reszta obo- dowy. religia państwowa. Początek tego kultu wiązków, jaka po soborze trydenckim przy A-ch imiennie odnosi się do Augusta; z czasem bez-została, przeszła powoli na dziekanów, tak, iż po imiennie do wszystkich, do „domu boskiego”, bulli 1818 r. zatarł się zupełnie ślad dawnych Ztąd to brak imienia boga przy godności A-sa, arebidyakonatów, a obowiązki A-ów całkowicie brak, który sam przez się objaśnia naturę urzę-ustały. (Ks. Z. Chm. w „ Encyklopedyi Kościel- du. Na Wschodzie greckim głównym tytułem ta-uej.”—Źródła. „Codex dip.” Rzyszczewskiego kiego dostojnika jest A. Azyi, bez względu gdzie i Muczkowskiego, „Monum. poi.” Theinera, „Bta- na całym jej obszarze i przy której świątyni znaj-rodaw. pomn.” Helcia, „Ustawy cle officiis archid " duje się jego rezydeneya. Zdaje się więc on być Mikołaja Trąby; Synody prowincyonalne). * jedynym reprezentantem nazewnątrz tego osobli-Arcłlierej u chrześcian. Dawny Kościół nie uży- wego kultu, którego w reszcie obrządków zgoła wał tytułu tego, niekiedy jednak dawał go sa nie znamy: prawdopodobnie nic tam więcej nie memu Zbawicielowi. U greków i rosyan oznacza było, prócz pieczy nad świątynią i utrzymywania on członków wyższego duchowieństwa, patryar- jej w całości, w porządku. A. Azyi miał więc chów, arcybiskupów i biskupów. Niższym ducho- pieczę nad wszystkiemi świątyniami, tam położo-wnyrn tytuł ten nie służy i dlatego nie należy nemi, ale że za trudnoby mu było osobiście do-go brać za jedno z nazwą arohipresbitera (grec, glądać wszystkich na tak wielkiej przestrzeni, ma

zatem swych zastępców, o ile nas doszło, w Oyzy-ku, Efezie, Pergamie, Sardach, Smyrnie, którzy także zwą się A-mi w Azy i, lecz z dodaniem nazwy miasta, zawierającego świątynię pośrednio dozorowaną. Taki zastępca jest najbliższym kandydatem na godność rzeczywistą, która była najświetniejszą na prowiucyi, przez próżność pożądaną i wybieralną. Wyboru zaszczycone świątyniami miasta dokonywały przez delegatów (syne-droj), wysyłanych na zebranie ogólne (synédrion, lub tó kojnón Aśias), odbywające się to w tern, to w innem mieście; nazwiska kandydatów poddawano głosowaniu, układano listę otrzymujących największą liczbę głosów, a dopięto z tej listy wybierał A-sa prokonsul. Zachodzi znowu pytanie, jakich beneficyów używał dostojnik & takie-mi ceremoniami wybrany? Żadnych; przeciwnie, honorowa ta godność narażała na wielkie koszta, bo trzeba było świątynię konserwować, służbę opłacać, czasem budynek posągiem ozdobić, odbywać dla nadzoru dalekie podróże, co w znacznej części obciążało prywatny fundusz A-sa, chociaż świątynie wznosiły miasta kosztem gminy i wydatki na ich utrzymanie ponosić były powinny (Dion Chryz. „Orat.”, 25). Magnaci też tylko a próżni ubiegali się o ten zaszczyt, który, koniec końców, bez cienia nawet barwy religijnej, sztucznie narzucony z góry woią władzy cywilnej, to jest senatu, był poprostu urzędem dworskim i nadawał pozycyę w przedsionku prokonsula.

późniejszej władzy biskupiej; kapłani zaś innych bogów, w tym składzie, przypominają proboszczów. (Eckhel: „Doctr. num. veter.” IV, str. 204. Le Ras: „Voyage archéol.” część piąta, artykuł Wad-dingtona, źródło najprzydatniejsze. Daremberg i Saglio: „ Diet. des Antiq. ” pod art. A s i a r-cha). '    K-*-

Archigenes, lekarz grecki, żyjący w drugiej połowie I i w pierwszej II wieku naszej ery, zajmujący pierwszorzędne miejsce w szeregu lekarzy szkoły eklektycznej, rozgłośny praktyk, o którym często wspomina Juvenal, którego wysoko ceni Galen i Aleksander z Tralesu. Z licznych pism jego, przez Galena podanych (o gorączce, chorobach pojedynczych organów, okresach chorób, lekarstwach etc. i 11 listów) pozostały tylko wyjątki, zachowane w dziełach C. Aureliana, Aëtiu-sa i Orybaza (ob. dir. F. Harless: „Analecta bi-stonco-medica de Archigene medico et de Apol-loniis medicis”, Lipsk, 1816). Jakkolwiek imię A sa starał się przyćmić Klose (Janus: „Neue Folge”, I, 126), wykazując, że czerpał on obficie z dzieł Areteusza, odnosić się to może tylko do prac z zakresu medycyny terapeutycznej; w chirurgii przecież zasługi A-sa są nienaruszone, poświadczone pismami autorów późniejszych, a są istotnie znakomite. Na szczególniejszą wzmiankę zasługuje postępowanie jego przy amputacyi, przy której opisie, po wyliczeniu wskazań do tej ope-racyi (zgorzel, gnicie, rak, przerost, zbyteczny członek i t. p.), zaznacza wyraźnie, „że prowadzące do członka, odjąć się mającego, naczynia krwiste, muszą być pierwej podwiązane, albo zaszyte, albo cały członek mocno obwiązany, albo zimną wodą oblewany, dla zapobieżenia krwotokowi* (Onbas. XLVII, c. 13). Przy sposobności pleśniawek {Aphthae), opisuje A. chorobę, naszej dyfteryi odpowiadającą, mówiąc: „Owrzodzenie w jamie ustnej zajmuje czopek i podniebienie, pokrywa się białawym nalotem, cuchnie przykro i rozszerza się czasem szybko tak na wewnętrzne, jak zewnętrzne części; przy szerzeniu się do wnętrza, powstaje kaszel, przyczem chory wyrzuca strupowe kawałki, z krwią lub posoką zmieszane.⁻ (Oribas., LI, c. 42). Trafne także bardzo są jego uwagi i przestrogi co do leczenia ran

Dr. Ł.

Ubożsi więc nie myśleli się o ten zaszczyt ubiegać, bronili się przeciw niemu, jeżeli ich napierał fawor współobywateli, choć usuwać się od tego rodzaju godności nie było bardzo bezpiecznie, zwłaszcza po zatwierdzeniu przez prokonsula.

Zapewne wzgląd na zamożność skłonił cesarza Reptymiusza Sewera do wydania prawa, mocą którego nie wolno było do przyjęcia godności A-sa Azyi zmuszać ojca pięciorga dzieci (Papinianus „Digesta” L. 5, 8). Często też, za dobrych czasów, godność ta w rodzie magnackim przechodziła z wyborów dziedzicznie. Cóż dzieje się dalej?

Arcłlikonfraternia, Z greckiego wyrazu archi, (ob.; i łacińskiego confraternitas — stowarzyszenie, czyli bractwo, jest to tytuł nadawTany prze-dniejszym bractwom świecko-religijnym (ob.), które po polsku nazywały się w takich razach arcybractwami i zyskiwały prawo zakładania innych, podobnych sobie bractw, byle nie w tern

Arcłlikonfraternia literacka w Warszawie jest to bractwo religijne, zajmujące się pobożnemi obrządkami i wspieraniem się zobopólnem. F. M. Subieszczański przypuszcza, że bractwo literackie w jednej tylko Polsce istniało i że tytuł swój (literackie) temu zawdzięcza, iż było prawdopodobnie założone przez członków magistratu, w którego skład w starej Warszawie wchodziła

Wyjątkowe, a błyszczące stanowisko, jakie posiadał taki A. wobec rządu, nadzór, jaki rozpościerał nad wszystkiemi świątyniami bóstw Romy i Augusta, powaga, jakiej wśród ludności niby kapłan najwyższego boga używał, sprawiły to, że głowy, potrosze wpływ jego rozszerzył się i na świątynie innych bogów, co skończyło się na zupełnem i obyczajowo powszechnie uznanem przodownictwie. Już za Juliana Apostaty, kapłani Romy i Augusta rozciągają władzę nad wszystkimi kapłanami jakichkolwiek bóstw w prowincyi. Jest to pierwsza próba hierarchii duchownej w pogaństwie, która widocznie, jak wreszcie i sam wyraz samem mieście. A., dotąd utrzymany w kościele wschodnim, wskazuje, nie była bez wpływu na wytworzenie się podobuejże hierarchii w zwycięsko wkraoząjąeem cłirześciaństwie. Jakoż, władza A-sa ma tez same granice w prowincyi, co władza zwierzchnika politycznego: odpowiada zatem późniejszej władzy arcybiskupiej. Władza zastępców przy poszczególnych świątyniach Romy i Augusta, odpowiada

znaczna liczba ludzi naukowych, doktorów prawa i medycyny, nazywanych w jego uchwałach viri literati. Wajnert wszelakoź, na podstawie dzieła Baltazara Bartolego „La gloria Maestose del Santuario di Loreto” (1738 r.) i Józefa Szymona Assemaniego w „Bibliotheca Orientalis”, utrzymuje, że najpierwsze bractwo literackie powstało jeszcze w czasach apostolskich, a nazwę swoję wzięło od listu Matki Chrystusowej (po łacinie litterae), o którym jest następująca legenda. Nawróceni przez św. Pawła na wiarę chrześciańską messeńczycy, dowiedziawszy się od tego apostoła, że Bogarodzica jeszcze żyje w Jerozolimie, wyprawili do Niej posłów dla złożenia Jej czci należnej. Posłowie powrócili jakoby z listem Maryi Panny do messeńczyków, którzy, dla uczczenia tej tak drogiej i świętej pamiątki, wybudowali kościół i tam złożyli ją w osobnej kaplicy, która z czasem kaplicą „Madonny della lettera” od owego listu była nazwaną. Nadto zaś zawiązali bractwo, mające czuwać nad całością onej pamiątki i nad osobliwszą czcią Matki Boskiej, a z biegiem czasu takież bractwa rozszerzyły się w całem chrześciaństwie. Nie wchodząc w wia-rogodność tego podania, widzimy w niem jedynie wskazówkę, że nasze bractwo literackie, tak samo jak i wszelkie inne stowarzyszenia świecko-religijne, wzór dla siebie musiało zapożyczyć z Rzymu. Bractw takich wiele u nas bywało, tak po miastach, jako i po wsiach, przy klasztorach i kościołach parafialnych pod rozmaitemi nazwiskami i pod wezwaniami różnych świętych, św. Trójcy, Pana Jezusa, lub Matki Boskiej. Datują się one od bardzo dawnych czasów, najdawniejsze jednakże ślady ich piśmienne za wiek XIV nie sięgają. Wszystkie one miały na celu głównie cześć religijną, łączyło się z nią wszakże i wykonywanie uczynków miłosiernych, a szczególniej wzajemne wspieranie się konfratrów, tak w duchowych, jak i w materyalnych potrzebach. Przyjmowano de nich zarówno mężczyzn, jak kobiety, z warunkiem wypełniania ścisłego obowiąz ków, przez statuta dla każdego bractwa przepisywanych. Bractwo literackie w Warszawie zawiązane zostało, według skrupulatnych badań Waj-nerta, r. 1547, przy najstarszym, od roku 1819 już nie istniejącym, kościele i klasztorze św. Jerzego kanoników regularnych św. Augustyna, który stał przy ulicy S-to Jerskiej, gdzie dziś fabryka machin rolniczych Ewansa, Lilpopa i Loe-wensteina. Kto je założył i jakie były jego dzieje dawniejsze, nie wiadomo, papiery jego bowiem podczas wojny 1656 r. szwodzi zabrali; z ustawy tylko, zatwierdzonej przez Stolicę Apostolską, a spisanej przez braci w r. 1657 z pamięci, zgo dnie z brzmieniem pierwotnej, okazuje się, że było ono pod wezwaniem św. Trójcy, Narodzenia

N. Panny i św. Jakóba, miało oddzielną swą kaplicę z ołtarzem św. Trójcy, a członkowie jego obowiązj wali się wyłącznie do odprawiania nabożeństwa, uczęszczania do spowiedzi i wykony-wauia śpiewów kościelnych w niedzielę i święta. Niedługo wszakże utrzymało się bractwo literac.

w pierwszej swojej siedzibie, już bowiem w r. 1575 ks. Wojciech Pruszyński, proboszcz parafii św. Ducha, za zezwoleniem Łukasza Kościeleckiego, biskupa poznańskiego, do którego dyecezyi należała wtedy Warszawa, przeniósł je do swego kościoła (dziś po-pauliński). Dało to powód do zajśó i procesów pomiędzy przełożonymi kościoła św. Jerzego, a proboszczami św. Ducha, często się wznawiających, aż do r. 1637, w którym biskup poznański, Andrzej Szołdrski, ostatecznie na korzyść kościoła św. Ducha spór ten rozstrzygnął. Odtąd bractwo, mając sobie oddaną kaplicę Matki Boskiej (fund. Lubrańskiego), rozwijało się spokojnie i pomyślnie, bogaciło się coraz nowemi zapisami, posiadało drogie sprzęty kościelne i rosło w liczbę członków, których w r. 1643 było 171 (126 mężczyzn i 26 kobiet). Lecz wojna szwedzka r. 1656 położyła kres tej świetności. Kościół św. Ducha podczas szturmu Warszawy został całkowicie zniszczony, skarbiec bractwa i archiwum przez nieprzyjaciół zrabowane. W roku więc 1657 bractwo przeniosło się do kolegiaty św. Jana, kościół bowiem św. Ducha był oddawna jej filią; ale zanim się ustaliło w nowej siedzibie, wszczęły się w jego łonie niesnaski, podniecane, jak się zdaje, przez sąsiadujących i rywalizujących z kolegiatą jezuitów (dzisiejszy kościół po-pijarski), które tem się skończyły, że biskup poznański, Wojciech Tolibowski, roku 1659 wydał wyrok, aby się bracia do kościoła Jezuitów przenieśli, co też i uczynili. Niesnaski jednak ciągle się ponawiały tak między kolegiatą, a jezuitami, jak między samymi braćmi, i nareszcie doszło do tego, iż, pomimo objęcia protekcyi nad bractwem przez Jana Kazimierza, część jego powróciła była do kościoła św. Jana. Chcąc położyć koniec temu zgorszeniu, magistrat, za namową biskupa poznańskiego, Stefana Wierzbowskiego, postanowi* konfraternię literacką na nowo do kościoła św. Jana przenieść. Uchwałę w tym przedmiocie, zapadłą dnia 20 maja r. 1669, król Michał Korybut, dla nadania jej większej wagi, na sejmie koronacyjnym w Krakowie d. 15 października tegoż roku, osobnym dyplomatem zatwierdził i bractwo pod szczególną opiekę swoją przyjął. Wprowadzone uroczyście do kolegiaty dnia 29 sierpnia 1669 r. przez biskupa Wierzbowskiego, dostało w niej osobną kaplicę św. Krzyża, która pierwotnie należała do rodziny Wolskich, a później Kazanowskich, odnowiło ją własnym kosztem i pod zmienionym tytułem, zachowanym dotychczas, Niepokalanego Poczęcia N. P. Maryi, w roku 1678 na wyłączną własność ją uzyskało. Od tego czasu datuje się wspaniałe album bractwa, w którem na pierwszej karcie, wśród herbów familijnych, zapisał się własnoręcznie król Michał i królowa Eleonora, a dalej prawie wszyscy ówcześni dostojnicy państwa, poczynając od prymasa Mikołaja Prażmowskiego, biskupi Wierzbowski i Święcicki, Jan Andrzej Morsztyn, podskarbi w. k., Marcin Kątski, sławny generał ar-tyleryi, Jan Krasiński, starosta warszawski i w. in. Zaszczycona tak wysoką opieką konfraternia postanowiła starać się o nadanie sobie tytułu naczelnego bractwa, czyli Archikonfraternii, na wzór arcybractwa JSIiepokalanego Poczęcia N. P. Maryi w kościele św, Wawrzyńca w Rzymie, i zwróciła się z prośbą o to do biskupa Wierzbowskiego, który, wysławszy w tym przedmiocie listy do Watykanu, d. 2 marca 1673, nadał bractwu i tytuł Archikonfraternii, i żądane przez nie odpusty i przywileje. Według nowej ustawy, archi-konfraternia była oddana pod zupełne zwierzchnictwo magistratu, które snąć musiało jej ciężyć, skoro po wstąpieniu na tron Jana lir, prosiła go o zniesienie aktu erekcyjnego i uzyskała r. 1676, na sejmie koronacyjnym, przywilej, uchylający dawną, a nadający jej nową ustawę. Odtąd się rozpoczyna najświetniejsza epoka konfra-ternii, która trwa aż do połowy w. XVIII; mnożą się jej bogactwa, dzięki coraz nowym zapisom, i dają możność nabywania nawet nieruchomej własności (kamienica przy ulicy Piwnej Nr. 102, oraz druga w rynku Starego Miasta Nr. 64; — trzecia, przy ulicy Brzozowej Nr. 211, pochodziła z zapisu brata Grudzińskiego); do albumu zaś przybywają coraz nowe znakomite imiona, jak króla Jana III, królowej Maryi, królewicza Ja-kóba, Radziwiłłów, Lubomirskich, Leszczyńskich, Potockich, Tarłów, Scypionów, Szczuków, Zbą-skich, Lanckorońskich; dalej Augusta II, Augusta III i królowej Maryi-Józefy, jako protektorów, tudzież kardynała Lipskiego, hetmana w. k. Branickiego, biskupów Załuskich, ksirżąt Czar toryskich, Szembeków, Ogińskich, prymasa Ostrowskiego, Bielińskiego, marszałka w. k., obu biskupów Dębowskich i Hozyusza, rodziny Mniszchów. Czapskich, Sierakowskich, Kossowskich, Grabowskich i w. in., a znakomity malarz, Czechowicz, zapisuje się na członka bractwa. W drugiej połowie XVIII w. archikonfraternia chyli się do upadku; w albumie wprawdzie figuruje Stanisław August, jako protektor, zapisani w niem także Stanisław Małachowski z całą rodziną, biskup Okęski i prezydenci miasta, Jan Dekert i Stanisław Węgrzecki i t. p., ale zarówno wskutek wypadków politycznych, jak i wolnomyślności religijnej, arcybractwo i materyalnie i moralnie ledwo się trzyma. Z epoki Księstwa Warszawskiego znajdujemy w Albumie Fryderyka Augusta z żoną i córką i biskupa Albertrandego, jako protektorów Archikonfraternii. Od r. 1822 do 1829 protektorem był W. Ks. Konstanty, z arcybiskupem Hołowczycera, Skarczewskim i Janem Pawłem Woroniczem, którzy wszyscy do albumu się zapisali. Istnienie wszakże było trudne niezmiernie, tak, iż w r. 1839 arcybractwo postanowiło napisać sobie nową ustawę, zaprowadzając przez nią pewne stałe, obowiązkowe opłaty i składki od członków, dla wspierania nieszczęśliwych, chorych i grzebania zmarłych konfratrów. Ustawa ta, zatwierdzona przez biskupa Tomasza Chmielewskiego, uległa nowej zmianie 1841 roku i ogłoszona drukiem, a w latach 1845, 1850,1852 i 1856 znacznie przerobiona i poprawiona, dotąd obowiązuje. Wskutek tych zmian postanowiono

Eacritlopadya Powszechni iluitrT. XV.

w r. 1856 sprzedać kamienice, a fundusz uzyskany złączyć z sumami płynącemi ze składek, aby mieć stały środek do należytego wypełniania swych obowiązków, które obok religijnych, są następujące; 1) Nieść pomoc członkom swoim, przy-padkowem nieszczęściem, bez ich winy, kalectwem, chorobą, lub innego rodzaju niemocą dotkniętym, pomijając ludzi nałogowych; 2) wspierać potrzebujących zapomogi, a głównie ludzi moralnych i użytecznych; 3) zaspakajać koszta pugrzebu braci i za ich dusze nabożeństwa odprawiać;

4) jednorazowo wspierać wdowy po członkach, w zupełnem ubóstwie zostające, na pierwsze główne potrzeby po stracie męża; 5) zajmować się opieką, wychowaniem i, o ile fundusze wystarczą, postanowieniem sierot, pozostałych po członkach podupadłych.—Pierwotnie, gdy niewielu było piśmiennych, od wstępujących do bractwa literackiego nie wymagano snąć, aby czytać umieli, oglądając się tylko na pobożność i na moralność; dopiero bowiem w ułożonej przez magistrat roku 1669 nowej ustawie pierwszy raz zastrzeżono, aby na konsyliarzy bractwa, których było 12, wybierano „o ile być może”, ludzi pismo rozumiejących; dodano wszakże, że „i prościejsi, przyrodzonym rozsądkiem od Pana Boga obdarzeni, dobrej reputacyi i życia nienagannego, nie mają być oddaleni, ale owszem braterską miłością przy-chęceni.” Mogły więc należeć do bractwa osoby wszelkich stanów, bez względu na stopień wykształcenia, a dopiero przy reorganizacyi archi -konfraterni w r. 1839 postanowiono, iż do bractwa mają być przyjmowani tylko urzędnicy cywilni i wojskowi, właściciele posiadłości ziemskich i miejskich, profesorowie i artyści sztuk pięknych i wyzwolonych, w roku zaś 1841 dozwolono przyjmować emerytów, lekarzy, aptekarzy, kupców, fabrykantów, dzierżawców, ludzi naukowych i oficyalistów prywatnych. Zarząd bractwa składa się z dwóch seniorów (administracyjnego i kontrolującego), dwunastu konsyliarzy, czterech ich zastępców i podskarbiego. Członkowie bractwa opłacają rocznej składki po rs. 1 kop. 80, oraz wstępnego rs. 11 kep. 10, a wstępujący do niego po 50 roku życia rs. 36y₂. Od r. 1842 liczba członków znacznie się powiększyła, w 1860 r. było ich 425. Obecnie jest już tylko 380, a pomiędzy nimi najstarszy Fukier, kupiec warszawski od r. 1839. Seniorami Archikonfraternii są dziś pp. Wacław Dobrowolski i Mieczysław Pronaszko. — Aleksander Wajnert („Gaz. Warsz.” 1872 r. Nr. 115), F. M. Sobieszczański, („Enc.

S. Orgelbranda”), oraz J. H.

Archilochos (około r. 650 przed Chr.), jeden z najsławniejszych greckich poetów lirycznych, pochodził z wyspy Paros, pędził życie bardzo burzliwe. Kiedy ojciec jego, Telesikles, zakładał osadę paryjczyków na wyspie Tasos, udał się za nim dla wielkiego niedostatku w domu rodzinnym i Archilochos, nie znalazł jednakże wymarzonego szczęścia na wyspie, osławionej w starożytności z ostrego klimatu i niegościnności mieszkańców, gdzie, jak sam poeta we fr. 54 narzeka, wszelka

S. D.

!ś

Fig 415. Archilutnia.

A. Pol,

Ul

mm

niedola i bieda całej Grecyi się skojarzyły. W walce z sajarni, szczepem trackim, utracił, choć nie z tchórzostwa, tarczę swą, lecz łatwo pocieszył się w tak niefortunnym wypadku myślą, że, kie dy życie tylko ocalił, to i nową tarczę tanim kosztem nabyć może (fr. 6, naśladowany w Horacego Pieśniach, II, 7, 10). Zaręczonym był z Neobulą, córką paryjskiego obywatela, Likam-besa. Gdy zaś ten córkę za innego paryjczyka wydał, zemścił się Archilochos na niedoszłym teściu i całej jego rodzinie w tak zjadliwych, a nawet dobrą sławę narzeczonej szarpiących wierszach jambowych, że, jak podanie niesie, Likam-bes wraz z córką ze wstydu i rozpaczy się obwiesił, a gorzkie szyderstwo A-a weszło odtąd u greków w przysłowie. Wiódł potem A. na obcym żołdzie życie awanturnicze, brał udział w walkach na wyspie Eubei, a wreszcie zginął w wojnie z wyspą Naksos. W starożytności zażywał A. największej powagi i sławy, stawiano go na równi z Pindarem, Sofokłesem, a głównie z Homerem, z którym nawet popiersie jego w podwójnych Hermach (ob.) łączono. Jak Homer epopeję stworzył i do szczytu doskonałości doprowadził, tak A-a dziełem jest poezya subjektywnego, ognistego uczucia i zjadliwego szyderstwa. Był to poeta, prawdziwie przez bogów natchniony, pełen zapału i namiętności, a mimo to trzeźwem okiem na życie patrzący, który umiał szydzącym, satyrycznym rytmem jambowym, obrazującym r gorzkie usposobienie zawiedzionego uczucia,” obronić się i pomścić wszelką krzywdę i nikczemne zaczepki licznych nieprzyjaciół. Nadto, jest jego wielką zasługą utworzenie nowych form metrycznych; wylewał on różnorodne uczucia w elegiach, jambach, trochaicznych tetrametrach, epo-dach, w których z wielką sztuką połączył rytmy z natury z sobą sprzeczne i tworzył takim sposobem formalną podstawę właściwej liryki grec kiej. Szkoda niepowetowana, że z dzieł poety, który zrazu starszej kome-dyi attyckiej, późniejszemi zaś czasy Horacemu jako wzór służył, drobne tylko pozostały fragmenta. Zebrali je najlepiej Schneidewin w „Delectus poëtarum Grae-corum“; Gettynga 1839 r., i Bergk w dziele: „Poëtae lyriciGraeci“, str. 683 i nast.

(3 wyd.), Lipsk, 1867.

Archilutnia (włos. Ar-cileuto v. Arciliuto, franc. Archiluth, niem.

Erzlaute lub Basslau-t e), narzędzie muzyczne, zwane pierwotnie „teorba-nem” (wł. Tiorba, niem.

T h e o r b e), wynalezione we Francyi 1650 r. przez Ho-temana, według zaś innych, przez włocha Bardella. Jak skrzypce od wiolonczeli, tak

A. różniła się od lutni jedynie wielkością swych rozmiarów; miała bardzo długą szyję i w basie ośm strun dwa ra?y tak długich, jak na zwyczajnej lutni; pozostałe struny również o wiele były dłuż

sze. Dla tej właśnie przyczyny, zwano ją archi-lutnią, t- j. wielką, olbrzymią lutnią.

Archimandryta (praefectu* coenobii), nazwa przeora klasztornego wyznania greckiego na Wschodzie, powstała już w V w., a od VII rozpowszechniła się i na Zachodzie. Od w. X tytuł A. oznaczał czasem prałata lub nawet arcybiskupa.

Archimedes, największy matematyk i fizyk starożytności (* w Syrakuzach około r. 287 — 212 przed Chr.). Przeważną część życia przepędził w mieście rodzinnem; pozostała wprawdzie

tss.

SSSS

V->! ■

m.

Pppilpl

liMflf* i .V

mwM

Fig. 410. Archimedes.

wieść o podróży jego do Egiptu, gdzie w Ale-ksandryi miał się uczyć matematyki u Konona, dokładnych jednak o tern wiadomości nie posiadamy. Własne jego dzieła nie dostarczają żadnych wskazówek co do jego żywota, a jedyne źródła do jego biografii znajdujemy u Plutarcha w życiorysie Marcellusa, u Polibiusza w jego hi-storyi, u Liwiusza i w dziele Witruwiusza o budownictwie. A. był przyjacielem i krewnym króla Hierona, który rządził w Syrakuzach od r. 269 do 215 przed Chr.; w życiu wszakże publicznem, jak się zdaje, o tyle tylko udział przyjmował, ile mógł zdolnościami swemi i wiadomościami fizycz-nemi współobywatelom służyć. Według opowiadania pisarzy starożytnych, tak miał być pochłonięty naukowemi swemi badaniami, że trzeba mu było przypominać o jedzeniu i piciu, a gdy go przyjaciele znaglali, by się do łaźni udał, tam nawet zwykł był na piasku figury geometryczne kreślić. Z anegdotami temi, które cechować mają niezaradność mędrca i zatopienie się jego w badaniach matematycznych, wiąże się sławne opowiadanie Witruwiusza o odkryciu przez A-a za sadniczego prawa hydrostatyki: Gdy król Hiero zamierzył koronę, jako ofiarę, w świątyni złożyć, polecił wydać złotnikowi potrzebną ilość złota.

Złotnik dostarczył koronę oznaczonej wagi, ro- J rnurach, i w ten sposób palił okręty na popiół, zeszła się wszakże pogłoska, że część złota za- Wielu dawnych fizyków starało się bajce tej stąpił srebrem. Rozgniewany tern Hiero, pragnąc dać pewne prawdopodobieństwo, ale napróżno. dojść, czy rzeczywiście podejście takie miejsce Kircher w wieku XVfi uważał rzecz tę za mo-miało, zlecił rozstrzygnięcie tej rzeczy A-owi. źliwą, zdołał bowiem przez kombinacyę pięciu Ten, usilnie sprawą tą zajęty, gdy przypadkiem płaskich zwierciadeł wywołać silny żar w odle-był w kąpieli, dostrzegł, że woda w takiej samej głości stu stóp; w późniejszym zaś czasie Buffon mierze z wanny występuje, w jakiej on ciało swe przez zestawienie 168 takich zwierciadeł zapalił, coraz więcej w nią zanurza, a to spostrzeżenie nawet z odległości 300 stóp, deskę, pokrytą smo-nasunęło mu nagle drogę do rozwiązania zada- łą. Z flotą wszakże doświadczenie takie udaćby nia. Uniesiony radością, wyskoczył z wanny i po- się nie mogło, już choćby dlatego, że nie nasta-biegł nago do domu, zwiastując, słusznie zapewne wiałaby się nieruchomo na działanie promieni, widokiem tym zdumionym, współobywatelom o od- W każdym razie przypuszczać można, że machiny kryciu swem okrzykiem „eureka”, t. j. znalazłem, obronne, przez A-a zbudowane, znaczne szkody Według więc myśli, powziętej w kąpieli, zanu- rzymianom zrządzać mogły. Nie zdołał wszakże rzył w naczynie, wodą wypełnione, bryłę zło- miasta swego ocalić, a upadek tego grodu był ta, tegoż samego ciężaru, co korona—i przekonał zarazem chwilą zgonu A-a, przy zdobyciu bowiem się, że wypycha ona mniej wody, aniżeli sama miasta przez żołnierza rzymskiego zabity został, korona; gdy doświadczenie to powtórzył z odpo- o szczegółach zaś tego morderstwa podaje Plutarch wiednią bryłą srebrną, rezultat był odwrotny, trzy różne wersye. Według jednej z nich, miał Tym sposobem nietylko dał królowi dowód po- A., gdy właśnie figury na piasku kreślił, do zapełnionego oszustwa, ale nadto mógł obliczyć, ile mierzającego się nań żołnierza krzyknąć: „Nie złota zastąpiono srebrem.—O jego maszynach po- dotykaj kół moich.“ Marcellus strapiony był tą dają przytoczeni pisarze cudowne szczegóły. Wiel- śmiercią mędrca i wystawił mu nagrobek, który ki okręt wojenny, nad którym trzystu cieśli przez w 137 lat później odszukał Cicero, gdy był kwe-sześć miesięcy pracowało i który dla ochrony od storem w Sycylii, i doprowadził go do porządku robaków płytami ołowianemi obito, nie mógł być z zaniedbania, w jakiem się znajdował.—Dzieła A-a, z warsztatu na morze spuszczony; A. wszakże, które do nas doszły* są następujące: 1) „O sferze przy pomocy swych maszyn, łatwo go sam na i walcu”, dwie księgi, poświęcone Dositheusowi, wodę sprowadził. Nawzajem znów, za pomocą obejmujące 50 twierdzeń o stosunkach powierzch-swych drążków, sznurów i bloków, na brzegu sie- ni i objętości kuli do powierzchni i objętości dząc, pociągnął na ląd potężny okręt wojenny walca, na niej opisanego. Twierdzenia te, dowie’ z całą załogą. Sam A., uniesiony działalnością dzione metodą ściśle geometryczną, uważa A. za swej dźwigni, z zapałem wykrzyknął do Hierona: tak ważne, że wyraża życzenie, by na grobie je-„Daj mi punkt podpory, a świat z podstaw jego go wykuto kulę z walcem do niej stycznym, bez poruszę”. Szczególniej wszakże potęga maszyn żadnego zresztą napisu. 2) „O wymierzaniu ko-A*a ujawniła się w czasie oblężenia Syrakuz, ła” obejmuje trzy twierdzenia tylko. Pierwsze którym, po śmierci Hierona, wytoczyli rzymianie stanowi dowód, że koło równoważne jest z trój-wojnę za związek z kartagińczykami. Plutarch kątem, którego podstawa równa się okręgowi, i Polibiusz nie znajdują słów do wychwalenia a wysokość promieniowi koła. Twierdzenie dru-różnych maszyn, jakie A. wymyślił, by nieprzy- gie jest szczególnej wagi, ono-to bowiem zawiera jaciela do murów nie dopuszczać. Katapulty, obliczenie długości okręgu koła. Stosuje tu A., balisty i skorpiony, na różne odległości obliczane, podobnie jak i do wielu innych zadań, wprowa-rzucały straszliwe pociski i odganiały żołnierzy dzouą przez siebie metodę wyczerpania (me-rzymskich na lądzie, a gorzej działo się jeszcze thodus exhaustionis), którą uważać można za za-z załogą okrętów, gdy bowiem podpływały one ród obecnych metod rachunku całkowego. Rozważa tuż pod mury, aby się pod ich osłoną przed po- on, mianowicie, okrąg koła jako granicę, do któ-ciskami chronić, chwytała je „żelazna ręka”, wy- rej zmierzają obwody wielokątów wpisanych i opi-dobywała z wody, obracała w powietrzu i rozbi- sanych, gdy liczba ich boków wzrasta wciąż przez jała o skały Achradiny (nadmorskie przedmieście podwajauie; różnica tych obwodów wciąż maleje Syrakuz). W ten sposób walczyła cała potęga i staje się mniejszą od jakkolwiekbądź małej rzymska jedynie z geniuszem jednego człowieka ilości naznaczonej, w ten sposób różnica niejako przez ośm miesięcy, a według innych źródeł na- się wyczerpuje, a rezultat otrzymuje się przez to wet przez trzy lata, zanim miasto podstępem zdo- wyczerpanie. Drogą tą, doprowadziwszy rachu-byte zostało. Opisy te świadczą oczywiście tylko, nek aż do wielokątów o 96 bokach, oblicza A., w jak nienaukowy i niekrytyczny sposób pisali że stosunek okręgu koła do jego średnicy za-już u schyłku wieków starożytnych znakomici wiera się w granicach 3l/₁ i 3I0/₇₁. nawet autorowie, dając tom początek niedorzecz- trzecie tej księgi zawiera dowód, że stosunek nościom czasów średniowiecznych. Inna, również koła do pola opisanego kwadratu wynosi 11:14. znana bajka, jak się zdaje, powstała dopiero pó- 3) „O konoidacb i sferoidach”, czterdzieści twier-źniej (ob. Anthemius); według niej, miał A. dzeń o powierzchni i objętości brył, powsąjących rzucać na flotę rzymską promienie słoneczne, przez obrót przecięć stożkowych, t. j. elipsy, pa-skupione przez zwierciadła wklęsłe, ustawione na raboli i hyperboli, około ich osi. Rozróżnia więc

na-

Twierdzenie

tu A. konoidę prostokątną (paraboloidę obrotową), konoidę rozwartokątną (hyperboloidę obrotową jednopowłokową), Oraz sferoidę podłużną i szeroką (elipsoidę obrotową około osi wielkiej i małej). 4) „O liniach spiralnych”, zbiór 28 twierdzeń o linii spiralnej, która znaną już była Kononowi; A. wszakże dopiero odkrył i dowiódł ciekawych jej własności, stąd też nazywa się ona spiralną A-a. 5) „O kwadraturze paraboli”, 28 twierdzeń o obliczaniu pola, zamkniętego przez odcinek paraboli; dochodzi do tego przez sumowanie szeregu nieskończonego: 1 + V₄ + Vie + • • • — Vs-Powyższe dzieła mają więc za przedmiot czystą matematykę, dwa następne wchodzą w zakres fizyki. 6) „O równowadze płaszczyzn” (hepipedon izorropikon, de aequiponderantibus). Wywody opierają się na twierdzeniu z góry przyjętem, że wielkości jednakiego ciężaru, działając w jednakich odległościach, pozostają w równowadze; skąd wypływa inne, źe środek ciężkości dwu wielkości jednakiego ciężaru przypada na połowie linii prostej, łączącej środki ciężkości obu. Na podstawie tych twierdzeń dowodzi A. prawa równowagi drążka. Jeżeli, mianowicie, dwa ciężary uczepione są u drążka, to można, według twierdzenia drugiego, każdy z nich podzielić na 2, 4 lub 8 równych części i oddzielne te części zawiesić po dwie, po przeciwnych stronach i w jednakich odległościach od pierwotnego ich punktu zawieszenia, nie zmieniając przez to w niczem ogólnego działania danych ciężarów. Otóż, jeżeli dwa ciężary pierwotne były odwrotnie proporcyonalne do swych odległości od punktu podpory drążka, to oddzielne równe części tych ciężarów dają się tak rozłożyć na obu ramionach, że na każde z nich przypada jednaka ich ilość, w jednakich od punktu podpory odległościach. Gały zatem system pozostaje teraz oczywiście w równowadze, był więc w równowadze i wtedy, gdy działały nań ciężary nicrozłożone; drążek przeto jest w ogólności w równowadze, gdy działające nań ciężary są odwrotnie proporcyonalne do ramion. Rozumowanie to tyczyć się może napozór tylko wielkości współmiernych, ale A. rozciąga je matematycznie i do wielkości niewspółmiernych. Dowód ten wywołał następnie wiele zarzutów, pomimo wszakże zmian, wprowadzonych przez Stevina, Galileusza, Huyghensa, Lagrange’a i innych, istotnemu ulepszeniu nie uległ. W każdym bowiem razie opierać się trzeba na pewnych zasadach, które się za oczywiste przyjmuje; w istocie zaś rzeczy, prawo równowagi drążka jest wynikiem doświadczenia. W dalszym ciągu tego dzieła oznacza A., na podstawie drugiego z wyżej przyjętych twierdzeń, położenie środka ciężkości równoległoboków, trójkątów, trapezów i odcinków parabolicznych. 7) Drugie, niemniej dla mechaniki i fizyki podstawowe dzieło „O ciałach pływających” polega na zasadach z góry przyjętych: że ciecz we wszystkich swych częściach jest jednostajna i ciągła, że w każdej cieczy część mniej uciskana usuwaną jest przez część więcej uciskaną i że każda część uciskana jest przez ciecz, nad nią będącą. Stąd wypływa: że powierzchnia cieczy, pozostającej w spoczynku, musi być kulista i współśrodkowa z ziemią; żc ciało lżejsze od cieczy tak daleko się w nią zagłębia, aż wszystek jego ciężar wyrównywa ciężarowi wody wypchniętej; że ciało, gdy całkowicie w ciecz wepchnięte zostanie, podnosi się w górę z siłą, równą nadmiarowi ciężaru cieczy nad ciężar ciała, i że wreszcie, co stanowi najsławniejsze odkrycie A-a, ciało, od cieczy cięższe, tonie w niej i tyle na ciężarze swym traci, ile waży jednaka objętość cieczy. W dalszym ciągu zwraca się A. do badań nad równowagą odcinków kulistych i konoid, pływających po cieczy. O badaniach tych mówi Lagrange, że nowożytni niewiele tylko do nich dodali. 8) „O liczeniu piasku” (Psammites, de arenae numéro). Cel tego osobliwego dzieła okazuje się najlepiej ze wstępu, który tu urywkowo przytaczamy: „Są ludzie, o królu Gelonie (najstarszy syn Hierona), którzy sądzą, że liczba ziarn piasku jest nieskończona. Niektórzy sądzą, że ilość ziarn piasku nie jest nieskończona, ale że niepodobna podać liczby, któraby od tej ilości była większą. Co do mnie, to wykażę ci dowodzeniami geometryczne-mi, którym uznania swego nie będziesz mógł odmówić, źe są liczby większe od liczby wszystkich ziarn piasku, któreby objąć mogło ciało nietylko wielkości ziemi, ale nawet wielkości całego wszechświata. Wiadomo ci, że astronomowie opisują świat jako kulę wydrążoną, której środkiem jest środek ziemi, a promieniem linia, łącząca środki słońca i ziemi. Według tego, co Arystarch twierdzi, źe słońce jest nieruchome, a ziemia się dokoła niego obraca, musiałby nawet świat być znacznie większym. Wiesz, że niektórzy dowodzili, iż obwód ziemi wynosi około 300,000 sta-dyów. Ja przyjmuję, że obwód ten jest dziesięć razy większy. Jak większa część astronomów, przypuszczam, źe średnica ziemi większa jest, niż księżyca, a średnica słońca większa, niż ziemi. Przypuszczam wreszcie, że średnica słońca jest 30 razy większa, aniżeli księżyca, ale nie więcej. Starałem się zmierzyć narzędziami kąt, obejmujący słońce i mający wierzchołek swój w oku obserwatora. Pomiar ten nie jest łatwy, kąta tego bowiem przy pomocy oczu, rąk i przyrządów nie można dosyć dokładnie oznaczyć.” Znajduje dalej A., że pozorna wielkość słońca wynosi więcej niż ¹/₈₀₀, a mniej niż V₆₅₆ część koła zwierzyńcowego. Na podstawie tych założeń wykazuje, źe odległość słońca od ziemi nie może być większa nad 10,000 promieni ziemi, a średnica sfery gwiazd stałych nie większa nad 10,000,000,000 stadyów. Ilość ziarn piasku, któraby świat ten wypełniła, jest liczbą, która, naszemi cyframi wypisana, wyraziłaby się przez 1 z 63 zerami. Jakkolwiek A. sądził, że wszystkie wymiary przyjmował przesadnie wielkie, ocena wszakże odległości słońca od ziemi (8,600,000 mil) czyni tylko ²/r> istotnej wartości, stosunek bowiem średnicy słońca do średnicy księżyca wynosi nie 30:1, ale około 400 : 1. Zarzutu jednak z tego czynić mu nie można, wymiary bowiem świata w nowszych

ne, gdy największemu matematykowi, A-owi, ani jednego błędu zarzucić nie można (Rosenberger: „Die Geschichte der Physik”, 1882—1890).—Jedy nym^ komentatorem A-a w starożytności był Eutokios z Askalonu, żyjący w VI stuleciu po Chr , za Justyniana. - Dzieła A-a znalezione zostały w oryginale greckim przy zdobyciu Konstantynopola, skąd dostały się do Włoch, a po raz pierwszy wydane zostały przez Tomasza Ge-sohauffa,, w Bazylei 1554, wraz z przekładem łacińskim. Późniejsze wydania sporządzili: Com-raandinus, Maurolycus (1685); wydanie Rivault’a (Rivaldus, Paryż, 1615) zawiera próby uzupełnienia zaginionych prac A-a. Najlepsze wydanie jest Torellego- „Archimedis, quae supersunt omnia, cum Eutocii commen.” (1792). Przekład francuski ogłosił Peyrard (1808), wraz z dodatkiem Delambre’a o arytmetyce greków; przekłady niemieckie: Krzysztof Bturm (Norymberga, 1670) i Ernest Nizze (Stralsund, 1824). Z oddzielnych rozpraw najczęściej była tłómaczoną „O liczeniu piasku”. Życiorysy A-a ogłosili: .1. M. Mazzuchelli: „Notizie istoriche e critiche intorno alia vita ed egli scritti di A.” (Brescia, 1737), oraz G. M. Brandel: „Dissertatio histens A. vi tam, ejusque in mathesin merita” (Gryphiswald, 1789). Najnowsze wydanie wraz z objaśnieniami jest J. L. Heiberga „Archimedis opera omnia” (Lipsk, 1881).    s- K-

Archimedesa prawo, ważna w mechanice i fizyce zasada, tycząca się ciał zanurzonych w cieczy: Każde ciało zanurzone w cieczy traci na ciężarze swym tyle, ile wynosi ciężar cieczy wypchniętej, czyli, innemi słowy, ile waży wmla tejże samej co ciało objętości. Utrata ta jest następstwem ciśnień w cieczy zachodzących, a wynikających z własnego jej ciężaru (ob. Hydr o statyk a). Ciało zatem, znajdujące się wewnątrz cieczy, doznaje ze wszech stron ciśnień, które w każdym punkcie powierzchni są do niej prostopadłe. Dajmy, w przypadku najprostszym, że ciało to ma postać graniastosłupa i zachowuje wT cieczy kierunek pionowy (fig. 417). W takim razie ci-

__ śnienia boczne działają na ciało

r|j poziomo, a że w jednakiej odlepi! głości od powierzchni cieczy ci-“ śnienia są równe, znoszą się przeto nawzajem i równowagi ciała nie naruszają. Inaczej wszakże dzieje się z ciśnieniami, które działają na górną i na dolną powierzchnię ciała w kierunku pionowym. Ciśnienie na powierzchnię poziomą równa się ciężarowa słu pa cieczy, mającego powierzchnię a za wysokość- odległość jej od powierzchni cieczy. Jeżeli więc pole podstawyy górnej (a zatem i dolnej) oznaczymy przez F, odległość podstawy górnej od powierzchni cieczy przez h, podstawy dolnej przez h’, a ciężar właściwy cieczy (ciężar jednostki objętości) przez s, to ciśnienie, działające z góry na powierzchnię górną, wyrazi się przez Fhs. Na powierzchnię

Fig 417.

Walec w wodzie.

dopiero czasach dokładniej oznaczone zostały.

Kopernik przyjmował odległość słońca od ziemi znacznie nawet mniejszą, bo milion mil zaledwie.

9) „Twierdzenia posiłkowe” (Lemmata), zbiór piętnastu twierdzeń, tyczących się porównania figur prostolinijnych z krzywolinijnemi, podziału kąta na trzy równe części i innych zadań. Kilka innych pism, przypisywanych A-owi, jak: o szru-bie, o ruchu okrętów i inne, są to niewątpliwie apokryfy. Słuszniej może odnieść do niego można wierszem ułożone zadanie o wołach (probiema bovinnm), które prowadzi do 9 równań z 10 nie-wiadomemi—byłby to najdawniejszy ślad równań niewyznaczonych. - A. był przedmiotem uwielbienia w starożytności. Przypisywano mu 40 wynalazków mechanicznych, których wszakże w ogólności nie znamy, A. bowiem sam nic o nich nie pisał. "Wiemy z nich dziś tylko o zwierciadłach palących, o szrubie wodnej, o szrubie bez końca, o bloku złożonym i o sztucznej sferze, która przedstawiać miała układ świata. Przez obracanie korbą, słońce, księżyc f planety obiegały dokoła ziemi, w stosunkowo odpowiednich czasach, a słońce ulegało nawet zaćmieniu przez księżyc.

Sferę tę widział jeszcze Cyceron i wyraża się o niej z zachwytem, że A. posiadał geniusz większy, aniżeli to być może z naturą ludzką zgodnem.

Według Plutarcha, A. praktyczne swoje wynalazki mechaniczne cenił niżej, aniżeli swe prace teoretyczne, o których mówi tenże pisarz, że w całej geometryi niema twierdzeń trudniejszych i głębszych nad twierdzenia, których A. w sposób najprostszy i najjaśniejszy dowiódł. Czysto geo- i metryczną swą metodę umiał rzeczywiście A. stosować szczęśliwie do zadań najtrudniejszych. Przy badaniu podziałów kuli rozwiązuje równania stopnia trzeciego, postaci: xz—ax²-\-/)²c~ 0, a to przez przecięcie dwu linij stopnia drugiego, przyczem rozpatruje zarazem warunki, jakie spełnione być muszą, aby między 0 i a nie przypadała żadna wartość x, albo też jedna lub dwie wartości.

Przyznać mu przeto wypada niewątpliwie zasługę, że ważną grupę równań stopnia trzeciego metodą geometryczną rozwiązał (Zeuthen: „Die Lehre von den Kegelschnitten im Alterthum”,

1886). Niemniej doniosłego znaczeuia są jego prace fizyczne i dlatego pisarze nowsi nazywają często A-a pierwszym fizykiem. Jeżeli mamy przy tern na myśli jedynie zdobyte przez niego rezultaty, trzeba się na to zgodzić; zdanie to wszak- j że będzie niesłuszne, gdy mamy na uwadze i metodę fizyczną, t j. wyprowadzanie praw na pml stawie obserwacyi i doświadczeń. Badania fizycz ne budzą w nim zajęcie jedynie ze względów matematycznych i uważa je tylko za zastosowania matematyki. Z punktu widzenia zatem me- tę za podstawę, tody fizyki nowożytnej, zarówno A., jak i Arystoteles, nie są fizykami; matematyka wszakże postępuje drogą pewną, gdy filozofia na każdym kroku narażoną jest na pomyłki. Tern się tłó-maczy ten objaw godny uwagi, że największy filozof natury w starożytności, Arystoteles, pozostawił potomności same prawie tylko błędy fizycz

dolną działa ciśnienie z dołu, które w kaźdem ciężarkami na talerzyku drugim. Gdy wtedy rę-miejscu równa się ciśnieniu z góry (jest bowiem ką lub za pomocą stosownej podpórki zbliżymy przez nie wywołane), wynosi zatem Fh's. Drugie powyższe wiaderko z pełnym walcem po nad na-to ciśnienie jest większe aniżeli pierwsze, pozo- czynie i opuścimy je tak, aby się walec całkowi-staje więc z dołu nadmiar ciśnienia Fh's—Fhs~ cie w cieczy zanurzył, równowaga się zrywa, ta-F(Ji—h)s, który ciało podtrzymuje, a stąd o ty- lerzyk, na którym znajduje się naczynie, pochyla leż ciężar jego osłabia. Różnica wszakże h'—h się ku dołowi; dla przywrócenia zaś równowagi oznacza wysokość danego graniastosłupa, iloczyn należy z naczynia ująć tyle wody, ile jej po-zatem F(h'—h)s wyraża ciężar cieczy, tejże sa- trzeba do napełnienia wiaderka. Ciecz zatem ty-mej, co dane ciało, objętości. W ten sposób A-a le na ciężarze zyskuje, ile traci zanurzony w niej prawo dowiedzionem jest w przypadku, gdy ciało walec. Zachodzi tu toż samo, co w przypadku, ma postać graniastosłupa. Jeżeli ciało ma postać gdy dwu ludzi razem dźwiga pewien ciężar, aje-jakąkolwiek, to można .je rozłożyć na szereg gra- den z nich staje na wadze: okazuje się on cięż • niastosłupów nader wąskich (fig. 418); a że do szym o tyle, ile wynosi dźwigana przez niego każdego z nich stosuje się do- część ciężaru. —Co do historyi odkrycia tego pra-wiedziona zasada, ulega jej prze- wa ob. Archimedes. P. A. tłómaczy nam płyto i całe ciało. — Do tegoż sa- wanie (ob.) ciał i ma liczne w fizyce i technice mego rezultatu dojść zresztą mo- zastosowania, w szczególności zaś korzysta się źna i rozumowaniem prostszem. z tej zasady przy oznaczaniu ciężaru właściwego Od wszystkiej masy cieczy od- ciał. Podobnie jak do cieczy, stosuje się ono też dzielmy myślą jakąkolwiek jej do gazów (ob. Aerostatyka i Aeronauty-część; w takim razie powiedzieć ka).—Zasada momentów statycznych, albo raczej możemy, że bryła ta podtrzymy- warunek równowagi drążka, także się niekiedy wanajest przez ciecz otaczającą, nazwą „prawa Archimedesa” oznacza.

Sül

--

te

S. K.

Fier 419. Doświadczalne sprawdzenie prawa Archimedesa

Fig.418. ciało wwoizie. nje opada bowiem, ani się wznosi, Archimedesa szruba, inaczej Szruba lub Sli-traci niejako wszystek swój ciężar, makwodny, franc, „vis d’Archimede,” ang. „A r-Jeżeli wyobrazimy sobie dalej, że bryła ta wodna chimedian screw.” Przyrząd, używany już wodle-zastąpioną została przez ciało tej samej postaci głej starożytności do wypompowywania wody, i mające tenże sam ciężar, to i teraz ciśnienia a przypisywany pomysłowości Archimedesa. Po-cieczy otaczającej wystarczą do podtrzymania te- siada tę przewagę nad pompami rozmaitej kon-go ciała, które zatem również wszystek swój cię- strukcyi, iż, pozbawiony drobnych części składo-źar utraci. Gdy zaś w ten sposób wprowadzone wych, ulegających łatwemu zanieczyszczeniu, uży-ciało jest od cieczy cięższe, to w każdym razie tym być może do odlewania wody zamulonej. Ła-podtrzymywaną będzie przez ciecz otaczającą twy do przewiezienia i ustawienia na miejscu, część jego ciężaru, wyrównywająca ciężarowi nie wymagający wielkiej siły dla wprowadzenia cieczy usuniętej, co właśnie stanowi prawo A. w ruch, wykonywający zaś znaczną robotę rae-Doświadczaluie okazuje się słuszność prawa A-sa chaniczną, z pożytkiem zastosowany być może w sposób następujący: Pod talerzykiem wagi w okolicznościach, nie wymagających pompowania (fig. 419) zawieszamy walec wydrążony, czyli wia- wody na znaczne wysokości, działanie bowiem derko c, u którego znów uczepio- przyrządu pod tym,względem jest ograniczone, ny jest walec pełny p, tak dobra- A-a szruba składa się z cylindra z dwóch konny, że ściśle wnętrze wiaderka ców otwartego, wewnątrz którego na osi współ-tego wypełnia. Gdy po zrówno- środkowej, tworzącej wał obrotowy, przymocowa-ważeniu wagi ciężarkami, nałożo- ny jest świder o szerokich, do ścian cylindra nemi na drugi jej talerzyk, zanu- przylegających piórach świdrowych, nachylonych rżymy walec pełny w wodę, ró- do osi obrotowej pod pewnym kątem. Przyrząd wnowaga się zrywa, a dla jej ustawiony w wodzie pod kątem do poziomu, w cza-przywrócenia należy do wiaderka sie obrotu wału, piórami świdrowemi zaczerpuje nalać wody do pełna. Walec więc, coraz nową jej ilość, która, ślizgając się po ró-przez pogrążenie go w wodę, ty- wni pochyłej piór świdrowych, stopniowo docho-le właśnie na ciężarze swym dzi do górnej części przyrządu i wylewa się na utracił, ile waży woda dolana, zewnątrz. Kąt nachylenia piór świdrowych do osi czyli woda tejże samej objętości.— obrotowej bywa rozmaity. O rzymian wynosił Skoro wszakże ciało przez zanu- on 46°, następnie zwiększano go od 54° — rżenie w cieczy doznaje utraty ciężaru, to nasu- 60°, maximum zaś tego nachylenia, przy dokła Ava się pytanie, gdzie się stracony ten ciężar po- dnem wykończeniu przyrządu, dochodziła do 78°. dziewa i gdzie go odszukać można? Ponieważ to Kąt nachylenia osi przyrządu do poziomu zmie-ciecz podtrzymuje ciało i dźwiga właśnie utraco- nia się od .'30°—45° i w ogóle powinien być mniej • ną część ciężaru, musi się ona przeto o tyleż sta- szy od kąta nachylenia piór świdrowych do osi wać cięższą, o ile wprowadzone do niej ciało obrotu, przy równości bowiem tych kątów dzia-Iżejszem się stało. I to można również okazać łanie przyrządu ustaje. Tą też okolicznością tłó doświadczalnie, jeżeli naczynie napełnione wodą maczy się granica wysokości, do jakiej woda A-a umieścimy na talerzyku wagi i zrównoważymy je ! szrubą pompowaną być może. Średnica cylindra

sil

FA

I¹

E I).

zewnętrznego przyrządu bywa zwykle trzy razy j W 1875 r. wydał w Medyolanie zbiór wdzięcz -większą od średnicy wału obrotowego i prakty- j nych i pełnych ognia nowelek, pod tytułem „Per kuje się od 0.3 m. do 0.6 m., długość zaś wyno- piglar sonno”; w 1878, tamże, wydał swoją Sztu-si 12—18 razy wziętą średnicę cylindra, czyli od kę na tle wieków „L’Arte attraverso ai secoli.” 3.04 m. do 6.08 m. Ustawienie przyrządu jest A. pisywał także bardzo często studya krytyczne bardzo proste; dolny koniec osi obrotowej, wysta- o sztuce. Z obrazów jego znaną jest szczególniej jącej po za cylinder, osadza się w łożysku w ten „Bitwa w wiekach średnich”; obraz ten, znajdu-sposób, aby wierzchnia część cylindra znajdowała jący się w galeryi Ravenez w Berlinie, cenionym się po nad powierzchnią wody. Górna część osi jest szczególniej pod względem ruchu figur i ko-obrotowej, przy zachowaniu właściwego nachylę- lorytu. nia, również w łożysku umieszczona, zakończona jest korbą obrotową. Pod górną Częścią cylindra ustawiają się koryta, odprowadzające pompowaną

mrn

il'

§ä

Fig. 420. Fzruba Archimedesa.

wodę. Jeden robotnik, pracujący przy A-a szru-bie sześć godzin dziennie, wypompowywa lOOOnf wody w godzinę, czyli 6,000in³ w dzień roboczy, co dowodzi praktyczności przyrządu, jeżeli ten do odpowiednich celów zastosowanym być może. W Egipcie A-a szruby używają z powodzeniem przy osuszaniu niskich miejscowości, wylewami Nilu zalanych. Również z dobrym skutkiem posługują się tyra przyrządem do zraszania pól, szczególniej w Holandyi, gdzie, jako siły obrotowej, używają wiatraków powietrznych, odpowiednio przystosowanych.

ArchimimilS, był to w Rzymie przywódca towarzystwa błaznów, których wzywano na pogrzeby dla tańca i wyprawiania błazeńskich figlów. Do A-a należało przedstawiać osobę zmarłego.

Archinti Ludwik, współczesny literat i malarz włoski (* 1825 r. w Medyolanie), znany także pod pseudonimem Luigi Chirtani, albo Luigi Tarchini, uformowanym z przestawienia zgłosek nazwiska, oraz Eliseo Hopping. Tym ostatnim pseudonimem A. podpisywał swoje artykuły z zakresu nauk popularnych. A. kształcił się w szkole sztuk pięknych w Wenecyi (1842—50), następnie w Akademii Albertyń-skiej w Turynie. W latach 1848 -49 walczył pod Montebello i Vicenza, oraz brał udział przy oblężeniu Wenecyi. Udawszy się do Francyi, kształcił się w pracowni Couture'a. Po odbytej podróży po Europie, ponownie wstąpił do wojska (1859); w 1866 r. odznaczył się walecznością, za co na polu bitwy, w Monte-Croce, był ozdobio o y orderem. A. wystąpił z wojska 1871 r., po wejściu piemontczyków do Rzymu, uważając, że, po doko nanem zjednoczeniu Włoch, służba wojskowa ochotników już jest zbyteczną. Od tej pory A. poświęcił się wyłącznie literaturze i malarstwu.

Archinto. Głośny ród włoski, pochodzący z Me-dyolanu, którego członkowie wsławili się w różnych epokach, jako pisarze teologiczni i dygnitarze kościoła; wielu z nich, zajmowało wybitne stanowiska w dyplomacyi na dworach królów hiszpańskich od XVI do XVIII stulecia. Pierwszym, o którym wspomina historya, jest Jan A. deku-ryon medyolański z czasów zaboru Lombardyi przez Franciszka 1(1518); Filip A. wpływowy doradca Karola V, był gubernatorem Rzymu, wikaryuszem papieskim, arcybiskupem medyolań-skim, legatem w Wenecyi i nuncyuszem w Polsce za Zygmunta 1 (1545 r.). Pozostawił wiele prac treści religijnej, zachowanych w rękopisach i druku, w rodzinnem archiwum w Casa Archinta. Aleksander A. teolog, również doradca Karola V, który mu nadal tytuł hrabiowski w nagrodę za pomyślne przeprowadzenie kilku misyj dyplomatycznych, brał udział w walkach reformy i wystosował do protestantów dzieło p. t. „De praedestinatione”, w którem wykazywał ich błędy. Oprócz tej pracy, pozostawił kilka pism ulotnych i dyalogów, które się dostały do biblioteki Am-brozyańskiej w Medyolanie; umarł r. 1577. Jezuita Aleksander A. (1577—1645) pisał traktaty retoryczne i treści historycznej, oraz pochwalne biografie zmarłych członków Towarzystwa Jezusowego. Kanonik laterański, Antoni A. (XVII wiek) był autorem kilku oracyj pogrzebowych. Hrabia Oktawiusz A., zmarły 1656 r. niepospolity archeolog, zebrał kolekcyę pomników oraz ciekawych dokumentów, tyczących się jego rodu, i dał ich opis w książkach p. t. „Epi-logati racconti delle antichità e nobiltà della fa-miglia Archinti” (Medyolan, 1648, in fol.) i „Collectanea antiquitatura in ejus domo”. Ostatnie dzieło wydrukowane zostało bez daty i miejsca wydania. Hrabia Filip A. urodzony w Medyolanie r. 1649, zajmował w ojczyźnie swojej różne urzędy publiczne i był kolejno senatorem księstwa medyolańskiego, ambasadorem króla hiszpańskiego Karola II na dworze cesarza Leopolda, wreszcie podestą Kremony. Między innemi pracami pozostawił cenne dzieło w formie pamiętnika, liczące sześć tomów, w którem spisał dzieje swojej ambasady w Wiedniu p. t. „Diario di tutto cio che gli è occorso alla corte di Vienna durante la sua incumbenza d'Inviato alla me-desima di Carlo II re di Spagna”. Korespon-dencya jego z kardynałami i książętami włoskimi, a głównie z księciem Parmy i Placencyi, zawarta w 12-stu tomach (nie wydanych) znajduje się w Casa Archinta. Hrabia Karol A. (1669—1732),

syn poprzedniego, odbywszy nauki w kolegium w Brera, uzupełnił swoje studya podróżami i długim pobytem w Niemczech, Francyi i Bolandyi.

nem; za granicę zaś między niem a główną częścią wodozbioru uważa się linia, przeprowadzona od kończyny wsch. półwyspu Morei, czyli przyl. Malii, do połud.-wschód, węgła Anatoliii (cypla Knidos, czyli Fenix), przez wyspy : Cyterę (Ceri-g■>), Eretę (Kandyęj, Karpatos i Rodos. W tym obszarze rozległość A-u wynosi 175,000 km. □, czyli 3,533 mil □, a szczęśliwe rozgałęzienie brzegów, liczne i przystępne wyspy, łagodny klimat i pomyślny rozkład wodnych i powietrznych, od pór roku zależnych, prądów, od najdawniejszych czasów usposobiły ludność miejscową do żeglarstwa, wpływając przez to na rozwój i kierunek jej stanowiska dziejowego. Rozgałęzieniami na brzegu europejskim są zatoki: Nauplijska, rozszczepiająca Moreę (dawny Pelopones) na półwyspy: Lakonię i Argolidę, czyli Koryncki, Egiński, zawarty między tym ostatnim i At-tyką, z odgradzającym od zatoki tejże nazwy, a teraz przekopywanym przesmykiem; zat. Petal i i zat. Atalanti, połączone wąską cieśniną Eu-rypu, w której dostrzegane ślady przypływów w zmiennych prądach wprawiały Arystotelesa w zdumienie. Wraz z prowadzącą do zatoki Wolo cieśniną T r i k e r i oddzielają one wyspę Negropont (dawną E u b e ę) od lądu stałego. W półn. stronie otwarta zatoka Salo-nicka, Kasandra i Swiętogórska (Ha-gion oroś, czyli Athos), jakoteż Or fam, tworzą rozszczepiający się na trzy cyple półwysep Chalcy dyj ski, jak zat. Saros z Dardanella-mi— półw. Gallipoli. Na brzegu azyatyckim: zat. Endremid, Czanderlik i Smyrneń-ska, które wytwarzają wykrój, ogarniający wyspę Lesbos; Scala-Nova i Mendel i a, przedzielone wyspą Samos, jak zatoki Kos i Symi półwyspem Knidu. Oo do wysp, od najdawniejszych czasów utrwaliło się rozróżnianie ich na dwie gromady: a) Cyklady, jak nazwa pokazuje, roztaczające się kolistym różańcem od kończyny Attyki, przylądka Suniurn do przylądowej wyspy Negropontu, którego punkt środkowy upatrywano w drobnej, lecz mitami o Apollinie uświęconej wyspie Delos,i b) S po rady, w pozornym nieporządku rozproszone w pozostałej części za właściwe m. Egejskie przyjmowanego A-u, jakkolwiek towarzyszące zach. wybrzeżom Anatolii, są geologicznie złączone z pogórzem Tauru, równie jak północna gromada, z wyspą Bkyros na czele, wiąże się z przyległym półwysp. Magnezyi, kończącym pogórze nadbrzeżne ze szczytami Olymp, Pelion i Ossa. Wogóle całe to rojowisko wysp można rozpatrywać, jako wynurzające się z łona wód szczyty zapadłego lądu, który, gdyby w dalszem następstwie miał się obniżyć, pomnożyłby rzeszę wysp A-u uświetnionemi poe-zyą wierzchołkami. Attyki: Parnasem, Helikonem, Pentelikiem i in. Że takie wahanie się lądu w tych okolicach mogło mieć miejsce, świadczą o tern zmiany, zaszłe już w czasach historycznych, jak

Osiadłszy na stałe w Medyolanie r. 1700, zebrał liczny księgozbiór i cenną kolekcyę instrumentów matematycznych i fizycznych. Ufundował także Towarzystwo Palatyńskie(Socićtć Palatine), którego zadaniem było wydawanie dzieł rzadkich i nieznanych dokumentów. Wielki zbiór Muratorego, „Scriptores rerum italicarum”, wyszedł kosztem tegoż towarzystwa. Za taką działalność hrabia Karol hojnie był nagrodzony: został szlachcicem dworu cesarza Leopolda, kawalerem Złotego Runa i grandem hiszpańskim.

W archiwach familijnych zostało po nim sporo rękopisów, traktujących o filozofii i matematyce. Kardynał Józef A. arcybiskup medyolański (1651 — 1712) wzbił się szybko do najwyższych stanowisk w hierarchii kościelnej. Za Inocentego XI był wice-legatem, a później nuncyuszem apostolskim w Wenecyi i Hiszpanii. W Nicei reprezentował papieża Klemensa XI. na ślubie króla hiszpańskiego, Filipa V, z Maryą-Gabryelą Sabaudzką. Hieronim A. (1671 — 1721), skończywszy z odznaczeniem studya prawne, wszedł do służby kościelnej; był arcybiskupem Tarsu {in partibus) nuncyuszem we Florencyi i legatem papieskim w Niemczech i Polsce na dworze Augusta Ii-go. Pozostawił w rękopiśmie rozprawę o koncylium trydenckiem. Al bery k A. (1698 —

1758b był arcybiskupem nicejskim {inpartibus), od r. 1745 nuncyuszem w Polsce za Augusta III. Jeździł za dworem królewskim do Drezna, gdzie w r. 1755 poświęcił kościół katolicki; wybitniejszej zresztą roli nie odegrał. Odwołany na gubernatorstwo Rzymu, został kardynałem, za Klemensa XIII sekretarzem stanu. Szlachetny ten ród medyolański, świecący w dziejach Kościoła i dyplo-macyi tak żywym blaskiem przeszło przez dwa wieki, zasługuje na wielkie odznaczenie i szczegółową biografię. Historyk, któryby zechciał podjąć się takiej pracy, znajdzie w archiwum Casa Archinta potrzebne do tego dokumenty i mate-ryały. Są tam dowody wielkich usług, oddanych kościołowi, i cennych rad, o jakie tak często prosili królowie hiszpańscy. Angellati, „Bibliotheca scriptor. mediolanensium”. Marzuchelli,

„Scrittori dTtalia”. Ersch et Gruber, „Allgemeine Encyclopädie”. Vagliano, „Sommario delle vite degli arcivescovi di Milano”. Morigi, „La nobilta di Milano”.

Archipelag {Archipelagos— główne morze, archipel), nowoczesna grecka nazwa m. Egejskiego, jakkolwiek nie przez greków używana, lecz w wiekach średoich przez wenecyan, w czasie rozwielmożnienia się ich panowania na m.

Sródziemnem, wprowadzona. U turków morze to zwie się Ak-Dengiz, t. j. m. Białe., Jest to półn.-wschodnia część wodozbioru m. Śródziemnego, zawarta między zach. wybrzeżem Anatolii, czyli Azyi mniejszej od wsch., a półwyspu Bał- ! np. posuwanie się względem morza portów starożyt-kańskiego od zachodu i północy, gdzie łączy się i nych Efezu i Miletu, lub oddalenie się od niego cieśnina Dardanelska z morzami Marmora i Czar- ¹ wąwozu Termopilskiego na całą godzinę drogi,

a ze zmiany te muszą zostawać w związku z wul-kanicznością gruntu, o tern przypominają częste i gwałtowne trzęsienia ziemi, nawiedzające wybrzeża morskie, zwłaszcza zaś od czasu do czasu powtarzające się wybuchy na najbardziej na południe posuniętej z Cyklad wyspie Santoryn (staroż. Thera), której port można uważać za krater uspokojonego wulkanu, po krótkotrwałym wybuchu w 1866 r. Gdy więc wyspy A-u, czy to pod względem budowy powierzchni i właściwości gruntu, czy to klimatu, w ścisłem znajdują się powinowactwie z przyległem wybrzeżem Grecy i i Azyi mniejszej, nic dziwnego, że i losy ich, łącząc się w jedno, wzajem na siebie oddziaływały. W zaraniu czasów przedhistorycznych wyspy te służyły za stanowiska pośredniczące i ułatwiające w jedną lub drugą stronę wędrówki ludowe, następnie brały czynny udział w walce współzawodniczej między Grecyą a persami, z której wyszły, jako świetny zwycięzca, przewodniczące w tej walce Ateny, utrzymując swą przewagę morską aż do końca bratobójczej wojny peloponeskiej 405 r. ze Spartą. Wróciła ona do nich na krótko w 375 r., aby po bitwie pod Cheroneą 338 r. dostać się w ręce Macedonii, a po zgonie Aleksandra W. jego spadkobiercom (Dya-dochom); tych zaś współzawodnictwo ułatwiło rzymianom opanowanie tej części morza Śródziemnego, która odtąd nazwę m. Rzymskiego (Marę romanum) przyjęła. Po rozpadnięciu się państwa, w 395 r. po Chr., A. w charakterze wsch. części wodozbioru śródziemnego przybrał cechę morza greckiego, jako przeciwieństwo do zachodniej, właściwie łacińskiej części, i dzielił losy cesarstwa wschodniego do powstania podczas lY-ej krucyaty ces. łacińskiego; wtedy wenecya-nin, Marek Sanudo, w 1207 r., z 12 wysp (Na ksos, Paros, Antiparos, Santoryn i t. d.) utworzył lenne księstwo Dodekanisi (t. j. 12 wysp), które, dla weszłej ówcześnie w użycie nazwy obecnej morza, także księstwem Archipelagu mianować się zaczęło. Władza książąt A-u z początku w dynastyi założyciela, a od r. 1383 w pobocznej linii Franc. Krispo, w walce z rosnącą potęgą turków, do XVI w. przetrwała, aż Ja-kób IV przez Selima II usuniętym został, a posiadłości jego, nadane z początku bankierowi żydowskiemu, Józ. Mikesowi, po śmierci tego szczególnego autoramentu władzcy, który tytuł „księcia Nasi (Naksos) i Cyklad” był przybrał, w 1579 przeszły pod bezpośrednie władanie Porty Otto-mańskiej, pod którą aż do 1 29 r. zostawały. Traktatem adryanopolskim Cyklady i północne Sporady z wyspą Skyros do nowo-odbudowanego król. greckiego przyłączone zostały, a linia graniczna morska przez środek morza, od zatoki salonickiej do środka kreteńskiego morza, przechodzi. Wyspy te, prócz wielkiego urozmaicenia budowy i cech zewnętrznych, odznaczają się bogactwem przyrody roślinnej; najmniej żyzne z nich dostarczają wina (Santoryn) i oliwy, prócz tego znaczny przedmiot wywozu stanowią: rodzynki, miód, wosk, wełna, jedwab, terpentyna, czerwiec

Eucyklopedy» Powszechna ilaetr. T. 1Y.

i inne rośliny farbierskie, galas, gąbki, a z kopalin: żelazo, siarka, ałun i sól. Bändel więc morski mocno ożywiony i marynarka kupiecka drobnej Grecyi drugie po augielskiej trzyma miejsce; śmiało można powiedzieć, iż trzecia część statków przewozowych żaglowych na m. Sród-ziemnem jest własnością armatorów greckich. A Sz Archipelag, jako gromada wysp. Właściwość, cechująca część morza Śródziemnego, znaną u greków pod nazwą Egejskiego, przeniesioną została z pojęcia o morzu na skupienie cząstek lądu, mających pewną między sobą łączność. Stąd dają się rozróżnić dwa rodzaje A-ów: przylą-dowe, stanowiące z lądem przyległym całość orograficzną, większych zwykle rozmiarów i często górzyste—i oceaniczne, zupełnie od lądu odosobnione, drobne, zaokrąglonego obrysu, które rozpadają się znowu, stosownie do sposobu swego powstania, na wulkaniczne, zwykle wysokie, i niskie koralowe (Atole, ob.). Z przy-lądowych, celne trzymają miejsce pod względem rozległości obszaru, chociaż pod każdym innym wybitne między sobą przeciwieństwo stanowią: A. Malaj ski i Arktyczny. Pierwszy, dla zajmowanego przez siebie miejsca i ożywienia żeglownego, odpowiadający swemu pierwowzorowi europejskiemu, rozkłada się na następne gromady: a) Sondzkie większe, złożoną z czterech, zaliczanych do najrozleglejszych i najbogatszych, wysp: Sumatry, Jawy, Borneo i Celebes (ob.); b) Sondzkie mniejsze—pozostałą część pomostu, łączącego ląd wschodni z południowym; c) w. Mo 1 uckie, czyli Korzenne; rf) w. Su 1 u i e) w. Filipińskie. A. Arktyczny stanowi północne wystrzępienie lądu Ameryki i w tym oceanie prawdziwy labirynt o poszarpanych, skalistych brzegach wysp, przedzielonych krętemi, zatarasowanemi lodem cieśninami, które wraz z fiordami przyległej Greulandyi tworzą gniazdo rozrodcze gór lodowych. Pomimo wszakże "tych nieprzebytych zapór i zupełnej martwoty, od końca XVI w. aż do połowy bieżącego, nęcił on żeglarzy nadzieją odszukania tak zwanego półn.-zach. przepływu, który nareszcie udało się sprawdzić, choć nie zużytkować, Mac-Clure’owi w 1850 r. Zaznaczywszy jeszcze, że wyspy zat. Meksykańskiej, czyli Indye zach., nazywają niekiedy A-iem Kolumba, a cesarstwa wyspiarskie, towarzyszące półn.-wsch. wybrzeżom starego świata—A-iem Japońskim,zwrócić się wypada ku Australii, której część, rozproszona na oc. Wielkim i stąd Oceanią nazwana, wiąże się w liczne gromady A-ów. Jedne z nich towarzyszą największej z wysp świata—Nowej Gwinei i w swej górzystej budowie powierzchni i wydłużonej postaci, od półn.-zach. ku połud.-zach., t. j. w kierunku przyległego wybrzeża lądowego, noszą cechę wysp przylądowych. Takiemi są: Nowa Brytania, N. Irlandya, N. Hanower i wyspa Admiralicyi, razem objęte nazwą A-u Bismark a, jako świeży, wraz z tejże właściwości A-em Salomona, nabytek ces. niemieckiego; dalej A. Laperouse’a, czyli św. Krzyża; A.

83

K. .r.

CJ1

Nowo-Hebrydzki; A. Loyalty (w. PrawowL te) z rdzenną w. N. Kaledonią, ważną jako franc, osada karna. Cala ta gromada wysp, na zasadzie cech rasowych swego zaludnienia, uogólnia się pod nazwą Melanezyi (melas — czarny, ne sos—wyspa), gdy po za tym obrębem A-i, już oceanicznego i przytem bądź wulkanicznego, bądź koralowego charakteru, w inne dwa działy się gromadzą: Mikronezyę (mi kr os — mały), gdzie jeszcze przemaga wspólny z poprzednim kierunek—i Polinezyę (polys—mnogi), bezładnie rozproszone na obszarze oc. Spokojnego. Do Mikronezji należą: A. Maryański czyli Rozbójniczy (Ladrones), A. Palaos i A. Karoliński, przedmiot zatargu między Hiszpanią, która zalicza go, jako przyległy Filipinom, do swoich posiadłości, a Niemcami, zagarniają-cemi niezajęte faktycznie wyspy; jak i dalej na wschód posunięte: A. Marszalla i A. Gilberta, Nakoniec na Polinezyę składają się: posiadłość angielska A. Wit i, pomimo ludności o cechach melanezyjskich, A. Tonga, czyli wyspy Przyjacielskie i A. Samoa, czyli w. Żeglarskie, sporny nabytek nie mieć., A. Towarzyski, czyli w. T a hi t i i przyległe im koralowe A-i: Tubuai i Porno tu, bezsporna posiadłość francuska, i A. Cooka (angielska),nakoniec odosobniony na północ, a dla położenia swego na rozdrożu między Stanami Zjednoczonemi, Chinami i Japonią a Australią, cieszący się pewną niezależnością, A. Hawai, czyli w. Sandwickie. A-Sz-

Arcłlipoeta — nieznany z nazwiska poeta średniowieczny, autor swawolnej pieśni łacińskiej

p. t. „Confessio poetae”, zachwalającej miłość, wino i kości, napisanej między r. 1162—65 w Pa-wii. Była ona bardzo popularna wśród wędrownych poetów łacińskich, czyli t. z. goliardów (ob.), do których i sam A. należał. Niektórzy historycy literatury brali go mylnie za jedno z Walterem z Châtillonu (a Castilione); obecnie nie ulega wątpliwości, że przebywał na dworze kanclerza Reinalda, arcybiskupa kolońskiego, powiernika cesarza Fryderyka I Rudobrodego.

Archipolypoda (paleolit.). Rzęd z gromady wi jów (Myriapoda), utworzony w 1882 r. przez Scuddera dla szczątków wijów kopalnych z okresu paleozoicznego. Miały one ciało wrzecionowate, w połowie lub ,/₃ długości od głowy zgrubiałe; szczęki i rożki na pierwszym pierścieniu głównym; każdy z następnych pierścieni składał się z tarczki grzbietowej i dwóch brzusznych; pierwsza, złożona z przedniej płaskiej i tylnej wypukłej części, na której znajduje się jeden lub więcej poprzecznych szeregów kolców lub brodawek, pokrywała nietylko grzbiet, ale i boki ciała; tarczki brzuszne miały po parze nóg długich, stawowatych i po parze dychawek o otworach poprzecznych. Kopalne te wije ciekawe są dla swych długich szczecin i kolców, jakiemi ciało ich zwykle było okryte, kiedy dzisiejsze przeważnie są gładkie. Szczątki ich znajdują się w for-macyi dewońskiej, a liczniej jeszcze w węglowej, mianowicie w Ameryce północnej; w młodszych formacyach ich niema, widać więc, że z końcem okresu paleozoicznego istnieć przestały. Badacze dawniejsi mieli je za gąsienice, albo skorupiaki. Rzęd ten podzielił Scudder na trzy rodziny: 1) Archiclesmidae, podobne do dzisiejszego węzłow-ca {Połydesmus), znajdowane w dewonie szkockim, z dwoma rodzajami, każdy o jednym gatunku. Archidesmus Macnicoli Peach i Kampecaris for-faremis Page, którego z początku brano za skorupiaka równonogiego. 2) Eaphoberidae z silnemi kolcami lub brodawkami, ustawionemi w kilka szeregów. Najważniejszym tu rodzajem jest Acan-therpes Meek, i Worthen., którego gatunek A. major z pokładów węglowych w Mazon Creek tlili-

è^itÉÉ!

Pi»

fM|

lall

vï

'•y.

- ï.~.Sr:    ^ ] %

Mm

r • ‘ g~~

fis. 421. Archipolipode.

nois), dosięgał stosunkowo olbrzymiej, bo stopowej długości; ciało miał pokryte dwudzielnemi kolcami, na również dwudzielnej osadzonemi podstawie, a każda tarczka grzbietowa miała sześć kolców podobnych, dwa na grzbiecie i po dwa na każdym boku. Na zasadzie budowy nóg i bagnistego pochodzenia pokładów, w których się ten gatunek znajduje, Scudder przypuszcza, że wij ten mógł pływać i tym sposobem dostawać się z drzewa na drzewo. W istocie też szczątki jego znajdują się obok pni łuskodrzewów (lepidoden dronówi i kalamitów, rosnących w bagnach okresu węglowego. Inue rodzaje z tej rodziny są: Ea-phoberia Meek, i Worth., Amynilispes Sc. i Eile-ticns Sc.; wszystkie występujące głównie w pokładach węglowych amerykańskich (Mazon-Ci eek), a w części i w angielskich. Trzecia wreszcie rodzina: Archijulidae, podobna już było do dzisiejszych krocionogów (Jnlidae) i tworzyła przejście do rzędu Diplopoda.

Archippos, komedyopisarz ateński, odznaczył się w komedyi, zwanej dawną, w czasie gdy zaczęła tracić swój typ i przechodziła na komedyę średnią. U krytyków aleksandryjskich uchodził za twórcę czterech komedyj, ogólnie przypisywanych Arystofanesowi, p. t.: „Poezya”, „Burza”, „Wyspy” i „Niobos”. Pozostało po nim 50 ułamków zgięciu komedyi, między innemi z „Amfitryona”, „Ślubu Heraklesa” i „Ryb”. W tej ostatniej ry-

albo Hestiaosa, a uczniem Filolaosa i słynął w pierwszej połowie IV w. przed Chr. we Włoszech południowych, w tak zwanej „ Wielkiej Grecyi”, jako przedstawicie] pi

tagoreizmu (oh.). Pod j gane, stworzyć coś, w czemby się przebijał cha-czas pobytu Platona rakter samodzielnego pomysłu i indywidualizm w Sycylii, A. zawiązać projektującego. Specyalne to uzdolnienie, którego z nim miał stalsze sto podstawą musi być wrodzone poczucie piękna, sunki przyjaciel uzdolnienie, wymagające głębokich studyów nau-skie i naukowe, błę- kowych i żądne twórczości, w praktycznem zasto-dnem jest jednakże sowaniu nie zawsze znajduje odpowiednie pole uważanie A-a za zwo- do działania i skierowane być musi do wypełnia-lenuika teor.yi Platona nia robót szablonowych lub projektowania budo-o ideach. Zachowane wli, ograniczonych względami finarisowemi, do któ-ułamki lic/nych dzieł rych ściśle stosować się należy. W tych waren-A-a nie mogą ucho- kach, gdy inicyatywa osobista A-a nieraz żadne-dzić za zupełnie au go wpływu na całość budowy mieć nie może, zni-tentyczne, a te z nich, kają wszelkie dążenia do pomysłowości indywi-które najwięcej cech dualnej, ścieśniają się granice wymagań estety-prawdziwości noszą, pokazują nam A-a, ja- cznych, a A., czyniąc zadość wymaganiom prak-ko wyraźnego zwolennika filozofii pitagorejskiej, tycznym wyłącznie, wyzbywa się głównej cechy za której przedstawiciela oddawna uchodził, bo swego powołania, pozostając tylko w charakterze nawet za takiego uważa go Arystoksems (ob.), budowniczego. Z tego względu znaczenie wyra-Tak, jak wszyscy prawie pitagorejczycy, A. uprą- zów „Architekt” i „Budowniczy”, zwykle identy-wiał ma’ematykę; przypisują mu też wiele od- j cznie pojmowanych, podlegać musi wyróżnieniu, kryć w tym zakresie, oraz niektóre doniosłego ¹ Pomijając różne stopnie kwalifikacyi tak prakty-

s. s.

by stanowiły chór i wydawały wojnę smakoszom ateńskim; ostatecznie zawarto pokój, a jako zakładników, wydano rybom najsłynniejszych żarłoków ateńskich. (Meinecke: „Hist. crit. (łomie, graec.”, str. 205, sq.).

Archiprezbiter (na wschodzie Protopresbiteros lub Protopapas) był od IV wieku pomocnikiem biskupa, sprawując jego władzę, otrzymaną na mocy święceń biskupich. Z początku A-owie bywali tylko przy katedrach, ale już w VI w. widzimy ich i przy mniejszych kościołach, noszących nazwę ecclesiae baptismales, albo Utuli majores-, tu A-owie rozciągali swą władzę nad kapłanami kościołów prowincyonalnych, wiejskich (zwanych Utuli minores, capellae i oratoria). Gdy w IX w. niektóre z kościołów tych stopniowo poczęły nabierać znaczenia far, pole działalności A-ów znacznie się zmniejszyło i nawet sama nazwa znika na chwilę, a w w. X, gdy począł wyrabiać się podział kraju pod względem admini-stracyi kościelnej na dekanaty, powstaje znowu, oznaczając nową godność kościelną, mianowicie zaś dziekana, t. j. dozorcy nad kościołami farnemi w każdym dekanacie. Obecnie nazwa A. jest najczęściej czczym tylko tytułem, udzielanym przez biskupa niższym duchownym za zasługi. W kościele wschodnim A oznacza to samo, co u nas dziekan, protestanci zaś dają niekiedy ten tytuł superintendentom. W wiekach średnich nazwa A. spotykaną bywała czasem jako tytuł, przywiązany do władzy świeckiej wójta.

Architas, rodem z Tarentu, mąż stanu, matematyk i filozof grecki. A. był synem Mnesagora,

fff¹

w \yv

Sts (CZ

mun-rniniirnir- 'aTOft

Kił. ‘122. Arcliitas.

znaczenia wynalazki. I tak, między innemi, A. miał być twórcą mechanizmu automatycznego, znanego pod nazwą płatającego gołębia”, powszechnie podziwianego w starożytności. A. słynął w całej starożytności nietylko jako mędrzec, ale zarazem jako dzielny obywatel kraju, wielkiego męstwa i niezłomnego charakteru. To też, wbrew prawu, siedm razy wybieranym był strategiem swego rodzinnego miasta. Znana piękna oda Horacego, poczynająca się od słów: „Ty! któryś morze i ziemię mierzył... Archito!” (Epod I. Pieśń 24: „Te maris et terras”), pamięć jego przekazała na wieczne czasy potomności. Jak z ody tej widać, A. zginął na brzegu matyńskim w Apulii, jak sądzą niektórzy, przy rozbiciu się okrętu, być może, podczas jakich badań naukowych. W muzeum neapolitańskiem przechowała się starożytna rzeźba bronzowa, przedstawiająca popiersie A-a (fig. 422).—Eggers: „De Archytae Tarentini Pythagorici f vita, operibus et philoso-phia” (Paryż, 1833).—Hartenstein: „De fragments Archytae philosophicis” (Lipsk, 1833).—Gruppe: „Ueber die Fragmente des Archytas” (1839). —Chaignet: „Pythagore et la philosophie pythagoricienne” (Paryż, 1874).

Architekt (gr. archós — naczelnik i iekton —, budujący), wyraz podług Violet-Leduc rozpowszechniony w Europie od r. 1500 i używany dla oznaczenia osoby, posiadającej wyższe uzdolnienie do projektowania i budowania gmachów prywatnych i publicznych. U greków znaczenie tego słowa odnosiło się do prowadzącego roboty budowlane, egipcyanie zaś stosowali je do mającego nadzór nad robotnikami. Dzisiejsze kwalifika* cye, odpowiadające uzdolnieniu A-a, w tak obszernych zawarte są granicach, iż pod wyrazem tym rozumieć należy osobistość z wyższem wykształceniem naukowem, umiejącą nietylko zaprojektować i wykonać budowlę odpowiednią przeznaczeniu, ale nadto całości swego dzieła przyswoić wszystkie zalety, przez warunki estetyczne wyma-

co w

cznej, jak i naukowej, któremi celować może budowniczy, zakres jego działania dotąd ograniczony będzie zadaniem, budowniczemu właściwem, dopóki nie wyrobi w sobie zdolności twórczej, a pracom swoim nie przyswoi indywidualności — wtedy staje się A-ern, t. j. artystą sztuki budowlanej. Wszędzie też w Europie A. jest wyższą oznaką uzdolnienia budowniczego i tylko w Niemczech budowniczy oznacza więcej wyspecyalizo-wane zajęcie, niż A., i używa się do określenia projektodawców i wykonawców wszelkiego rodzaju budowli technicznych (Brükenbaumeister, Wasserbaumeister, Maschinenbaumeister, Hochbaumeister i t. p.), nazwa zaś A. stosowaną jest do korporacyi i stowarzyszeń budowniczych różnych odcieni. Nadto, ze względu na obowiązujące egzamina państwowe i wypływające ztąd tytuły dla osób poświęcających się budownictwu gmachów publicznych i rządowych, w Niemczech wytworzyły się nazwy: Baumeister, Stadtbaumeister, Hoch-baumeister i t. p. Z tych tytułów właściwie tylko ostatni odpowiada rzeczywistemu znaczeniu wyrazu A. Zadanie A-a, zarówno jak budowniczego (ob.), zasadza się na obmyśleniu i wykonauiu danego projektu architektonicznego (ob.), podług warunków projektem objętych, na podstawie wytrzymałości materyałów i praw miejscowych obowiązujących, z tą różnicą, iż warunki projektu w żadnym razie nie mogą krępować A-a tak dalece, aby wypełnienie onych zmuszało go do wyrzeczenia się inicyatywy osobistej. Im większa pod tym względem projektującemu pozostawioną będzie swoboda, tern większej spodziewać się należy od A-a pomysłowości w projekcie i świetności w wykończeniu. Z tego też względu zbyt krępujące konkursy (oh.) na prace architektoniczne niemożliwemi do przyjęcia przez A-ów się okazują. A., pragnący pracę swoją jako dzieło sztuki wykończyć, powinien mieć głos stanowczy w wyborze miejsca, stylu budowy, kompozycyi, rodzaju ozdób wewnętrznych, w wyborze materyału, do budowy użyć się mającego, i w tern wszystkiem, możliwych granicach do piękności obmyślanego projektu przyczynić się może. Z zadania, jakiemu A. zadosyć czynić powinien, wypływa i konieczność odpowiedniego wykształcenia artystycznego i fachowego. Posiłkując się wzorami sztuki w najszerszem tego słowa znaczeniu, obznajo-miony gruntownie ze stylowością, posiadać musi prawidła kompozycyi, znać monumentykę i ornamentykę, mieć wyczerpujące pojęcie o wytrzymałości, użyciu i obróbce materyałów budowlanych, badać wszystko, co z rozwojem nauki praktycznie do danego celu zastosowanem być może. Niezbędne dla A-a są wiadomości z matematyki, mechaniki, fizyki, geologii i chemii, wyczerpująca znajomość geometryi wykreślnej i perspektywy. A., projektujący budowlę dla danej miejscowości, liczyć się musi z warunkami jej klimatyczuemi \ znać przepisy obowiązujące pod względem budowlanym; nadto potrzebną jest dokładna znajomość wymagań, odnoszących się do budowli specyalnych, jako to: kościołów różnych wyznań, tea-

trów, szpitali, szkół, bibliotek i t. p. À., jako gospodarz wykonywanego przez siebie dzieła, musi też posiadać i zmysł administracyjny* a jako wykonawca cudzej Woli, Umieć godzić potrzeby piękna i sztuki że środkami materyalnemi, jakiemi rozporządzać może. Ze względu Da małą dążność, jaka się w dawniejszych czasach przejawiała w społeczeństwie naszem, do studyowania nauk stosowanych i na zupełny brak szkół specyalnych, do drugiej połowy XVHI wieku posiadaliśmy bardzo mało A-ów krajowych. Ważniejsze budowle wykonywali A-Ci Zagraniczni, głównie z Włoch i Francyi przybyli. Z biegiem czasu, gdy zmysł techniczny rozwijać się zaczął i wśród naszej młodzieży, korzystała ona z wykładów w zagranicznych szkołach budownictwa, Uzupełniając wiadomości fachoWe pod kierownictwem A-ów miejscowych. W Rosyi wykształcenie w tym kierunku otwartą miało drogę od czasu Katarzyny II, założycielki akademii sztuk. Wychowańcy tej akademii posiadali pierwszeństwo przed zagranicznymi przy budowie gmachów rządowych. Obecnie w cesarstwie specyalne wykształcenie architektoniczne otrzymać można: a) w oddziale architektonicznym Akademii sztuk pięknych w Petersburgu, b) w petersburskim instytucie inżynierów cywilnych, zostającym pod zarządem mini-steryum spraw wewnętrznych, c) w moskiewskim instytucie rzeźby i malarstwa. Kończący pierwszy z tych zakładów naukowych otrzymują tytuł: artysty malarza, akademika lub profesora architektury; drugi zakład nadaje tytuł inżyniera cywilnego (2-ch stopni), trzeci pomocnika architekta. Do tytułów tych przywiązane jest prawo projektowania i wykonywania wszelkich robót budowlanych na calem tery tory urn cesarstwa, kończącym zaś dwa pierwsze zakłady naukowe—noszenia oddzielnej oznaki naukowej. Oprócz tego, prawo wykonywania robót i projektowania onych przysługuje osobom, które złożyły egzamin specyalny przed komitetem techniczno-budowlanym ministeryum spraw wewnętrznych; osoby te jednak nie otrzymują tytułu A ów, lecz budowniczych 1-ej lub 2-ej klasy. Egzamina dla budowniczych od r. 1818 egzystowały i przy Radzie budowniczej Królestwa Polskiego, później jednak przeszły do atrybucyi Zarządu komuni-kacyi, a następnie uniwersytetu (ob. Budowniczy). Niezależnie od wykształcenia fachowego, otrzymanego w zakładach naukowych, A-ci zagraniczni, pragnąc rozszerzać zakres swej wiedzy przez wspólną pracę nad rozwiązaniem kwestyj architektonicznych, mieć możność posiadania odpowiedniego kryteryum do oceny prac wybitniej-czych i rozciągnąć pewną pieczę nad kierunkiem ruchu budowlanego, połączyli się w pewne stowarzyszenia, które, znane pod nazwą „związku Architektów”, istnieją w Anglii, Francyi, Austryi, Niemczech, Ameryce i t. p. Celniejsze z tych związków są: „Royal Institute of Britisch Archi -tekts” w Londynie (prywatne), „Architekten Verein” w Berlinie, „Société Central des Architectes” w Paryżu, „Verband Deutscher Architek-

bywa.

K. J.

Architektoniczne malarstwo polega na uwydatnieniu barwami członkowań architektonicznych

?y

za-

OH M£33f;.

i'!

naze-

na-

ten und Ingenieur Verein”, egzystujące już od 1842 r., ¹ a jako związek stały od 1874, i inne. Stowarzyszenia te wydają specyalne pisma, sprawom architektury poświęcone, i odbywają stałe posiedzenia i mają licznych korespondentów w różnych krajach. Niezależnie od tycb stowarzyszeń, egzystują jeszcze „kółka techniczne”, które na zebraniach swoich pomiędzy kwestyami tecbnicznemi wogóle poruszają również pytania, specyalnie do architektury się odnoszące, nadto każde prawie z większych miast Europy posiada swój organ techniczny, w którym mniej lub więcej obszernie kwestya architektury i budownictwa traktowaną

E D.

Architektoniczna geologia (geol.). Zadaniem działu tego nauki o ziemi jest zbadanie, w jaki sposób skały najrozmaitsze wchodzą do budowy twardej powłoki ziemskiej, jaką postać w budowie jej przedstawiają pojedyńcze składniki, jak się wreszcie z sobą łączą dla utworzenia całości. Jest to więc traktat, wykładający zasady budownictwa ziemi.

mmWSÊÊÊm

||i|

Stel

mm

•«HünrV uisaHiiŁ-L

Fig. 423. Malowidło ścienne pompejańakie.

i na zapełnieniu pól w sposób ozdobny. Warunki dobrego użycia malarstwa na ten cel wymagają, aby pomysł ozdobności lub nawet drobnych ozdobień miał cechy architektonicznej symetryi, rytmiczności i konstrukcyi, aby ta ostatnia w ozdobieniu sklepień i stropów była wykazana zgodnie ze stylem budynku, ażeby samą ornamentyką miała charakter konstrukcyjny. Znali A. m. już starożytni egipcyanie, pokrywali bowiem nie-tylko drewniane ściany swych budowli mieszkalnych malowaniem, ale zabarwiali wklęsłe płaskorzeźby, zdobiące olbrzymie słupy świątyń, belkowania, gzemsowania, jakoteż ściany grobowców, na których hieroglifami i postaciowemi scenami wypisane jest życie pochowanych w mumiowych skrzyniach. Małowidła ścienne mieszkalnych komnat były wyłącznie ornamentacyjne, kwiat lotu su grał tu główną rolę; były one wielobarwne, bardzo jaskrawe, ale bez cieniów. Asyryjskich pałaców ściany pokryte były barwnie i wzorzysto, ale nie malowidłami, lecz tabliczkami z gliny palonej, polewanej, naśladującemi kobierce lub malowanie ornamentacyjne. W architektoniczną ozdobność weszło malowanie, jako zabarwienie płaskorzeźb, zdobiących ściany. Płaszczyzna wy-pukłorzeźby bywała pospolicie barwy szafirowego nieboskłonu. Grecka architektura, a zwłaszcza styl dorycki, używały polichromii. Słupy ich, nagłówki, metopy, gzemsy, akrotery, pokryte były albo barwami, uwydatniającemi części składowe form i rzeźbienia, albo też ornamentacyami list-nemi i stylizowanemi, płaskiemi, bez cieniów. A. malarstwo w sta-rożytności rozwinęło się najwyżej i naj właściwiej w państwie rzyrn-skiem; rozwinęli je niewątpliwie greccy artyści, stąd wnosićby można, że je uprawiali u siebie wprzód. Wszakże, nie znajdując na poparcie tego twierdzenia bytków i mając tylko relacye o istnieniu na greckich propyleo-wych i perystylowych ścianach malowideł obrazowych, utrzymywać możemy, iż się rozwinęło ostatecznie A. malarstwo na ścianach bogatych i zbytkownie urządzo-jij nych mieszkań patrycyuszów rzymskich. Zabytki tych malowideł liczne—odkopano je w Herkulanum, Pompei, a ostatnio w pa-jjj łacach cezarów na górze palatyń-skiej w Rzymie. Zachowały do tego czasu prawdziwie zadziwiającą żywość barw. Przedmiotem ich są widoki perspektywiczne lekkich altanowych przybudować, naśladowanych na ścianach, a stanowiących jakoby okno, p wnątrz wychodzące; krajobrazy, postacie alegoryczne różnego rodzaju, wieńce z kwiatów i owoców, stanowiące fryzy. W stylu romańskim, zarówno w kościołach, jak i w mieszkaniach, malowanie idzie w pomoc architekturze dla uwydatnienia form, bądź to jako wielobarwność członkowań architektonicznych, bądź jako naśladowanie tych członkowań płaskiem zabarwieniem ściany, bądź jako ślądówamie kobierców i opon, pokrywających

przepuszczalne ściany drewniane pierwotnych domów i pałaców. Ostrołuk posługiwał się i po- kiej pod Alt 4 (Rudanowskiego). sługuje obszernie zabarwieniami członkowań konstrukcyjnych ścian, a nawet i okien; w nim malarstwo zupełnie niezależności swej pozbyło się na rzecz architektonicznej całości. Architektura odrodzenia doprowadziła malarstwo, posługujące jej, do najwyższego stopnia doskonałości i świetności ^-szczytem tej wybornej ozdobności, sprawiającej, że ściany żyją i mówią, są malowania Michała Anioła i Rafaela, w Watykanie w Rzy- dom estetycznym, mie. Dawniej już ściany kościołów, pałaców i klasztorów bywały pokrywane obrazami, spełniając tym sposobem jedną stronę przeznaczenia swego, ale dopiero teoretyczne zdanie w tej mierze Leonarda da Vinci, a następnie pomysły Mi- Architektura pochodzi od greckiego architek-chała Anioła w kaplicy sykstyńskiej, ściśle samą tonikê, wyrazu złożonego z archi — nad, arcy formą swą z architekturą związane, a następnie i tékton ten co tworzy, wytwarza coś z danego Rafaela Stanze, a najbardziej Loggie i Farne- materyału. Według starożytnych hellenów, wyraz sina, okazały, czem może być malowanie archi- techne oznacza działalność, władzę, przedstawie-tektoniczne. Odgrzebane jednocześnie zabytki nie idei. myśli w konkretnym kształcie, człowiek ozdobień tego rodzaju, pozostałe po sztuce grec- zaś w ten sposób działający nazwany łechnit, ko-rzymskiej, przerysowywanie a nawet często- a dzieło przez niego stworzone— technesma. Ar-kroć zupełne przenoszenie niektórych części i włą- chitektura jest najbardziej odrębną gałęzią sztuk czanie w ozdobne pomysły rafaelowskie, są tej pięknych; gdy inne sztuki piękne jak np. rzeźba doskonałości malowań Loggiów ważną stroną. Za i malarstwo mają już gotowe wzory w otaczają-przykładem mistrzów wzmiankowanych poszły całe cej przyrodzie, architektoniczne kształty są pło-szeregi innych. Piotra da Cortone pałac Bar- dem samodzielnej twórczości człowieka. Jakkol-berinich, Ourregia kopula w Parmie, da Ponte wiek bowiem w rozmaitych stylach widzimy z flo-malowidła w kościele Del Gesu w Rzymie, zdo- ry i fauny zapożyczone motywy, motywy te nie biące przepyszną perspektywą kopułę, są dalszym stanowią w doskonale wyrobionych stylach osno-ciągiem rozwoju nasion, rzuconych przez greków, i wy architektonicznego dzieła, lecz są tylko drugo-pracujących dla rzymian. W wiekach XVII rzędnemi czynnikami. Z tego wypływa, że pod-i XVIII zapełniły się kościołów i pałaców ściany czas gdy malarstwo i rzeźba wprost przez zmy-obrazami freskowemi i ornamentyką i u nas; do sły do umysłu przemawiają, architektura tylko najprzedniejszych należały Dankertsa w kościele pośrednią -drogą wrażenia wywołuje. Ze wszyst-w Pożaiściu, w kaplicy św. Kazimierza przy kate- kich objawów piękna, architektura najmniej pod-drze wileńskiej, stare w Lendzie, Opatowie, a zwła- lega przemijającym, powierzchownym, społecznym szcza w Piotrkowie w kościele pojezuickim, a na- prądom, co przedewszystkiem wypływa z jej we-stępnie popijarskim —architektoniczno-perspekty- wnętrznej istoty, z niezmiennego w czasie i prze-wiczne wyborne pomysły. W Krakowie —Stacho- strzeni prawa ciężkości, które jest podstawą ar-wicza w pałacu biskupów krakowskich i w biblio- chitektoniczuego kształtowania. Albowiem tak tece Jagiellońskiej, przeważnie figurowe. Do pięk- przed tysiącami lat, jak i dziś, architekt musi nych zabytków architektonicznego malowania się liczyć przedewszystkiem z warunkami statyki, dawnego należą gabineciki pałacu willanowskiego. nietylko dla zapewnienia swemu dziełu istotnej Obecnie polichromia staje się znów środkiem trwałości, ale nadto, aby układ i ukształtowanie podniesienia piękna i ozdobności form architek- mas, wzajemne stosunki architektonicznych skła-tonicznych. Budowle monumentalne współczesne, dników, pozostawały w zgodzie z wrodzonem nam kościoły, muzea, teatry, pałace, nie obchodzą się estetycznem, czyli zmysłowem poczuciem równowa-hez nich-dość przypomnieć kościółek Notre Da- gi. Albowiem budowla, istotnie trwale zbudowana, me de Lorette w Paryżu, tamże Operę, a zwła- ale pozory chwiejności mająca, razi wrodzone szcza Louvre i jego salę Apollina. W Wiedniu nam poczucie piękna. Ponieważ zaś istotą i źró-kościół Votiv Kirche ostrołukowy, muzeum prze- dłem architektonicznego wyrazu jest przestrzenne mysłowe, Burg-Theater. W Warszawie ściśle ar- piękno, kształty przeważnie geometrycznej natury, chitektonicznemi malowidłami pokryta jest sala a więc te kształty, jako poniekąd matematyczne, balowa w Łazienkach królewskich, wielka sala najmniej zmianom podlegać mogą Tylko głębo-Towarzystwa kredytowego ziemskiego (Marconi kie społeczne przeobrażenia wyciskają w arćhi-i Kolberg), sala jadalna dolna Hotelu europej- tektonicznych dziełach ślady znamienne. Kardy-skiego i tamże pierwszopiętrowa narożna (ciż); nalnem architektonicznej twórczości zadaniem jest obrazowem ozdobieniem—sala główna Towarzy- ujawnienie na zewnątrz wewnętrznego przezna-stwa kredytowego miejskiego. Polichromii ze- czenia budowli: funkcyi oddzielnych, budowlę skła-wnętrznej przykład stylowy staro grecki przed dających, organów, Już sam układ mas fasady

stawia nam w Warszawie dom przy ulicy Brać-

w. o.

Architektonika (grec.), umiejętność zestawienia pojedyńczych części budowy w jednę harmonijną całość, odpowiadającą warunkom piękna, stylu i trwałości. Zadaniem A. jest takie wykończenie całości, aby ta, raz przyjęty motyw stylowy uwadatniła we wszystkich składowych swych częściach, a czyniąc zadość przeznaczeniu budowy nadała mu formę najodpowiedniejszą wzglę-

K. D.

Architektonografia (gr.), nauka dająca możność poznania dzieł, wzorów rysunkowych i wy dawnictw odnoszących się do działu architektury.

■

ÇoL-ir^.

°^\ ;

,    5

V

\

'

I: ' ii

cz.

mL

PSUKl-

ff

Ï:

lilii

fet

/l.

Kapitel kielichowy.

®Kn

:'!

»I

Kolumna z File.

8==j3|

v\

■'Ta:

■'

Kapitel lotosowy.

ti

Kol. w Medinet-Abu.

ą;

ÆÊ

MfflSP

wmm

'ijg®

_ fMâ

rpr

llli|j|j

593

Specs w Abu-Simbel.

™v

AA-

Ïïi

Afcmgp.’;-: ■ •

isiiMä

y,v

*Mf4E⁷<

'7,

Il

.. s

Ai

i: .4

tl

T-'i: rA'...:/AAT.:    .....

Przecięcie poprzeczne świąt, w Edfu po linii B, B.

©A

19

paj

Słońce skrzydlate.

■T

<p

ml

WA,

Pl

L-

J7

na

Słup z Medinet-Ahn.

Wielka En cykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Architektura Egipska.

BHH

isp:

_________

npmM^UHi

wusmwmsm

^■WÊËÊmM

Spffis

aBas—æ

.-■>

gglg

*    gT" jrtfflfTT

as»rae*BigES

■ÜSEääj

-4

'A;

la

•!

*-iM

fg

Pili

f\

[f

.■

ĘSŁ-iśg

§P&&I

Piramidy w Memfis i Sfinks (Diizech) 4000—3000 przed Chr.

fâ

feà

■■

EMBffiîa

Aâ

Élf

/i.;--::.

BiÉÊÈÊÊf

Przecięcie Piramidy Cheopsa.

m%.

15

Kap. palmowy w Esneh.

liMÏÊÆl

18

Gzems wieńczący

Si

pj=R

Sarkofag Menchersa.

ii

ife

tiSïl

»mmmm

■ ■„[

*is

i ⁻.j

mfflM

ai mini

):r

MI«

r-

II

fi

gags

$•%

s#»»i

AmMKagK.

fj

■m

mmzmm ra^K;'

C-i

JiAl

|M|

fl

II

X":

Sala hypostylna w File.

H'1

Av

Cl

r"

FD

su

En

n

Büf

\1Ai

Fasada świąt, w Edfu ff Górn. Egipcie.

fe-1 Ad'TiD.-xiîJïA raj^CCi Ht

fSsjT.^ J'- f '

H A: i... )

:-

AT

o°<

.. '.u

3 I o ©

1 ⁰ ° i 0 ©

kirPrcmst; f .0 O

\llE11b

"'a

Vorh

Ul

>r

o’

fJh.

19

Ramesseum pod Medinet Abu.

: p

o M

'o JU

— tf6'p7iąg>;----------A

II

I    .^=v-    ł’-

Plan świąt, w Edffl-

T : t t

WwM':.

i'S

y\

AA

a-t;:

iiiaM

Hf    fel II

fin

là

wä

1 i 1 i ' ■ FI i

Przecięcie podłużne świąt, w Edfu linii A, A, planu.

ur

ii

y.

iüHiM

E

mri

MUI

■ß'>

fei

«g=

Pilon.

Obelisk.

16

Kolumna z Dendera.

Do art. „Architektura”.

'

*

O

^ .

W

6.

*

\

,

V

■i

.

budowli powinien widzowi ułatwić odgadnięcie wewnętrznego jej przeznaczenia. Podobnie kolumna, albo jaki inny architektoniczny organ, powinien nietylko pod utylitarnym względem swemu przeznaczeniu odpowiadać, ale nadto na zewnątrz plastycznie dla oka wyraziście funkcyę swą wyrażać. Kolumna np. powinna być nietylko istotnie mocno wytrzymałą, ale nadto tę moc i wytrzymałość w odpowiedniem ukształtowaniu ujawnić. Żelazna np. kolumna może być bardzo mocną, wytrzymałą, a jednak czynić wrażenie chwiejności, braku dostatecznej mocy i tym sposobem razi nasze estetyczne poczucie. Podobnież w kształtowaniu organów, całość składających. Zakres architektury, pozornie bardzo zacieśniony, w istocie nader jest obszerny. Jej zadaniem: piękne ograniczenie przestrzeni, zabezpieczającej od zewnętrznych wpływów, swobodny rozwój rodzinnego i społecznego życia, oraz przestrzeni, przeznaczonych do sprawowania kultów religijnych. Jakkolwiek architektonicznem dziełem nazwać tylko możiia budowlę, mającą wartość artystyczną, warunek ten jednak nie wyklucza z zakresu tej sztuki budowli mających wyłącznic utylitarne przeznaczenie, np. fabryk lub obronnych zamków, byleby tylko budowle te czyniły zadość estetycznym prawom. Jedno i toż samo architektoniczne zadanie w najrozmaitszy sposób może być upostaciowane. Upostaciowanie to, które architektonicznym stylem nazywamy, zmienia się w czasie i przestrzeni odpowiednio do otaczającego środka, w najobszerniejszem znaczeniu tego wyrazu. A więc klimat, charakter otaczającego krajobrazu, poziom i charakter cywilizacyi, for-macya ziemskiej skorupy, odpowiedniego do budo wy materyału dostarczająca—wszystkie te czynniki są źródłem odrębności i właściwości stylów architektonicznych. Aby więc te właściwości zrozumieć, na wstępie każdego poniżej omawianego stylu wyświetlamy warunki fizycznego i moralnego otoczenia, w jakich się wytworzyły.

A. Egiptu (tab. 1) będącego prapradziadem u-cywilizowanego społeczeństwa. Kraj ten swoją kulturę i niezwykłą stylową odrębność zawdzięcza peryodycznym wylewom Nilu. Wylewy tej cudotwórczej rzeki, użyźniając glebę, przynosiły nietylko materyalny dobrobyt mieszkańcom starożytnego Egiptu, ale miały również cywilizacyjne znaczenie. Z matematyczną niemal ścisłością powtarzające się wylewy regulowały puisa społeczne według praw matematycznych, które przeniknęły wszystkie społeczne objawy. Jedna z największych osobliwości tego kraju, zupełny brak deszczów, wpłynął bezpośrednio na ukształtowanie się i ustalenie w ciągu całych wieków istnienia państwa egipskiego kształtów architektonicznych. Tym ogólnym ustalonym w egipskiej architekturze kształtem: pełna lub też ścięta piramida, co tylko w bez-deszczowym kraju jest możliwe. Tam bowiem, gdzie deszcze często padają, woda, zatrzymana na pochyłych ścianach piramidy, lub też na poziomej górnej ścianie piramidy ściętej, w krótkim czasie ruinę budowli spowodowaćby mogła. Obok tej klimatycznej przyczyny, na ukształtowanie się architektury egipskiej wpływ miała szkoła estetyczna, jaką jest otaczająca przyroda; działając na reprodukcyjną wyobraźnię egipcyanina, zostawiła ona głębokie ślady w jego pomysłach architek-nicznych. W Egipcie oko nigdzie nie napotka rozmaitości kształtów, gwałtownych przejść linij, ani kontrastowych widoków, właściwych górskim okolicom. Z jednej więc strony umiarowość, je-dnostajność, niezmienność społecznego ustroju, przez peryodycznie pojawiające się zjawisko przyrody wywołanego, z drugiej —brak zupełny deszczów, nareszcie widoki jednostajne, jakich otaczający krajobraz dostarczał, wszystko to wpłynęło na wytworzenie się stylu, którego główną osnową są w swej istocie regularne geometryczne kształty pełnej, albo też ściętej piramidy. Historyę egipskiej architektury dzielimy na trzy główne okresy: memfiski, tebański i saiski. Podział ten odpowiada biegowi rozwoju cywilizacyi egipskiej. Jest to podział nowy, albowiem do niedawna sądzono, że cywilizacya w Egipcie rozwijała się w kierunku biegu Nilu, t. j., że jej zaczątków szukać należy w Etyopii. Najnowsze jednak badania wykazały, że do Etyopii cywilizacya najpóźniej przeniknęła i że w tej prowincyi starożytnego Egiptu pomniki arclr.tektoniczne do najpóźniejszych zaliczyć należy. Punkt ciężkości cywilizacyi i rozwoju sztuki przechodzi z Memfis do Teb, a nareszcie do Sais. Pierwotnie do budowy egipcyanie używali drzewa, o czem świadczy sposób konstrukcyi na sarkofagach, w kształcie domów przedstawionej, jak np. na sarkofagu Mi-cerinosa. Później dopiero wchodzi w użycie cegła, zewnątrz kamiennemi płytami licowana. Te kamienne płyty nieraz są olbrzymich rozmiarów, np. w świątyni Sfinksa 5 metr. długie i 1.57 metr. wysokie; w wielkim zaś pylonie Karnaku bryły kamienne 8 metr. długie. Żuakomity egiptolog, Mariette, wspomina o kamiennych bryłach 10 metr. długich. Jakkolwiek pokrywanie przestrzeni sklepieniem nie było w Egipcie rozpc rszechnione, mylnem jednak jest zdanie, że ten rodzaj konstrukcyi nie był starożytnym egipcyanom znany. W Tebach, jeszcze za panowania Amenofisa 1 i Tutmesa III, a nawet, według twierdzenia egi-ptologa Wilkinsona, sklepienia już znano za panowania 12 dynastyi. Są to wszystko sklepienia kolebkowe. Znane było zastosowanie t. zw. odwrotnych sklepień. Najdawniejszym typem kolumny jest kwadratowy filar. Głównemi typami kolumn są: lotosowe, dzwonkowate, hatoryczne, których kapitele ukształtowane w postaci głowy kobiecej, dźwigającej maleńką świątynię. Według pojęć egipcyanina, ostatnie tchnienie konającego pozostawało na wieki, jest ono sobowtórem człowieka, który egipcyanie terminen Ka oznaczali. Z tego religijnego pojęcia wypływa wielka staranność, z jaką egipcyanie konserwowali ciała zmarłych, nietylko przez wyborne ich zabalsamowanie, ale nadto przez wznoszenie trwałych gro bowcowych budowli. Grobowce też zajmują główne miejsce w architekturze egipskiej. Typem takich budowli są t. zw. mastaba, wyraz pochodzenia arabskiego, oznaczający ławę, kanapę; nazwa przyjęta przez Mariette’a, ze względu na podobieństwo tych grobowców do kanap, używanych w domach arabskich. Mastaba, przeważnie wzniesiona na lewym brzegu Nilu, pomiędzy Aburach i Daszur, wytwarza jedno z największych na świecie cmentarzysk. Grobowce te służyły tylko jednej rodzinie. Składają się one z komory, czyli sali, przeznaczonej na zebrania pozostałej po zmarłym rodziny, z kuryta-rza tak zwanego serdab,—wyraz pochodzenia perskiego, oznaczający kurytarz—w którym znajdują się posągi, przedstawiające osoby w grobowcu złożone, i nareszcie samego grobowca, do któ -rego głęboka studnia prowadzi. Mastaba jest grobowcem zwykłych śmiertelnych; królowie egipscy wznoszą sobie pomniki kształtu piramidalnego. Piramidy są największemi pełnemi budowlami na świecie, przez całą armię niewolników wzniesione. Do wnętrza piramidy, a raczej do znajdującego się w niej grobowca, wiedzie wąski kurytarz. Piramidy na zewnątrz licowane granitowemi płytami. Najstarszemi tego rodzaju pomnikami jest grupa piramid w Daszur. Jedna z nich, z cegły zbudowana, o podstawie, której bok=:106 metr.; inne dwie z ciosowego kamienia. Południowa piramida, o podstawie 196 metr. w kwadr., złożona z dwóch piramid, jednej ściętej, drugiej mniej szej, pełnej. Pierwszej kąt pochylenia wynosi 54°, drugiej 42°. Do drugiej grupy należą piramidy w Dżizech; jest ich trzy: Micerinosa, o podstawie 105 metr. □ , wysokości 71 metr., Szefrena 156 metr. □, wysokości 156 metr. i Cheopsa 228 metr.D podstawy i 147 wysoka. Najdokładniej zbadana piramida Cheopsa przedstawia się w przekroju, jak na tab. I. Do wnętrza wiedzie wąski kurytarz, zakończony w podziemiu komorą. Inny znów kurytarz, z pierwszym połączony, wznosi się ku górze, z początku bardzo wąski i niski, dalej, rozszerzając się, dochodzi do 9 metr. wysokości, wie dzie do t. zw. komnaty króla, zamkniętej u góry pięcioma kamiennemi belkami i nad niemi dwiema kamiennemu płytami, pod kątem ustawionemi. Pod komnatą króla znajduje się t. zw. grobowiec królowej. Wyborna wewnętrzna budowa rzeczonych komnat i kurytarzów oddawna zwróciła uwagę turystów i uczonych. Konstrukcya do tego stopnia doskonała, że pomiędzy łożyskami kamieni trudno nawet igłę wcisnąć. Wszystko licowane granitem barwy różowej. Z tegoż materyału zbudowany sarkofag króla. Według hypotezy Lepsiusa, piramidy były stopniowo wznoszone. Przedewszyst-kiem wznoszono mniejszych rozmiarów piramidkę, potem ją obudowywano koncentrycznie. Świątynia egipska jest właściwie tylko królewskiem ora-toryum, t. j. królewską kaplicą. Z najdawniejszych świątyń nic nie pozostało zabytków; jedynym z dawnych zabytków tego rodzaju budowli jest świątynia Sfinksa, z różowego granitu i alabastru zbudowana. Pierwszym znakiem zbliżania się do świątyni, zbudowanej w okresie nowego państwa, jest droga, wytknięta przez cały sze-reg rogatych baranów, jest to t. zw. drom os: Taki dromos, który wiedzie z Karnaku do Luksoru, długi około 2 kilometrów, musiał być zatem wytknięty szeregiem, złożonym z tysiąca rzeźbionych rogatych baranów. Droga ta wiedzie do muru, nadzwyczaj grubego, okrągłemi blankami zaopatrzonego, opasującego całą świętą zagrodę. Mur taki w Karnaku, 10 metr. szeroki, zbudowany z cegły. Do wnętrza prowadzi brama wcho-dowa, złożona z dwóch ściętych piramid, pomiędzy któremi umieszczono drzwi wchodowe. Dwie te piramidalne masy nazywamy pilonami. Zewnętrzne ogrodzenie, mur opasujący z pilonami, kilkakrotnie powtórzony wewnątrz świątyni, Ogro dzeń takich jest trzy w Luksorze, aż sześć w Karnaku. Wysokość pilonu w Karnaku wynosi 44 metry, szerokość jego 113 metr., grubość 15 metrów. Przed pilonami dwa obeliski i olbrzymie posągi. Ściany pilonów pokryte obrazami, przed-stawiającemi epizody z historyi królów egipskich. Wewnątrz ogrodzeń świątyni sztuczne sadzawki, na których odbywały się procesyonalne żeglugi, symbolizujące bieg słońca, okresowe zmiany pór roku. Świątynie egipskie, częściowo, bez z góry obmyślanego projektu wznoszone, przedstawiają najczęściej chaos najrozmaiciej z sobą zlepionych mniejszych i większych świątyń. Każdy król uważał sobie za obowiązek według własnej myśli rozszerzyć świątynię, część nową dobudować. Największą istniejącą ruiną jest świątynia w Karnaku; jej oś podłużna 1,400 metr., poprzeczna 560, obwód 3,800. Długość samej świątyni 365 metr., szerokość 113 metr. Kolumny większe wysokie 23 metry, mniejsze 10 metr, wysokie, grubości 3.57 metr. w średnicy. Świątynia w Luksor wzniesiona za Amenofisa III; wiedzie do niej alea z 600 sfinksów. Długość tej świątyni około 2,000 metrów. Dziedziniec wstępny zajmuje 52 metry □, za nim sala, pod odkrytem niebem, o 32 kolumnach, w 4 rzędy ustawionych. Niektóre części tej świątyni zbudowane za Ramzesa III. Ram • zeum, przez Ramzesa W. wzniesione, długości 180 metrów, szerokości 54 metry Pilon szeroki 68 metr., z wielkim, 17 metr. wysokim, posągiem Ramzesa. W drugim dziedzińcu pilastry z ludz-kiemi postaciami, kolumny 11 metr. wysokie. Niektóre przestrzenie kolebkowem pokryte sklepieniem; zapewne była to biblioteka, o której Dio-dor wspomina. W niższej Nubii świątynie, w grocie wykute, okazują podobny układ, jak tego rodzaju budowle, na powierzchni ziemi wzniesione. Przykładem takiej budowy świątynia w Ipsambul, a jak hieroglifowe napisy świadczą, wzniesiona za Ramzesa W.; świątynia ta 38 metr. szeroka, 28 metr. wysoka. Przed wejściem do groty cztery olbrzymie z kamienia wykute postacie, 21 metr. wysokie. Takie groty znajdują się także w Derri, Dżirsech, Wadi-Sebua i Kalabszech. Świątynie w skale wykute nazywamy speos, albo hemispeos, co znaczy grota albo pół-grota. Ten sposób budowania chciano objaśnić położeniem topograficznem prowincyi, w której tego rodzaju świątynie wznoszono. Mianowicie rzekomy

;

. ; . ■' ;;

P ê i\

■

> g / c,>

w|

■ł

O#

■

■ ■■ ■ •’

■

.

'h.

■

s

TtÉllgsj

WfsSS0^^> *•

1

Gzems w Korsabadzie.

MasWBg^rr

rs

•î Ti#- f

tmaMmSa

.:LiJ

Płaskorzeźba z Korsabadu.

..•.ÂèC...... v

iü

mm

!i

ÜS

ftf*\

mmmk

UJ:-

Architektura Chaldei i Assyryi, Persyi, Azyi-Mniejszej, Fenicyi i Judei.

T*'⁻

HH

r—1

L‘v:;

mm:k

ÈÉ

Hpip

mm

PBBmh

Ml:

mmmm

Ornament z Kujundzik.

ÏÜHPÏ

- *⁵ ‘rr-¹

Ù: ::

SfeÉfp®^

’ Xî

||A

•r

;■

s:-

as

iiÆuTjï33t<s£5Si

$S53ß **A

r-b:

aśeL

flr- ;■ ryj««. -

•Till -,

F T ■: :

5*

...

yralK:

t-'Â’

liftai

Hjœrr

la

|%te*

..

•r

SS

Tropilea Kserksesa w Persepolis.

■*ç“* «tT"

R'

■EH

--^rl^scaw

1Ę1

ilggrtaoicr?^

gSSllilBill

mtfr¥a&y*!'jL3L

ió u.

Æïll

Podmurowanie świątyni Salomona.

. : ■ ..... •<

Z grobowców królewskich w Jerozolimie.

]|W|

Z judejskiego sarkofagu.

^MÉSÊ!Ét -

V- 4S^__J-----r

»    '-WW.. "",ł* -    *

V-

ÄST

s.«

HBS

j'MÈrÊê

;ią    U .

■joyqBMh&H

M •;:v:’^. -

..*■

>;1

Ü*j

1«

l«fS

bmim~

I»

0 (£

iV^

t iST

■A:r.

;..r.

j:

BS3»

Si»»!

Ê$mËfcsjM\'

m. :’,j

1^4

>"a

■ -.U 1

sCk-T

sili«

- ? ;bÄffef

11

rr*

yTÄ

I!

PI

UM

Ü.

R?

gg&as

ÏZ

J-

ï-..-*

PS

pf^;

fesp^ä

fcï

Grobowiec Cyrusa.

■app

■H'

S3

Hala Kserksesa vt Persepolis.

WIM.

ipl

|r|l;::    'fi lls

rfr

Lk. f F

le

IIP WWW,'''?

f;|wa

m ! in

JLill

Grobowiec Daryusza pod Persepolis

i <â

*r%-r~s

11

il

lPip«®PW!

WmF^wtä

0j

m&}

Rêl

t -f Fy-’

fy m Oc*

'■m^Ê^^ÆÊÊÊÊZ'2^M$k

immite

'Wj/P§ß,

I*

:j\

\)r:'Cy^i .

■ ft!

i:

li!

•;

i;/T

'.J

V-.'

51 mm

fTX

ru

ż.-:

pôsstL;

s?

ifteiy

Kl

Łr-' '

S'TfC

WM

W.

VT,

•i

■^1*

I®

a i^.

rvlÄ

Si

Sffifîipra

mi

Mù

Sä

15

mm

M &fik

rg

:j

Sf

Ds'- ~ jS¹

MM

U:

i¹ ‘

MwSM

r~TT^

(......

Kolumna z Persepolis. (póln. H.)

Licyjski grobowiec w Antifelos (Azya M.)

T. zw. Grób Malona.

Jońsko-licyjski grobowiec w Telmissos (Azya M.)

Kolumna z Persepolis.

Wielka Encykl. Powsz ilustr. T. IV.

Do art⁻ „Architektura”.

mk\

Y V

i

r

.i

\

f/.<0

t

1

o Ą>v 5

i

A

-J

*

KR^

O

-. (

«

’

\

i

'

i

;

i.

:

i

‘

-

...

brak miejsca, wąskie pobrzeże Nilu, zniewoliły architektów do wykuwania świątyń wewnątrz skały. Hypoteza ta nie ma racyi bytu w architekturze społeczeństwa, które bynajmniej nie zrażało się technicznemi trudnościami. Właściwym powodem wykuwania we wnętrzu skał całych świątyń, były stosunki polityczne podbitych mieszkańców Etyopii ze zwycięzcami egipcyanami. Dla zabezpieczenia więc świątyń od napadu zwyciężanych tuziemców, wykuwano je w skałach. Najnowsze nawet badania wykazały, że w miejscowościach, przez silniejszą egipską załogę strzeżonych, np. w Soleb, świątynie na powierzchni ziemi wznoszono. Do późniejszych dzieł egipskiej architektury należą: świątynia w Dendera (Tentyris), fundowana przez Kleopatrę i J. Cezara; świątynia na wyspie File, w swym ogólnym układzie, przypomina helleńskie świątynie układu pseudo-peri• pteros (ob. niżej Hellada); dalej tak zw. Tyfo-nium, świątynia w Edfu, wzniesiona za Ptolomeu-szów. Z architektury grobowcowej i religijnej pozostała znaczna liczba dobrze zakonserwowanych zabytków. Budowle użytku prywatnego, nie tak starannie konstruowane, niewyraźne po sobie po zostawiły ślady. Brak ten jednak wypełniają zachowane w grobowcach płaskorzeźby i malowidła, przedstawiające plany i fasady siedzib staroży tnych egipcyan. Jednym z najciekawszych tego rodzaju zabytków, przez Wilkinsona w grobowcach Tell-el-Amarna znaleziony, jest plan domu mieszkalnego. Na podstawie tego rodzaju dokumentów, architekt Chipiez odtworzył siedzibę bogatego starożytnego egipcyanina. Prywatna siedziba otoczona murem, zaopatrzonym w zaokrąglone blanki; do jej wnętrza wiedzie pilonowa brama. Szpalery drzew palmowych, sztuczne sadzawki, lekkiej budowy kioski, wypełniają powierzchnię dziedzińca, w którego głębi wznosi się budo wda z cegły i drzewa, pokryta dachem a raczej tarasem, na którym umieszczone słupki służą do rospostarcia namiotu, chroniącego od palących promieni słońca. Malowidła, o których wspomnieliśmy. tudzież modele domów i modele mebli w kształcie domów, w muzeum Luwru przechowane, dają dziś dokładne pojęcie o urządzeniu i fizyognomii starożytnej siedziby egipskiej.

A. Chaldei i Assyryi. Pierwotną kolebką Chaldei, są grunta naniesione nad brzegami Eufratu i Tygrysu; cywilizacya w tym kraju rozwija się od ujścia do źródeł rzeki. W Chaldei, podobnie jak w Egipcie, deszcze prawie nie padają, burze jednak i deszcze zrywają się z nadzwyczajną gwałtownością. Wyłącznym prawie materyałem budowlanym w tym kraju jest glina, zdatna do fabrykacyi cegły. Z tych dwóch, przez samą przyrodę wytworzonych wTarunków: klimatu i rodzaju materyału, wypływa już sposób konstrukcyi, a zatem ogólny kształt budowli Przy użyciu cegły do budowy, jeżeli materyał ten ma oprzeć się niszczącym wpływom wód deszczowych, piramidalna, o pochyłych zatem ścianach budowla, byłaby nieodpowiednia, woda bowiem łatwiej zatrzymuje się na pochyłych, niż na pio-

Bacyklopedy* Powizechna llustr. T IV*

nowych ścianach, tylko więc ściany pionowe mają w klimacie Mezopotamii racyonalne zastosowanie. Równoległościan prostokątny jest też pierwiastkiem składowym kształtów świątyń, pałaców i domów chaldeo-assyryjskich, a odpowiednio kombinowany, daje najrozmaitsze waryanty budowli piramid stopniowanych, których zawsze składowym elementem jest bryła geometryczna, powyżej wymieniona. (Jrunt Mezopotamii, ubogi w kamień, dawał w dostatecznej ilości glinę, zdatną do wyrobu cegły, która jednak, użyta w wilgotnym klimacie, musiała być zabezpieczona szklaną powłoką, przez domieszkę zaś do tej polewy części metalicznych, z konieczności otrzymano różnobarwną emalię. W architekturze, do której konstrukcyi jedynie cegła, jako materyał budowlany, użyta, kolumna gra bardzo małą rolę. W chaldeo-assyryjskiej też architekturze rzeczony organ zajmuje drugorzędną rolę, podczas gdy sklepienie, odpowiadające ceglanej konstrukcyi, jest prawie powszechnie stosowane. Sklepień tych jednak nie wspierano na kolumnach, ale wprost na ścianach. Ściany te więc, o ile możno -ści, zbliżano ku sobie, aby tym sposobem ułatwić samą budowę sklepień. Wydłużone prostokąty są też osnową oddzielnych przestrzeni, składających większych rozmiarów budowle. Prócz kolebkowych sklepień, były znane chaldeo-assyryj-czykom kopulaste i w kształcie pszczelnego ula pokrycia, o czem świadczą płaskorzeźby, w Ku-jundźik znalezione, przedstawiające budowle, kopułami pokryte. Jakkolwiek nie używano kamiennych kolumn, drewniane jednak, metalową łuską pokryte, mniejsze kolumienki, podpierały pokrycia lekkich budowli, baldachimów, posągi bóstw ochraniających. Taylor znalazł w Abu-abba, miejscowości w okolicy Bagdadu, tabliczkę z rysunkiem, taką prowizoryczną budowlę przedstawiającym. Jednern z charakterystycznych znamion budowli, na gruncie Mezopotamii wzniesionych, jest ich oryentacya. Cztery węgły, lub też cztery boki budowli, skierowane są zawsze ku kardynalnym punktom świata. W świątyni Mug-heir jeden węgieł wyraźnie ku północy skierowany. W planie Niniwy toż samo się powtarza, co nie może być za wynik przypadku uważane, albowiem assyrologowie, Sarzec i Opert, znaleźli w fundamentach węgłów budowli w Tello cztery sześcienne kamienie, mieszczące w sobie posążki i rozmaite sprzęty. Są to więc wyraźnie kamienie węgielne budowli. Jedna z rzeczonych figurek trzyma w ręku płytę, na której rzeźba przedstawia plan budowli, dokładną skalą zaopatrzony. Cbaldejczycy, kasta kapłańska państwa chaldeo assyryjskiego, sławni w starożytności astrologowie, wznoszą piramidalne, stopniowane budowle, do astrologicznych obserwacyj służące. Je-dnę z takich budowli opisuje Herodot, mianowicie świątynię Bela w Babilonie. Siady takiej budowli istnieją także w Birs-Nimrud. Według Herodota, świątynia Bela wznosiła się na platformie, której bok równy dwóm stadyom (370 m.). Na niej wznosiła się wieża, o podstawie kwadra*

84

towej, długości jednego stadyum (185 m.). Następne tarasy, coraz mniejsze, wytwarzały stopniowaną piramidę. Na szczyt wiodą zewnątrz zbudowane schody. W p słowie budowli, wewnątrz, komnata zaopatrzona ławkami. W następnej kon-dygnacyi sanctuarium, z wielkiem, bogato przyo-zdobionem łożem i stół ze szczerego złota. Re-ligijna architektura chaldeo-assyryjska pokryta pomroką niepewności; niewiele pozostało rzeczowych śladów tego rodzaju budowli. Chciano to tlómaczyć tern, że chaldeo -assyryj czycy większą oddawali cześć swym władcom, niż bóstwom, i że z tego powodu pałace trwalej i staranniej budowano. Jest to jednak mylne tłómaczenie rzeczy. W ogólnym układzie należy szukać wyjaśnienia względnie dobrego zachowania się ruin pałaców, a zniknięcia śladów budowli obrządków religijnych. Pierwsze bowiem rozwijają się w kierunku dwóch osi poziomych, względnie niskie do swej rozciągłości; drugie, jako piramidalne, mniej trwałe, słabiej opierają się działaniu czasu. Typem siedziby władcy jest pałac Sargona w Kor-sabadzie, odkopany przez architekta Bottę. Charakterystyczną cechą, wspólną wszystkim na wschodzie tego rodzaju budowlom, jest olbrzymia powierzchnia, którą pałac Sargona zajmuje; wynosi ona 10 hektarów (60,916 metr. Q). Na wzniesienie murów tego pałacu trzeba było użyć 1,350,524 m. kub. gliny. Podział, urządzenie i przeznaczenie komnat i gmachów tej olbrzymiej budowli, nawet w najdrobniejszych szczegółach, przypomina rezydencye władców Turcyi i Persyi. Śzerokie-mi, na dwie strony rozgałęzionemi schodami, wchodzimy na platformę, z okrągło sklepioną bramą, flankowaną dwiema kwairatowemi basztami, jakby unoszonemi każda przez dwie pary rzeźbionych olbrzymich byków skrzydlatych, o ludzkich, brodatych głowach. Brama ta prowadzi do dziedzińca, który w dni świąteczne, wyściełany wzorzy8temi kobiercami, przemieniał się na wspaniałą, pod odkrytem niebem, salę przyjęć O.coło tego dziedzińca, czy tej sali, grupuje się 10 mniejszych dziedzińców, otoczonych budowlami. Dalej wznosi się grupa budowli, zewsząd otoczonych grubemi, niedostępnemi murami; wiedzie do niej w odpowiedniej kombiuacyi kurytarzów ukryta forta. Następne drzwi nie są w prostej lmii z poprzedniemi, przez co nawet przy otwartych ścieżach, zamiast szeregu komnat, ślepą ścianę spostrzegamy. Cała ta część pałacu jest pałacowym haremem. W kierunku przekątni głównego dziedzińca ułożone chodniki wiodą do trzech mniejszych komnat; są to komnaty małżonek Sargona. Drzwi zaś, w środkowej ścianie dzie dzińca umieszczone, wiodą do komnaty, a raczej alkowy, długiej 2.70 m., szerokiej 1 m. -tyle, co potrzeba na umieszczenie łoża. Urządzenia tej części budowli, jak i wszystkich innych korsa-badzkiej rezylencyi, przypominają dzisiejsze pilące władców wschodu.

A. Persy a (tab. II). Prosto-ta obrzędów persów, polegająca tylko na rozpalaniu na wys jkicligó-rach ognia, którym czczono bóstwo światła, Oim i-

zda, wytworzyła bardzo proste, bez artystycznej wartości, ukształtowanie budowli do obrzędów religijnych. Ubóstwo religijnych obrzędów zastąpiono przepychem dworskiego ceremoniału, który dał impuls do wznoszenia wspaniałych monarszych rezydencyj. Już w początku panowania medów wzniesiono wspaniały pałac w Ekbatanie, o ko lumnach z cedrowego i cyprysowego drzewa, srebrną i złotą blachą pokrytego. Blanki muru tego pałacu, według kroniki, miały być różnobarwne, złote, srebrne, a dachówki z drogich metali wykute. Z chwilą wstąpienia na tron Cyrusa, rozpoczyna się właściwa historya architektury perskiej (559—529;. Wskutek zaś zetknięcia się persów z plemionami, Azyę mniejszą zamieszkującemi, a to podczas wojen, przez Cy-rusa prowadzonych, architektura perska podlega wpływom estetycznym podbitych plemion. Złotą epoką tej architektury jest panowanie Daryusza Histaspa (521    485) i jego syna, ivserksesa

(485 - 465). Najdawniejszym pomnikiem perskiej architektury jest pałac Cyrusa w Pasargadzie. Główną przestrzenią tej budowli olbrzymia hala, z kolumnami 16 m. wysokiemi. Do najlepiej zachowanych pomników należą grobowce królów w dolinie Murgabu. Pomiędzy niemi grobowiec Cyrusa, uchodzący u okolicznego ludu za grobowiec matki Salomona (Meszed-i-Mader-i-Sealeiman), wzniesiony na tarasie 14 m., szerokości 12 m. Sam grobowiec, z białego marmuru zbudowany, 7 m. długości, 5.5 m. szerokości. Sławnym także w dziejach architektury perskiej jest grobowiec Daryusza, ze smukłemi' pół-kolumnami, zakoń-czonemi kapitelami w postaci dwóch, z sobą tu łowiem zrośniętych, byków; wspierają one joński architraw. Nad nim sarkofag i rzeźba, wyobrażająca króla, składającego ofiarę na ołtarzu, strzeżonym przez ducha opiekuńczego. Grobowców takich siedm naliczono, pomiędzy któremi najbardziej znanym jest znajdujący się w miejscowości Naksz i-Rustam. W bliskości tych grobowców znajdują się najznakomitsze ruiny architektury perskiej, ruiny, przez miejscową ludność Tszichil-Minar zwane, co znaczy „czterdzieści ko himn'’, taka bowiem liczba kolumn pozostała po sławnym pałacu Daryusza w Persepolis. Pałac wzniesiony na sztucznem płaskowzgórzu, do którego prowadzą wspaniałe, na 7 metr. szerokie schody, o bardzo szerokich a niskich stopniach, które zarazem jako rampa wjazdowa służyły. Po nich też odbywały się tryumfalne wjazdy. Siedmiu jeźdźców rzędem ui)gło wygodnie po tych schodach wjeżdża': na poziom pałacowego tarasu. Pod kątem prostym do rzeczonych schodów wznosi się brama wjazdowa, wsparta na olbrzymich postaciach byków skrzydlatych, o ludzkich głowach. Minąwszy tę pierwszą bramę, na wyższy poziom tarasowego pałacu wiodą schody, mające na ościeniach wyobrażony procesyonalny pochód posłów, składających w imieniu narodów hołd perskiemu władzcy. Nawprost tych schodów sala z kolumnami, 19 m. wysokiemi, zajmuje 100,000 stóp □. Na lewo ol strony wejścia sławna stu-

za-

kolumnowa sala, povnrzchni 68 m. □, z kolumnami 8 m. wysokiemi. Inne, w pałacowym obrębie znajdujące się budowle, fundowane przez Daryusza i Kserksesa. Na perską architekturę składają się najrozmaitsze elementy stylowe. Fronton np. na grobowcu Cyrusa, drewniane pokrycie przestrzeni i woluty odwrócone, wpływowi architektury budowli Azyi mniejszej przypisać należy. Już Herodot utrzymywał, że persowie nie byli uzdolnieni do samodzielnej architektonicznej twórczości. W ukształtowaniu gzemsów widzimy znów wpływy egipskie. Samorodnemi zaś są proporeye smukłych perskich kolumn i tarasowy układ budowli, szczególniej jednak zna miennemi są kapitele, w postaci dwóch, tułowia mi z sobą zrośniętych byków. vVszystkie jednak te motywy nie łączą się organicznie; niema pomiędzy niemi dostatecznej spójni, nie stanowią nawet konstrukcyjnego systemu, podobnie jak państwo perskie, pomimo despotycznych rządów, było tylko nieorganicznym zlepkiem. Widzimy tu wprost przeciwne przyczyny i rezultaty, niż w staiożytnem państwie egipskiem.

A. Fenicyan i hebrajcyków (tab. fi). Plemiona nie wytworzyły samodzielnej sztuki, co wypływa z ich narodowego charakteru i kultury. Fenicyanie — społeczeństwo nawskroś kupieckie, zraateryalizowane, nieczułe na subtelne wrażenia piękna architektonicznego. Kult ich—mieszanina rozpusty i srogości. Assyryjczycy, egipeyanie i hel-lenowie, narody, które z fenicyanami były w ciągłych handlowych stosunkach, stylowe znamiona swej sztuki na architekturze fenickiej wycisnęły. W topograficznem położeniu Fenicyi, wąskim pa sem nad brzegami morza rozciągniętej, szukać należy przyczyny wytworzenia się kupieckich zdol • ności w społeczeństwie, które ten pas ziemi za mieszkiwało. Izraelici znów, plemię pasterskie, koczownicze, bezustannie prawie w niewoli, nie wytworzyli w sobie zamiłowania do osiadłego życia, stanowiącego sprężynę i podstawę sztuki budowlanej. Nawskróś marzycielscy, jedyne w starożytnym świecie plemię, które w bezcielesnym kształcie umiało sobie Boga przedstawić, izraelici, niezdolni do plastycznych uzmysłowień, pozbawieni zatem byli daru architektonicznej twórczości. Handlarze starożytnego świata, fenicyanie, mistrzowie w budowie okrętów i do życia na okręcie przyzwyczajeni, okrętową konstrukcyę stosowują w budownictwie lądowem. Czem okręt dla fenicyan, tem był szałas dla koczowniczego plemienia izraelskiego. Właściwością estetyczną szałasu, namiotu, malowniczość różnobarwnj^ch mat i kobierców, nie zaś plastyczne ukształtowanie architektonicznego szkieletu. Jakkolwiek więc zarówno fenicyanie, jak hebrajczycy, tworzyli architektoniczne dzieła, dzieła to jednak nie - samodzielne, ale są tylko zlepkiem tu i owdzie zapożyczonych motywów. Z bogatych miast fenickich pozostały tylko olbrzymie bryły kamieni, wybornie obrobionych. Są to pozostałości tam i portów na wyspie Amra i w Maratos. O bogactwie budowli fenickich wiemy z przemowy Ezechiela do mieszkańców Tyru, mianowicie, że do tych budowli użyto drzewa cyprysowego, cedru libańskiego, jodły z Bazanu i słoniowej kości. Świątynio w Hadesie i Utyce ze śpiźu, kolumny z cedrowego drzewa, a świątynia w Kartaginie wewnątrz złotą blachą licowana; podobnież świątynie na wyspach Malcie iGozzo, dziś za dzieło fenickie uważane. Nowe odkrycia w dziedzinie architektury fenickiej zawdzięczamy poszukiwaniom E. Renana, które stwierdzają ogólny dawny pogląd, że architektura u fenicyan słabo była rozwinięta. Jedną z najznakomitszych istniejących budowli jest grobowiec w Amrith (Maratos). Pomnik ten złożony z trzech, ponad sobą ustawionych, cylindrów. Dolny, niski w stosunku do swej średnicy, cylinder, umotywowany na czterech stronach lwierni postaciami, stanowi podstawę dwóch cylindrów, z których górny zakończony kopułą. Grobowce znajdują się także w Dźebail (Byblus), Saidzie (Sidon) i w skale wykute grobowce z płaskiemi frontonami, oraz kolumnami o jońskich kapitelach, w Masznakau. Ruina świątyni w Amrith, znana pod nazwą El-Maabed (dosłownie „świątynia”), jest to maleńka, 5 m. wysoka, o kwadratowej podstawie, cela. Do późniejszych dzieł fenickich należą ruiny w Kartaginie, odkopane w ekspedycyi ßeule’a. Najświetniejszą kartę w dziejach architektury hebrajskiej zajmuje świątynia Salomona w Jerozolimie. Król Tyru, Hiram, wzamian za przysyłaną mu co rok przez króla Salomona pszenicę, wino, oliwę i za opiekę nad fenickiemi karawanami, dostarczył królowi Izraela materyałów, potrzebnych do wyniesienia przybytku Jehowy. W czwartym też roku panowania swego (1014 przed Chr.) Salomon rozpoczyna budowę nowego przybytku, który w 7 lat później uroczyście poświęca. Świątynia wzniesiona na górze Moria, otoczonej głębokim parowem. Przy jej budowie pracowało podobno 80,000 cieśli. Dziś n i miejscu świątyni jerozolimskiej zbudowany meczet Omara. Dwa dziedzińce, zewnętrzny dla ludu, wewnętrzny dla kapłanów, okalały świątynię. Około tego dziedzińca grupowały się mieszkania dla kapłanów. W środkowym dziedzińcu ołtarz ofiarny i basen, znany pod nazwą morza miedzianego. Świątynia, w planie prostokątna, 60 łokci długa, 20 szeroka, S0 wysoka, składa się z przedsionka, miejsca świętego i miejsca najświętszego. W przedsionku ze spiżu odlane kolumny, zwane Jachin i Boas, co znaczy dosłownie: stały i silny. Drzwi z cyprysowego drzewa, 10 łokci szerokie, na złotych zawiasach, wiodą do miejsca świętego, mieszczącego ołtarz, stół do składania chleba i dziesięć siedmioramiemiych świeczników. Dalej drzwi, 6 łokci szerokie, wiodą do miejsca najświętszego, 20 łokci długiej i szerokiej przestrzeni, mieszczącej arkę przymierza, nad którą dwie postacie cherubinów jednem skrzydłem sufitu dotykały, drugie nad świętym sprzętem rozpościerały. Nawet w świątyni Salomona brak wszelkiej samodzielności kształtowania architektonicznego, o czem przekonywają nas historyczne dowody, estetyczne badania, osobliwie jednak ry-

sunkowa tej świątyni restauracja, dokonana pr/ez ! górskich łańcuchów, są zato oddzielne góry, któ-architekta Chipiez’a, na podstawie tekstu Eze- ! re, jakby sobie ręce podając, wytwarzają granice chiela. Niema też samodzielności stylowej w in- pomiędzy oddzielnemi prowincyami, jednak wą-nycb pomnikach architektury hebrajskiej, np. wozy te do tego stopnia szczelne, iż rzeki, nie w grobowcowych budowlach, w których mieszają znajdując pomiędzy niemi uścia, wyżłabiają sobie się assyryjskie i egipskie z helleńskiemi motywami podziemne odpływy. Wiadomo zaś, że rzeki są Poprzestajemy więc tylko na wyliczeniu główniej - j pierwotnemi i najbardziej naturalnemi drogami szych tego rodzaju zabytków⁷. W Jerozolimie gro- komimikacyi. Według zdania Strabona, za cza-bowiec Sędziów, grobowiec Jakóba, grobowce kró- j sów tego geografa, drogi lądowe Hellady również lewskie z óoryckiemi tryglitami i metopami (ter- były w bardzo złym stanie. Zauważmy nadto, mina wyjaśnione pod w. Hellada). W dolinie że cywilizacya najsłabiej rozwinęła się w prowin-eedrów t. zw. grobowiec Zacharyasza i podobnie cyach, przez które przepływają właśnie najwięk-ukształtowany grobowiec Absalona. - A z y a sze rzeki Grecyi, jak np. Peneus, Alfeus, Ache-Mniejsza (tab. II) już w głębokiej starożytno- lous. Prowincyami temi są: Epir, Etolia, Tessa -ści była widownią rozwiniętego stanu kultury, lia, Arkadya i Elida. Z tych uwag przedewszyst-Z trzech stron oblana morzem, otoczona bogate- kiem wypływa, że oddzielne prowincye starożytni w płody ziemi wyspami, pod najpiękniejszem nej Hellady żyły w największem odosobnieniu niebem, Azya Mniejsza jakby była przeznaczona i, co ważniejsza, że tam silniej rozwinęła się cyna rozwój kolonij. Od najdawniejszych też czasów wilizacya, gdzie brak dróg komunikacyi separatyzm osiadają tu koloniści pochodzenia assyryjskiego ten potęgował. Jest to faktem dowiedzionym, że i semickiego. Z jednej strony położenie geogra- separatyzm, odosobnienie od wpływów sąsiednich ficzne wpłynęło na rozwój handlu mieszkańców plemion, sprzyja pomysłowości indywidualnej w za-Azyi Mniejszej, z drugiej zaś strony równolegle kresie architektury. Początkowo oddzielne ple-ciągnące się łańcuchy gór, izolując oddzielne gru- miona Hellady żyły w jaknajwiększem odoso-py kolonistów, wytworzyły ich samodzielność i ory- bnieniu; tylko nadzwyczajne rozwinięcie brzego-ginalność twórczości. Temi plemionami są: lidyj- we, liczne zatoki, dały możność duchowej pomię-czycy, licyjczycy, myzyjczycy i karyjczycy. Najda- dzy temi plemionami łączności; krzyżowały się wniejszemi pomnikami budownictwa w Azyi Mniej- idee, bez krzyżowania się ludności oddzielnych szej są olbrzymie mury w Kalynda (w Karyi) i w Jas- prowincyj. Każda z dwudziestu narodowości Hel-sos. Z pomiędzy budowli lidyjskich najstarszemi są lady ma swych narodowych bogów, swoich ante -grobowce, np. grobowiec Tantalosa. Jest to tumu- natów, swoje prawa, na własną rękę prowadzoną lus (kurhan), w kształcie niskiego cylindra, za- politykę, swe legendy, i narodową, a raczej ple-kończonego ostrokręgiem. Słynny jest także t. zw. mienną historyę. O ile społeczeństwa zyskują grobowiec Midasa pod Dogan-lu, wykuty w ska- szerokich, ogólnie ludzkich poglądach, o tyle trale, fasada kwadratowa, trójkątnym frontonem za- cą na indywidualności w dziedzinie architekto-kończona, pokryta prostolinijnym wzorem. Licyj- uicznych pomysłów. W Helladzie płomyki ge-skie grobowce, w skale wykute, i kamienne licyj- niuszu o silnie indywidualnej, plemiennej barwie, skie sarkofagi są przedmiotem szczegółowych stu- w ukryciu pielęgnowane, później łączą się w je-dyów badaczów sztuki, a to ze względu, iż te dną świetną zorzę panhelleńskiej sztuki. Łatwo zabytki w kamieniu odtwarzają pierwotną dre naprzód oznaczyć, gdzie osobliwie rozwinie się wnianą konstrukcyę. W miejscowości Myra za- cywilizacya i sztuka helleńska Ateny są przechował się cały szereg nad sobą piętrzących się dewszystkiem środkowym punktem pomiędzy chło-grobowców, w skale wykutych. Taldeź pomniki dną i zbyt upalną strefą Grecyi. Średnio wzięta znajdują się także w Telmissos, Ksantos, Felos temperatura Aten do tego stopnia umiarkowana, i Antifelos. Jońsko-licyjskie grobowce są już wy- że mrozy tam przypadają przeć,ięciowo co lat raźnym przedświtem helleńskiej architektury. Wi- dwadzieścia. Klimat Grecyi do tego stopnia ładzimy już w nich jońskie kapitele, belkowania godny, że prawie przez pół roku można sypiać i frontony z akroteryami. Tego rodzaju pomniki pod odkrytem niebem. W zbyt upalnym kii znajdują się także w miejscowościach wyżej wy- macie ogarnia człowieka apatya, zbyt surowy mienionych. Pomniki te wzniesione w VII i VI skłania go raczej do utylitarnej, niż do artystycz-wieku za królów Gygesa i Aliattesa. Studya nej twórczości; umiarkowany tylko klimat uspo-pomników, w Azyi Mniejszej istniejących, są ko- sabia do równowagi władz fizycznych i ducho-nieczne dla zrozumienia architektury hellenów. wych. Przy tych klimatycznych warunkach sam A. Hellady (tab. III). Wyjątkowe, rzec rodzaj pożywienia, na fizyczny działając organizm, można, topograficzne ukształtowanie, tylko jej w umysłowych sprawach pozostawia swe ślady, właściwe geograficzne położenie i umiarkowany co sprawdzić można w rozwoju cywilizacyi i sztu-klimat, wpłynęły na indywidualność pomysłowości ki helleńskiej, która wyrasta na najuboższym w zakresie architektury. Grecya, będąc krajem gruncie, mianowicie w Attyce. Sprawdzianem górzystym, jak Szwajcarya, jest zarazem niemal tego prawa zachodnie prowincye Grecyi: Trygli-wyspą, bo tylko wąskim pasem ziemi ze stałym fia, Akarnania i Etolia, najbogatsze pod wzglę-lądem połączona. Każda oddzielna prowincya dera naturalnej gleby, najuboższe pod względem tego kraju od sąsiedniej odgraniczona naturalną artystycznej produkcyi. Śą to wielkie zielenieją-górską zaporą. Jakkolwiek niema tu ciągłych ce pola i żyzne płaszczyzny. Można też twier-

na

-

.

/ov fa.

biblioteka ^ * 6LÓWWA

;

y

V

^o>NS?

.

I

f

.

[“sg

.'. ’.. '"r⁻⁴-

Hi

w»

WWl

■v' '•ârfc'I

ijfïj .^-^s

sl

yj

i» Tą

mm

^Cyklopowy mur w Micenach.

Brama w Figalii.

Architektura Hellady.

JlslBS

ilu

ctósJ, x.

i?H '-J

'I

î i-

II

Ï1

L V •.;

L_ JâlSS^^ÉÊ^SÈkAAk

mm

fwm

Sà

cpp-,.

B?

rpL Ät"

illgiwi

F,

r ■ J.

Lwia brama w Micenach.

Brama w Amfissa.

.’i

Cyklopowy mur w Psofls.

BfgPT :    a

ggrapj|j||g

imlsüg

ssbris

2==^=s=

;' LSrSfisl

~-r-

si

rr-"~

r.

<w*

Hä

1H

Äf

. •

,',•■■ ; ' •

.

«i    ' -V.-J

•.

-■i

T-Ex-r.

;■

w\

w-

Kl

{T L HALLI-¹?

i t-

Il I ill

ipil

!;

Ji

Kb

_L

Tl

rP

F%Ilÿ

i^***!8l

ITT^

•!

!l

P<

■:«

!i

li

'■!

il LL:

i il

TjT:

!!

10

Vs

i

__-K

■u^n^Łig^DiŁ^iiiuiu-luiiTii i a m ui *,1 uii oiuji i üiïïïïïïïTïïïïSiiigniiiir ii ii inriiiriii [ r_n Ji'i mri rn t n ttttttttttttt

SäEIS%sä3P«1s

iii?

ER!

HtiUil

MP»«»

........................ ^.Jl^,

Wliiilllll l'l 'i i |l ill il.Jill

I

I

i;| 8 i

unÄMwii

-Ttl

■$M

Tli

JJ

"Tji;J......

La

Ba

SISl

Partenon w Atenach zbudowany przeiülktinosa i Kallikratesa 454—438 przed Clir. (styl dorycki).

Wieża wiatrów (horlogium) w Atenach i jej plan.

Pomnik Lizjkratesa w Atenach i jego plan, (styl koryncki).

i'

'S

i'

Xp

ir:

■Ęmfm

pi..

pii

—jm

rr » —r» r • *rr-zi 'L**^ .

' i"

■n

Il

; nss

MÜH

ËS3- % ■    '

ttttirrriTTTrorô

w

IÜ

Ki

ë?LL

sgjgH

Tism

ST

( ft

JM

SU

Hi

tWu

raf®

T-"

L>i

•m.

ilśf I. !“‘

,P^il§iillL„

t^âM»Wx.v ^RsJLa

11

Lï&jS

Erechtejon w Atenach 409 r. przed Chr. (styl joński).

Kapitel pomnika Lizykratesa.

Teatr w Segieście.

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. Architektura“.

Ü

'i

/w

Ł a\-.    ■ >

U ^

©•)

.$■

i '

dzić, że starożytnemu hellenowi więcej pożywienia dostarczają piękne widoki i blaski słoneczne, niż naturalne płody gleby jego pięknej ojczyzny.

wydaje najpiękniejszy twór w dziedzinie sztuki budowlanej: świątynię dorycką. Świątynię otacza święte ogrodzenie (temenos), do którego wiedzie tryumfalna brama, propyleami zwana (jpropylaion) Sama świątynia wznosi się na silnem, kamiennem podmurowaniu (stereobat). Podmurowanie to, obok konstrukcyjnego zadania, ma estetyczne znaczenie: wzniesienie po nad poziom przybytku bóstwa, jako dziękczynnego votum pobożnych Dopiero na tem podmurowaniu piętrzą się trzy prostokątne stopnie; ze względów na swą wysokość, do wzrostu człowieka nie zastosowaną, mają one raczej estetyczne przeznaczenie oddzielenia budowli od ziemi, wzniesienia jej po nad poziom, silniejszego jej zaakcentowania, nie zaś utylitarnego celu zwykłych schodów, ułatwiających wstęp do budowli. Jest to stylobat, na którym wznosi się szereg lekko ku górze zwężających się cylindrycznych kolumn, zakończonych kapitelem, utworzonym ze zgiętej linii (echin) i kwadratowej płytki (abak). Na bocznej fasadzie świątyni liczba kolumn podwójna, więcej jedna kolumna, t. j. jeżeli na głównej fasadzie znajduje się 6 kolumn, to na bocznej będzie 6X^+1? czyli razem trzynaście. Reguła ta nie jest jednak bez wyjątku. Tak np. w środkowej świątyni w Selinuncie stosunek, o którym mowa, ma się jak 6 do 17. Rzęd kolumn dźwiga kamienną belkę (epistylion), nad nią ustawiony szereg żłobionych słupków (try-glifów), poprzedzielanych kwadratowemi oknami (metopia) zewnątrz zasłoniętemi kwadratowemi rzeżbionemi kamiennemi płytami (metopa-mi). Świątynia zakończona szczytem trójkątnym, utworzonym z poziomego wieńczącego gzemsu i ta-kichże dwóch pochyłych gzemsów. Pole trójkątne, temi trzema gzemsami objęte, t. zw. tympanon frontonu, wypełnia płaskorzeźba, uplastyczniająca epizod mitu bóstwa, na którego cześć świątynia wzniesiona. Trzy kąty frontonu zakończone palmetami, posągami, są to akroterya, z których dwa boczne angularyami nazywamy. Motywy te występują w najrozmaitszej formie, jako to: palmet, gryfów, łabędzi, kra terów i nareszcie ludzkich postaci. Po nad dwoma pochyłemi gzemsami spoczywa rynna. Już z samego stosunku liczby kolumn, umieszczonych na głównej i bocznej fasadzie, wypływa, że świątynia w planie ma kształt wydłużonego prostokąta. Po za rzędem kolumn znajduje się prostokątna, murem otoczona, przestrzeń. Przed tą przestrzenią przedsionek (pronaos), na tylnej zaś fasadzie przedsionek podobny, nazywany posticum. Właściwem sanktuaryum jest otoczona ścianami przestrzeń: cella świątyni, na dwie podzielona części, pierwsza przeznaczona dla postaci bóstwa, sekos, tylna zaś część służy do przechowywania przyborów, do kultu potrzebnych, i jest właściwie skarbcem (opistodamas). Wogóle rozmiary helleńskiej świątyni bardzo umiarkowane, co wypływa

Ateńczyk, wychowany na bardzo iekkiem pożywieniu, wytwarza arcydzieła, podczas gdy beot-czyk, na swej żyznej i tłustej ziemi oddychający ciężkiem powietrzem, ociężały w swych artystycznych pomysłach. Umiarkowany klimat Grecyi uwalnia człowieka od wielu trosk i zachodów, które odrywają północnego mieszkańca od życia artystycznego. W takich warunkach klimatycznych nic mu nie pozostaje, jak tylko oddać się całą duszą ideałom piękna. Kiedy mate-ryalne potrzeby codziennego życia zaspokojone, a łagodny klimat uspakaja nerwy, objawia się artystyczna twórczość, widomy znak równowagi pomiędzy fizycznemi i duchowemi siłami.

Te wszystkie warunki wytwarzają skłonność do artystycznej twórczości. Ale oprócz samej skłonności i wrodzonych zdolności, na samą produk-cyę, tak w dziedzinie sztuki, jak każdym innym zakresie działalności człowieka, wpływ ma otoczenie, szkoła, która daje nam możność te zdolności rozwinąć, 'hakiem sprzyjającem artystycznemu rozwojowi otoczeniem jest grecki krajobraz. Jego znamiennemi cechami umiarkowane rozmiary i rozmaitość kształtów. Drzewa są tu krzewami, rzeki, od strumieni nie większe, sączą się umiarkowanym biegiem, morze, jak jezioro w dniu pogodnym, liże kamieniste brzegi.

Niemasz tu przygniatających swym widokiem wysokich, rzec można, potwornych rozmiarów Hi-malaju. Góry Koryntu, Attyki, Beoeyi, od trzech do czterech tysięcy stóp wysokie, tylko Olimp wyższy (około 6,0u0 stóp), ze względu na swą wysokość uważany już za siedzibę bogów. Gre-cya, jakkolwiek jest kraj’em górzystym, dostarczającym zatem rozmaitości widoków, jednak rozmaitość ta, nic w sobie nie mając chaotycznego, uspokajająco na nerw optyczny działa. Skała jest najbardziej charakterystycznym i wszędzie dającym się widzieć motywem greckiego krajobrazu.

Główną więc estetyczną cechą takiego krajobrazu szerokie płaszczyzny, ostre kontury, które, rysując się na tle lazurowem, przez atmosferę jak eter czystą widziane, potęgują jasność i wyrazistość tego widoku. Wprost przeciwne, niż w Egipcie, widzimy tu cechy, tyczące się samych rozmiarów ciągłości widnokręgów. Grecya sama jest niewielkim kraikiem, w którym jeszcze mniejsze przed-.tawiają się oku widnokręgi. Góry i morza rozdzielają kraj ten na oddzielne prowincye, które same dla siebie, otoczone naturalnym murem, stanowią oddzielne małe kraiki, po za kresy których oko wybiegnąć nie może. Dzięki czystości atmosfery, zarówno przedmioty na pierwszym, jak i na dalekim planie, z niezmierną jasnością przedstawiają się oku. W takiem otoczeniu, oko przyzwyczaja się do wyrazistości, czystości limj, jasności brył całych, a te czyste i wyraziste kon- z pojęć estetycznych, wśród otaczającego krajo-tury, w krew człowieka przechodząc, jego jaźni brązu przyswojonych. Sama zresztą natura kultu stają się integralnym pierwiastkiem, który, później nie wymagała tak olbrzymich rozmiarów świątyń, w pomysłach architektonicznych reprodukowany, jak np. w Egipcie albo Iudostanie. Świątynia bowiem helleńska jest właściwie skrzynką tyiko, se- dDika, prytana, który miał obowiązek strzeżenie petem, monumentalnym relikwiarzem, na przecho- świętego ognia Hestyi. Zwyczaj chciał, aby kolo-wywanie wyobrażenia bóstwa przeznaczonym. Do niści, rodzinne opuszczając miasto, na znak nie-celi świątyni wstęp wolny miał tylko arcyka- rozerwalnej z ojczystem gniazdem łączności, ogień płan; lud odprawiał modlitwy i religijne prak- święty do nowej przenieśli ojczyzny. Przykładem tyki pod gołem niebem. Świątynia jest tern miejskiego ratusza jest buleuterion w Olimpii, dla całości świętego ogrodzenia (temenos), czem Jest to budowla, z trzech oddzielnych przestrzeni cyboryum dla całości chrześciańskiej świątyni; złożona. W środku kwadratowa budowla z posą-jest ona wyłącznie domem bożym nie zaś miej- giem Zeusa Herkeiosa, przed którym żołnierze scem zgromadzenia wiernych. Z tego pojęcia rze- wychodzący na wojnę przysięgę na wierność skła-czy wypływa kardynalna cecha helleńskiej świą- dali. Po obu stronach tej budowli dwie podłużne, tyni. dej architektura jest zewnętrzną. Pierwotnie kolisto zakończone, sale, na dwie części rzędem świątynie oświetlone były tylko otworami, pomiędzy siedmiu kolum podzielone, służyły na miejsce tryglifauii pozostawionemi, t. j. przez metopy, uczt dla wojska. Trzy te budowle przez wznie-później z góry przez otwór (hypetron), w dachu sioną na froncie kolumnadę połączone są w jednę pozostawiony. Bardzo ważną cechą tej architektury całość. Pogodnemu niebu Grecyi również przypi-jest inny sposób akcentowania organów architek- sać należy prostotę w ukształtowaniu teatru. toDicznycb, t. j. tych części, które właściwie kon- Pod budowę teatru wybierano dolinę, w pół-okrąg strukcyę budowli stanowią, a inny znowu tych, któ- otoczoną górami, które służyły jako przez nature wypełniają ten konstrukcyjny szkielet. Ko- naturę samą zbudowany amfiteatr. Przed nim lumny więc i tryglify, jako słupki dźwigające wznoszono szałas, dla aktorów przeznaczony. Póź-gzems poziomy, dla unaocznienia ich funkcyi me- niej ten kształt pierwotny naśladowano w kamie-cbanicznej, motywowane są wzdłuż ciągnącemi się niu. W pół-okrąg koncentrycznie zbudowane stop-brózdami, kapitel zaś w elastycznej linii zginanie się nie kamienne stanowią właściwy teatr (teatron, pod ciężarem wyraża. Na żadnym z tych orga- koilon). W miejscu, które we współczesnych nam nów niema rzeźby, przedstawiającej postać lu- teatrach zajęto na krzesła, wznosi się ołtarz (ty-dzką czy też zwierzęcą; wypełniają one tylko ścia- mele) Bachusa. Miejsce to także nazywają orkie-ny, wolne pole, niemające konstrukcyjnego prze- strą (obacz). Przed amfiteatrem budowla na znaczenia, jak np. pole trójkątne frontonu i kwa- wzniesieńm - to scena (skcne), połączona z orkie-dratowe pola metop. Stosownie do układu same- strą przez schody. Miejsce zaś przed sceną, to go planu, świątynia przybiera rozmaite specyalnt, proscenium (proskenion, logeion). Ruiny teatrów nazwy. Jeżeli prostokątną nawę otacza ze wszyst- heleńskich zachowały się w Argos, Spareie, Man-kich stron kolumnada, taki układ nazywany pe- tynei i Megalopolis. Nieco odmiennym typem od ripteros, z podwójnym zaś szeregiem kolumn: powyżej opisanego teatru są odeony. Różnicę dipteros. Z pojedynczym rzędem kolumn, ale tę pomiędzy zwyczajnym teatrem, a odeonem sta-? dostatecznem miejscem na podwójny ich nowi, że ten ostatni pokrywano dachem, podczas szereg, będzie świątynia pseudo-dipteros (fałszy- gdy w pierwszym widzowie pozostawali pod wy dipteros), z pół kolumnami, z murem celi golem niebem. Teatr miał scenę nieruchomą jedną całość stanowiącemi, nazywamy pseudo-pe- (scena stabilis), w odeonie zaś scena jest przenośna ripteros. Mniejsze świątynie z wystającym murena (scena ducłilis) i nie ma odpowiedniego urządzenia, celi, zakończonym pilastrami. t. j. antami, nazy- potrzebnego do zmian dekoracyj. W odeonie nie wamy templum in antis. Kolumny, ustawiane tyl- ma t. zw. orkiestry. Do rzędu budowli użytku ko na jednej z głównych fasad, dają typ świąty- publicznego należy stadion i hippodrom. Pierw-ni prostylos; jeżeli zaś kolumnada powtórzona na szy przeznaczony.na przedstawienia gimnastyczne, obu głównych fasadach, będziemy mieli świąty- drugi na gonitwy konne, piesze i na rydwanach, nię amfiprostylos. Nareszcie okrągłą, kolumnami W tym celu wybierano pod budowę wąwóz, albo otoczoną świątynię, nazywamy monopte^o^. Swią- go sztucznie wytwarzano. Wąwóz taki zamknięty tynia zajmuje główne miejsce w dziejach archi- z jednej strony przeznaczonym dla widzów amfi-tektury helleńskiej; budowle bowiem użytku pu - ! teatrem. Ruiny stadionów zachowane w Jassos, blicznego w umiarkowauym klimacie Grecyi były Afrodisias, Efezie i Sycyonie; hipodromów zaś prawie zbyteczne. Sprawy publiczne załatwiano i w Pessinus i Aizani. Wielkie znaczenie gimna-na miejskim rynku (agora), otoczonym krużgan- styki w życiu hellenów wytworzyło potrzebę kami, służącemi za schronienie przed palącemi wznoszenia budowli, w których młodzież mogln promieniami słońca. Do znakomitszych tego ro- ! by wprawiać się w walkę na pięści i w gimnasty-dzaju budowli należy stoa, wzniesiona przez króla ; czne ćwiczenia. Temu celowi zadość czyniły pa-Eumenesa w Atenach, pomiędzy Odeonem i tea- les try i gimnazya. Są to kwadratowe albo trem. Odkopano taką właśnie halę na placu uro- prostokątne powierzchnie, otoczone krużgankami, czystości w Olimpii. Naiznakomitszym tego ro- Z jednej strony budowla przeznaczona dla star-dzaju budowli przykładem stoa króla Attalosa szych wiekiem i znaczeniem widzów, z drugiej I I w Atenach. Niewiele czas oszczędził z bu- dla młodzieży (efebów). Na całość budowli skła-dowli publicznego użytku. Do tej kategoryi na- dają się także łazienka, zimne kąpiele (lustron) leżą prytanea i buleuterya. Pierwsza z nich była ! i miejsce, w którem zapaśnicy namaszczali sobie miejscem urzędowania pierwszego w mieście urzę- j ciało (t. zw. elaioterion). Najdawniejszym tego

rodzaju zabytkiem (z IV w.) jest palestra w Olim- ! dzimy na pomniku Lizykratesa (334 przed Chr.) pij; ruiny gimnazyów znaleziono w Pergamie, ! Jednak już w r. 380 Skopas wznosi w stylu ko-w Efezie, w Magnezyi, Hieropolis, w Aleksan- rynckim wewnętrzne portyki świątyni Ateny Alea dryi, Troas. Innego znów rodzaju budowlami są w Tegm. Historyę pierwotną helleńskiej archi-t. zw. monumenty choraiczne Są to pomniki, tektury pokrywają cale wieki mgły niepewności, wzniesione na pamiątkę zwycięstwa, na igrzyskach Jej początków szukano w Egipcie i Assyryi i chcia-odniesionego. W kształcie okrągłym, zakończone no wykazać bliskie pokrewieństwo kształtów do-kopułą, na której szczycie zwycięzca stawiał w nagro- ryckich z egipskiemi, a jońsluch z assy ryj skiemi. dę otrzymany trójnóg. (Jała ulica w Atenach, oto- Jakkolwiek nie da się zaprzeczyć, że Egipt i Assy-czona takieini pomnikami, otrzymała nazwę ulicy rya miały wpływ na wytworzenie się stylów hel-Tripodów. Sławnym zabytkiem tego rodzaju leńskich, wpływ ten jednak nie jest do tego stop-budowli jest pomnik Lizykratesa w Atenach. Do- nia bezpośredni i wyraźny w swych objawach, my mieszkalne hellenów w czasach dawnych od- jak dawniejsi nistorycy dowieść usiłowali. Do znaczały się prostotą urządzenia, później dopiero najstarszych pomników należą dzieła Pelazgów, pod wpływem wschodu bogato się przystrajają, t. zw. cyklopowe mury w Argos, Micenach, Z zewnątrz otoczone czterema bez okien ścia- Tyryncie (Azya Mniejsza), Kuidos i Assos. Są nami, za jedyny motyw mają jedne nie wielkie to z olbrzymich brył łamanego kamienia mury, drzwi wchodowe. Wewnątrz prostokątny, kolum    których budowę, ze względu na niezwykłe roz-

nadą otoczony dziedzinie (atrium), w którym po miary, starożytni przypisywali mitycznym cyklo-bokach grupują się mieszkalne przestrzenie. W śro- pom. Dwa rodzaje konstrukcyi odróżnić tu nale-dku dziedzińca ołtarz Zeusa Herkeiosa Wogóle ży. W jednych oddzielne kamienie szczelnie do pojęcie o układzie domu helleńskiego dają nam siebie przystają, w innych znów szczeliny pomię-tylko pieśni Homera (Odyssea). Powyżej daliśmy dzy kamieniami zapełniane. Do tej samej grupy ogólny zarys świątyni stylu doryckiego. Obecnie należą bramy miejskie, również z olbrzymich brył wypada nam słów kilka poświęcić charakterysty- kamienia zbudowane. Zakończenie bramy w Dece dwóch innych stylów helleńskich, mianowicie; los z dwóch belek kamiennych, pod kątem usta-jońskiego i korynckiego. Kolumny jońskie wionych, daje szematyczny obraz pierwotnego oddzielone od stylobatu za pomocą bazy (spira), sklepienia. W Eigalii znów zakończenie bramy podczas gdy trzon kolumny doryckiej wznosi się miejskiej utworzone z kamieni, po nad sobą wy-bezpośrednio na górnym stopniu świątyni Baza stających. Najsławniejszą tego rodzaju bramą składa się z dwóch wypukłych i z jednego wklę- jest t, zw. Lwia-brama w Micenach. Na dwóch słego pierścienia (torus i trochilos) pod nią pionowo ustawionych słupach kamiennych spoczy-kwadratowa płyt a (plintus). Odmianą jońskiej wa zakrzywiona u góry bryła, na niej płyta trój -jest attycka baza, w której brak kwadratowej kątna z płaskorzeźbą, przedstawiającą dwm po-płytki. Trzon kolumny jońskiej smuklejszy niż stacie lwów, na dwóch przednich łapach wspar-doryckiej. W tej ostatniej stosunek dolnej śre- tych i zwróconych do kolumny, w środku tej trój -dnicy do wysokości trzonu nie przekraczał nigdy kątnej płyty wyrzeźbionej. Obok wspaniałych pa-6 (5l/₂ — 5³/₄), w jońskiej zmienia się on od łaców, które opisuje Homer, wznoszono skarbce 8y₂ do 9V?- Rozstawienie kolumn w doryckim do przechowania kosztowności władców. Dokła-stylu od ll/„ w jońskim dochodzi do 2 średnic, dne o tych budowlach pojęcie daje nam skarbni-Proporcya kolumn i ich rozstawienie w stylu joń- ca Atreusza w Micenach. W planie kolista, śre-skim wytwarzają lekkość całej budowli. Charak- dnicy 15 m., w przekroju kształtu pszczelnego terystyczną cechą jońskiej kolumny jest kapitel ula, zbudowana z wielkich, doskonale obrobionych w kształcie spiralnej, czyli woluta (voluta) ka- płyt kamienny cli, które, ponad sobą wyskakując pitelu. W doryckim stylu nad rzędem kolumn stopniowo, wytwarzają rodzaj sklepienia. Wnętrze spoczywa z jednej bryły kamienia utworzona bel- wyłożone spiżową blachą, której dziś tylko ślady ka, w jońskim zaś —rzekomo z trzech oddzielnych pozostały. Podobną budowlę w pobliżu Lwiej-części złożona. Nad nią wznosi się inna belka, t. zw. bramy w Micenach odnalazła pani Schliemann, fryz (trinkos) przyozdobiony płaskorzeźbą, co Skarbiec archaiczny jest także w Orchomenos, wytwarza t. zw. zoforos (dosłownie „noszący przez Schliemana za arcydzieło uważany. Archa obraz”). Pod gzemsem wieńczącym—cały szereg iczne świątynie helleńskie bardzo prosto ukształ-kostek, t. zw. ząbków (geisipodes). Oprócz kolum towane, składają się one z zagrody z kamienia ny, w jońskim stylu często używany pilaster, za- utworzonej. Opisy, jakie nam daje Homer, są pod kończony kapitelem. Styl koryncki jest kombina- tym względem bardzo niedokładne. Według Pau-cyą doryckiego i jońskiego. Bogatszy od nich, zaniasza najdawniejsza świątynia w Delfach była powstał w handlowem, goniącem za przepychem zwyczajnym szałasem. Najdawniejszemi tego ro-mieście, od którego nazwę swą otrzymał. Styl dzaju kamiennemi zabytkami są: świątynia na ten, nie mając własnego, posługuje się jońskiem Eubei, na górze Ocha i trzy świątynie na górze belkowaniem. Charakterystyczną jednak cechą te- Kliosi pod Siyrą. Właściwe dzieje helleńskiej A-y, go stylu jest bogato rzeźbiony, z liści akantu zło- wolnej od wschodnich wpływów, rozpoczynają się żony, kapitel, którego utworzenie przypisywano z chwilą najazdu doryjczyków na Peloponez. Wte-rzeźbiarzowi Kallimachosowi. Jeden z najdaw- dy wytwarza się podstawa dla podwójnego bytu niejszych zabytków tego korynckiego kapitelu wi- dwóch wielce odrębnych plemion, doryjczyków i joń-

czyków. Pierwsi, poważnego, wojowniczego charakteru, stali się dopełnieniem karmonijnem miękkiego, do spokojnej uprawy sztuki uzdolnionego, jońskiego plemienia. Szorstki temperament pierwszych złagodzony miękkością drugich. Temu skrzyżowaniu się dwóch odrębnych pierwiastków należy przypisać świetność helleńskiej A-y. Przedstawicielem geniuszu jońskiego je3t Homer; hellen w jego pieśniach jest najżarliwszym czcicielem osobistej wolności. Nie walczy on w jednym szeregu, jak doryjczyk, ale na własną rękę. W ich wojennych manewrach niema ani śladu dyscypliny wojskowej. Bohaterowie strofują króla królów, nawet z bogami walcząc. Ideałem jończy-ków życie spokojne i—że tak rzec można rozluźnione; dążą oni do roskoszy i przepychu. Bogato ornamentowane pałace Menelaja i Alcynousa przenoszą nas na wschód daleki. Wszędzie złoto, srebro, kość słoniowa, bursztyn, stal błękitna pokrywa ścieże drzwi. Później, pomimo skrzyżowania się z doryjczykami, w jońskim stylu przebija przepych wschodni, brak łączności, ścisłej organicznej kompozycyi. W stylu jońskim wszystko prawie uczyniono dla oka, bardzo mało dla myśli. Geniusz dorycki we wszystkiem prawie jest kontrastem jońskiej twórczości. Doryjczycy w małej liczbie, rozproszeni pomiędzy jońską ludnością, tylko dzięki swej energii i dyscyplinie byt swój zachowali. Taż sama energia, instynkt porządku, że tak rzec można, taż sama dyscyplina, przejawia się w doryckim stylu. Uwagi te, tyczące się charakterystyki dwóch głównych plemion, są konieczne do zrozumienia genezy powstania, oraz istoty dwóch głównych stylów A-y helleńskiej. Hi-storyę A-y helleńskiej dzielimy na trzy okresy. Okres pierwszy od Solona do Cymona (600 — 470 prz. Chr.). Wynalezienie łodzi o trzech rzędach wioseł (triremy) daje impuls do koloni-zacyi na brzegach morza Śródziemnego. Najstarszą według Diodora kolonią jest Selinunt, założony około 651 r. przed Chr. Tam więc należy szukać początków helleńskiej A-y. W Selinuncie do dziś istnieje sześć ruin świątyń, a ponieważ ich przeznaczenie i nazwy starożytne nie są nam dokładnie znane, przeto za archeologiem Serra di Falco oznaczono je głoskami A, B, C i t. p. Pomiędzy niemi świątynia, oznaczona głoską F, w swym ogólnym układzie bardzo podobna do świątyni w Elefantynie. Na akropolu selinunckim istnieją trzy świątynie wT stylu doryckim. Chronologiczna klasytikacya tych budowli oznaczona według stosunku wysokości belkowania do kolumny i według liczby żłobień kolumny. W najdaw • niej szych belkowanie w stosunku do kolumny bardzo wysokie, a liczba żłobień od 16 zwiększa się do 20. Kolumny przysadziste, a krzywizny ich kapiteli bardzo wydatne. Cela świątyni w kształcie bardzo wydłużonego prostokąta, podzielona na trzy części: przedsionek, adyton i skarbiec, okolone bardzo blisko obok siebie stojącemi kolumnami. Tak się przedstawia przybytek, prawdopodobnie Apollinowi poświęcony, wzniesiony w Selinuncie około 600 roku przed Chrystusem.

Płaskorzeźby metop przodstawiają walkę Herkulesa z Cerkopami i Perseusza z Meduzą. Styl joński przeważnie rozwija się w Azyi Mniejszej, ale nic nam nie pozostało z owych czasów, pomroką zakrytych. Ze świątyni Hery w Samos, przez Rekosa i Teodora z Samos zbudowanej, bardzo nieznaczne pozostały ślady. Największa z budowli jońskich tego okresu, świątynia Artemidy w Efezie, przez Herostrata spalona, dopiero później odbudowana za Aleksandra W. Jakkolwiek o pierwszej z tych dwócii świątyń pisał Teodoras, o drugiej zaś Cherzyfron (Chersifron), śladów żadnych niema po tych kronikarskich pracach. W Sycylii i południowych Włoszech zachowały się zabytki stylu doryckiego. Wąska, w stosunku do swej długości, cela i głęboki portyk-cechami tych budowli. Do najstarszych także zabytków należą ruiny w Syrakuzach. Ze świątyni Artemidy na wyspie Ortygii niedawno odszukane ślady każą wnosić, że to był peripte-ros, na froncie z sześcioma,po bokach z 18 (do 19) kolumnami. Kolumny bardzo blisko siebie ustawione, odległość ich nawet jednej średnicy nie wynosi. Budowla ta prawdopodobnie jeszcze przed 600 rokiem wzniesiona. Nie tak starożytną jest świątynia Zeusa olimpijskiego, z której tylko dwie kolumny pozostały; ze świątyni zaś Ateny na wyspie Ortygii pozostało kolumn 22. Zabytki w Agrygencie dają nam typ rozwiniętego już stylu doryckiego w świątyni Herkulesa, w t. zw. świątyniach „Junony Lacynii” i świątyni „Concordia”. Najsławniejszą jednak, ze względu na swe ukształtowanie i rozmiary, jest świątynia Zeusa olimpijskiego. Oryginalność tej budowli polega na tern, że kolumny, zamiast wytwarzać wokoło kolumnadę (peripteros), wmurowane w mur celi, co wytwarza typ t. zw. pseudo peripteru (ob. powyżej). Wewnątrz mury również zaopatrzone filarami, dźwigającemi górną galeryę. Nadto do oryginalnych cech tej budowli zaliczyć należy rzeźbione postacie atlantów, unoszących pokrycie świątyni. Połączę aie ścian z kolumnami i filarami tłómaczyć należy powodami konstruk-cyjnemi, wywołanemi przez małe rozmiary i małą wytrzymałość materyału, do budowli użytego. Świątynia ta wzniesiona w drugiej połowie V-go wieku. Najlepiej zachowanym zabytkiem czasu, o którym mowa, jest świątynia Posejdona w Pesturn. Jest to jedyna może świątynia, w której zachowały się górne kolumny wewnątrz celi. Ze względu na swe wyborne zakonserwowanie, rozwinięty doryk, świątynia w Pe-stum zasługuje na szczególną uwagę badaczów sztuki helleńskiej. W Metaponcie pozostało 15 kolumn ze świątyni t. zw. „Tavola de’ paladini” i kilka motywów z t. zw. „Chiesa i Sansane”. Dotychczas zaliczano świątynię w Assos do najdawniejszych zabytków doryckiego stylu, najnowsze jednak poszukiwania wykazały, że budowlę tę do późniejszych zaliczyć należy. Jest to prawdopodobnie świątynia A teuy, wzniesiona po bitwie pod Mikale (479). Świątynia ta stanowi szczególny i godny uwagi wyjątek w powszechnie przyjętej zasadzie motywowania organów architektury helleńskiej, mianowicie, epistyl pokryty płaskorzeźbą, co jest przeciwne kardynalnym zasadom stylizowania. Pod i nad tryglifami niema t. zw. kropel (stalagma). Do starożytnych zabytków zaliczyć także należy świątynie w Cadacchio na Korcyrze (Korfu). Do sławniejszych budowli tego okresu należą: świątynia Apollina w Delfach i Zeusa olimpijskiego w Atenach; nareszcie Stary Parteun, zburzony przez persów, z któreg i bardzo niewiele śladów pozostało. Dalej, świątynia Hery w Olimpii, dorycki peripteros o bardzo długiej celi, z pronaos in antis i z opistodamem. W tym samym czasie wznoszą w Olimpii skarbiec, w którym znaleziono godne uwagi terra-kotowe gzemsy. Są to właściwie modele gzem-sów, przytwierdzane do kamiennych belek. Do połowy VI wieku należy skarbiec megarczyków i sycyouczyków z V wieku. Okres pierwszy kończy budowa świątyni Zeusa w Olimpii, najprzód odgrzebana przez ekspedycyę francuską pod przewodnictwem A. Blouefa, potem przez ekspedycyę niemiecką. Wspaniała ta budowla, jedno z arcydzieł helleńskich, z której niewiele odłamków pozostało, jest nam znana tylko z re-konstrukcyi. Wzniesiona przez Libona w piątym wieku przed Chryst., mieściła w sobie sławny ze złota i słoniowej kości posąg Zeusa olimpijskiego, dłuta Fidyasza. Świątynia ta hypetralna, dorycki peripteros, 95 stóp szeroka, 230 długa, czyli 27.23 m. szerokości i 64.10 m. długości (szer. 87, długa 200 stóp olimpijskich). Zbudowana z wapienia, pokrytego stiukiem, dach i płaskorzeźby w metopach oraz we frontonie z pa-ryjskiego marmuru. Na krótszych bokach po sześć, na dłuższych zaś po 13 kolumn o przysadzistych proporcyach (4³/₄ średnicy wysokie), zakończonych kapitelami o elastycznej krzywiźnie. Wnętrze celi podzielone na trzy nawy dwoma szeregami 7 kolumn, w dwóch rzędach ustawio-nemi. Pomiędzy dwiema kolumnami umieszczona krata, w celu ogrodzenia sławnego posągu Zeusa. .Rzeźby na frontonie dłuta ucznia Fidyasza, Alkmenosa, przedstawiają bitwę lapitów i centaurów, na wschodnim zaś frontonie walkę Pelopsa i Enomaosa. Płaskorzeźby metop pronaosu i opis-todamu przedstawiają prace Herkulesa. Sławną jest także mozaikowa posadzka pronaosu. Do pierwszego okresu należą: świątynie Pallady na Eginie i Temidy w Ramnus. — Okres drugi: Ud Cymona do macedońskiej hegemonii (470 — 338 przed Chr.). Zwycięstwa ateńczyków nad p6rsami przenoszą punkt ciężkości cywilizacyi helleńskiej do Aten. Dobrobyt ateńczyków wzrasta, a skarb publiczny dochodzi do nieznanych dotąd rozmiarów. Duszą tego okresu jest Perykles i jego przyjaciel, Fidyasz. Ateny stają się jednem ol-brzymiem arcydziełem sztuki. Perykles reguluje ulice stolicy, wznosi architektoniczne pomniki na cześć bogów i budowle użytku publicznego; restauruje on, podczas wojen perskich zburzone, mury miejskie, wznosi i fortyfikuje portowe miasto Pirej (Pireus) i łączy je ze stolicą zapomocą

B»cyklope4y* Pow»z«chn* iluttr, X. IT.

długich ścian. W tej artystycznej działalności, oprócz Fidyasza, dopomagają, Peryklesowi malarze: Polignot, Mikon i Panenos. Dziełem tych mistrzów wspaniała hala, na północno-zachodniej stronie rynku wzniesiona, na której ścianach rozpostarte obrazy, uwieczniające bohaterskie czyny ateńczyków. Odrestaurowano także przybytek Dioskurów. Za czasów Cymona wzniesiono t. zw. Tezeon i dziś już nie istniejącą świątynię nad Ilissem. Pomniki architektoniczne, za czasów Pe-ryklesa wzniesione, zespalają w sobie dwa pierwiastki helleńskiej cywilizacyi: prostotę, zamiłowanie porządku, surowość doryjczyków z bogactwem, swobodą i lekkością, właściwą jońskiemu plemieniu. Najszczytniejszym wyrazem, skrystalizowaniem tych dwóch pierwiastków, a zarazem najwspanialszym architektonicznym pomnikiem, niedościgłym wzorem wzorów dla całego obszaru dziejów pięknego budownictwa, jest świątynia, na cześć Pallas-Ateny wzniesiona na ateńskiem akro-polis—Partenon. Jego twórcy, architekci Iktinos i Kallikrates, szesnaście lat pracując, skończyli swe arcydzieło w 438 r. przed Chr. Przeznaczeniem tego przybytku ochronienie wizerunku Pallas-Ateny, posągu ze złota i słoniowej kości, dzieła Fidyasza. Kolumnada, z 8-iu na frontach i 17-tu po bokach kolumn, otacza celę świątyni. Kolumny doryckie, 1.87 m. dolnej średnicy i wysokości 10.4 m., rozstawione w odległości P/g średnicy, wytwarzają harmonijny rytm kolumn i wolnych miejsc pomiędzy niemi, rytm świateł i cieniów. Przed celą świątyni pronaos z sześciu mniejszych, niż w peristylu, kolumn, połączonych kratą, ochraniającą drogocenne przedmioty, po za nią ustawione. Szerokość świątyni 30.86 m., długość 69.51, wysokość około 20 m. Wysokość kolumny 5³/₄ średnicy. Cela świątyni podzielona na dwie części: w jednej przechowywano drogocenne sprzęty, w drugiej, z górnem oświetleniem, wznosił się posąg Pallady. Ta część świątyni, podzielona na trzy nawy dwoma szeregami kolumn,wznosiła górną galeryę, z której rozlegały się śpiewy podczas świąt uroczystych. Płaskorzeźba fryzu celi przedstawia pochód panatenejski, na meto-pach—walkę centaurów, na wschodniej zaś stronie—walkę gigantów. Wschodni fronton wypełniony grupą rzeźb, przedstawiających narodziny Pallady, na zachodnim zaś frontonie—walką tej bogini z Posejdonem. Arcydzieła te znane pod nazwą marmurów Elgina; (nazwa od lorda Elgi-na, który je przewiózł z Aten do Brytańskiego muzeum). Nietylko strona artystyczna, ale nadto i konstrukcya Partenonu, jest godnym naśladowania wzorem. Pomimo licznych burz, które przeszły nad Partenonem, ruiny jego względnie dobrze są zachowane. W wiekach średnich Partenon zamieniony na kościół Matki Boskiej, w r. 1687 zniszczony kulami wenecyan, nareszcie zrujnowany przez poszukiwania lorda Elgina, pomimo to daje nam jeszcze wyobrażenie o swej z czasów Peryklesa wspaniałości. Niemniej poważne miejsce w dziejach tej epoki zajmuje świątynia Tezeusza w Atenach. Z proporcyj kolumn

85

i ogólnych sądzić by można, że budowla ta była rzeźbionych kobiecych postaci, stanowiących już wzniesiona jeszcze za Cymona, na jakie lat 20 same przez się niezrównane arcydzieło sztuki przed Partenonem. Na metopacb wschodnich rzeźbiarskiej. Z celi Ateny Poliady wiodą scbo-przedstawiono prace Herkulesa i Tezeusza, fryz zaś dy do grobu Erechteusza i attyckich bohaterów, na pronaos i opistodamie, zdobią walki centaurów Erechtejonma w dziejach architektury doniosłe zna-i inne sceny wojennej treści. Na ścianach celi ozenie, nietylko ze względu na swe zalety artystycz-rozpostarte obrazy pęzla Mikona przedstawiają ne, tak w ogólnem ukształtowaniu, jak i w szcze-amazonki, walkę centaurów i Tezeusza, który, gółach, ale nadto jako budowla niesymetryczna, przez Minosa rzucony do morza, z jego toni co w architekturze helleńskiej do wyjątków zali-pierścień wydobywa. Do ateńskiego akropolu, czyć należy. Pomiędzy innemi, w tym czasie po-otoczonego ze wszystkich stron murem, wiedzie wstałemi budowlami, wymienimy świątynię Ne-wspaniała brama tryumfalna, t. zw. Propilea, mezys w Ramnus, t. zw. halę w Torikos, w środ-dzieło architekta Mneziklesa, wzniesiona z pole- ku przedzieloną rzędem dziesięciu kolumn, oraz cenią Peryklesa, pomiędzy 436 a 431 r. przed sławną ze względu na kult mistyczny świątynię Chr. U stóp akropolu wzniesione dwie forteczne Demetery w Eleuzys, dzieło architekta Partenonu, prostokątne baszty strzegą przystępu do wspa- Iktinosa. Świątynia ta stanowi wyjątek w ogól-niałych marmurowych schodów, w ten sposób urzą- nem kształtowaniu, a to ze względu na kwadra-dzonych, aby ich środkiem można było przejeżdżać tową celę, podzieloną na pięć naw, zapomocąrzę-konno i na rydwanach. Schody te wiodą do wła- du siedmiu kolumn, w czterech szeregach usta-ściwej bramy tryumfalnej, propyleów, których wionych. Przykładem połączenia doryckiego z joń-główny korpus na wzór fasady świątyni ukształ- skim stylem jest świątynia Apollina Epikuryosa towany. Sześć więc kolumn doryckich wspiera w Basse, miejscowości pod Eigalią w Arkadyi. belkowanie i fronton. Środkowe dwie kolumny Jest to również dzieło Iktinosa (zbudowane oko* szerzej, niż inne, rozstawione, co ma na celu ło 430 r.) Hypetralny peripteros, z głównem wej-umożliwienie wjazdu jeźdźców i rydwanów. Po ściem na boku strony południowej. Nadzwyczaj dwu stronach głównego korpusu dwie mniejsze oryginalnemi są w celi pilastry, w postaci kolumn hale. Poniżej świątynia Nike-Apteros (dosłow. zaokrąglone i jońskim zakończone kapitelem. Scia* Bezskrzydlatego zwycięstwa), wzniesiona na pa- na celi uwieńczona płaskorzeźbą, przedstawiającą rniątkę zwycięstwa Cymona nad persami w r. 469 walkę amazonek, centaurów, postacie Apollina nad Eurymedonem. Jest to o czterech kolum* i Artemidy. Płaskorzeźba ta znajduje się w Bry* nach amtiprostylos w jońskim stylu, odznaczający tańskiem muzeum. Po zwycięstwie Epaminondasa się prostotą stylizowania. Dekoracya przeważnie pod Leuktrą (371) powstają nowe wielkie miasta, malarska. Wysokość kolumny około 7²/₃ średni- w planie eliptyczne, Megalopolis i Messena. — cy, bazy attyckie. Zachował się fryz, przedsta- Okres trzeci, od macedońskiej hegemonii do wiający walkę hellenów z barbarzyńcami. Wiel- rzymskiego podboju (338—146 po Chr.). Wojny kie podobieństwo ukształtowania z wymienioną peloponeskie, niwecząc złotą równowagę życia powyżej budowlą okazuje świątynia nad ILissem, starożytnych hellenów, obudzając dotąd im nie-w której wysokość jońskich kolumn równa 8²/₅ znane namiętności, odpowiednie ślady pozostawiły średn. Przykładem najsilniejszego rozwoju joni- w architektonicznej sztuce. Starożytny etos ustą* zmu jest świątynia Pallas-Poliady, t. zw. Erech- pił miejsca patosowi. Jakkolwiek podboje Ale-tejon, przybytek orędowniczki Attyki. Według ksandra W. na wschód daleki zaniosły helleńską starożytnego podania, na miejscu, gdzie dziś wzno- cywilizacyę, jednak i naodwrót—cywilizaeya helleń-si się Erechtejon, z nieba spadł z drzewa rzeź- ska przyjęła pewne wschodnie cechy. To jest po-biony posąg Ateny; tu również zasadzono drzewo wodem, dla którego w tym okresie głównie styl oliwne, trofeum zwycięstwa Ateny nad Posejdo- joński wchodzi w użycie. Powstały na wschodzie, nem, i na tern miejscu wytrysnęło słone źródło, styl joński, przepychem swych kształtów, mniej wywołane uderzeniem w skałę trójzębu Posejdo- racyonalny niż dorycki, ale silniej na zmysły dziana. Erechtejon jest także przybytkiem nimfy łający, bardziej odpowiadał epoce, w której roz-Pandrozy i króla Erechteusza. Trudno ściśle strojony organizm społeczeństwa helleńskiego pra-oznaczyć datę budowy tej świątyni, w każdym gnął czysto zmysłowych podniet. Dekoracyjne jednak razie twierdzić można, że rozpoczęto ją piękno stylu jońskiego, a osobliwie proporcye jego po roku 409. Erechtejon wzniesiony na pochy- organów, nadają się do budowli kolosalnych, któ-łym gruncie, przez co wysokości fasad tej świą- rych w tym okresie mnóstwo powstaje. Kolosal-tyni są nierówne. Główna masa budowli, cela, ność i przepych dekoracyjny stają się w tej epo-poprzedzona sześcioma jońskiemi kolumnami. Jest ce ideałem architektonicznego piękna. Bardzo to przybytek Ateny Poliady. Zachodnia część znamienną cechą tej epoki, że architektura prze-świątyni była oddzielona od wschodniej celi za- staje być narodową, co objawia się w rodzaju wów-pomooą ściany. Z jednej strony celi mała hala, czas wznoszonych budowli. Świątynia schodzi na z sześcioma jońskiemi pilastrami, wzniesiona na plan drugi, natomiast rozwija się budowa okaza-miejscu, gdzie wytrysnęło słone źródło, przez Po- łych rezydencyj. Aleksander W. buduje wspaniałe sejdona wywołane. Po drugiej stronie hala, któ- kilkopiętrowe pałace. Tenże sam monarcha wzno-rej jońskie, pełne artyzmu belkowanie, unosi sześć } si w Babilonie kurhan, na wzór stopniowanych

chaldejskich piramid, na cześć pamięci swego przyjaciela, Hefestiona. Budowla ta, wzniesiona według projektu architekta Deinokratesa, daje barwny przykład tych wpływów wschodniej fan-tazyi i rozrzutności, o której wyżej wspomnieliśmy. Podstawa budowli z cegły, w kształcie kwadratu, którego bok równy jednemu stadyum, z trzydziestoma gmachami, pokrytemi dachem z drzewa palmowego, otoczonemi złotemi tramami i posągami. Druga kondygnacya przyozdobiona 15-łokciowemi pochodniami, wieńcami i rzeźbami, przedstawiającemi do lotu zrywające się orły. Trzecią kondygnącyę pokrywają płaskorzeźby, przedstawiające polowania; na czwartem zaś piętrze—w złocie uplastyczniona walka centaurów, piątem piętrze naprzemian postacie lwów i syren. Nareszcie na zakończeniu budowli herby Macedonii i przez nią zwyciężonych barbarzyńców, szczyt zaś uwieńczony posągami syren. Koszt tej, 130 łokci wysokiej, budowli wynosił 12,000 talentów. Aleksander W. zakłada nowe miasto, Aleksandryę, rozplanowane i urządzone według wszelkich wymagań sztuki i hygieny, przyozdobione budowlami użytku publicznego, wspaniałą królewską rezydencyą, zbudowaną na przestrzeni całej mili kwadratowej. Domy prywatne zaczęto tu pokrywać sklepieniem, skąd tego rodzaju pokrycie przeszło do Rzymu. Hieron buduje w Sy-rakuzach olbrzymi i wspaniały okręt o trzech kondygnacyach; najniższa przeznaczona na pomieszczenie wielkiej ilości zwierząt, w środkowej wspaniałe sale z mozajkowemi posadzkami, ilu-strującemi Iliadę. Na pokładzie gimnazyum. Balustrady i tryglif podpierają atlanty. Był to dar dla Ptolomeusza Eiladelfa. Hieron wznosi także wspaniały ołtarz, którego szczątki do dziś się zachowały. W Pergamie wznoszą Attalidowie, At-tal I i Eumenes II, wspaniałe budowle, ołtarze i świątynie Ateny, których odgrzebanie zawdzięczamy Humannowi, Conzemu i Bohnowi. Jakkolwiek ze świątyń Ateny Alea w Tegei śladów nie pozostało, stanowi ona ważny punkt w dziejach architektury, a to przez połączenie w niej trzech stylów helleńskich: doryckiego, jońskiego i korynckiego. Przy końcu IV wieku w Eleuzys wznoszą propylea przy samej ścianie akropolu; propylea te jednak odróżnić należy od innych, w Eleuzys wzniesionych daleko później, mianowicie około 150 r. przed Chr. Bardzo charakterystyczną ilustracyą wpływów wschodnich jest świątynia na wyspie Delos, w której doryckie półkolumny połączone są z pilastrami, a na tych ustawione byki dźwigają belkę (epistyl) z trygli-fami, przyozdobionemi byczemi głowami. W początku okresu trzeciego wzniesiona świątynia De-metery w Pestumie zasługuje na uwagę, z powodu umieszczenia pół-metopy na węgłach belkowania, co jest wprost przeciwne kardynalnym zasadom stylu doryckiego. W Pestumie również znajduje się bardzo ciekawa budowla, ze względu na swój oryginalny układ kolumn, jest to t. zw. Bazylika. Po za kolumnami peripteru, zamiast pełnym mu-rem otoczonej celi, znajduje się hala kolumnowa,

na

wewnątrz rzędem dziesięciu kolumn na dwie nawy podzielona. Jest to zabytek z ostatnich lat przed Nar. Chr. Styl joński rozwija się głównie w Azyi Mniejszej. W Priene około 340 r. przed Chr. powstaje świątynia Ateny Poliady, wzniesiona według projektu architekta Pyteosa. Najzna-komitszem jednak dziełem tego okresu jest świątynia Apollina pod Miletem, wzniesiona przez architektów Peneosa z Efezu i Dafnisa z Mile-tu; pomimo świetnych detali i motywów, znać już w tej budowli upadek sztuki. Pomiędzy innemi świątyniami zasługują na wyszczególnienie: świątynia Bachusa w Teos, Artemidy w Magnezyi, portyk w Knidos, Afrodyty w Afrodyzyas, Zeusa w Aizani. Mauzoleum w Halikarnasie należy do rzędu najznakomitszych pomników trzeciego okresu. Na rozkaz królowej Artemizyi, niepocieszonej wdowy po królu Karyi, Mauzoleosie, pomnik ten, według projektu architekta Pyteo-sa, ze współpracownictwem Skopasa i Leocharesa, wzniesiony, w starożytności za cud świata był uważany. Wysokość budowli 45 m., szer. 36.25 m. i głębokość 27 m. Na prostokątnem Wysokiem podmurowaniu wznosi się na dłuższym boku podstawy 9, na krótszym 11 jońskich kolumn, unoszących tegoż stylu belkowanie i nad niem stopniowaną, o 24gradusach, piramidę, zakończoną rydwanem, w cztery konie zaprzężonym. W ciężkiej tej piramidalnej masie, na wzór chaldejskich piramid ukształtowanej, łatwo dopatrzyć się wpływu wschodniej architektury. Budowla, o której mowa, zachowała się aż. do XV-go wieku naszej ery, co zapewne zawdzięczać należy jej grobowcowemu charakterowi. Po zdobyciu Halikarnasu, rycerz Saint-Jean w r. 1402 rozkazał użyć ma-teryału, z którego mauzoleum było zbudowane, do budowy fortecy. Z marmurowych płyt fabrykowano wapno. Do rysunkowych restauracyj poszukiwania Newtona dostarczają nam obfitego materyału. W r, 1855 znaleziono na niebiesko zabarwione trzony jońskich kolumn, średnicy na jeden metr, odłamki artystycznie rzeźbionych postaci lwów i kawalerzystów perskich. Z ruchu tych postaci wnosić można, że były one na rogach budowli umieszczone. Znaleziono także w 63 odłamkach posąg króla Mauzoleosa. Stylizowanie tych rzeźb widocznie obrachowane na znaczną odległość, z której miały być widziane. Odłamki fryzu w liczbie 16 kawałków przechowane w Brytańskiem muzeum. Rzeźbione postacie kobiece, około 3 m. wysokie, według zdania Newtona, musiały być umieszczone na rydwanie. Według zdania tegoż uczonego, dolna część budowli musiała być pełnym boniowanym murem. Z dolnej części budowli do górnej sali wiodą schody. Według Beulefa, płaskorzeźby, przedstawiające gonitwy i walki, na dolnej części budowli umieszczone, należałoby wschodniemu wpływowi przypisać. Wogóle jednak trudno wytworzyć sobie zupełnie dokładne wyobrażenie o tej budowli, zwłaszcza jeżeli idzie o należytą ścisłość w umieszczeniu znalezionych detali. Największych roz-! miarów budowlą, nietylko z pomiędzy wzniesio

nych w trzecim okresie sztuki helleńskiej, ale z pośród dotąd znanych helleńskich dzieł architektonicznych jest świątynia Artemidy w Efezie. Był to joński dipteros o 10 z frontów i 21 po bokach kolumn. Na 14 stopniach wznosi się 108 kolumn, u spodu trzon kolumn pokryty płaskorzeźbą, co jest znów wyjątkiem w ogólnej regule helleńskiego estetycznego kanonu, który chce, aby kolumny żłobieniami były motywowane. Świątynia, o której mowa, ulegała rojrozmaitszym katastrofom. W noc narodzin Aleksandra W. (356) tę świetną budowlę niszczy ogień, przez Herostra-ta podłożony. Mieszkańcy Efezu poświęcają najwspanialsze ofiary na odbudowanie tego przybytku, a kiedy Aleksander W. wyraził życzenie przyczynienia się bogatym datkiem do urzeczywistnienia zamiaru mieszkańców Efezu, ci, nie chcąc daru przyjąć, dali zarówno dowcipną, jak wymijającą odpowiedź, że nie przystoi, aby „Bóg bogom wznosił pomniki”. Świątynia ta, w starożytności do cudów świata zaliczana, ostatecznie zburzona za Nerona; dziś pozostały tylko odłamki 36 kolumn, dzięki odkopywaniom, dokonanym przez ekspedycyę angielską pod przewodnictwem Wooda. Na Samotracyi, znanej z tajemniczego kultu, któremu hołdowali mieszkańcy tej wyspy, Ganze odkopał dwie świątynie z dołami, w które krew ofiar zbierano. Piękną nadzwyczaj jest kolista budowla, wzniesiona przez Arsinoę, małżonkę Ptolemeusza II, wdowę po Lizymachu. Po bitwie pod Cheroneą wznosi Filip Macedoński kolistą budowlę w Olimpii. Jest to t. zw. Filipejon. Wnętrze tej budowli mieściło ze słoniowej kości i złota posągi: Filipa, Aleksandra, Amyntasa i Eurydyki, dzieła dłuta Leocharesa. Retor He-rodot Atticus swój olbrzymi majątek poświęca na cele budowlane. Funduje on w dolinie Olimpii Exedrę ze wspaniałym basenem, którego środek zdobiła rzeźba, wyobrażająca byka, jako symbol nieujarzmionej natury. Naokoło małe koliste świątynie. Budowle te, jak również Odeon w Atenach, wzniesione na cześć Regalii, żony Herodota Atticusa. Pergam zawdzięcza attalidom swe wspaniałe budowle, z pomiędzy których naj-świetniej się przedstawia pomnikowy ołtarz, otoczony z trzech stron kolumnadą i wzniesiony na podstawie prawie kwadratowej. Cokuł krużganków zdobi rzeźba, przedstawiająca giganto-machię. Wszystkie z tej budowli pozostałe odłamki złożone w muzeum w Berlinie. Jedna z ulic Aten przyozdabia się pomnikami wotywne-mi, z pomiędzy których najsławniejszy monument Lizykratesa. Na prostokątnej boniowanej podstawie wznosi się cylindryczna ściana, otoczona sześcioma półkolumnami korynckiemi, unoszącemi belkowanie, którego fryz pokryty płaskorzeźbą, przedstawiającą walkę Bachusa z tyreńskimi piratami. Budowlę wieńczy kopułka, pokryta łuską i zakończona trójnogiem i kraterem, jako wotum, przez zwycięzcę bóstwu złożone. Do późniejszych budowli należy t. zw. „Wieża wiatrów”, czyli monument Andronikosa Kyrestes (właściwie Kyrre). Jest to wielki, w starożytności używany zegar (klepsydra, horlogium). Ośmioboczna to budowla z dwoma maleńkiemi portykami, z dwóch stron do wnętrza wiodącemi. Na fryzie pod głównym gzemsem płaskorzeźba przedstawia w sy mbolicznych postaciach „ośm wiatrów”. Ze spiżu odlany tryton zakończa budowlę. Wewnątrz zegar, wprowadzony w ruch zapomocą prądu wody. W ostatnich czasach ekspedycya niemiecka odkopała niezrównane skarby dzieł architektonicznych w tak zwanej Altis w Olimpii.

A. E t r u s k a. (Tab. IV). Pomiędzy ludami Italii, etruskowie nietylko zajmują poważne stanowisko, ale, co ważniejsza, odgrywają zagadkową rolę. Pierwsze dzieła etrusków okazują nadzwyczajne podobieństwo i pokrewieństwo z t. zw. cykiopowemi budowlami. Pokrewieństwo istnieje także w plemiennej charakterystyce etrusków i hellenów, a objawia się wyraźnie w dążności do indywidualizmu jednostek i gmin całych, która jest wspólną tym dwóm plemionom. Jaskrawym jednak kontrastem etruskiego i helleńskiego społeczeństwa, jest u etrusków silny i potężny wpływ jednej warstwy społecznej, która dziedzicznie władzę utrzymuje. Religia etrusków polega na dua-listycznem pojęciu pierwiastku: złego i dobrego. Na ich grobowcach widzimy też wyobrażenie białego i czarnego geniusza i walkę tych dwóch geniuszów o duszę zmarłego. Nadto pojęcia religijne nie były tak pogodne, pełne spokoju, jak u hellenów. Smutek ten odźwierciedlił się nietylko w życiu etrusków, ale nadto w ich artystycznej produkcji. Najbardziej jednak znamiennym rysem społecznego charakteru etrusków jest skłonność do przyswajania sobie obcych form, zarówno w religii, jak w sztuce. Najstarsze pomniki tej sztuki, jak np. w Cossa, Volterra, Populonia, Piesoli, Cortona, Todi, Roseli, wielce podobne do t. zw. cyklopowych budowli. W Tarquinii, Voici i Tusculum budowle na wzór skarbców helleńskich wzniesione. Wielką zasługą etrusków w zakresie budownictwa jest zastosowanie sklepienia, w ten sposób sklepiona brama w Volterra. Klucz sklepienia dwa kamienie łożyskowe, rzeźbionemi głowami przyozdobione. Witruwiusz podaje opis etruskiej świątyni, za której ilustracyę może być uważa -na świątynia Jowisza kapitolskiego, zbudowana około 7u0 r. przed Chr. Cnarakterystycznem jej znamieniem cela na trzy części podzielona, a raczej trzy obok siebie ustawione cele, przeznaczone dla Jowisza, Junony i Minerwy. Tu właśnie przejawiają się religijne pojęcia, w rozczłonkowaniu świątyni odźwierciedlone. Jak już wiadomo z ogólnej charakterystyki stylu doryckiego, wszystkie organy są ściśle, z sobą związane. W świątyni etruskiej rzecz ma się wprost inaczej. Począwszy od bazy kolumn, całość budowli jest obrazem braku wszelkiej jedności. Dotychczas otworzono do 2000 grobowców, kryjących w sobie mnóstwo sprzętów, puklerzy, hełmów, trójnogów, waz i t. p. Jednym z najznakomitszych tego rodzaju zabytków Tumulus (kurhan) w Tarquinii. W planie kolisty, z kamienia zbudowana podstawa, cokuł gzemsem i szeregiem sfinksów zakoń-

I

^CH /y ,

\

A

;

S/

9

:■

• .

MBHHig:

l&ci; •■' „.oAji

dr

ï?

smak

IV

•V .

Konstr. arki sklepiennej.

Grobowiec.

SsmiSf^Ek' V -w

■KEpr

Źródło w Tuskulum.

!•

I.    " r r ;i

SganmJh--»—■

.&£:Pg^Ea

mi

Brama w Volterra.

Plan świątyni etruskiej.

.    77.

W’

p.—_.

Wyg, l -

r ;“-;r

RB

wÊmmM

MKrssaMitfr.!.

BMP

oj

ii

spi

mm m

i

!»

?sS

p ;rJ

Vf

□i

imij

15

Fasada Panteonu w Rzymie.

Architektura Etruryi i Rzymu.

âl

Scirix,

S-

saæ

ligi

-j

ii

sS

ri

i;!

'J

ć-ś

._iOD

toaa

Srri

H3ÏÏS

1 i|

I Si

!•

i fi

feste

iillliilllSIlM

«äv,

rv-

•ustiîaJ

»fHB.rTtiHr gBESie.TEffii.

Grob, w Castel. d’Asso. Kol. w Cucuraella.

T. z w. Grób Horacyu-szów i Kuracyuszów.

.■i ifiialimit it-.nm    Ij 1$.

m m

ÄOXT

Im

17

;-.-i

Mr/zn

fje

EHf

msj,.

ïTJ05

PwjiM ’

fifey

sin

ÉÉM

Świątynia Etruska.

Brama w Perugii.

CJoaka maksima w Rzymie (600 r. przed Cbr.)

ma

Wm

WÛ

(t Jfcé

HHBüB

'jM

Mm

lii

fet

■.

lp@(aiaQ@o@Qtt

@ 0 El O Ë0 O (o) B (Ö1 p

Q@DĘili@OM kiëjQCojSiôioiârasoEi |Sp|ollöJ[ö|0[5]0iolO@i Ä&0 lsl-0 [o! p] loj loi (rj ß J$

pi?i!oi[oiorô]nè

äte^iöiiniraip^ygz

[poci

jfääSs

ct.gskT

boo

iO

m

#:i

iii

MÊËàà

aL-ÜL-Æ

li

fi*

sŁfl

ss

14

ł-

JO

•jc

io

ie

60 M.

Plan Panteonu w Rzymie.

Przecięcie Panteonu w Rzymief

-~ZZTJ

12

{:■

ii

Sklepienie kolebkowe.

s =:=rs*= i ffsspgiiKSil

luf§l|I IpgBggj lilii ilÄiiSl

si

•t

jôtofoi

Lż

éLfifc

I2J

ioj

c.

Ś3U

fi

liii

li

r \ ........

Wmm,

fei

rjg

pal]

j8&3fi

13

■fr

tr

17

ir~L^

18

Sklepienie krzyżowe.

Przecięcie świątyni Venus i Romy w Kzymie. (135 r. po Chr.)

Plan świąt. Venus i Romy.

Wielka EncykL. Poważ, ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura“.

4

kj

O

♦

■j    *

^ V & oj

X* Y*^/

!:

-..V,.

:

'p

■

f

:

' P -

~û\

A.

4/

o'*

K ą

-V

« * V

<>

o    C ?

-J

SKA

i“

*

KR^

o

■

.

■0

j

mmmmi

liii

Fl

Mj

X*

Mi

SSUR

Dom"Panzy (przecięcie podłużne po AB.)

REji

'Bi

,A

uc

'A

mm

Rl sJS

mm IM

mm

liii®

v?

mi

If

•i

Wnętrze domu Panzy w Pompei.

Architektura Rzymska.

yzwnmr.

lEtësËzty/irL

gum

, r/

1' K3£l

, van»« "TBg|g,W^frga?gr^g«BBy_;

Ml

*■ HI U

«'

*djä

i:

c*

Ifüjp

jglljÊ !

«2F

. 44    ■⁴*“ ■’•■

Plan domu Panzy w Pompei.

CT2

f ■

pr BIS'S

mmm

Sm

S il

..rJ

ojjilra

aW

t!

WË

V.

:A

11 r?l i. ^

11

FI

i»

fl

■/

WL

Mi

§m

a’

JL

loi

f;V

«la

r2

£, 3

Grobowiec Hadryana w Rzymie (rekonstrukcya) 135 — 136 po Clir.

ŁJLi‘

^]N-v J

py

■ 55

il

{ń

ĄC -

<0

mpspyi

V v \ i i,

Lj

• ■ • ft

ĘmS*

mm

r>

Ml.

I/: t Y . 1

Mri Irr

iT^T

\,n

èïmâ.

-z

40

Akweduk Klaudiusza.

Plan Mausoleum.

Przecięcie Mansoleum Hadryana.

Łuk tryumfalny Konstantyna.

88

33

Hafi

ID

T-M

mmm

iHr ' I w-

PA

•v

■i

Amfiteatr w, Nimes.

Bi

BSM

i- !

:;h'Y%É

JTJSTSL

cm

’Sfr® ©

BSEa

A:

i/?

I,

■y

iü

Prostyl w pałacu Dioklecyana w Spalato.

;• V

■À,-:

••i

ii

Î2

IH

■•’V*

tri

lîÙÀi

MS*«

P==ł» V

gTTTT

al-A-u:/

fIi

L_

B±S®

w...

ùàLt

ir⁴¹

Cccm/:

ir

'i-'' ;

§~§lf

lüü£

r‘

* » * •

Plan amfiteatru w Nimes.

ySw

«Ü

mm

/■:

/.

! ..

!Bk .    m I?.

Î:=î,-.V-^

13

SM

yLr’rl

Termv Karakalli w Rzymie.

Motyw z pałacu Dioklecyana.

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Arcbitektura”.

4

■-:

• .

*■

J    A. -X- i

r-    C -    </5

&...£* o

X. yy

C

ki

«

»

■ it,,

•••

.

ozony. Służy on za podstawę dla stożkowatego kop- łecznego życia i zewnętrzne formy—sztukę. Rzym, ca, zakończonego postacią sfinksa skrzydlatego, wprost przeciwnie niż miasta greckie, rozlewa się Do wnętrza w wysokości rzeczonego cokułu wie- na zewnątrz. Wieczne miasto, na świat cały swą dzie ośmioro drzwi, w planie w kierunku promieni kola umieszczonych. Ramy tych otworów na wzór dawnych motywów helleńskich stylizowane. Każde drzwi wiodą do jednej grobowcowej komory. W innym znów grobowcu, podobnego kształtu, w t. zw.

militarną i administracyjną potęgą działając, oddziaływaniu świata całego podlega. Ten, z histo-ryi politycznej państwa rzymskiego zaczerpnięty postulat, barwnie odźwierciedla się w architektonicznej sztuce, będącej zlaniem się motywów etruskich z helleńskiemi. W zakresie rzymskiej A-y rzecz się ma podobnie, jak w owem starem podaniu, według którego każdy nowo przyjęty obywatel rzymski miał prawo przynieść z sobą garść ojczystej ziemi i wysypać ją w dół poświęcony. Ten zlepek państwowy odbija się wyraźnie w architekturze. Silny prąd narodów, wchodzących w skład państwa rzymskiego, uniósł ze sobą wszystko, co tylko mogło być oryginalnego na gruncie Italii. Wszędzie też przebija duch kosmopolityczny: w sztukach rysunkowych, w poezyi, a nawet w religijnych pojęciach. Rzymianie nietylko tolerują wierzenia pobitych narodów. ale nadto obcych przyswajają sobie bogów. We wszystkich prowincyaoh z rozkazu rządu wznoszono wszystkim kultom wspólne świątynie. Na jednym ołtarzu składano ofiary rzymskim i barbarzyńskim bóstwom. Takie religijne pojęcia muszą swój ślad i w religijnej A-rze pozostawić. Idealny charakter helleńskiej A-y wypływał z konkretnych pojęć religijnych. Rzymianie skłaniają się przeważnie do A-y, mającej przedewszystkiem przeznaczenie utylitarne, a więc przy rozwiniętem życiu społecznem, pierwszorzędne miejsce zajmują budowie użytku publicznego. Nie wytwarzają oni jednak zupełnie kształtów nowych, nowym potrzebom zadość czyniących; ale przedewszystkiem budują według celów praktycznych, zgodnie z zasadami konstrukcyi i ekonomii, a w ten sposób otrzymaną masę przystrajają w helleńską architektoniczną szatę. Rzymianin tu gra rolę inżyniera, którego dzieło przystraja artysta, z Hellady sprowadzony. Ale i ta strona konstrukcyjna rzymskiego budownictwa nie jest zupełnie rodzimą: sklepienie np , za najbardziej samodzielny pomysł rzymian uważane, zapożyczone od etrusków i z pałaców Mezopotamii. Ponieważ zaś helleńska architektoniczna szata, organy architektoniczne, jak np. kolumny, nie mają tu realnego przeznaczenia, żeby podpierały pokrycie, wytwarzają więc fantastyczną nieraz, malowniczą całość. Częstokroć rzymianie wznoszą kolumny, nie na to, aby oprzeć na nich belkowanie i pokrycie budowli, ale tylko na to, aby na wierzchołku tych kolumn posąg ustawić. Dla tego też budowle rzymskie, na których czas zniszczył zewnętrzną architektoniczną szatę, trudno jest odtworzyć. Rzymska A-a jako posługująca się gotowemi kształtami, nie daje jasnego obrazu historycznego tych kształtów rozwoju. Z pierwszych lat rzeczypospolitej prawie zabytków nie pozostało. Z czasów zaś Tarkwiniuszów istnieją jeszcze około Vigna Barberini ruiny miejskich murów. Ruch budowlany rozwija się osobliwie około 150 r. przed Ohr., t. j. w czasie, kiedy

„Tumba de pilastri w Cervetri”, tylko jeden w środku znajduje się grobowiec. W okolicy Cervetri (Caere) i Aliso zachowały się grobowce w skale wykute, naśladujące w swym układzie plan starożytnego italskiego domu, przyozdobione wewnątrz malowidłami. Pokrycia tych grobowców, dają nam obraz starożytnego t. zw. „Atrium Tus-canicum”, t. j. konstrukcyi, używanej w pokryciu starożytnych italskich domów. Znakomitszemi zabytkami są grobowce Tarkwiniuszów, tumulus w Tarquinii, w starożytnych Wejach (dziś Isola Farnese), w roku 1842 odkopany Nekropol i grobowce w Chiusi (Clusium). Bardzo ważnemi zabytkami dla badaczów sztuki są nekropole w Nor-chia i Castelaccio pod Viterbo, ze względu na widoczne pokrewieństwo motywów tych budowli ze sztuką helleńską. Do tumularnycb budowli należą: wielkich rozmiarów kurhan t. zw. „Cucu-mella pod Vulci”, grobowiec Porseny pod Clusium. Szczególnym kształtem odznacza się t. zw. grób Horacyuszów-Kuryacyuszów. Na kwadratowej podstawie sterczą ruiiy pięciu stożkowatych kamiennych kopców. Tumularna forma jest niezaprzeczonym dowodem azyatyckiego pochodzenia etruskiej A-y. Podobne bowiem ukształtowanie widzieliśmy w Fenicyi, a nawet w t. z w. „Nu-ragha” w Sardynii także fenickie zabytki.

A. Rzymu. (Tab. IV, V). Ustrój państwa rzymskiego i rzeczypospolitych helleńskich to dwie jaskrawe antytezy. Rzymianie nietylko, że nie wytępiali podbitych ludów, ale owszem zwyciężonych wcielali do swego państwa. Rzeczypospolite helleńskie, osobliwie Sparta i Ateny, odznaczyły się nienawiścią do wszystkiego, co cudzoziemskie.

Nie samo odgraniczenie topograficzne, ale także odosobnienie polityczne oddzielnych plemion Hellady, wytworzyły w niej nietylko odrębności cywilizacyjne, ale nadto indywidualne, tym razem właściwe artystyczne kształtowanie. Topograficzne warunki i konstytucye państw helleńskich utrudniały zbliżenie się i zlanie oddzielnych plemion. Tym sposobem wytworzyła się najzupełniej oryginalna twórczość w zakresie A-y. O ile forma polityczna nie naginała się do społeczeństwa, u społeczeństwo do tej formy, o tyle znów kształty stylowe naginały się owszem do narodowego poczucia piękna. Układ topograficzny i surowe instytucye państwowe zabezpieczały od obcych wpływów zarówno życie, jak sztukę. Szczególniej wyraziście odbija się ten ustrój u plemienia do-ryckiego, które stworzyło iście helleńską A-ę. Jaskrawy przykład kontrastu, tak w politycznym ustroju, jak w zakresie sztuki, daje nam państwo rzymskie. Rzym ciągłym podlega zmianom, przyswaja sobie od podbitych plemion istotę ich spo-

rozmaitszy sposób. Charakterystycznem w rzym-skiem budownictwie wiązaniem jest t. zw. „opus recticulatum”, złożone z klinowatych kamieni lub cegieł tegoż kształtu, na powierzchni ściany jakby siatkę wytwarzających. Pomimo jednak całej doskonałości rzymskiej konstrukcyi, brakowało architekturze rzymskiej organicznej całości, dziełom helleńskim właściwej. Nie mieli też oni ściśle określonego typu świątyni—łączą się w niej pierwiastki helleńskie z etruskiemu Świątynia rzymska złożona jakby z dwóch ze sobą połączonych części: otwartego portyku i zamkniętej celi, na przykład w świątyni Antoniusza i Faustyny, podczas gdy w helleńskiej świątyni naokoło obiegające kolumny czyniły z niej organiczną całość. Z tej dwoistości świątyni rzymskiej wypły-pływa, że Stylobat w niej nie mógł obiegać równomiernie naokoło. Albowiem na bocznych stronach budowli umieszczone stopnie, prowadzące do ściany bez drzwi, byłyby niedorzecznością. Ze wszystkich stron otwarta świątynia helleńska, a z jednego tylko boku przystępna świątynia rzymska. plastycznie uprzytomuia polityczny ustrój tych dwóch społeczeństw: republikanizm i monar-chizm. Pseudo-peripteros jest typem świątyni najbardziej upowszechnionym; przykładem takiego układu świątynia „Fortuna virilis” w Rzymie i t. z w. „Maison carrée” w Nimes. Styl dorycki nie wielkie zastosowanie znajduje w rzymskiej architekturze, zastąpiono go toskańskim. Subtelna istota piękna stylu doryckiego nie odpowiadała lubującym się w przepychu i komplikacyi kształtów, rzymianom. Nadto, styl dorycki jako sam dla siebie skończony organizm, nie daje się dowolnie naginać do nowycli potrzeb, jakim czyniła zadość rzymska A. Mocno się zwężający trzon kolumn nie harmonizował ze ścianami. Doryckie kolumny wymagają jednej wspólnej bazy, podstawy, której nie można jednak było uzyskać przy ogólnym układzie rzymskich świątyń. Nareszcie daleko od siebie rozstawione doryckie kolumny tracą właściwy sobie charakter. Joński styl również nie mógł przyjąć się w Rzymie, jako niedość bogaty, aby swym widokiem zadowolnił wzrok, do skomplikowanych kształtów nawykły, czego najbliższym dowodem, że tej wiecznej za przepychem gonitwy rzymian, nawet koryncki nie zaspakaja ka-zna- pitel. Łączą więc oni koryncki kapitel z joń-skiemi wolutami i tym sposobem wytwarzają stylową odmianę kapitelu, znanego pod nazwą złożonego czyli, tak zwanego kompozytu. Jakkolwiek pień kolumny na wzór helleński motywowany, jednak i tu zmiany napotykamy, przeważnie z istoty użytego materyału wypływające. Tą istotą materyału —jego twardość i barwa. Twardość materyału nie zawsze pozwalała na żłobienie kolumn, a przy ciemnej jego barwie żłobienia te, jako cień rzucające, stałyby się zby-tecznemi. Belkowanie helleńskie przechodzi do rzymskiej architektury, z tą jednak różnicą, że pomiędzy dwiema kolumnami po kilka tryglitów umieszczano. Ale i tu prostota helleńskiego belkowania nie zadawalnia rzymian, łączą więc oni

Hellada staje się rzymską prowincyą. W owej dobie powstają: świątynia Jowisza Statora i świątynia Junony, •wielkich rozmiarów bazyliki, t. zw. „Tabularium” (archivum), przez Q. Lucyusza Ca-tulusa wzniesione. Jednym z najpoważniejszych pierwotnych zabytków sztuki rzymskiej jest sarkofag L. Korneliusza Scypiona (około 250 przed Chr.). Do ostatnich dzieł, za rzeczypospolitej wzniesionych, należą: świątynia Fortuna Virilis, Cecylii Aletelli, Herkulesa pod Cori i dwie świątynie w Tivoli. Przy schyłku rzeczypospolitej, współzawodnictwo ambitnych osobistości, do władzy dążących, daje nowy impuls rozwojowi A-y. Dzieje się to około 60 r. przed Chr. Niewiele jednak śladów pozostało po owych wspaniałych budowlach, jak np. z teatru na 80,000 widzów przez M. Ścaurusa wzniesionego, jak również nic nie pozostało z teatru Pompejusza, z nowego Forum Cezara i świątyni Venus Genetrix. Panowanie Augusta (31 przed Chr.—14 po Chr.) jest złotą epoką rzymskiej A-y. Powstają wtedy świątynie Quiriniusa, Panteon, Termy Agryppy, teatr Marcellusa, mauzoleum Augusta. W tym czasie żył sławny architekt Witruwiusz, który po sobie w spuściźnie pozostawił teoretyczne dzieło, jedyny tego rodzaju traktat starożytnej literatury architektonicznej. Za Tytusa dokonano ukończenia Colosseum; Trajan wznosi nowe Forum; Adryan pozostawił po sobie tak zwane „Villa Ti-burtina”. Z początkiem III wieku po Chr. sztuka rzymska chyli się ku upadkowi; na ten zwrot wpływają stosunki ze Wschodem. Kształty się wykrzywiają, spokój helleńskiego architektonicznego kanonu zastąpiony przeładowaniem w szczegółach, zbytkiem i samowolą. W Azyi Mniejszej wznoszą się świątynie w stylu korynokim, np. w Kni-dos, Efezie, w AJabanda (Labranda); w Afrody-zyas znów jońska świątynia z korynckim portykiem. Najbogatszemi w dekoracyjne szczegóły są pomniki w Syryi, a najbardziej charakterystycznym przykładem—ruiny w Palmirze (dziś Tad-mor). Spotęgowanego bogactwa dekoracyj, a prze* dewszystkiem spaczenia kształtów klasycznych, daje barwny przykład świątynia Słońca w Heliopolis (dziś Balbek). Nareszcie grobowce w Petra, stosownie do wschodnich zwyczajów w skale wykute, są jakby dalekim przedświtem A-y z końca XVII i z początku XVIII wieku po Chr. nej pod nazwą stylu barokowego. Ruiny rzymskich budowli, mające dziś więcej archeologicznej, niż artystycznej wartości, są wiernem odbiciem dwóch głównych znamion społeczeństwa, które budowie te wzniosło. Temi dwiema cechami są: zamiłowanie porządku, płynące z logicznego myślenia, i zastąpienie istotnego poczucia piękna dekoracyjnym przepychem. W konstrukcyi rzymianie stosują się ściśle do fizycznej własności użytego w budowie materyału. Bezustannie, aż do upadku państwa, doskonalą oni technikę budowlaną, dołączają nowe własne w tym zakresie zdobjcze do wiadomości od hellenów przyswojonych. Używają do budowy doskonale obrobionych kamieni i doskonale ^wypalonej cegły w naj-

jońskie z korynckiemi motywami. Wszystkie szczegóły pełniejsze i cięższe, subtelne krzywe szerokiemi zastąpione krzywiznami, całość mocniejsza fronton świątyni, bardziej stromy. TV helleńskiej świątyni wysokość do rozpiętości frontonu wynosi około x/₉, w rzymskich świątyniach i/6 a nawet */₄. Udoskonalenie techniki w konstrukcyi kopulastego sklepienia jest źródłem rozpowszechnienia kolistych w planie świątyń. W tern jednak kształtowaniu, połączenie harmonijne kolumn z ko-listem belkowaniem wytwarza estetyczne trudności. Przy rozstawianiu kolumn w znacznej wzajemnej odległości, belkowanie koliste wydaje się jakby nadwieszone, niedostatecznie na wszystkich punktach podparte. Doryckie kolumny, które mogą być dość gęsto ustawiane, ze względu na swą estetyczną istotę, harmonizują się tylko z prosto • linijnemi budowlami. Jońskie zaś kolumny, ze względu na niesymetryczny kapitel, nie mogą być do kolistego belkowania zastosowane. Pozostają więc tylko korynckie kolumny, które jednak, ze względu na ich kwadratową plintę, okazują znów trudność w połączeniu z kolistą podstawą, na której spoczywają. Przykładem rzymskiego mo-nopteros, t. j. kolistej w planie budowli: świątynia Westy w Tivoli. Najznakomitszym jednak tego rodzaju budowli zabytkiem Panteon w Rzymie, wzniesiony staraniem Marka Agryppy, zięcia i przyjaciela Augusta, w roku 26 przed Chr. Najnowsze na gruncie poszukiwania zbijają dotąd ustalone zdanie, że Panteon pierwotnie miał służyć na termy (objaśnienie tego terminu poniżej), Panteon jest świątynią Jowisza Ultora. W planie kolista budowla, średnicy 43 metr., pokryta kasetonowaną kopułą, z otworem w zenicie. W grubości kolistego muni ośm nisz, pierwotnie na umieszczenie posągów przeznaczonych. Kasety kopuły przyozdobione bronzowemi rozetami, które później (w XVII wieku naszej ery) przetopiono na kolumny tabernaculum wielkiego ołtarza w kościele Sw. Piotra. Urzeczywistnieniem poszukiwań połączenia prostolinijnej budowli ze sklepieniem jest świątynia Venus i Romy w Rzymie, wzniesiona za Adryana, około 135 po Chr. Jest to zarazem największa rzymska świątynia. Naokoło otoczona dziedzińcem z krużgankami. Wewnątrz cela na dwie części podzielona, z dwiema niszami, mieszuzącemi posągi bóstw. Cela pokryta kolebko-wem kasetonowaniem, w grubości zaś murów świątyni umieszczone nisze, naprzemian prostokątne i koliste. Rozwój handlu wytworzył potrzebę wznoszenia budowli, w których możnaby uskuteczniać kupieckie tranzakcye. W tym celu stawiano gmachy, zwane bazylikami. Budowle te służyły także za miejsce wymiaru sprawiedliwości, odpowiadały więc one naszym gmachom sądowym. W Helladzie sprawy publiczne załatwiano na rynku miejskim, krużgankami otoczonym; w Rzymie zaś na forum, około którego grupowały się najrozmaitsze budowle, świątynie, bazyliki, archiwa. Termin baz y lik a, greckiego pochodzenia, oznacza budowlę, w której t. zw. a r c h o n b a s i 1 e u s wymierzał sprawiedliwość. Później przestrzeń pod otwarłem niebem, krużgankami ograniczona, dachem pokryta, wytwarza typ przyszłej rzymskiej bazyliki. Witruwiusz podaje w swem dziele warunki, jakim bazylika zadość czynić powinna. Bazylika składa się z dwóch części: podłużnej budowli, szeregiem kolumn na nawy podzielonej, i półkolistej niszy, dla sędziego przeznaczonej. Pierwszą bazylikę wznosi Marcus Portius Cato 184 przed Chr., od nazwiska fundatora bazyliką „Portia” nazwauą. TV pięć lat później M. Fulvius Nobi-lior wznosi bazylikę t. zw. „Fulvia”, Tyberyusz Semproniusz —baz. Sempronia. Dalej wymieniamy baz. „Opimia”, „Aemilia” „Julia” i wiele innych. Jedną znajznakomitszych jest bazylika Ulpia. Obok niej wzniesiona kolumna Trajana, na forum Trajana w Rzymie, według projektu architeka Apollodorosa. Bardzo ważnym tego rodzaju dokumentem jest bazylika w Fano, której dokładny opis podaje jej autor, Witruwiusz, w swym architektonicznym traktacie. Zachowały się także bazyliki w Pompei, Aquino, Palestrynie, Palmirze, Pergamie. Z ostatnich czasów rzymskiej architektury pozostały ślady po bazylice Konstantyna w Rzymie, t. zw. baz. Maksencyusza. Teatr rzymski ma ten sam układ, co helleński. Na wzniesieniu scena, przed którą w półkole ustawiony amfiteatr. T. zw. orkiestra, miejsce, w którem w helleńskim teatrze ołtarz się wznosił, tu dla widzów przeznaczone. Scena nieco głębsza, niż w helleńskich teatrach. Jeszcze do 60 roku przed Chr. wznoszono w Rzymie drewniane teatra. Jednym z najstarszych tego rodzaju zabytków teatr, przez M. Emiliusa Scaurusa wzniesiony z wielkim przepychem, mogący pomieścić 80,000 widzów. W Rzymie zachowały się ruiny teatru Marcellusa, teatr w Pompei i Herculanum, w Katanii i Taorminie w Sycylii, w Patara, Aspendus i Myra, nareszcie w Ares i Orange. Pochodnym kształtem teatru jest amfiteatr, budowla eliptyczna w planie. Największą i najznakomitszą tego rodzaju budowlą t. zw. Colosseum, czyli Flawijski amfiteatr, którego budowa za Wespazyana rozpoczęta, a za Tytusa skończona, około roku 80 po Chr. Na zewnątrzna cztery kondygnacye podzielona. W tych dolnych kondygnacyach otwory z pełnego cyrkla arkadowane, poprzedzielane półkolumnami. W parterze kolumny toskańskie, na pierwszein piętrze jońskie, na drugiem korynckie. Górna zaś kondy-gnacya bez świetlnych otworów umotywowana korynckiemi pilastrami. Do publicznych zabaw służyły także cyrki, budowle podłużne, półkolem zakończone. Ruiny takiej budowli znajdują się w okolicy Rzymu, na Via-Appia; jest to cyrk Maksencyusza. Najznakomitszym jednak tego rodzaju zabytkiem jest Circus maximus, którego budowa rozpoczęta za Tarkwiniuszów, skończona za Juliusza Cezara, na 150,000 widzów, później rozprzestrzeniony na 260,000 miejsc. Codzienna kąpiel była potrzebą życia rzymianina. Aby tej potrzebie zadość uczynić, wznoszono termy, co właściwie oznacza ciepłą kąpiel. Pierwszą tego rodzaju budowlę wzniósł Agryppa, za panowania Augusta. Potem wznosi termy Neron, Tytus,

Traj an, Kommodus, Karakalla, Dy oklecyan. Termy mieściły w sobie nietylko piscyuy na kąpiele zimne i ciepłe, ale także gimnazya, sale zebrań, biblioteki, ogrody, galerye do spacerów. Prócz tego egzedry, miejsca otwarte dla retorów i filozofów, zamknięte zaś miejsca do akademickich dyskusyj.

inach w Pompei. Domy mieszkalne rzymskie w swym ogólnym układzie bardzo do helleńskich podobne. Środek budowli zajmuje krużgankami otoczony dziedziniec (atrium), około którego grupują się inne mieszkalne przestrzenie. Jednym z najpiękniejszych zabytków mieszkalnej budowli jest dom Panzy w Pompei. Przez wąską sień, korynckiemi udekorowaną pilastrami, wchodzimy do atrium, około którego grupują się: sala przyjęć (tabulinum), obok tej komnaty przejście, kurytarz, łączący dalszą część domu (fauces). W środku atrium basen (piscina), obok tabulinum, pokój stołowy (triclinium). Pałace mają podobny, tylko bardziej złożony układ. Wymieniamy znakomitsze rezydencye. „Złoty dom” Nerona w Rzymie, willa tyburtyńska Adryana, pałac Flawiuszów i pałac Dyoklecyana w Spalato. Wszystkie te budowle, zarówno pompejańskie, jak też władców rzymskich, wspaniałemi wewnątrz przystrojone dekoracyami.

Wieki średnie:

A. Starochrześciańska (tab. VI). Podobnie jak historya cywilizacyi, tak samo historya sztuki, nie zna przejść gwałtownych, epoki i okresy przechodzą w niej nieznacznie, jak temperatura pór roku

Składy na piasek, niezbędny w palestrach i gi-mnazyach. Nareszcie sale na zimną, gorącą i ciepłą kąpiel. Najznakomitszym gmachem ter-mowym, którego rysunkową restauracyę uskutecznił francuski architekt Viollet-le-Duc, są termy Karakalli. Sławnemi były także w Rzymie termy Dyoklecyana, Agryppy. Współubieganie się. na polu zasług obywatelskich, podsycanie żądzy sławy i jej publiczne wynagradzanie, było jedną ze sprężyn politycznego życia Rzymian.

nizm zachowuje długo dawne pogańskie formy zewnętrzne, odzwierciedlające się w architekturze. W czasie pierwszych prześladowań, wyznawcy Chrystusa odbywali swe zebrania w ukryciu — w katakumbach; są to podziemne cmentarze, z całym systematem podziemnych kurytarzy, wykopanych pod górami, w bliskości Rzymu i Kampanii. W kurytarzach tych, bardzo niskich i wąskich, bo tylko 0.5 m. szerokich i 1 m. wysokich, z wielką trudnością można się było przecisnąć. Piętrzą się one na wzór szybów w kopalniach. Po obu stronach tych kurytarzy małe grobowce (loculi), kamiennemi zawarte płytami, zaopatrzonemi napisami, których treścią nazwisko spoczywającej w grobie osoby i prośba o modlitwę za spokój jej duszy. Kurytarze te częstokroć większemi zakończone kaplicami. Grunt okolic Rzymu osobliwie sprzyjał tego rodzaju podziemnej konstrukcyi. Z wielką bowiem łatwością można wykopywać takie podziemne budowle w ziarnistym tufie (wapieniu). Jakkolwiek już za życia apostołów istniały takie budowle, jednak najdawniejsze napisy w katakumbach są z II wieku naszej ery. Z początku z wielką prostotą dekorowano katakumby, później, z polecenia papieża Damazego (366—384), architektonicznie przyozdabiano i oświetlano oknami, w sklepieniach przebitemi. Do główniejszych tego rodzaju zabytków należą katakumby św. Kaliksta (S. Callisto) z grobowcem św. Cecylii, śś. Nereu-

Nigdzie też żądza sławy nie przybrała takich rozmiarów, nie była tak ogólnie cenioną, jak w Rzymie, nigdzie nie była podniesiona do apoteozy i świętości. Łatwo więc pojąć, że ten prąd ogólny społeczeństwa, ta jego cecha znamienna, musiała odpowiednie znaleźć wcielenie w architektonicznych kształtach. Od niepamiętnych też czasów ustalił się zwyczaj, że powracającym z pola bitwy zwycięzcom wznoszono wspaniałe bramy I w strefach umiarkowanych. Taką epoką przej-tryumfalne. Podobno Romulus, składając jako pobo- ściową pomiędzy dwoma bardziej jaskrawemi ob-żne wotum broń przez siebie zwyciężonego króla, jawami sztuki jest architektura starochrześciań-dał początek tryumfalnym uroczystościom. Później ska. Ani bowiem podniesienie chrześcianizmu wydano oddzielne prawo, na mocy którego do znaczenia kultu państwowego przez Konstan-święcoDO wjazdy tryumfatorów do Rzymu lub tyna W., ani podział państwa rzymskiego na do rodzinnego miasta zwycięzców. Wjazdy try- wschodnie i zachodnie, ani też upadek pierwsze-umfalne stały się też wkrótce świetnemi uroczy- go, nie wywołują jeszcze kardynalnych zmian stościami,połączonemi z całym szeregiem widowisk w ukształtowaniu architektury, ponieważ chrystya-i festynów. Sam układ łuków tryumfalnych wskazuje już cel tych pomników. Środkowe wrota w nich szersze, służą do wjazdu samego tryumfatora, boczne, niższe i węższe, przeznaczone dla towarzyszącego tryumfatorowi rzymskiego ludu.

Najpiękniejszemi tego rodzaju pomnikami są łuki Septymiusza Severa i Konstantyna; następnie łuk Tytusa, na którym umieszczone płaskorzeźby są najprzedniejszym zabytkiem rzymskiej plastyki; pomiędzy innemi przedstawiają one trofea, na Izraelitach zdobyte, np. siedmioramienne świeczniki. Po za granicami Rzymu zasługują na wymienienie w Alkantarze(Hiszpania) w Poli(Istrya) w Orange, w Rheims, w S. Remy, w Besançon (Prancya), wzniesione tryumfalne łuki. Grobowce rzymskie w skale wykute, nazywamy columbaria (dosłownie: gołębniki); nazwa ta przyswojona ze względu na cały szereg nisz, do chowania ciał zmarłych przeznaczonych, przypominających szereg gniazd gołębich, jak np. grobowiec na Via-Appia pod Rzymem, wzniesiony za Augusta. Z pomiędzy główniejszych tego rodzaju zabytków wyliczamy grobowce: Cecylii Metelli, grobowiec w Agrygencie, grobowiec w Mylasie, wielkich rozmiarów, t. zw. cesarskie mauzoleum. Na ruinach mauzoleum Adryana w Rzymie wznosi się dziś zamek Św. Anioła. Po za granicami Rzymu grobowcowy pomnik t. zw. Tourmagne w Nimes, liczne grobowce w Pompei. Nadzwyczajne bogactwa domów mieszkalnych zachowały się w ru

.

%

* &/P

*

i.*

....... ;

'{gSSSł

Wj

Kapitel z S. Vitale.

K oustni key a bizant. kopuły.

lilii

MMI

1YX

rSBixM

Im

te

Kap. z Ravemiy.

Krzyż grecki jako zasada centr. układu.

Ornament bizantyjski z kościoła w Monreale (Sycylia).

V. a

łj

li

r?

ijSaŁft

Pil!

Przecięcie kość. Św. Pawła po C D. planu.

450

ffl

• ••«••••■■«»•I*

Plan kościoła Św. Pawła.

Wielka En cykl. Poważ, ilust.r. T IV.

Architektura Starochrześciańska i Bizantyjska.

SU

fe

?irromr

m,

SSi

'-"'i

Uff

!@fi a

r~";

Pi

•J :>.rj

Scg

mmû

i:

rap

i--« y ■’

3v

U<’V

SB!?

Kap. z S. Vitale w Rawennie.

Ć¹*.'

: ri

ii!:

jj

t:

ggss

3S

a®

i!:!;

"iPMIf

m

yr

üffiä

4P

Kapitel z kość. S. Zofii.

“■ÏK' * •

r •- •.. r -,cc*2-

ÆÊËf^*'

Kościół Św. Zofii w Konstantynopolu.

HKSl

r-

..'Jt

Ékx

.:Mjâ

liMijsm

CH

jto

Ri

i;

Wm

tn

" netrze kościoła Św. Zofii z A. do B.

■Ä

ra

m.

jyy

m3

l/ł

PteSsi

B⁵

Pi

iv;

BK

7=ïï

\imńm

lilifO

s&

Si II

TraHpiaMóloj

ora

|D|F

•.I

Hi

ii

rr

[OT

h&rl

SI

"1

i

Kościół Św. Pawła pod Rtfl*‘ (Starocbrześciańska arch.)

41

Plan kościoła Św. Zofii.

|)o art. „Architektura”.

V

*

V

-<■

N*"~ C

S

•î

o

'

£ f

1

g.’S ? " ä

LU    °

V"

>

O ûû

C

sza i Achilleusza v. St. Damifilla, dalej katakumby św. Pretextusa, St. Sabastiano (Sebastya-na), S. Agnese, S. Priscilla. Katakumby znajdują się także w Neapolu. Pierwszą wzmiankę o chrześciańskim kościele (Ecclesia, Kyriaka) znajdujemy za Aleksandra Severa (222- 235).

Przy końcu III wieku liczono już w samym Rzymie do 40 kościołów, które później, za Dyokle-cyana (302), uległy zniszczeniu. Do najdawniejszych zabytków architektury kościelnej należą kaplice cmentarne, w bliskości katakumb wzniesione, np. SS. Sisto i Cecylii, S. Sotera, S. Sym-phorosa, S. Generosa. Małych rozmiarów cmentarne kaplice, wobec wzrostu liczby wiernych, nie odpowiadały nowym potrzebom, powrócono więc do rzymskiej bazyliki. Bazylika chrześciańska w planie prostokątna, na krótszym boku zakończona niszą półkolistą, wewnątrz szeregiem kolumn na trzy nawypodzielona, z których środkowa szersza i wyższa od dwóch (lub czterech) naw, ją otaczających. W niszy (apsydzie, absis, właśc. apsis) ołtarz pod architektonicznie ukształ-towanem belkowaniem, jak np. w bazylice ś. Pawła pod Rzymem. Rzęd kolumn, archiwoltami połączonych, dźwiga nad niemi wzniesioną ścianę, ponad nawy boczne wystającą, i cały systemat drewnianego wiązania, początkowo zamaskowanego, później obnażonego dla oka. Cegły i wapienia używano do budowy ścian bazylik i nadto kolumn z dawnych rzymskich budowli. Z ukształtowania tych kolumn poznać można czas, w którym budowla wzniesiona. Im dawniejsza bazylika, tern lepszy w niej dobór kolumn. Z początku wybierano co najlepsze, najpiękniejsze, najbardziej kosztowne, największą mające artystyczną wartość. Bazyliki więc z kolumnami mniejszej mate-ryalnej i artystycznej wartości w późniejszym czasie wzniesione. W najpóźniejszych nareszcie bazylikach, kiedy już zabrakło kolumn rzymskich, ustawiano obok siebie kolumny, z kilku budowli pozbierane. Częstokroć też mieszają się, w jednej budowli i w jednym szeregu ustawione, najrozmaitszych stylów kolumny. Ważną reformą stylową tego okresu jest przywrócenie kolumnie jej właściwego przeznaczenia: dźwigania ciężaru, na jej wierzchołku umieszczonego, co wyrażano przez bezpośrednie wsparcie archiwoity na kapitelu, podczas gdy w rzymskiej architekturze pomiędzy archiwoltę a kolumnę wsuwano całe belkowanie.

Wnetrze bazyliki bogato freskami i mozajkami przyozdobione. Olbrzymie postaci Chrystusa, apostołów, męczenników, na złocistem tle widniejące, swemi wielkiemi rozmiarami widza olśniewają. O ile architektura świątyni helleńskiej była zewnętrzna, o tyle architekturę bazylik wewnętrz ną nazwać można, cały bowiem jej przepych wewnątrz ześrodkowany. Nazewnątrz nagie ściany, tylko oknami i portykami nieco ożywione. Piękno architektoniczne tych budowli na rozmaitości mas polega. Bazyliki wznoszono z różnobarwnych, wzorzyście ułożonych, cegieł. W tych motywach znówwidzimy kontrast ze starożytną świątynią, któ rej plastyczność kształtów jest główną cechą pięk-

Emijrklopedya Powszechna P.ułtr. T IV

na. Zupełnie nowym motywem są wieże, a raczej dzwonnice (campanille), obok bazylik wznoszone. Gdzie i kiedy po raz pierwszy wieżę wzniesiono, najsprzeczniejsze w tej kwestyi istnieją zdania i hypotezy. Jedni Kampanię za ojczyznę wieży (Campana, nola) uważają, inni znów wznoszenie tego rodzaju budowli prostemu zwyczajowi zwoływania wiernych na modlitwę, zapomocą odgłosu dzwonka, tłóuiaczą. Upatrują także tu pewną analogię w nazwie (nola) z biskupem Pau-linusem z Noli. W każdym razie przed VII w. żadnej pewnej niema wzmianki o kościelnych dzwonnicach. W ogólnym typowym układzie bazylika składa się z apsydy, przeważnie ku wschodowi skierowanej, nawy poprzecznej, częściowo na umieszczenie ołtarza przeznaczonej—jest to sanctuarium albo presbiterium—i nareszcie nawy dla zgromadzonego ludu. W środku apsydy, czyli niszy, tron biskupi, otoczony w półokrąg ustawio-nemi stalami, dla wyższego kleru. Ołtarz w kształcie stołu, nad którym wznosi się baldachim (ciborium), z zasłonami, w miarę potrzeby zapuszczanemu Pod presbiterium średnich rozmiarów grobowiec (confessio), ze szczątkami męczennika, pod którego wezwaniem kościół wzniesiony. Środkowa część nawy poprzecznej nazwana chórem, z powodu, że tu zbierający się niższy kler wykonywał podczas nabożeństwa pieśni pobożne. Po dwu stronach chóru miejsce dla znakomitszych członków gminy i zakonników, stąd też pochodzi nazwa tych miejsc: senatorium i matroneum. Sanctuarium oddzielone od nawy niskim murern (cancelli, ambona), jak np. w bazylice S Clemente w Rzymie. Pobożni, w bazylice zgromadzeni, rozdzielali się na dwie grupy: na stronie północnej mężczyźni, na południowej kobiety. Przed budowlą krużgankami otoczony dziedziniec (atrium —paradisus) ze studnią pośrodku (cantha-rus), do abluwiacyj przeznaczonej. Tu podczas nabożeństwa znajdowali się wykluczeni z kościoła i na pokutę skazani. Przykładem tego rodzaju budowli dawna bazylika św. Piotra w Rzymie, wzniesiona na części gruzów cyrku Nerona, na miejscu, gdzie św. Piotr śmierć poniósł męczeńską. W XVI zaś wieku na jej miejscu wzniesiono dziś istniejący kościół św. Piotra. Z pomiędzy znakomitszych tego rodzaju budowli z tego okresu wymieniamy S. Maria Maggiore, S. Gio-vani in Laterano, S. Paulo po-za murami (extra-muros), S. Pietro (in) Vincoli, S. Maria in Cos-medin z VIII w., w planie prostokątna, o trzech nawach, z których środkowa apsydą zakończona, S. Clemente, S. Prascede, S. Lorenzo (przed VI wiekiem wzniesiona), S. Agnese, wzniesiona przez Konstantyna ua grobie męczenniczki tegoż imienia. Pomiędzy tego rodzaju budowlami, wzniesionemi na gruncie Italii, jak np. w Lucca, Spoleto, Perugia, Capua, odrębny typ okazują bazyliki w Rawennie. Przyczyną tej odrębności ukształtowania brak ruin dawnych rzymskich bazylik, które, jak już wiadomo, dostarczały kolumn i innych organów do budowli bazylik chrześciańskich. Bazyliki raweńskie, częstokroć bez poprzecznej nawy,

86

rem

mają nietylko na tylnej elewacyi apsydę, ale nadto d«viema boeznemi otoczone apsydami. Naze-wnątrz ściany tych bazylik umotywowane silnemi pilastrami, t. zw. lesen ami, z lekkiem pomiędzy niemi wypełnieniem i ścianami. Obok bazyliki wznosi się okrągła w planie dzwonnica. Wzo-tego układu katedra w Rawennie, kościoły św. Agaty i S. Apollinare in Classe. Równocześnie z bazylikami rozwija się inny rodzaj budowli, mianowicie: w planie kuliste, kopułami pokryte; jest to rodzaj budowli t. zw. centralnych, bardzo ważny punkt w dziejach architektury, dały bowiem one początek stylowi byzantyj-skiemu Ten gatunek budowli rozwija się za Konstantyna W.; są one jednak pierwotnie tylko naśladownictwem rzymskich kopulastych budowli. Grobowiec Heleny, matki Konstantyna W., w okolicy Porta Maggiore (dziś Torre pignatura), grobowiec św. Jerzego w Salonikach, Baptysterium w Neapolu, są naidawniejszemi tego rodzaju budowli zabytkami. Nowy kierunek w układzie budowli centralnych przejawia się w grobowcowej kaplicy Konstancyi. Budowla ta, kolista w planie, wewnątrz na dwie koncentryczne nawy podzielona zapomocą dwóch szeregów kolumn, ko-liście ustawionych. W tym czasie wzniesione zostało Baptysterium laterańskie. Większych rozmiarów centralnemi budowlami są kośęioły: w An-tyochii, przez Konstantyna W. wzniesiony, w kształcie ośmioboku. Na większą skalę taż sama myśl urzeczywistniona w kościele S. Lorenzo w Me-dyolanie. Największych jednak rozmiarów centralną budowlą jest S. Stefano Rotonda w Rzymie, za papieża Symplicyusza (468—483) wzniesiona. J est to budowla kolista w planie, wewnątrz rzędem kolumn i filarów na współśrodkowe nawy podzielona. Wyraźnem przejściem do stylu by-zantyjskiego są budowle w byryi środkowej, których odkrycie zawdzięczamy współczesnemu nam archeologowi, hr. Melchiorowi de Vogué. Ten uczony odkrył ruiny miast pierwszych chrześcian. Ruiny te w dwóch grupach: w Hauran, w dawnych prowincyach Aurantis, Batanaea, Trachon-titos i w części prowincyi Ituraea. W Hauran, z powodu zupełnego braku budulcu i, jakkolwiek w obfitośei znajdującego się, ale trudnego do obrobienia, granitu, architekci, temi naturalnemi warunkami zniewoleni, przeważnie łuku sklepień-nego w konstrukcyi używają. Gały też szereg kolistych łuków wsparty na filarach, nadzwy czaj prostego ukształtowania. Na lukach spoczywa płaskie kamienne pokrycie. Z takiego systemu konstrukcyi wypływają w planie wąskie i podłużne przestrzenie; widzimy tu powtórzenie tej samej przyczyny i tego samego rezultatu, jak w assyryjskiej architekturze, gdzie, również z powodów konstrukcyjnych, oddzielne przestrzenie, np. w pałacu Sargona. są długie a wąskie. Te same przyczyny są źródłem nader prostej i, rzec można, ubogiej ornamentacyi. Tu właśnie powstał wielkiej doniosłości w dziejach architektury pomysł—pokrywania w planie prostokątnych przestrzeni kopulastem, wspartem na czterech sfe

rycznych trójkątach, sklepieniem. Pomysł ten jest macierzą budowli, epokę w dziejach architektury stanowiącej, mianowicie kościoła św. Zofii w Konstantynopolu. Nadzwyczaj także ważnym w dziejach architektury pomnikiem jest kościół w Tur-manin, a to ze względu na swe nadzwyczajne podobieństwo z ogólnym układem romańskich kościołów z XL1 wieku. Kościół ten można nazwać przedświtem stylu romańskiego.

A Byzantyj ska. Po rozdzieleniu się państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie cesarstwo (395 po Chr.), na wschodzie Europy, w Byzan-cyum, nowa rozkwita kultura Stolica nowego państwa nie daje tak silnego światu całemu impulsu, jak dawniej Rzym. Dawna architektoniczna tradycya miesza się z nowemi chrześciańskie-mi ideałami. Kształty rzymskie nie odpowiadają zupełnie nowej kulturze; zreformowane na podstawie zakrzepłej dogmatyki, stają się sztywnemi. Z drugiej jednak strony—zewnętrzny, wschodowi właściwy, przepych, pozostawia w architekturze charakterystyczne ślady. Rdzeniem, szematem, z którego rozwija się architektura byzantyjska ra, jest bazylika rzymska. Pomiędzy 326—336 Konstantyn W. funduje w Jerozolimie kościół św. Grobu, a w Betleem kościół Matki Boskiej. Bogactwo dekoracyj, tła złocone, są tych budowli znamionami. Justynian funduje na Synai kościół Przemienienia. Dopiero w V wieku rozwija się styl, który właściwie byzantyjskim nazwać można. Znamienną jego cechą kopulaste pokrycie nad kwadratową w planie przestrzenią. To pogodzenie kwadratu z kopułą stanowi epokę w dziejach architektury. Jakkolwiek bowiem kopulaste pokrycie znanem i stosowanem było już przez rzymian, jednak tego rodzaju pokrycia używali oni tylko do cylindrycznych w planie budowli. W byzantyjskich budowlach, podobnie jak w prostokątnej bazylice, przestrzeń podzielona na nawy, z tą tylko różnicą, że w pierwszych są one prostokątne, w drugich dośrodkowe. Bardzo także charakterystycznem tej architektury znamieniem, że kopuły, nazewnątrz widoczne, pozostawiono bez pokrycia ich dachem. Wybitne w dziejach byzantyjskiej architektury miejsce zajmują budowle w Rawennie, a pomiędzy niemi Baptysterium, obok katedry wzniesione. Jest to w planie ośmiobok, bez krużganków. Przedtem nieznanym motywem jest podział ścian rzeczonej budowli zapomocą szeregu kolumn, wspierających półkoliste mniejsze łuki większemi łukami, w grupy powiązanemi. Na tej budowli wzorowana S-ta Maria in Cosmedin. Obrazem rozwiniętego stylu, o którym mowa, jest St. Vitale w Rawennie. Kościół ten wzniesiony przez Juliana Argenta-ryusza (526 -547), w planie jako regularny ośmiobok, 35 metrów średnicy. Przed kościołem krużganek, na jego wschodniej stronie ołtarzowa ni sza, połączona z dwiema okrągłemi wieżami. Wewnątrz'kościoła, na ościach kątów ośmioboku silne filary, połączone cyrklastemi arkadami. Kopuła połączona ze ścianami za pomocą ośmiu maleńkich żaglowych sklepień. Konstrukcya tej

4

5*

qV^ N11\ ^

*

O

*

Co

>

JM.

Z.

Ornament z Alhambry.

wèwl

wm

.A'

säS

wsSsËté&m

Motyw ornamentu z meczetu w Kairze.

SB

4.

Motyw sklepienia, z Kuba pod Palermo.

-V

"V.'.

Sä

'V

-.6

17 _

Łuk poclkowiasty.

Oriiamenta z kościoła w Kurtea.

Ostrołuk wygięty.

f*g

®r

-.i

VA

■l

A IlîJÉ

mm

I?

SA ,;    ; >

IflHH m m

gy'

>C

Bi

»>

lilH«

H]

; ÿ

E^ni

lü

■ ,-A

«1

fi

fl : ;#D

Wm§_

A -P a

A,-:T.

°'

.3

aS^fc

Hala Abencerragów w Alhambrze. (13—14 w.)

:<v

rv

ĆOA

/Y%

Ornament z Alhambry.

/CO

JTT

WiirôüÂij

:■ :■

AilSKj

:;|

•Il

5s

ÊÈ

Wk^SSŚP

13

or

19

Kolumny w Gerona

A'ł

/AT

A..

(V

'/ V,

ÓJ

Wa

.T

T I II

IO

ii

jÜS

Kapitele z Alhambry.

te*

j§= _ HP

.*

ląg^g

j|fSg

Igg!»

|Arr

as

a.

PPS

mm.

•-Ç

fe.

BI

sca

ESf

«2.“

fis

s i.

K-

B9

..

-

A,; Af H y<( w w,

.■

■s

■;pXi/Wy-

iii' /aj

H«

;ÿ.-.

•:

ro

•V-A

OK

--p:

!r

k

.s/fi

ï\7-

i?'

\Ą

li

•'■ i

mSà

i'Äis

1

im

/ Ay

ü;

'fei

- \4- li

A.

! :A -'Cr.'7t

li*

RsP

ji

pi

izj

.Ü

'»■ A:/

Pfl

:ibrr_-

są

iw

fc'ax i-.utnt.üîiV\I^ ff 7iC» fySvîP

1;

oj

IÜ!

la.iiv

-À

l^ppl S ([SjC-T

wm

=i=i=i

V‘

I-

$

mû

»ÎYKÇK'J

Ta

'v.

I!

A'! 1

kpi

'j

S“'

■ Al.

"Ä

ri

,<

SŁ_

r_

SE

A‘K

¹ •:

»i

1 III

jfe

«a

I;

NKą

3ÉI

3C-

•'•1

I I IS

KP

Ij : J

K:

11;

AT

.-I

v;

T-

ILOL

[i.....

Ai

Api

15

'J?

■K P

Meczet w Kordubie. (786 r. po Ohr.)

Meczet Dszamna w T>elhi.

Wielka Encykl. Poważ, ilustr. T. IV,

Do art. « Architektura“.

V

'

l

!

V- Nl^

. ■ ■ $

ii

\

z której muezin kopulastem, w po-

kopuły, 17.5 metr. w świetle, nadzwyczaj oryginalna, jako zbudowana z garnków podłużnego kształtu, do rzymskich amfor podobnych, co wytwarza nadzwyczaj lekkie pokrycie przestrzeni. Części, łączące apsydy z główną bryłą budowli, kolebkowem pokryte sklepieniem. Nisze ołtarzowe, maleńkiemi oświetlone okienkami, mistyczny przedstawiają widok. Ściany wewnątrz budowli, aż do wysokości łuków i posadzka, wyłożone mar-murowemi płytami. Górna część ścian zasłana wspaniałemi, nadzwyczaj bogatemi, dziś tylko w części zachowanemi, mozaikowemi obrazami. Zewnętrzne ściany, jako z cegieł zbudowane, stanowią z wewnętrzną dekoracyą kontrast jaskrawy. Pokrywanie kopuł dachem stanowi wyjątek w bizantyńskiej architekturze. Wykonanie wielo-kątnych budowli, nastręcza pewną konstrukcyjną trudność. Później, kiedy tego kształtu budowle przyszło rozszerzać, otaczano je w kwadrat usta-wionemi ścianami. Ważnym też wypadkiem w dziejach architektury bizantyńskiej jest kościół św. Sergiusza i Bachiusza w Konstantynopolu. W e wnątrz ośmiobok, na czterech bokach apsydami zakończony, otoczony naokoło ścianami, w kwadrat ustawionemi. Budowla ta zasługuje na szczególniejszą uwagę, jako przejście do kościoła św Zofii w Konstantynopolu. Już Konstantyn W. w swej nowej rezydencyi wzniósł świątynię na cześć mądrości Bożej. Świątynia ta jednak, zniszczona przez pożar w r. 532, odbudowana przez Justyniana, według projektu architektów: Izydora z Miletu i Antemiusza z Trallesu, których imiona zajmują jedno z najbardziej zaszczytnych miejsc w dziejach architektury. Kościół św. Zofii, w planie kształtu prostokąta, którego boki 79 metr. długości i 71.2 metr. szerokości. W środku tej prostokątnej przestrzeni część kwadratowa pokryta kopułą, wspartą na czterech potężnych filarach. To właśnie wsparcie kopuły na odosobnionych punktach podpory stanowi w budownictwie olbrzymi przeskok i postęp; podczas bowiem gdy w kościele S. Vitale kopulaste sklepienie wsparte na ośmiobocznej ścianie, pomiędzy filarami wzniesionej, w kościele św, Zofii kopuła bezpośrednio nad filarami wzniesiona, a filary te łączą się z kopułą za pomocą trójkątów sferycznych, czyli tak zwanych żagli. Środkowa kwadratowa przestrzeń świątyni, przez dwie w planie półkoliste części, półkopulaste-mi pokryta sklepieniami. Przed świątynią krużgankami otoczony dziedziniec (nartex), dla pokutników przeznaczony. W ogóle w tym układzie widzimy wielki postęp w porównaniu z kościołem S. Vitale. Wnętrze kościoła św. Zofii bogato i różnobarwnie przystrojone. Pnie kolumn utoczone ze stu najrozmaitszych rodzajów marmuru; ściany i filary z porfiru, alabastru, jaspisu, wykładane perłową konchą. Posadzki z różnobarwnego kamienia. ( lórne części ścian, nisze i sklepienia, bogatą zasłane mozaiką. Pierwotna postać kościoła, przez przybudówki mahometan, uległa przeobrażeniu. Kościół św. Zofii jest najwyższym i kulminacyjnym punktem rozwoju ar

chitektury bizantyńskiej. Nie znalazła ona jednak naśladowców, z powodu zbytniego skomplikowania swych kształtów. Następuje znów zwrot do systematu bazylikowego z kolebkowem sklepieniem, z którego wyrasta kopuła. Za czasów Justyniana wznoszą także kościoły w kształcie krzyża, o nieco dłuższem jednem ramieniu, niż trzy inne. Na przecięciu ramion wznosi się kopuła, otoczona czterema mniejszemi kopułkami, na ramionach krzyża wzniesionemi, jak np. w kościele Apostołów w Konstantynopolu, na wzór którego zbudowano później kościół św. Marka w Wene-cyi. Wielką reformę kształtowania stanowi pod niesienie płaskiej kopuły i wsparcie jej na wielo-kątnym cylindrze (t. zw. bębnie, vel tamburze), w którym okna zakończone wcinającemi się w ko pułę archiwoltami. Przykładem takiego kształtowania jest kościół Matki Boskiej (S. Theotokos) w Konstantynopolu.

A. Mahometańska. (Tab. VII). Rzymska tradycya architektoniczna nietylko u ludów chrze-ściańskich zastosowanie znajduje. Mahometanie również kształty rzymskie naginają do swych estetycznych pojęć. Arabowie, dzieci natury, bujną obdarzeni wyobraźnią, bez uprzednio wytworzonych pojęć, podobnie jak izraelici, pozbawieni pla stycznego daru w ścisłem tego pojęcia znaczeniu, przyswajają sobie kształty piękna, już istniejące wśród społeczeństw, przez nich ujarzmionych. Do tych gotowych kształtów dołączają wschodnie motywy. W ten sposób wytworzyły się kształty powyginane, bogactwo, rozmaitość nadzwyczajna, błyskotliwość gry kolorów, słowem, cała wschodnia fantazyjność, mahometańskiej architekturze właściwa. Świątynie mahometańskie (meczety), składają się z dziedzińca (haram), w którym odbywają się przed modlitwami przepisane abłu-wiacye, i z halli, w której odprawiają się modlitwy. Częściami składowemi meczetu są: nisza (mi-rob), w stronę Mekki skierowana, miejsce na przechowywanie koranu, kazalnica (mimbar), nareszcie smukła wieża (minaret), godziny modlitwy wywołuje. W staci cebuli pokryciu, łatwo poznać wpływ wschodni, mianowicie jest to reminiscencya architektury Indostanu. Pozornie nowym, tylko mahometańskiej architekturze właściwym motywem, w istocie jednak tylko artystyczną kompilacyą, są tak zw. stalaktytowe sklepienia. Sklepienia te, złożone z mnóstwa maleńkich żaglowych sklepień, podobne do komórek wosku pszczelnego, nadzwyczaj lekkie i fantastyczne, stanowiąc najbardziej znamienną cechę architektury mahometańskiej, 3ą właściwie kombinacyą żaglowych, bizantyńskich sklepień. Sklecone z gipsu, pokryte złoceniami i żywemi barwami, są raalowniczom widowiskiem, np. w hali Abenceragów w Albambrze. Do no wych konstrukcyjnych motywów zaliczyć należy łuki sklepieniowe w postaci podkowy, t. j. mające więcej niż pół okręgu koła, oraz łuki ostro-łukowe budowli mahometańskich w Egipcie. Bardzo oryginalnemi są t z w. ostrołuki wygięte, t. j. w postaci dwóch krzywizn, w formie litery S.

Wszystkie te łuki u spodu są ząbczasto zakończone. Kolumny smukłe, o ile na to pozwalała konstrukcja, nad niemi kapitele w najrozmaitszych postaciach. Ornamentacya arabska najzupełniej abstrakcyjna i samodzielna. Jej osnową najrozmaiciej kombinowane kształty geometryczne. Arabski ornament jest najbardziej urozmaiconą igraszką i kombinacyą linij, które gubią się w oczach, jakby wzajemnie od siebie uciekały, to znów zdają się wzajemnie szukać. Tworzą one wciąż nowe, niezliczone kombinacye, których ani zrachować, ani pochwycić nie można. W tych ornamentacyach odbija się, jak w czarodziejskiem zwierciedle, duchowy nastrój, skłonność wyznawców wielkiego proroka do nieokreślonego marzy-cielstwa. Obok ściśle dających się oznaczyć kształtów geometrycźnych tej ornamentacyi, tryska z niej gwałtownie pulsujące życie. Pomimo swej geometrycznej natury, są one grą barw i linij, którym zrównać mogą tylko kalejdoskopowe obrazy. Czasami gra ta dochodzi do tego stopnia delikatnych, nieokreślonych i zmiennych kombina-cyj, że wydaje się marzeniem sennem, cudowną na jawie wizyą. Na zewnątrz, podobnie jak w gre-ko-rzymskim domu, siedziba maurytańska otoczona ślepym, bez architektonicznych motywów, murena. Budowle te grupują się wokoło krużgankami otoczonego dziedzińca, w którego środku znajduje się basen z tryskającą fontanną. Smukłe, filigranowe kolumny, w porównaniu z całością budowli, cienkie jak pajęcza tkanina, zdają się nie módz służyć do realnej funkcyi utrzymania pokrycia, na ich wierzchołku spoczywającego.

Urok tych przestrzeni, podnoszą zewsząd ukazujące się najrozmaitsze perspektywy, w ramy drzwi ujęte. W ogóle architektura arabska zawiera w sobie więcej pierwiastku malarskiego, niż plastycznego; jej kształty nie wypływają z logiki konstrukcyjnej, ale mają swe źródło w fantazyjnych malarskich efektach. Syrya przedewszystkiein ulega podbojowi mahometan, w tym też kraju znajdujemy najdawniejsze budo-\vle. Pomiędzy niemi najstarszym zabytkiem jest meczet Sachra, wzniesiony na miejscowości świątyni Salomona. Fundatorem meczetu kalif Ab-damelek (668). Napis; „Yezid ibm-Salam” świadczy, że architekt tej budowli był mahometaninem. Meczet Sachra w pianie ośmioboczny, co jest dowodem wpływów architektury bizantyjskiej. Wewnątrz tego ośmioboku filary ustawione, również ośmiobok wyznaczają; środkowe zaś kolumny w okrąg kola ustawione. W samym środku budowli skała, z t. zw. „szlachetną grotą.”

Z płaskiego dachu wystaje kopuła, wysokości 30 metr. Wewnątrz meczet udekorowany wspaniałe-mi mozaikami. Godnemi są także uwagi meczety w Aksa, Damaszku i Medynie. Architektura ma hometańska w Egipcie mniej fantazyjna, co należy przypisać wpływowi widoku poważnych, nadzwyczaj umiarowych budowli starożytnego Egiptu.

Do najznakomitszych budowli tej grupy należą: meczet Amtu i Ibn-Tulun w Kairze. W drugim okresie architektury mahometańskiej (od XI do

XIII w.), powstaje mnóstwo meczetów; z ich liczby jednym z najznakomitszych jest meczet El-Hakim (1149). Saladyn buduje Cytadelę w Kairze. Pomiędzy 1250—1517 najwspanialej rozwija się architektura mahometańska W tym czasie powstaje meczet sułtana Kalauna, meczet Has-sana (1366), mający w planie kształt równoramiennego krzyża, nareszcie meczet Kait-Beja. Z zabytków architektury mahometańskiej w Sycylii, które ocalały podczas podboju normandzkiego (w XI wieku), jest zamek Zaisa w Palermo. W Hiszpanii w VIII wieku, za rządów Abderah-mana, rozwijają się sztuki i nauki. Najznakomitszym w tym czasie wzniesionym pomnikiem jest meczet w Kordubie (786). Jest to wielki w planie prostokąt, grubemi otoczony murami. Budowla złożona z dwóch głównych części: z dziedzińca i hali, szerokiej 144 metr. i głębokiej 135 metr. Hala, podzielona na 19 naw, czyni wraże nie istotnego lasu kolumn, wspierających podko-wiaste, to znów z pełnego cyrkla, łuki. Około 1172 zbudowano meczet w Sewilii. Jednym z najznakomitszych a zarazem i ostatnich pomników arabskiej® architektury w Hiszpanii jest zamek Alhambra pod Granadą. Wznoszony w XIII i XIV wieku, jeszcze na czas krótki przed wygnaniem Maurów w XV w., wspaniale się przyozdabia. Część tej budowli zburzono w XV w., aby tym sposobem opróżnić miejsce pod budowę pałacu dla Karola V. Alhambra zewnątrz bez architektonicznych motywów, prawie zupełnie ślepą otoczona ścianą, wewnątrz rowija przed okiem widza całą fantazyjność i przepych architekturze mahometańskiej właściwy. Częściami składowemi tej czarodziejskiej budowli są: dziedziniec Alberca, albo t. zw. dziedziniec kąpielowy i mirtowy, z wielkim w środku basenem, mirtem dokoła otoczony. Po dwóch stronach dziedzińca portyki, na pozostałych bokach pełno mury. Z węższym i przeciwległym wchodowi bokiem dziedzińca graniczy, o nadzwyczaj grubych murach, kwadratowa przestrzeń, „Salą Ambasadorów” zwana. Pokryta wspaniałą, z drzewa zbudowaną kopułą, ta kwadratowa sala, oświetlona jest trzema niewielkiemi oknami, które z powodu grąbości murów za nisze mogą być uważane. Z nich roztacza się wspaniały na okolicę widok, narysujące się na widnokręgu góry Sierra - Nevada. Na lewo t. zw., „Dziedziniec Lwów”: nazwa pochodząca od fontanny, mającej basen wsparty na 12, z czarnego marmuru wyrzeźbionych, lwich postaciach, których surowe stylizowanie wytwarza jaskrawy kontrast z lekką fantazyjną architekturą tego dziedzieńca. Na północnej stronie t. zw „Hala dwóch sióstr”; na wschód „Sala są lu”. W" tej arabskiej architekturze niema logikki konstrukcyjnej, wybujała malarska fantazya nad wszystkiem zapanowała. W XII wieku Mahometanie podbijają Indostan i zarazem podlegają starożytnej kulturze Indów. Zakładają tu miasto stołeczne Delhi. Jednym z najbardziej charakterystycznych pomników ma-horaetańskich w Indostanie, jest minaret Kutab-Minar w Delhi; 73 metry wysoki, w kształcie

. J

O .

V/

#\

/

.

:s

'

''TUT“».

K

Œ«»|

illfj

>4.

m wm

:'V

cjaraXflTO

i

1. -- ■-■

%

WÊm

#

i <■

i

">T.'.ïS£

■

.

pm

■\

■ *

I

jjaggSRi

»

Gzems katedry w Bamberg.

a

H

m

-r.'jt

'%■■/.

m

B

î

'mmm

3

£;

a

L

i

Pi

ï;

r#

«55

il

'

'

K»

as

HP

i.>a

.

‘

A

t

<

X’

[

?

ï

!//

iWy

w-

M &

«■>

SL

b: J

i/'

Okna z pal. Barbarossy w Gelnhausen-

*

It »i

i

■

w

i

r

r I

I

I

W

1

m

i'i

mm

#»r

Portal boczny kaîedry w Bazylei.

1

1.

i

\

î

m

h

Kap. z kościoła Św. Godeliarda w Hildesheim.

eH*

;

mmm

1

V

$

5

W

. '1

'

t-

f

I

Kap. z pał. Barbarossy.

ÆmmSËf '■■■<£&

Kolumna w kościele w Hecklingen.

_ir;

w

èTS^I^É

"'vTtîjfetS

a

&BPWmiïé

l;-

t

sïr-.-

: .    ł Ar a • • .;-" t&ïâM '• '

£®a»^W-

■ - ■ ■

^S^^^aSÉtMgifc&iSüiSÉ^^

\*7

•sSH

r_vTl

BBmÎÇX

g^iôïüèÂ

AU'

; .;

Refektarz w klasztorze vv Maulbronn.

i

I

'#ÜV" ■•■

ru

■. ;i

i d

.AT

PP

2}

Ui

*>■-

\

M

g I

mm

I

...

V

a

m

J

A

a

OD

F

a

■

-V,

; i

y:

A

;

VM

?

k

M

Î

h

Plan katedry w Bamberg.

II

OS

W.

i

hi

3

•N

i

,

w

N

A

Ü. f

pF

-.--ńsE

H

-SSS5«

S™

r~r>

■-

-.1

-fcVJL .JIJl-JB £L S ü

r-

m

i

k

k-

M IB

i-m.R

■-:

.

i

i

ffla.ll

«

'ilfijv

ÜP»|

h

\

r.

UE

^2

vIALl

AilAvLIAUAi

,3

&

%

%ï:iï

Katedra w Bambergu.

Wielka Eucykl. Powsz. llustr. T IV

«

i

i

V1MR

f/

x.v

I

Jl

jXQXDXDXGXIMMI

«v •-* 4-—«o

c

Plan katedry w Moguucyi.

a.

la

s

wiswwit

«feSsTj ' y,

v.

«1

I

mr*

#i

V »-J

Mîl

*

tv

n

I iL u

f

\yr

i

.

E

Ę ■=;

T

1 9

M

v

V

il :

i

■i".'

a. •

!

pr| ji

ml »•

: Bpa ' f*î|l %

mum*

m

Katedra w Moguncyi.

Do art. „Architektura”.

-

.

*

/•

> , ' >

% v ST

C

•j

Ska

/

■

:

••    \m, ■

olbrzymiej, żłobkowanej, lekko ku górze zwężającej się kolumny, na kilka kondygnacyi galeryami podzielonej Wewnątrz ukryte schody wiodą do kopuły, ten pomnik wieńczącej. Jest to reminiscencya tryumfalnych kolumn buddyjskich. Meczety w planie kwadratowe, a dziedzińce krużgankami otoczone. Rozkwit tej architektury przypada równocześnie z epoką renesansu we Włoszech, t. j. od połowy XVI do połowy XVII wieku. Jako mecenas sztuki odznacza się tu szach Akbar W.; wznosi on w swej stolicy wspaniałe budowle, pomiędzy innemi mauzoleum w Sekundra pod A grą. Wspaniałym jest także pałac Akbara w Agrze, meczet w Delhi, mauzoleum na część małżonki Akbara Nur-Dszechan wzniesione, t. zw. Taje-Mahal, co dosłownie znaczy „Cud-świata”. Jasność układu, malowniczość i oryginalność po mysłu, stawiają te budowle w pierwszym rzędzie pomiędzy pomnikami architektury mahometańskiej. Szach Abbas przenosi stolicę do Ispahanu i buduje tu wspaniały meczet, którego część środkowa pokryta kopułą w kształcie gruszkowatym, zarysu bardzo oryginalnego i wielce charakterystycznego w mahometańskiej architekturze Indostanu. Na fasadzie frontowej tego meczetu, przez całą wysokość piętra loggia t. j. otwarte podcienie. Po obu stronach smukłe minarety, jedne z najpiękniejszych wzorów tego rodzaju budowli. Na zewnątrz budowla licowana szkliwem, pokryta różnobarwną cegłą. W teherańskim znów pałacu sala przyjęć i w niej tron szacha, na ludzkich i zwierzęcych postaciach wsparty, widza swym przepychem olśniewa. Pomiędzy grobowcami zasługuje na wymienienie: grobowiec Abbasa II, w lspahanie. Do tej samej grupy budowli należą gmachy, przez Seldżuków w XI wieku w Azyi-Mniejszej wzniesione.— W Turcy europejskiej dopiero w XIV wieku rozwija się architektura. W 1362 Murad 1. zdobywa Adryanopol i w tem mieście zakłada stolicę nowego państwa. W r. 1453, po zdobybyciu Konstantynopola, Mahmud II zamienia kościół ś-ej Zofii na meczet i daje mu nazwę „ Hagia-Sofia”. Przeważnie na kościele ś-ej Zofii wzorowanych, kwadratowych w planie, z jedną większą i z czterema mniejszemi kopułami, meczetów dziś liczą przeszło 300 w samym Konstantynopolu. Meczet zwykle poprzedza prostokątny dziedziniec, otoczony krużgankami, po-krytemi całym szeregiem kopuł. W środku dziedzińca basen, do ablucyi przeznaczony, otoczony plantacyami całego bogactwa flory południowej; układu takiego wzór meczet Mahmuda II. Na wymienienie zasługują także me -zety Ęjuba, Ebul-Wefa i Maho meta-Paszy.

A. Romańska (Tab. VIII), jest do tego stopnia oryginalnym stylowym objawem, że aby go zrozumieć trzeba koniecznie poznać bliżej wpływ otoczenia na wytworzenie się tego stylu. Podczas gdy w głębokiej starożytności, Egipcya-nie i Hellenowie samodzielne wytwarzają kształty, Rzymianie nawet sztukę panuiącomu prawu podporządkowują. Za Karola W. rozpoczyna się pierwszy ruch kultury germańskiej. Karol W, nie mógł jednak za jednym zamachem wyrwać głęboko zakorzenionej kultury rzymskiej. Po śmierci tego monarchy, jego olbrzymie państwo na mniejsze rozpada się państewka, co jest pierwszym objawem samodzielności, głównem źródłem i impulsem nowych prądów sztuki. Im też w rozmaitszych kontrastach objawiało się życie średniowieczne, tern silniej rozwijała się architektura. Bazylika rzymska, pierwiastek, z którego rozwija się romańska architektura, jest tworem nieorganicznym; w romańskiej architekturze części składowe tej budowli organicznie się łączą. Najgłówniejszym tu składnikiem—konsekwentnie przeprowadzona budowa sklepienia i połączenie wieży z całością budowli. Chwilę powstania romańskiej architektury trudno oznaczyć, rozwija się ona w rozmaitych krajach nierównocześnie. Można tylko twierdzić, że powstaje ona w XI wieku, rozkwita w wieku XII, a pierwszej ćwierci XIII w. przechodzi w fazę przepychu, aby ustąpią innemu stylowemu objawowi. Główną różnicę nowej w porównaniu ze starą bazyliką jest zmiana układu chóru. Przecięcie się nawy środkowej z poprzeczną wytwarza kwadrat, którego przedłużenie i zakończenie — nisza — chór stanowi. Taką zmianę widzimy w planie kościoła St. Gallen. Po obu stronach kwadratowej części transeptu także kwadratowe przestrzenie. Do zmian starej bazyliki zaliczyć także należy obszerną kryptę, reminiscencya „Confesio”. grobowców męczenników w bazylikach pierwotnych. Charakterystycz-nem także znamieniem sij na zachodniej stronie nawy głównej wieże, pierwotnie w planie okrągłe, później kwadratowe, i otwarty portal. Cała bu dowla, z wyjątkiem krypty i niszy ołtarzowej, po kryta stropem drewnianym. Z początku bazy kapitele i gzemsy są rzymskie; później plinta połączona z bazą, zapomocą czterech liści, na czterech rogach płytki umieszczonych Zupełnie nowym i oryginalnym motywem t. zw. kostkowy kapitel, t. j. sześcian o zaokrąglonych u spodu krawędziach, przez co osiągnięto harmonijne połączenie z arkadą, bezpośrednio wspartą na kapi -tel o. Z początku kapitel w prostym geometrycznym kształcie, później ornoraentacyą się pokrywa. .Jakkolwiek z geometrycznych linij skombinowana ornamentacya już znalazła zastosowanie w ma architekturze hometańskiej, jednak romańskie motywy mają inny charakter, są badziej sztywne, mniej fantazyjne Ogólne wrażenie romańskich poważne, że tak rzec można — świąteczne. Wewnątrz perspektywa kolumn i arkad wytwarza rytm powtarzających się kształtów, rytm, zakończony niszą ołtarzową, jakby końcowym akordem. Nad szeregiem kolistych arkad przebiega gzems prostolinijny, nad nim wznosi się niczeui nie ożywiona ściana, dźwigająca prostokreślne pokrycie. W tem poważnem wnętrzu nie brak jednak życia, wywołanego malowidłami, ściany, absydę i strop pokrywającemu Z tych ścian rzucają poważne spojrzenia na obrazach przedstawione postacie proroków i apostołów. Zupełnie prawie nowym motywem: ńa stronie zachodniej, około chóru,

wzniesione wieże. Nad kwadratem, z przecięcia zaopatrywano je w połowie pierścieniami, które się głównej z poprzeczną nawą powstałym, wznosi są widomym znakiem wzmacniania tych bardzo się kopuła, wieżyczką zakończona. Widoczna tu filigranowych podpór. Ale i te znaczne konstruk-dążność do połączenia budowy centralnej bizantyń- cyjne reformy na zewnątrz budowli śladu nie po-skiej z bazylikową. Kopuła ta, przeważnie ośmio- zostawiają. Dopiero później ślad ten widoczny boczna, albo czworoboczna, w normandzkich bu- w ostrołukowo sklepionych, po trzy razem ugru-dowlach stromym dachem pokryta. Przejawia się powanych oknach. Bardzo ważnym dla zewnę-tu wielka rozmaitość i indywidualność pomysłu, trznego wyrazu budowli—koliste, z promienistym którego kościół opactwa w Laach jest barwnym podziałem okna, t. zw. rozety. Portale romańskie przykładem. Zupełnie także nowym motywem przystrajają się dekoracyjnem bogactwem rzeźb, na froncie budowli umieszczona półklista nisza, żłobionych i kręconych kolumn. Stromość dachu drugi chór kościoła, jak np. w katedrach w Main- budowli romańskich spotęgowana, przybierają one sterze, Bremie, Naumburgu, Bambergu, Mo- nawet kształt ośmiobocznej piramidy, a wciąż na guncyi i Wormacyi. Ważną reformą konstruk- wysokościach wzrastając, wytwarzają wielce cha-cyjną i zarazem stylową jest zamiana drewnia- rakterystyczny typ zakończenia wieży gotyckich nego pokrycia na sklepione; reforma ta prze- kościołów, zakończenia, które strzałą nazywamy, dewszystkiem we Francyi wprowadzona. Po- Początkowo filary z czterema tylko na ich kra-czątkowo tylko główną nawę sklepiono, potem, wędziach umieszczonemi kolumnami, pokrywają dla wytworzenia przeciwparcia głównemu ekle- się niemi całe i wytwarzają wiązkę, po za pieniu, sklepieniem także boczne nawy pokrywane, którą filar znika zupełnie. Całość ta do tego Dzieje się to w połowie XI wieku. Ten nowy stopnia jednolita, że na wierzchołku połączona systemat konstrukcyi pociąga za sobą kardynalne jednym kapitelem. Dążność do wywołania roz-zmiany w calem ukształtowaniu budowli. Prze- maitych wrażeń widoczna nietylko w samych dewszystkiem więc kolumny dawnej bazyliki oka- | kształtach, ale także w ich zabarwieniu. Świetny zały się za słabe, aby mogły dźwigać sklepienie, koloryt rozpościera się nietylko na ściauach, ale-Na ich więc miejsce ustawiano filary, które jako także pokrywa wszystkie organa. Kontrastowość niezupełnie jasno dla oka wyrażające funkcyę barw doprowadzona do tego stopnia rozmaitości, dźwigania, zaopatrzono na krawędziach kolumien- że jeżeli np. liście kapiteli czerwone na tle niekarni, jako organem, dźwiganie wyrażającym. Po- bieskiem, to przeciwległy kapitel wprost przeciwnie tern połocząno filar z długiemi, od posadzki do zabarwiony, mianowicie ma liście niebieskie na łożyska łuków sklepiennych, ciągnącemi się, smu- tle czerwonem. Taż sama dążność do gonienia za kłemi w stosunku do swych średnic, kolumnami, kontrastami, do szukania ciągłych nowych zmian, Główną nawę podzielono na kwadraty, pokryte oryginalnych widoków, ten sam duch niepokoju krzyżowem sklepieniem. Podzielono również na objawia się również w przerwanych w połowie^ kwadraty boczne nawy, które, jako o połowę węższe na konsolach wysoko zawieszonych, kolumnach, od nawy głównej, zawierają podwójuą liczbę takich i Jednak tu i owdzie zachowany dawny spokój kwadratów. Na zewnątrz jednak budowli, wprowa- | budowli romańskich. Jest to bowiem epoka przej-dzenie sklepienia pierwotnie nieznaczne w ukształ- i ściowa, w której odźwierciedlają się dwa prądy, towaniu zmiany wywołuje. Filary, wewnątrz pod- walka dwóch partyj: konserwatywnego kleru i no-trzymujące sklepienia, na ścianach zewnętrznych wo budzącego się żywiołu już w swej istocie po-ujawniają się przez pilastry t. z. lizeny. Nowym stępowego mieszczaństwa. Jednym z najdawniej-motywem zewnątrz budowli jest cały szereg półkolistych okienek, pod gzemsara jej umieszczonych. Półkoliste luki są jedną z najbardziej znamiennych cech romańskiej architektury. W XII wieku znika już romańskiemu stylowi właściwa powaga. Konstrukcyjny racyonalizm przez grę kształtów wyparty. Ostrołuk miejsce półkola zajmuje.

szych zabytków romańskich kościół w Gernrode w Harzu, prawdopodobnie około 962 r. wzniesio ny. Najważniejszym jednak punktem rozwoju tej A-y kościół w Hildesheim, około 1000 roku założony. Jedną z najdawniejszych skupionych bazylik jest kościół Benedyktynów w Königslutter, przez cesarza Lotaryusza w roku 1136 założony. Pomiędzy innemi, mniej więcej w tym czasie wzniesionemi, wymieniamy kościół św. Jakóba w Bamberdze i katedrę w Wirtzburgu. Najcha-rakterystyczniejszym zabytkiem romańskiej A-y w Niemczecli jest katedra w Bamberdze. Z pomiędzy innych budowli wymieniamy kościół przy klaszotrze w Limburgu, wzniesiony przez Konrada IL w roku 1030. Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Urszuli w Kolonii, katedrę w Trewirze. Bardzo oryginalnego ukształtowania katedra w Mo-guncyi, założona w 1081 r., później przez pożar zniszczona, odrestaurowana w r. 1136. Katedra moguncka z dwoma chórami, jeden w zwykłem miejscu, drugi przy samem wejściu. Kwadratowa część transeptu przez ośmioboczną basztę (a ra-

wy

Wojny krzyżowe, rozwój miast i dobrobytu, za-tokratycznych rzeczypospolitych, no-kierunek wywołują. Z jednej strony stosunki handlowe ze Wschodem, z drugiej wojny krzyżowe, przeszczepiają ze W,schodu do Euro py wschodnie ideały piękna. Śladem tych wpływów ostrołuk. Aby pogodzić, otrzymać jednaką wysokość pomiędzy rozmaitej rozpiętości sklepieniami, ostro-łukowo sklepić zaczęto. W tym nowo przyjętym systemacie sklepień filary ulegają kardynalnej zmianie ukształtowania. Około fila rów ugrupowana cala wiązka kolumn, każda z nich odpowiada oddzielnej arkadzie, czyli t. zw. żebru sklepienia. Aby jednak tym zbyt smukłym kolumnom dać wyraz dostatecznej wytrzymałości,

czej tak zwany tambur), przebitą oknami, na miotem studyów Brunellesca; dalej S. Miniato zewnątrz ujawniona, bardzo malowniczego dostar- pod Florencyą, bazylika z kolumnami, to znów cza widoku. Po obu stronach dwóch głównych z filarami naprzemian ustawionemi, pokryta wspa-wejść ośmioboczne kopuły, na wzór głównej ko- ■ niale różnobarwnie udekorowanem dachowem wią-puły ukształtowane. Najoryginalniejszą romańską zaniem. W sycylijskiej tego okresu A-rze łatwo budowlą jest kościół św. Gereona w Kolonii. Do dopatrzyć się wpływów arabskie, oraz bizan-dawniej już istniejącej prostokątnej nawy, pół- tyjskick, z rzymskim pierwiastkiem połączonych, kolistym chórem zakończonej, przybudowano (pom. Siadami tego są: ostrołuk i sklepienia stalaktyto 1212 — 1227) nadzwyczaj oryginalnego kształtu nawę, bo w postaci wydłużonego sześcioboku (według innych dziesięcioboku). \Vogóle roman skie budowle w Niemczech najrozmaiciej ukształtowane. W środkowych Włoszech, gdzie pozostało mnóstwo zabytków starożytnych, na starych bazylikach budowę kościołów wzorowano. W Sycylii zaś i w południowych Włoszech widocznym jest ślad panowania maurów. W północnych Włoszech, gdzie ludność z germańskiemi pomieszana pierwiastkami, objawia się skłonność do skupiania bazylik. Wyjątek w tej regule stanowi Wenecya, pozostająca ciągle ze wschodem w handlowych stosunkach. We włoskiej średniowiecznej A-rze brak organicznej łączności, na zewnątrz jednak widoczny podział troisty. Aż do XIII w.

we, jako zabytki arabskie, ornamentacya i wiele szczegółów zdradzają pochodzenie bizantyjskie, nareszcie wieża jest motywem germańskim. Styl, o którym mowa, rozkwita w XII wieku; jego przykładem kościół San Giovanni degli Eremiti w Palermo i katedra w temże mieście. Najoryginalniejszą jest katedra w Monreale. łącząc w sobie wszystkie powyżej wymienione pierwiastki stylowe, tworzy widok prawdziwie malowniczy. W oddzielonej od stałego lądu, na lagunach wzniesionej Weuecyi, skutkiem ciągłych stosunków handlowych z Bizancyum, powstaje z samodzielnym kierunkiem A-a, odzwierciedlająca bogactwo i przepych, kupieckiemu społeczeństwu właściwe. Najbarwniejszym tego stylu przykładem kościół św. Marka, którego budowa rozpoczęta w r. 976 ukończona 1072. Osnowa budowli w kształcie równoramiennego krzyża, na którego środku i czterech ramionach wznoszą się kopuły, wzorowane na późniejszych tego rodzaju bizantyjskich motywach. Główną nawę okala otwarta galerya, na kwadratowe podzielona części, mniejszemi pokryte kopułami. Bogactwa marmurów, mozaik, złoceń, obrazów, najrozmaitszych motywów, tego najdrogocenniejszego klejnotu rzeczypospolitej weneckiej, nikt zliczyć, ani ocenić nie zdoła. Sła-

Rzym trzyma się dawnej tradycyi klasycznej.

Więcej skłonności do postępu okazują miasta na północ Rzymu. Pewien nowy impuls twórczości i malowniczego układu spostrzegamy w S. Petro w Toscanelli i w katedrze w Viterbo. Ludność Toskanii, z natury zmysłem plastycznym obdarzona, wytwarza nowe kształty, jednak zawsze na klasycznym kanonie oparte. Rzymskie kapitele i gzemsy zastosowane tu z subtelnem poczuciem.

Do piękniejszych tego kształtowania przykładów należy, w roku 1005 założona, a w roku 1063 be oświetlenie, jakkolwiek nie pozwala wi ukończona, katedra w Pizie. Jej twórcami archi- dzieć dokładnie wszystkich tych skarbów, nadaje tekci Busketus i Rainaldus, pod głównem kiero- im jednak urok niezrównany. Wszystkie te cuda wnictwem Hildebranda. Szeroka nawa środkowa, i niespodzianki, jakie tu wciąż oko nęcą, mają dwiema o połowę węższemi nawami otoczona, wszelako w sobie odcień wschodniego barbarzyń-przedstawia widok wspaniałej perspektywy obra- stwa.—Różnorodność pierwiastków, składających zu, trójnawowym transeptem i półkolistym ludność Francy i, plemienia celtyckiego, germań-w dali widniejącym chórem zakończony. Przecię- skiego i romańskiego, odźwierciadla się w roz-cie się głównej nawy z poprzeczną wytwarza tu maitości dzieł architektonicznych, w tym kraju oryginalnego kształtu kopułę. Zazwyczaj bowiem powstałych. Nigdzie indziej zaiste samodziel-to przecięcie się jest kwadratem, a więc na nim ność, plemienny separatyzm, indywidualność, nie wzniesiona kopuła w planie kolista; tu zaś prze- objawia się tak znamiennie, jak we Francyi. Pocięcie, o którem mowa, prostokątne, jest przyczy- łudniowe jej prowincye, skutkiem wpływu rzym-ną eliptycznej w planie kopuły. Boczne nawy skiego, rzymską długo zachowują A-ę. Na krzyźowem pokryte sklepieniem, Na zewnątrz ja północy znów romańskie motywy są panującemi, sno unaoczniony wewnętrzny troisty układ, a to jednak według indywidualnych pojęć przetworzo-przez podniesienie nawy środkowej. W fasadzie ne. Środkowe zaś tego kraju dzielnice dają obraz panuje wszędzie niezmierny spokój, harmonijne mieszaniny wpływów w architektonicznej twórczo-połączenie nowych motywów z dawnym klasycznym ści. Romański styl rozwija się na południu Fran-kanonem kształtowania. Obok katediy Baptystę- cyi w XI w., na północy w XII w., a u schył-ryum i Kampanilla, według projektu architekta ku tego wieku innemu ustępuje stylowi, który Bonanno w r. 1174 wzniesione. „Campanilla” sła powszechnie gotyckim stylem nazywamy. W po-wna przez swe pochyłe położenie, co jedni bada- łudniowej Francyi nad brzegami morza Sródziem-cze przypadkowi, drudzy chorobliwej fantazyi nego, gdzie klasyczne rzymskie tradycye długo autora tej budowli przypisują. Zabytki florenckie, się zachowały, na gruncie, na którym pow-jakkolwiek mniej organicznie skomponowane, o- stały w starożytności kolonie helleńskie, w ar lśniewają róźnobarwnością marmuru, do ich budo- chitekturze bardzo długo utrzymują się kształ-wy użytego. Zasługują tu na szczególną uwagę: ty klasycyzmu. Styl romański też jest tu Baptysteryum, którego kopuła później była przed- bardziej klasyczny, niż na gruncie samej klasycz-

nej Italii. Bazyliki, na wzór rzymskich, kolebkowe mają sklepienie, boczne zaś nawy połową takiej że postaci sklepień pokryte. Ten system pokrycia utrudnił oświetlenie nawy głównej; pół-zmrok jednak, w którym te świątynie są pogrążone, bardzo jest odpowiedni w południowych krajach, w których człowiek muiej światła, a więcej cienia pożąda. Na zewnątrz nagie ściany, tylko portale przystrajają się w rozmaite motywy. Stylu tego ojczyzną dolina Rodanu i prowiDcye ze Szwajcaryą graniczące; przykładem kościoły w S. Gilles i katedra S. Trophime w Arles z XII w. Jedną z najznakomitszych budowli romańskich z XII w. jest kościół Notre-Dame du Port w Clermont-Ferrand. Nawa głów na tego kościoła sklepiona kolebkowo, dwie zaś boczne nawy na kwadraty podzielone, krzyżowemi sklepieniami pokryte. Nad bocznemi nawami dwie galery e, t. z w. tryforyum, kolisto sklepione, co wytwarza rodzaj kontraforsu dla sklepienia nawy głównej. Chór, przedstawiający zewnątrz bardzo oryginalny, jedyny może w swoim rodzaju wygląd, zajmuje całą szerokość trzech naw, razem wziętych, w okrąg grupuje cztery półkoliste kaplice. Do znakomitszych także romańskich budowli we Francyi należy kościół opactwa w Cluny, sprzedany podczas wielkiej rewolucyi i następnie z ziemią zrównany. Był to pierwszy klasztor klunistów, którym średniowiecze zawdzięcza tyle sławnych i wspaniałych budowli. Kościół ten założony w lu89, ukończony w 1130 r., pięcionawowy, z trój nawową kruchtą, dwiema po-przecznemi nawami, chórem, otoczonym galeryą i pięcioma, około chóru ugrupowanemi, kapliczkami. Kolumny z kosztownego materyału, nawet z pentelickiego marmuru utoczone. Kościół w Ve zelay i katedra w Langres, w których po raz pierwszy zastosowano krzyżowe, zamiast kolebkowego, sklepienia, są pomnikami, przedświt stylu gotyckiego zapowiadającemi. W południowej Francyi architektura we wprost przeciwnym rozwija się kierunku. Ulega ona bizantyjskiemu wpływowi, co objawia się w kopulastem pokryciu i rozplanowaniu w postaci greckiego, równoramiennego krzyża. Typem takiej budowli jest kościół 8. Front w Périgueux, prawdopodobnie przy schyłku XI w. wzniesiony. Wzorowany na kościele św. Marka w Wenecyi, w planie okazuje krzyż równoramienny, którego środek i cztery ramiona kopułami pokryte. Później kształt krzyża greckiego ulega zmianom. Jego ramię, główną nawę stanowiące, wydłużono i szeregiem kopuł pokryto. Układ taki widzimy w kościele w Fontévrault, gdzie jedna długa nawa czterema kopułami pokryta. Chór od nawy transeptem odgrodzony, na pięć kwadratów podzielony. Motyw ten powtórzo • ny w katedrze w Angoulême, Saintes Cahors. W kościele w Fontévrault widzimy połączenie dwóch pierwiastków: kopulastego sklepienia z ostro-łukowemi arkadami. Do najdawniejszych budowli, z których rozwija się styl gotycki, należy kościół opactwa S. Germain de Près w Paryżu, kościół 8. Denis pod Paryżem i chór kościoła S. Mar-tin de Champs. W tych pierwszych próbach gotyku nawa wydłużona, na jej przecięcia z tran-septem wznosi się wieża, na zachodniej zaś stronie dwie wieże, zakończone wysokim, zaostrzonym dachem. Na froncie silnie zaakcentowany portal, nad nim rozeta z kilkoma rzędami okien, akcentujących wewnętrzne kondygnacye. Szczegóły nakreślone w ostrych, surowych niemal liniach; or-namentacya przeważnie prostolinijna; jej główne-mi motywami t. zw. zygzak, łazanki, gwiazdy, dyamenty, szachownice, pręt złamany, liny, łuski, nareszcie tu i owdzie wchodzą w użycie głowy zwierząt i poczwar. Obrazem zupełnie rozwiniętego stylu są kościoły S. Trinité i S. Etienne w Caen (1066). Najwspanialszym zaś przykładem, zwłaszcza pod względem ornamentacyi, jest katedra w Bayeux, budowana częścią w XII i XIII w. W Hiszpanii styl romański rozwija się dopiero w połowie XI, i w początkach XII w. Panują tu wpływy francuskie i maurytańskie.

A. Gotycka (Tab. IX). Architektura romańska, zespalająca w sobie starożytne tradycye z chrześciańskiemi, przy końcu swego istnienia traci właściwy sobie charakter. Siła nowego prądu do tego stopnia okazała się potężną, że niemal przez cztery wieki panujący styl romański nagle się przeistacza. W samem społeczeństwie widzimy takie samo nagłe przeistoczenie. Sprężyną tego ruchu we Francyi: rycerstwo, w Niemczech zaś: mieszczaństwo. Przejawia się dążność do zerwania ze starożytnemi tradycyami, co przedewszystkiem ślad wyciska na twórczości artystycznej. Społeczeństwo odrzuca wszystko, co jakąkolwiek mieć mogło ze starożytnem pogaństwem łączność. Ponieważ treścią i celem sztuki starożytnej przedewszystkiem zmysłów zadowolenie, a więc tej dążności, na przekór sztuce średniowiecznej, ideałem zadowolenie duchowe (spirytualizm). Jakkolwiek gotyk powstał z architektury romańskiej, jest on jednak stylem samodzielnym Architektura romańska względem gotyckiej podobne zajmuje miejsce, jak styl dory cki względem jońskiego. Główną osnową, kardynalnym przymiotem architektury gotyckiej, wyrugowanie z budowli ściauy, zastąpienie jej ol-brzymierni witrażami, to jest oknami, o różnobarwnych, szklanych szybach. Ściana nie jest tu już organem podpierającym, jeno zasłoną, ograniczeniem przestrzeni, bo owe szklane zasłony, witraże, dźwigać pokrycia nie mogą. Funkcya podpory przeznaczona filarom, nad któ-remi wznoszą się łuki sklepienne. Wszystko tu jest celowe, oparte na zasadach konstrukcyi. choćby nawet te zasady były fikcyjnemi. Ta rzeczywista, czy też fikcyjna celowość, ujawnia się także w rozmiarach samych organów, które do tego stopnia są subtelne, że w stosunku do całości budowli czynią wrażenie jakby filigranowej, z drutu uwitej roboty. Każdy organ architektoniczny ma swą rozumową, niemal matematyczną, racyę bytu. Dopóki kler funduje budowle, mają one charakter romański, a zatem łączność z rzymską sztuką. Z chwilą jednak, gdy światło nauki do

■

*

f

r*

J

.

k

>?r

■>*

/>

■P*f

;3=r? *- •

Jr: v

/K3i

>3»

^-Plê.. n

g^llL-âffs~?

:ś- '

^fc⁷ ■

__________________ . ===s-™?:

:YT-:--£=zr^^Ł.    ■£--■-•

mm:

Ml*

'Y'

■Y

: - • ~ - . S5SS=^=rfgf

IP

PT- '

■'W

smmm

âi5- ■"'

'U-Ą=

>£

ii¹

ii

mm I

^.v.ayfp

SÜSS

%r

H|

i

f:

?i

:J

/ii

mm.

fi

Ł.I

ggg

■■

£ï-=è* -----

■A-

Bn

~ł'

p.!

'Iler-i.

iir

SI

»

IS?3

î'ï?

ySs

PHpa

PdB

Me8A.~.

- '

- sa -SsêSë

:J- ,'

At,

|Hg |||jh

Katedra w Yorku (1291—1410 r.).

s;

|f

ÏS

Hits

gg

! '/As.

1»

‘■•G

KSj|L    • :3fi

®50S£    -J-Jr v>\^'4ä'35

Katusz w Brunszwiku (zacz. 1320 r., ukończ. 1468 r.).

!•:

>M'$êi

mk%ë,

îm

VYrj

PPIÖISS

i^ÉriaP

WY

Kś*0

A-]

Hala w Ypern (1201—1342 r.).

u '

- ■■;.:;■■■

fcaSSeKYS

Hj

su

as

-y

. m*

t

§p| •' f

■i'

Y-GG.

»ta

fell

Ir'*.

-• -

“7‘

mi

w

mm

55g».

l SÊÊéif

SiSŁw

Iv

i .i-

mm

ss:-:

liS

i,⁷..-

CBS

IJtti

ât

SU

iiyill

iferâ

1

■. ;_2-- ^- j

Ï

" -I

i'

•' ' ' s;; v.

A- •• •'•

=tS

■j

;-

i!'

<S\

>

=5=5,

mm

mmi

fâiâÆÊmWBÊk

a-y??

.. ⁷

: :iv

P?

rJ i

@gg£

iUS

gffj

V';

ki

ps

ji

ÉÜl*

!|

7£-

ŚTr’

Nt'G~'"-'

SS

L}$J !p7'r

ggaSëfcfepga

:..J

iâS g^s

.•

••

•V

li

lwi

pwisAi

ii

W.E

fei

S|*3

i$r₍

tĘĘĘ&&m

'■Zf: :k> 2r₃<5^r.'-j

---------I—„

B-’i^CA-A Ââi    i-lÂ-V:rfe:ï^“-Ê&Â5ÜâiiS.Â

gbggjäif;

ïAmüÿïi

Katedra w Burgos (1221—1487 r.).

Katedra w Reim» (1212—1300 r.).

Katedra w Siennie (1250—1357 r.).

Wielk« Eneykl. Powsz. ilustr. T IV.

Do art. „Architektura."

;

■■

1.

■ ¹

' v''

«

:

4

» v

;

■

'V

• V :    :) •    .    ..

-    " V

•V .

warstw społecznych przeniknęło, obca społeczeństwu rzymska architektura idzie w zapomnienie, Fantazya narodowa nowe kształty stwarza. Dzieje się to w czasie, kiedy rozkwita poezya roman tyczna. Na rozwój architektury wpływają także zawiązujące się cechy budowlane. Już około 1160 roku powstaje we Francyi styl gotycki, ztąd przechodzi do Anglii, a następnie do Niemiec, osobliwie do prowincyj północnych tego kraju. W gotyku objawia się charakter marzycielski, twórczość samego, w sobie zasklepionego, abstrakcyjnego myśliciela. Romańska bazylika jest sze-matem, z którego rozwija się architektura gotycka. Nowym zupełnie motywem są łuki odporne, które jednak były juź w użyciu przy hydraulicznych robotach rzymskich. Łuki odporne znalazły już zastosowanie w kościele kapituły w Kolonii. Łuki spiczaste, czyli t. zw. ostrołuki, będące jednym z najbardziej charakterystycznych znamion gotyckiej architektury, od których styl ten także ostro łukowym nazywamy, zawdzięczać należy stylom architektury maurytańskiej i sycy-lijsko-normandzkiej. Wszystkie te jednak, już dawniej znane motywy, w wiekach średnich z no-wem pojęciem zastosowane. Nie jest to więc zlepek tu i owdzie widzianych motywów, ale tych motywów organiczne połączenie. Już w samem zastosowaniu ostrołuku widzimy samodzielność kształtowania i prawdziwie romantyczną swobodę fantazyi. Szematycznym, ale zarazem bardzo dotykalnym tej swobody obrazem są ostroiuki. Podczas gdy pomiędzy dwoma punktami tylko jeden da się zatoczyć łuk pełny, łuków ostrych można nieskończoną liczbę nakreślić. To właśnie daje ową rozmaitość i nieskończoną liczbę rozwiązań. Łuk bowiem jest pierwiastkiem ukształtowania sklepienia, pokrycia budowli, tego integralnego jej elementu, z którego wszystkie inne organy wypływają i według niego się kształ tują. Celem i dążnością twórców architektury gotyckiej zredukowanie do minimum parcia sklepienia na punkty oporu, w miarę też rozwoju te go stylu, grubość filarów wreiąż się zmniejsza, stają się one podobnemi do długich prętów i przechodzą w żebra sklepienne. Nowo przyjęty sposób konstrukcyi jest macierzą najbardziej znamiennego, charakterystycznego składnika gotyckiej architektury, mianowicie łuku odpornego. Łuki sklepienne, z początku tępo zakończone, potem się zaostrzają. I tak np.: żebra, o których mowa, w katedrze paryskiej w przekroju okazują profil tępo zakończony, w Tours więcej juź zaostrzony, nareszcie w kościele S. Severin w Paryżu zupełnie ostro, gruszkowato zakończony. W XIV w. liczba żeber, zwiększając się, wytwarza istotną na sklepieniu siatkę. Ramy okien, na wzór żeber sklepiennych profilowane, dzielono na części, co wytworzyło grupę okien obok siebie umieszczonych. W XII w. udoskonalony sposób malowania na szkle wywołuje prawdziwą rewolucyę w samem ukształtowaniu architektury kościelnej. Wielkie i świetnie malowane witraże zastępują pełną ścianę. Malowidła ścienne nie mogły współzawo-

fcuoitUuyo.ly* )'ow»£eciiua iluttr T. IV-

dniczyć z przezroczystemu zasłonami witrażów. Freski ścienne straciły wobec witrażów na świetności i żywości barw. Od chwili też udoskonalenia techniki malowania na szkle, widoczna jest dążność do zastąpienia nieprzezroczystych ścian prze-zroczystemi witrażami, uczynienia z katedry budowli otwartej. Rozety, olbrzymie okna, które prawie zupełnie ścianę wyrugowały, czynią z katedry latarnię o szkielecie architektonicznym. Widoczne to osobliwie w katedrze w Amiens (1230 —1240), w której otwory świetlne zajmują 40 razy większą powierzchnię, niż pełne części budowli. Jedną z największych reform planu świątyni gotyckiej jest przekształcenie niszy ołtarzowej. W romańskiej architekturze nisza ołtarzowa, chór, wzniesiony zapomocą kilku stopni ponad poziom nawy głównej, nie był z nią zupełnie połączony. W gotyckiej architekturze chór, na jednym z nawą poziomie, wznosi się na trzech bardzo niskich stopniach, a właściwie tylko kratą od nawy oddzielony. Nisza ołtarzowa szerokości nawy, jeżeli wielokątna, wielokąt ten ma prawie zawsze parzystą liczbę boków. W kościołach katedralnych około chóru grupują się wieńcem kaplice. Układ taki napotykamy już w ko -ściołach romańskich środkowych prowincyj Fran-cyi. Jest on obrazem politycznego centralizmu prowincyj francuskich, podczas gdy w niemieckich świątyniach widzimy układ odśrodkowy. Ten sy-stemat układu chóru wywołał odpowiednie przeobrażenia, nietylko w konstrukcyi, ale nadto i w podziale nawy głównej; nawet sumo projektowanie kościołów gotyckich od nakreślenia chóru rozpoczynano. Chór więc jest rdzeniem, z którego rozwija się całość ukształtowania budowli. W ogó le, w stylu gotyckim widoczna dążność indywidualizowania oddzielnych części składowych; indywidualizowanie to często w chaos kształtów przechodzi. Architektura gotycka czyni wrażenie jakby szkieletu, ze skóry odartego. Wszystkie, najdrobniejsze nawet szczegóły, aż do zbytku oku ujawniane, wzrok często w zakłopotanie wprowadzają, zmęczenie jego wywołując. Fizyo-gnomia fasady głównej spokojniejsza, niż bocznych fasad. Do wnętrza wiodą trzy portale, bogato architektonicznie umotywowane, bogaciej jeszcze rzeźbą przystrojone, całym wieńcem postaci świętych, na arcbiwoltach wyrzeźbiouych. Nad głównym środkowym portalem umieszczona różnobarwna rozeta witrażowa. Po dwóch bokach fasady wznoszą się wieżyce, zakończone wysokiemi piramidalnemi dachami, t. zw. strzałami, których wysokość prawie wysokości samych wież dorównywa. — Francya jest ojczyzną architektury gotyckiej, a źródłem tego stylu szkoła paryska. Posuwając się na południe tego kraju, gdzie gallo-rzymskie tradycye długo się zakonserwowały, styl gotycki coraz mniej jest rozpowszechniony. Odróżniamy tu trzy okresy: wiek XIII, wiek XIV i wiek XV. Francuska architektura średniowieczna przechodzi od romańskiej do t. zw. stylu „flamboyant”, rodzaju baroku gotyckiego. Podczas gdy we Francyi architektura gotycka roz

6»

maite przechodzi fazy, rozwija się stopniowo i dostarcza innym krajom, np. Anglii i Niemcom, gotowych już wzorów. Najdawniejszym zabytkiem, w którym przejawiają się ślady nowego stylu, jest kościół opactwa S. Denis pod Paryżem, fundowany przez opata Suger’a (1140—1144 r.). W tym kościele po raz pierwszy otwory świetlne ostrołukowo sklepione; chór otoczony siedmioma półkolistemi kaplicami. U Felibiena znajdujemy wzmiankę, że opat Suger postanowił wznieść budowlę, któraby mogła z cudami świata współzawodniczyć. Kolumny miały być na wzór kolumn z pałacu Dyoklecyana ukształtowane. W tymże czasie (1131 r.) wznoszą katedrę w Noyon, mającą wspólne cechy z tego rodzaju budowlami nadreńskiemi. W kościele Notre-Dame w Chalons (1157 — 1183), pomimo zastosowania skar-pów i łuków odpornych, budowla ta w ogólnym swym układzie mocno jeszcze styl romański przypomina. Nadzwyczaj prosty w swym układzie kościół, bez owych niezliczonych rzeźlb i przeładowania szczegółami, cechą zewnętrznych późniejszych budowli gotyckich. Luki odporne dość ciężkie, masywne, są to poprostu arki nad arkami wzniesione. Do tej samej grupy należą kościoły: S. Remy w Rheims (1164—1181), S. Germain des Pres i S. Martin des Champs w Paryżu. Dalsze przeobrażanie się stylu romańskiego na styl gotycki objawia się w porzuceniu romańskiej kolumny, która staje się smukłą; przykładem katedra w Laon (1173). Nowy ruch społeczny przy schyłku XII w. wywołuje potrzebę konieczną wznoszenia większych kościołów katedralnych. Są one siedliskiem zebrań ludności miast, reakeyą mieszczaństwa przeciw feodalizmo-wi, walki biskupów z klasztorami. Dwa wielkie bowiem prądy zapanowały nad społeczeństwem XII wieku: feodalizm wojskowy i feodalizm zgromadzeń klasztornych. Wzbogacone już i oświecone mieszczaństwo, dążąc do wytworzenia samorządu gminnego, ucieka się albo pod opiekę królów, przeciw tyranii udzielnych władców, albo też pod protekcyę książąt kościoła przed zgromadzeniami klasztornemu. Ze wzrostem władzy biskupiej powstaje widomy symbol tej władzy, w postaci pomnikowych budowli, które są zarazem siedliskiem duchownych, jak i świeckich rządów książąt kościoła. Sama nazwa „katedra”, która dawniej oznaczała świątynię dyecezyałną, tłómaczy się tern, że w naczelnem miejscu świątyni, po za głównym ołtarzem, umieszczano tron (cathedra), przeznaczony dla biskupa, który w katedrze rozstrzygał zarówno religijne, jak i świeckie sprawy. Biskupi, dążąc do zupełnego zawładnięcia miejską ludnością i ochronienia jej przed despo • tyzmem klasztorów i zamków feudalnych, chcąc sobie tę ludność zjednać, otwierają szersze katedry, nietylko dla obrzędów religijnych, lecz i dla świeckich uroczystości, których katedra staje się widownią. Dość przytoczyć przedstawienia, dawane w dzień Młodzianków i t. zw. „fête des Fous,” których aktorami były dzieci mieszczan, w kardynalskie płaszczyki przybrane. Jednym z najznakomitszych tego rodzaju pomników, epokę w dziejach A-y stanowiącym, jest katedra Notre-Dame w Paryżu, której chór zbudowany pomięć dzy 1163 i 1177 r., fasada zaś główna ukończona około 1257. Główną zaletą kształtowania tej świątyni uproszczenie kompozycyi. Tu po raz pierwszy widzimy pięcionawowy układ. Szerokość nawy środkowej 11.69 m., wysokość jej 34.43 m. Wysokość dwóch wież, bez strzał, których rysunkowej restauracyi dokonał Yiollet-le-Duc, wynosi dziś 66 m. Katedra w Chartres (1195) z trzema wielkiemi kaplicami z absydami, podwójnemi nawami około chóru i szerokim transeptem. Chór dominuje nad całą budowlą, szerszy niż w katedrze paryskiej. Do tej grupy budowli należą i kościoły w Soissons, Bourges i Laon. W Reims już w IX wieku istniała katedra, zniszczona przez pożar w 1211 r. W roku 1212 arcybiskup rej niski, Alberic de Humbert, zakłada kamień węgielny pod nową budowlę, według projektu Roberta de Coucy wzniesioną. W tej budowli zwraca szczególną uwagę nadzwyczajna grubość murów, co jest wskazówką, że pierwotnie kościół ten był zaprojektowany w znacznie większych rozmiarach. Ciekawem jest tu motywowanie jednego gzemsu, na którym ustawione płyty umożliwiają rzemieślnikowi naprawę murów po nad tym gzemsem wzniesionych. Nigdzie jedność stylowa tak ściśle nie zachowana, jak w tej budowli. Dlatego też katedra w Rheims jest najbardziej charakterystycznym typem stylowym XIII wieku. Rozplanowanie nadzwyczaj proste. Chór otoczony kaplicami, nawa dostatecznie długa, przecięcia i elewa-cye w zupełności planowi odpowiadają. Kontra-forsy i łuki odporne są arcydziełami tego rodzaju organów. Okna górne głęboko osadzone. Kon-strukcya racyonałna i starannie wykonana. Fasada główna z początku XIV wieku. Na niej okno, przykryte w części nad głównym portalem piętrząceini się rzeźbami. Nigdzie szerszej powierzchni, na której oko mogłoby spocząć. Rozmaitość kształtów i linij do tego stopnia bogata, że z poza okien wieź przeglądają łuki odporne, wspie rające sklepienia nawy głównej, jakby przez tkaninę przezroczystą. W roku 1481 pożar zniszczył w części ten świetny pomnik średniowiecza. Katedra w Amiens kilkakrotnie ulega zniszczeniu przez ogień. W r. 1220 biskup de Fouilly zakłada kamień węgielny pod nową budowlę, według projektu de Luzarches wzniesioną. Po kilkakrotnie powtarzających się pożarach i częściowem przebudowywaniu, katedra w Amiens, ukończona w 1288 r., zajmując 8000 metr. kw. powierzchni, jest najobszerniejszą w całej Francyi. Już od pierwszych chwil chrześciaństwa, ustalił się zwyczaj wznoszenia grobowcowych kaplic na miejscu śmierci męczenników. Tego rodzaju budowle składały się z dwóch części: dolnej kaplicy, czyli krypty, i górnej części, właściwej kaplicy. Jednym z najpiękniejszych tego rodzaju zabytków jest S-te Chapelle w Paryżu, ukończona w r. 1247, według projektu Piotra de Montereau. Podobnego rodzaju kaplice wzniesiono w S. Germain

i Vincennes. Wzrost potęgi mieszczaństwa i feo-dalizmu kardynalne wywołuje zmiany w fizyogno-mii grodów i domów mieszkalnych średniowiecza. Szczupłość miejsca w średniowiecznym grodzie, otoczonym obronnemi murami i fosami, zniewoliła do wznoszenia wysokich kilkopiętrowych domów, a to w celu zyskania w piętrach budowli miejsca, którego zbywało na szczupłym gruncie pose8yi. Elewacye tych budowli z rozmaitych wieków dotykałnemi są śladami zmian politycznych średniowiecznego grodu, z których jak Da dłoni przeszłość jego czytamy. Dolna część domu z kamienia zbudowana, powstać musiała jeszcze za czasów gallo-rzymskich. Później nad temi kamień-nemi parterami wznoszono drewniane piętra, które z powodu szczupłości ulic miejskich, wysuwano naprzód, przez co górne piętra wystają nad dolnemi, jakby zawieszone ganki. Już w XI w. dom mieszkalny traci cechy, greko-rzymskiej siedzibie właściwe. Mur pełny pokrywa się licznemi drzwiami i okiennemi otworami, co było koniecznością przy szczupłym gruncie, na którym miejsca na dziedziniec zbywało. Światło więc czerpano nie ze znajdującego się wewnątrz domu dziedzińca (Atrium), ale z miejskiej ulicy. Nietylko bowiem każda prowincya, każdy gród miał właściwą sobie charakterystyczną fizyognomię, w budowlach wyrażaną, ale co więcej, w jednym i tymże samym grodzie nie było dwóch podobnych do siebie domów mieszkalnych. Średniowieczny architekt, do nowych stosując się potrzeb, projektuje budowle, z zastosowaniem do indywidualnych potrzeb ich mieszkańców. Ztąd też okna nazewnątrz nie w jednym rzędzie i ściśle w jednej odległości uporządkowane, ale stosownie do wewnętrznego rozkładu pokojów. A więc wielkiej komnacie odpowiada wielkie, małej przestrzeni—małe okno. Dla tej samej przyczyny i wzajemne odległości tych otworów na fasadzie domu musiały być rozmaite. Szczupłość miejsca w średniowiecznym grodzie zniewoliła także architektów do umieszczenia klatki schodowej zewnątrz, w baszcie, ponad parterem nadwieszonej. Indywidualność objawia się także w elewacyi, a to względnie do stanu i zajęcia mieszkańca domu. Mieszczanin zwraca fasadę domu ku ulicy miejskiej i ku niej skiero-wywa świetlne otwory Karmazyn cofa w głąb korpus domu swego, a oddziela go dziedzińcem od zgiełku miejskiego. Najpiękniejszym i najbardziej charakterystycznym tego rodzaju typem budowli jest dwór Jakóba Coeur w Bourges z XV w. i Hôtel Cluny w Paryżu. Charakterystycznem znamieniem zamku obronnego: olbrzymia baszta w środku kwadratowego, budowlami otoczonego dziedzińca. Luner z XIII wieku jest żywą remi-niscencyą pierwotnego zamku franków. Do Anglii styl gotycki wprowadza architekt narodowości francuskiej, Wilhelm de Sens; odbudowuje on przez pożar zniszczoną w roku 1177 katetrę w Canterbury. Angielski gotyk nie jest jednak niewolniczą kopią budowli francuskich. W planie większa prostota, niż w kościołach francuskich . Zamiast bogatego koncentrycznego układu kaplic.

około chóru ugrupowanych, chór ten prostokreślnie zakończony, z prostokątną kaplicą pod wezwaniem Matki Boskiej (Lady Chapel) połączony. Nawa nadzwyczaj długa w stosunku do swej szerokości. Znamienną cechą angielskiego gotyku t. zw. siatkowe czyli gwiaździste sklepienie. Ma ono raczej dekoracyjną niż konstrukcyjną wartość. Za przykłady służyć mogą budowle z XIII w. w Lichfield, ' Salisbury i w Yorku. Łuki nad oknami albo bardzo ostre, albo też bardzo płaskie. Kapitele w postaci przygniecionego kielicha, kilkakrotnie jednostajnie ujęte w pierścienie. Proporcye budowli, w porównaniu z francuskiemi, czynią wrażenie przygniecionych. Wogóle w angielskim gotyku przeważa linia pozioma, co daje budowlom wygląd nieporównanie większego spokoju, niż we francuskich zabytkach, w których linie pionowe przeważają. Wszystkie organa do zasad konstrukcyi zastosowane. Kontraforsy bardzo prostej postaci; są one wielkiemi masami dwuspadkowemi daszkami zakończone. Prostota kontraforsów wypływTa z proporcyi nawy głównej, która nie znacznie boczne nawy przerastając, Die wymaga skomplikowanych podpór zewnętrznych, jak to ma miejsce w gotyku francuskim. Horyzontalizm linii spotęgowany przez gzems, który całą świątynię na wszystkie strony obiega. Zazwyczaj jak np. w Canterbury, wielka kwadratowa wieża wznosi się nad przecięciem się głównej z nawy boczną. Niekiedy także obok kościoła, bez organicznego z nim połączenia, wznoszą się dwie wieże. W ogóle angielskie ostrołukowe kościoły mają, wygląd for-feczny. Nadzwyczajna ich prostota z surowością graniczy. Niema tu nieskończonej gry linij orna-mentacyi, niezliczonych nad sobą piętrzących się posągów, olbrzymich łuków odpornych, pinakli, kwiatów, cierniów, słowem, wszystkich szczegółów francuskiemu gotykowi właściwych. Okresy: styl wczesny angielski (early egnlish) w XIII w.; styl dekoracyjny (decorated style) w XIV wieku i styl perpendykularny, pionowy, (perpendicular style) w XV wieku. Przykładem stylu dekoracyjnego katedra w Yorku, w której architektura dekoracyjna wypływa z konstrukcyjnych zasad. W stylu perpendykularnym, jak zresztą sama nazwa tłómaczy, wszystkie linie pionowe, np. w kaplicy Kings-College w Cambridge. Perpendykularyzm ten jednak nie odpowiada wewnętrznemu układowi budowli, wywołuje on jaskrawy z poziomemi liniami kontrast, jak np. na zachodniej fasadzie katedry w Winchester. Pomimo całej suchości, nie można temu stylowi odmówić zalet piękna, którego źródłem niezmierna prostota motywowania Nadzwyczaj znamien-nemi w angielskim gotyku są łuki, t. zw. „ Tudor” i „wachlarzowe sklepienia”, w postaci w kamieniu wyciętej koronki; lekko zwieszając się, stalaktytowe sklepienia maurytańskie przypominają. Pięknym tego rodzaju pokrycia przykładem jest kaplica Henryka VII w WestmiD-sterze. Angielski gotyk jest mieszaniną konstrukcyjnego racyonalizmu i najbardziej wybujałej fan-tazyi. Najdawniejszym pomnikiem angielskiego

gotyku jest katedra w Canterbury (1174—1185). źe styl gotycki w Niemczech występuje od po-Chór zakończony kolisto, na osi głównej koli- czątku w zupełnym rozwoju; jest to najlepszym sta kaplica, wzniesiona na uczczenie pamięci ar- dowodem, że już jako gotowy na grunt niemiecki cybiskupa Tomasza Becketa. Około 1376 r. przeszczepionym został. Pomimo francuskiego po-przybudowano do tego kościoła potrójną nawę. chodzenia gotyku niemieckiego, w Niemczech Około 1185 r. zbudowany w Londynie „Tempie wznoszą kościoły t. zw. systematu halowego, t. j. church” przypomina mocno romańskie pomniki, kościoły, w których trzy nawy jednakiej wysoko-Jakkolwiek półkolisto sklepione okna, jednak ar- ści. Układ taki wywołał oryginalne ukształtowa-kady spoczywają na sześciu rozczłonkowanych nie okien, które mogą być przebite tylko w ze-kolumnach. Arkady, które oddzielają część śród- wnętrznych ścianach naw bocznych, przez co pro-kową od bocznych części, ostrołukowo sklepione, porcye ich są bardzo wydłużone. Dzielono więc głęboko i ostro profilowane, widoczny ślad wpły- je na dwie części, .jak np. w kościele św. Elżbie-wów gotycyzmu. Katedra w Salisbury, której ty w Marburgu. Nazewnątrz więc na dwie czę-część wschodnia wzniesiona pomiędzy 1220 — 1250 ści podzielone okna wyrażają, jakoby wewnątrz bu-rokiem, jest obrazem racyonalnego samodzielnego dowla z dwóch kondygnacyj była złożona, co kłam-gotyku angielskiego. W planie nadzwyczaj dłu- liwie wewnętrzny układ motywuje. Kościoły ta-ga, potrójna nawa „Lady Chapel”, prostolinijnie kie, jako składające się z trzech równych naw, zakończona; obok bocznych naw dwie wieże. Po- wywołują nieporównanie spokojniejsze wrażenie, dobny układ widzimy w katedrze w Beverley, niż piętrzące się, najeżone komplikacyą motywów, Pod względem dekoracyjnym nadzwyczaj orygi- francuskie ostrołukowe budowle. Podczas gdy nalną jest katedra w Lincoln. Jej główna fasa- we francuskich ostrołukowych świątyniach każda da udekorowana samemi ostrołukowemi arkada- oddzielna część budowli oddzielnym dachem po-mi, kilkakroć powtórzonemi ; w środku fasa- kryta, w niemieckich gotyckich kościelnych budy, przez całą jej wysokość, wklęsły portal, po dowlach jeden dach wszystkie części w jednę ca-bokach dwa mniejsze, podobnież ukształtowane łość sprzęga, Rzadko kiedy dwie wieże, fran-portale. Do wcześniejszych zabytków należy ka- cuskim katedrom właściwe, mają tu zastosowa-tedra w Wells (1214—1239) z przesadnym ho- nie. Trzy są okresy gotyku niemieckiego: surowy ryzontalizmem. Z bogatego przystrojenia fasady styl (der strenge Styl) XIII w.; swobodny styl figurami łatwo tu wyczytać wpływ sztuki fran- (der freie Styl) XIV w. i styl dekoracyjny (de-cuskiej. Bardzo zbliżona do romańskiego stylu corative Styl) XVI w. Oprócz tych głównych katedra w Ely (1235—1252), w której osobliwie chronologicznych podziałów, odróżniamy rozmaite na uwagę zasługują bogato opracowane koron- stylowe odmiany, a to stosownie do materyału, kowe okna triforium. Najwspanialszy zabytek na budowlę użytego; tak np. użycie cegły w pół-angielskiego gotyku — kościół westminsterskiego nocnych Niemczech zupełnie samodzielny wytwo-opactwa (1245—1269), na francuskich wzoro- rzyło objaw stylowy. Do najdawniejszych zabyt-wany budowlach. Typowym zaś angielskim go- ków stylu, o którym mowa, należy kościół św. tykiem jest kościół w Exter (1280—1370); na- Gereona w Kolonii (1212 — 1227), ze znamienną reszcie obrazem przejścia do stylu perpendyku- cechą romanizmu: pięciokątną nawą, oknami ro-larnego—katedra w Winchester, dzieło Williama mańskiemi, łukami przesklepionemi; romańskiemi Wykehama. W XV wieku następuje reakcya, są także skarpy i łuki odporne. Też same ce-objawiająca się w drewnianem pokryciu prze- chy widzimy w innych, w tym czasie wzniesio-strzeni, bardzo naturalny objaw u żeglarskiego nych świątyniach, np. w katedrze w Magdebur-społeczeństwa. Temu rodzajowi konstrukcyi oso- gu, z kolisto zakończonym chórem i ostrołuko-bliwie odpowiada t. z. styl perpendykularny i łu- wemi oknami. Taką mieszaninę widzimy także ki „Tudor”, jako budowa, w której linie pionowe w Regensburgu (1250) i w Marienstatt w Hes-przeważają. W tym stylu zbudowane kościoły sen-Nassau (1227). Kościoły w Trewirze i Lie-w Lavenham, Melford, Oxfordzie i Beverley. Cha- benfrauenkirche, pomimo centralnego planu, przy-rakterystycznem także znamieniem katedr angiel- pominają kościoły francuskie, osobliwie S. Yved skich — łączenie ich z obszernemi klasztornemi w Braine. Obrazem pierwotnej fazy rozwoju nie-zabudowaniami, mieszczącemi wielkie i sławne mieckiego gotyku jest kościół św. Elżbiety w Mar-zakłady naukowe, t. zw. „Colleges”. Jedną z naj- burgu (jest to prawdopodobnie pierwszy* kościół wspanialszych i największych sal w Europie jest halowy). W katedrze w Freiburgu w Bryzgowii, we8tminsterska hala w Londynie (1398), szeroka wzniesionej około 1270, przysadziste filary, brak 20.73 m., długa 73.15 m., wysoka 28 m. — Do zupełny triforium, nawa środkowa (26 m.) dwa Niemiec w 40 lat później, niż do Anglii, styl razy wyższa, niż boczna (13 m ). Przedłużenie gotycki, również z Francyi przeszczepiony, o czem nawy tego kościoła i wzniesienie przy nim wieży, świadczy stare podanie, według którego około 120 m. wysokiej, ukończono w XIV w. Katedra roku 1263 wzniesiony w Wimpfen kościół, podług w Strasburgu, na granicy Niemiec i Francyi projektu architekta, z Paryża sprowadzonego (ope- wzniesiona, jest wyrazem skojarzenia gotyku nie-re francigeno). Samo już podobieństwo układu mieckiego z francuskim. Nawa tej katedry katedry w Kolonii z katedrą w Amiens, 28 lat ukończona w 1275 r., z romańskim, o krótkich przed nią wzniesioną, świadczy o francuskiem proporcyach, chórem. Najdawniejsze części ka-tej budowli pochodzeniu. Co jednak ważniejsza, tedry istniały już w 1015 roku, Środkowa częśó

krypty pokryta kolebkowem sklepieniem, jej bocz- nych motywów i ornamentacyj, wytwarzają od-ne części—krzyźowemi sklepieniami. Sklepienia mianę stylu, w którym wznoszą mnóstwo kościo-te wspierają się na kolumnach, zakończonych łów w XIII w. w południowych Niemczech. Chó-ciężkich kształtów kapitelami i attyckiemi baza- ry tych kościołów wielokątne, nawy poprzeczne mi. Zachodnią część krypty wzniesiono w XII prostolinijnie zakończone, (kościół Dominikanów wieku, o czem przekonywają krzyżowe sklepienia w Koblencyi, kościół Karmelitów w Kreuzen ach,, i bazy kolumn, głęboko profilowane. Później do* kościół Dominikanów w Kolmarze, w Bazylei, budowano nawę poprzeczną W katedrze stras- w Bernie i w Konstancyi). W Czechach, podo-burskiej widzimy wszystkie przejścia od romani- bnie jak w Niemczech, gotyk rozwija się pod zmu do gotycyzmu. Do północnego skrzydła do- wpływem francuskim. Karol IV funduje w roku budowana apsyda i jej arkady, z pełnego zato- 11344 katedrę na Hradczynie w Pradze, według czone cyrkla. Okna zaś rozetowe, posągami przy- projektu architekta Mathieu de Arras, rodem strojony filar południowego skrzydła, do wcześniej- z Awinionu; widocznym też jest w praskiej kate-szego gotyku należą. W nawie głównej widzimy drze charakter gotyku francuskiego. W tumie już triforium, którego jeszcze katedra w Frei- praskim (1407—1460) widocznemi są ślady wpły-burgu nie posiada. W ogóle nawa ta jest two- wów szwabskiej architektury, Za właściwie nie-rem samodzielnym architektury niemieckiej. W r. mieckie budowle należy uważać kościoły halowe, 1279 wzniesiono, według projektu mistrza Brwi- których ojczyzną Westfalia. Do najwcześniejszych na von Steinbach, główną fasadę katedry, którą należą: katedra w Meissen (chór wzniesiony oko-jednak pożar zniszczył w 1298. Dziełem Stein- ło 1274 r., nowy zaś pomiędzy 1300 a 1342 r.), bacha są także okna w triforium, ukształtowane kościół P. Maryi w Heiligenstadt, kościół Lie-na wzór okien kościoła w S. Denis. W ogólnym benfrauenkirche i S. Sebalda w Norymber-wyglądzie fasada ta przypomina kościół Notre- dze. Najznakomitszem jednak tego systematu Dame w Paryżu. Dolna i główna część tej fa- dziełem jest kościół św. Stefana w Wiedniu, któ-sady, kwadratowego kształtu, podzielona na trzy rego chór inaugurowany w 1340, nawy zaś wznie-niemal równe kondygnacye. Po obu stronach za- sione około 1369 r., według projektu architekta projektowane wieże, z których jedna tylko wyko- Wenzlaz Klosterneuburg (*j-1404). W północnych nana, pierwotnie zakończona wysokiemi, przezro- Niemczech do budowy używana przeważnie ce-czystemi strzałami, nie w tej jednak postaci, ja- cegła wytworzyła stylową odmianę, ujawniającą ką dziś widzimy. Ponad głównem wejściem ro- się w ukryciu łuków odpornych w bocznych na-zeta. Pomimo jednak wszystkich tych podo- wach; całość pokryta jednym wysokim dachem, bieństw, łatwo poznać, że katedra strasburska na środku wieża, częstokroć całą szerokość na-jest germańskiem, nie zaś francuskiem dziełem, wy zajmuje; wiązanie, z różnobarwnych cegieł W tym czasie, co katedra strasburska, wzniesio- ułożone, barwne wytwarza wzory. Kościół S. Mane zostały: kościół śś. Piotra i Pawła w Neu- ryi w Lubece (1276) jest typem tego rodzaju weiller, kościoły w Rufach i św. Marcina w Kol- stylizowania.—We Włoszech gotyk jest zawsze marze, katedra w Schlettstadt i w Weissenbur- obcym, z północnych krajów na grunt klasycznej gu. Z budowli lotaryńskich wymieniamy katedrę Italii przeszczepionym stylem. Niema w nim kon-w Metz z XIII w. i katedrę w Toni. Katedry strukcyjnego racyonalizmu, gotykowi właściwego, w Amiens i Beauvais stały się wzorem dla ka- Zasady stylowe powierzchownie tu zastosowane; Cedry kolońskiej, jednego z najznakomitszych dzieł istota włoskiego gotyku jest tylko przeobrażeniem gotyku niemieckiego, której wymiary zgadzają się klasycznego kanonu. Wypływa to z narodowego zupełnie z wymiarami powyżej wymienionych. Chór charakteru włochów, południowców, żądnych wzro-katedry zbudowany pomiędzy 1248 - 1322 r. Całość kowych rozkoszy, których narodowe estetyczne jej przedstawia się nadzwyczaj wspaniale; bogato, poczucie raziły mądrze obmyślane, ale zbytkiem ale surowo motywowana katedra ma długości 167 skomplikowania i ostrości linij grzeszące kształty m., z nawą szerokości 13.81 m., wysokości 43.95 gotyku. Pod wpływem tego wrodzonego poczu-metrów, z dwiema wieżami, wysokiemi na 159 cia, komplikacyę, właściwą gotykowi, zastąpiono metrów. Systemat łuków odpornych swą kom- ¹ w gotyku włoskim szerokiemi masami, a jego plikacyą wzrok olśniewa. Wysokość nawy, w po- zbyt wydłużone proporcye zmodyfikowano. Wło-równaniu z jej szerokością, czyni wrażenie za- skiego gotyku właściwie gotykiem nazwać nie mo-cieśnionego kurytarza. Nazewnątrz niema prawie żna. Odległości filarów znaczne, rozwój budowli wolnego pola, na którem oko dłużej wypocząćby w kierunku poziomym, nie zaś pionowym, co jest mogło. Wszystkie strony budowli, zwłaszcza fasa- i właściwością gotyku. Proporcya wysokości do da tylna, konstrukcyjnemi przeciążona motywa- ; szerokości nawy głównej umiarkowana. Filary mi. Dwie wieże, całą prawie szerokość fasady silnie zbudowane, żebra sklepień szerokie, o zao-głównej zajmujące, przeważnie w liniach piono- i krąglonych profilach. Pola ścian zapełnione ma-wych nakreślone, wciąż ku górze zwężając się, coraz to bardziej przezroczyste, ostremi zakończone piramidami (strzałami), zdają się ginąć w obłokach. Trwórcą tego arcydzieła jest Gerhard von Rile (-f- 1302). Dominikanie. i franciszkanie, oswobadzając kościoły gotyckie od zbytecz-

larskiemi utworami. Chór romańskich kształtów. Na zewnątrz, w porównaniu z nieraieckiemi i fran-cuskiemi kościołami, niezmierny spokój układu. Luk odporny, ta znamienna cecha gotyku, źródło zawikłania budowli w tym stylu wzniesionych, we włoskich budowlach w spokojnych nakre

■słony jest liniach i przypomina romańskie lezeny. w górę gotyckie pinakle i ciernie, ale przytem Silne, pełne gzemsy, opasują całość budowli. Da- trzy portale wchodowe cyrklastem romańskiem chy o łagodnym spadku, kopuły wprost przeci- sklepieniem są przearkadowane. Ornamenty nie ma-wne istocie gotyku, nad budowlą dominując, ja- ją charakteru gotyckiego, a fasada wolna od skrawo odbijają swemi zaokrąglonemi kształtami wszelkiego przeładowania, gotyckiemu stylowi od ostrych i sztywnych linij gotyku. Naokoło właściwego. Najwidoczniej, że twórca tej fasady, świątyni ugrupowane półkoliste kaplice. Wie- ogólnym prądom wieku podlegając, usiłuje dać ża, ten najbardziej znamienny rys gotyku, scho- swemu dziełu znamię gotycyzmu, jednak wrodzi na plan drugi; ma ona raczej cel utylitarny, dzone mu poczucie klasycznego kanonu prze-jest właściwie kampanilą (dzwonnicą). Fasada maga i stwarza dzieło bardziej klasyczne, niż go-główna nazewnątrz węwnętrzny układ unaocz- tyckie. Widzimy tu obok gotyckie, w wiązkę po-nia, pokryta wspaniałemi dziełami sztuki ma- łączone kolumny, gotyckie witraże i kolistą, nad larskiej. Portal kościoła według romańskiego wzo- przecięciem nawy głównej wzniesioną, kopułę. Na ru ukształtowany. Nazewnątrz bogactwo orna- wzór sienneńskiej katedry, mistrz Lorenzo Maita-mentaoyi, róźnobarwność marmuru, z wewnętrzną ni wznosi katedrę w Orvieto (1290—1310). Wnę-prostotą, jaskrawy kontrast wytwarza. W ogóle trze bazylikowe, pokryte widocznem dla oka, bo-kształty konwencyonalne, fantazyjne, są igrasz- gato ornamentowanem wiązaniem. W fasadzie, ką linij i barw, zmysłowe zadowolenie wzroku na wzór siennejskiej katedry skomponowanej, pana celu mających. We włoskim gotyku odróżnia- nuje większy ład, symetrya; widoczny jest tu my dwa główne typy. W północnych Włoszech wielki postęp. Troisty podział fasady jasno we znamieniem gotyku - spokój i powaga, w połu- wnętrzny układ unaocznia. Wszystko konsekwen-dniowych zaś tego kraju prowineyach widoczna tnie przeprowadzone i do pojęć estetycznych pewna ruchliwość, ożywienie, południowcom wła- mieszkańców klasycznej Italii zastosowane. Pro-ściwe. Gotyk we Włoszech prędko przekwita, już porcye, których podstawą równoboczny trójkąt, bowiem w XV wieku ustępuje miejsca nowemu są źródłem ładu i harmonii tej fasady. Piękno stylowi. Najdawniejszy zabytek stylu tego we architektonicznych kształtów spotęgowane bogac-Włoszech—kościół S. Franciszka w Assyżu, wznie- lwem rzeźb, mozaik i różnobarwnych, o świetnym siony pomiędzy 1228—1253, według projektu Ja- kolorycie marmurów. Campo Santo w Pizie, dzie-kóba z Meranu. Kościół ten składa się z górne- ło Giovanniego Pisano (1278 -1283), jest może jego i dolnego, mieszczącego w sobie szczątki św. dynym tego rodzaju pomnikiem. Pomiędzy budo-Franciszka. Dolny kościół półkolisto, górny ostro- wlami XIV w. zasługują na uwagę: katedra łukowo sklepiony. Luki odporne wewnątrz ukry- w Proto, w Lucca, Or San Michelle we Florente. Ściany ozdobione wspaniałemi malowidłami, eyi i S. Petronio w Bolonii. Przy schyłku XIV sklepienie lazurowe, złocistemi gwiazdami zasia- wieku rozmaitych stylów motywy mięszają się ne. Na wzór S. Franciszka z Assyżu ukształto- wzajemnie, czego barwnym dowodem i przykła-wany kościół S. Trinità we Florencyi. W od- dem Certosa w Pawii, fundowana przez władcę miennej postaci przedstawia się kościół S. Maria Medyolanu, Gian Galeazzo Visconti, około 1396 r. del Fiore we Florencyi, według projektu Arnol- Obrazem bezowocnych usiłowań włoskich archi-la di Cambio, w r. 1294 zbudowany. Pomnik tektów w kompozycyi gotyckiej świątyni jest ka-ten odźwierciedla jakby średniowieczne dzieje tedra w Medyolanie, fundowana przez Galeazza miasta, w którem został wzniesiony. Wielkie Viscontmgo w 1386 roku, według projektu Simone płaszczyzny muru, gdzieniegdzie oknami poprze- d’Orsenigo, ze współudziałem Mikołaja de Bon-rywane, brak łuków odpornych, skarpy romań- neaventure, rodem z Paryża i wielu innych ar-skie. Wypełnienia ścian z czarnego i żółtego chitektów. Chór katedry wzniesiony w 1418 r. marmuru. W ogóle dominują tu zaokrąglone kształ- Po kilkakrotnie powtórzonych konkursach i na-ty; miesza się rzymski klasycyzm, wschodni bi- radach, do których także Brunolleschiego uży-zantyjski przepych, z germańskiemi średniowiecz- wano, kopułę wznosi architekt Giov. Ant. Amadeo, nemi pojęciami piękna. Fasada ta. dzieło Giotta, rodem z Pawii, w r. 1522. Fasada jest przeważnie podobnie jak sławna, obok kościoła wzniesiona, dziełem Ricchomo. Dopiero w r. 1764 wzniesiono dzwonnica, t. zw. „Campanilla Giotta”, arcydzie- wieżyce, a całość zaledwie w naszym dopiero ło, niemające cech, średniowiecznej gotyckiej ar- wieku ukończono. Plan zdaje się być wzorowany chitekturze właściwych, jednak myśl sama wznie- na katedrze kolońskiej. Pięć naw, przecinających sienią wysokiej wieży zawiera już w sobie pier- trzy poprzeczne transepty, gęste rozstawienie fi-wiastek romantyzmu. Architekt w mowie będące- larów, stosunek szerokości środkowej do bocznych go kościoła, Arnolfo di Cambio, jest także au- naw, o połowę od niej węższych, wszystko to torem kościoła przy klasztorze Franciszkanów przypomina układ katedry kolońskiej. Pomimo to, w S. Croce pod Florencyą. Do rzędu najpiękniej- ogólny charakter mediolańskiej i kolońskiej ka-szych, w tym czasie (1245 — 1284) wzniesionych tedry wielce różny. Filary w medyolańskiej kate-budowli, należy katpdra w Siennie, dzieło Miko- drze brzydkie, suche i przysadziste, kapitele w po-łaja Pisano i syna jego, Giovanniego. Do wnętrza staci tabernakulów, przepełnione posążkami. W fa-wiedzie troje, gotyckiemi frontonami zakończonych, sadzie, obok wertykalizmu, kierunek horyzontalny wrót. Takiemi saraemi trzema szczytami zakon- silnie zaakcentowany. Pomiędzy grubemi pilastra-czona elewacyą budowli. Tu i owdzie strzelają i mi? w swych szczegółach gotyk przypommającemi, umieszczono drzwi i okna, ujęte w renesansowe ramy i zakończone renesansowemu frontonami.

w tym stylu wznosi zarówno kościelnego, jak świeckiego przeznaczenia budowle. W XIV wieku jednak następuje już reakcya objawiająca się równo w obyczajach, ustroju państwowym, jak w poezyi i sztukach plastycznych. Styl gotycki przechodzi w manierę dekoracyjną. Spirytualizm gotyku nie odpowiada nowym objawom budzącego się życia, nowym ideałom społecznym. Przeciw jednostronności, zbytniemu idealizmowi, objawiającemu się choćby w rozwoju mas w kierunku wysokości jak np. w wieżach katedr, występuje reakcya w postaci proporcyonalnego rozwoju mas budowli w trzech kierunkach bryłowatości. Wyczerpane ideały i kształty średniowieczne ustępują miejsea nowym społecznym prądom i ujawniającym te dążności artystycznym kształtom. Takim nowym, silnym bodźcem, nadzwyczaj dla twórczości artystycznej płodnem zdarzeniem jest zdobycie Konstantynopola przez turków w 1453 roku. Wychodźcy z dawnej bizantyjskiej stolicy przenoszą do Italii poczucie i zamiłowanie form klasycznych. Uczeni greccy, jak np. dwaj Janowie Argyropulosowie (ojciec i syn) tłómacze Arystotelesa, Marek Mussuros, Marceli Ficino tłó-maczy Platona, Marsilius, są promotorami nowych ideałów. Reforma sztuki dokonywa się właśnie pomiędzy 1450 — 1500 r.; jej przedstawicielami: Leonardo da Vinci, Michał-Anioł, Rafael, Tycyan, i Correggio. Wyrasta ona w Italii, a więc na gruncie starożytnego pogaństwa, pośród społeczeństwa, które nigdy nie dało się unieść prądom średniowiecznego spirytualizmu. Już około roku 1420, we włoskiej A-rze, pozornie tylko w wiekach średnich gotycyzmowi podległej, nowy zwrot następuje, którego objawem łuki z pełnego cyrkla zatoczone. Nawet w chwili najsilniejszego rozwoju gotycyzmu w XII i XIII wieku, w Toskanii wznoszą budowle na wzór pomników klasycznych, np. S. Miniato pod Florencyą. Renesans, że tak rzec można, oczekiwał tylko chwili odpowiedniej, aby wyrugować gotycyzm, tę zawsze egzotyczną roślinę na italskim gruncie. Jakkolwiek renesansowa A. rozwija się z kształtów rzymskiego klasycyzmu, zauważmy jednak, że tylko szczegółów, motywów, zapożycza ze starożytnego Rzymu, ogólne zaś ukształtowanie samodzielnie stwarza. W tern ukształtowaniu przedewszystkiem chodziło architektowi z czasów renesansu, aby zadowol-nić czysto estetyczne, zmysłowe poczucie, aby oczom dostarczyć estetycznej karmy: gdy tymczasem w stylu .ostrołukowym widoczna dążność wywołania mistycznych porywów. Podobnie jak w klasycznej A-rze, tak samo w renesansowej, istota piękna nietyle w głębokiej myśli leży, ile w doskonałości proporcyj, rytmie mas, artystycznem wykończeniu szczegółów oddzielnych części, całość budowli składających. Podczas gdy oddziel-

za*

Katedra w Medyolanie zbudowana z białego, z Oruavasso sprowadzonego marmuru, jest istną, gotyku parodyą. Do niższych Włoch gotyk wprost z Francyi przeszczepiony za panowania Karola Andegaweńskiego. Najwcześniejszym w tej strefie Włoch pomnikiem gotyckim jest kościół na Monte S. Angelo, oraz kościoły cystersów w Ca-samara i S. Mana d’Arbana. Budowle w Sycylii są, mieszaniną gotyku z maurytańskim stylem, np. fasada w Palermo, z trzema bogato przystro-jonemi portalami i smukłemi wieżycami. Sienna jest nieustającą areną wojen przeciw Pizie, Flo-rencyi i Perugii, walk wewnętrznych pomiędzy mieszczanami, szlachtą i ludem. Ludność walczy na ulicach miejskich, oblega miejski ratusz. Budowle tego miasta jakby skamieniałości, zachowały charakter tej burzliwej przeszłości Sienny.

Domy zaopatrzone fortecznemi blankami; tu i owdzie zachowały się wieżyce, jak to widzimy na sienneńskiej Piazza. Okna, rzadko na fasadach przebite i małych rozmiarów, niskie drzwi wcho-dowe— wszystko to wytwarza wygląd iście forte-czny. Najbardziej charakterystyczną budowlą jest Palazzo Publico, miejski ratusz, mający wyraz obronnego zamku. Drugim tego rodzaju pomnikiem jest Palazzo Vecchio we Florencyi (1298). Podobnej fizyognomii jest Palazzo Cornunale w Pistoji i Palazzo Comunale w Perugii (1281). Niewola pa-pieżów w Awinionie wstrzymuje w Rzymie rozkwit A-y. W Weronie znakomitym pomnikiem jest grobowiec Scaligerów, a w Kremonie pal.

Giureconsulti (1292) i pal. Publico. Najbardziej jednak oryginalnemi i z najrozmaitszych pierwiastków złożonemi są w tym okresie budowle, w We-necyi wzniesione. Canaie-Grande jakby w ramę ujęty szeregiem wspaniałych budowli, niby gotyckich, niby romańskich, z domieszką bizauty-zmu i klasycyzmu, z pomiędzy których odznaczają się pałace: Cavalli Franchetti, Faran-Terro,

na

Ca-doro, Pizaui i Foscari. Pomiędzy temi klejnotami błyszczy niezwykłym blaskiem oryginalnego ukształtowania i żywością barw pałac Dożów. Krużganki pałacu wzniesione w pierwszej połowie XIV w., według projektu Paoio Baseg-gio ze współudziałem Filippo Calendario. Pałac Dożów jest jedną z najbardziej oryginalnych bu dowli na świecie. Dolne bowiem dwie kondygna-cye budowli są przezroczystemi krużgankami, nad niemi wzniesiona pełna ściana, różowym i białym marmurem wzorzyście licowana, czyni wrażenie tkaniny. Budowla ta więc stanowi wyjątek w ogólnej architektonicznej regule, według której przezroczyste części nad pełnemi, nie zaś pełne nad przezroczystemi umieszczać należy. Brama wchodowa t. zw. „Porta della carta” wzniesiona w 1438 r. według projektu Giovanni Buon i sy- ne masy budowli średniowiecznej piętrzą się je-jego Bartolommeo. Dziedziniec pałacu dożów dne nad drugiemi, a okna i drzwi nieregularnie należy (już) do dziejów renesansowej A-y. ,    I umieszczone na fasadach, w renesansowej wło-

A. nowych czasów. (Tab. X i XI). Żaden ⁵ skiej A-rze wszystko pod klasyczny kanon pod-styl nie zjednał sobie tak ogólnego rozpowszech- porządkowane. A więc zamiast nieskończoności nienia, jak gotycki. Cały świat chrześciański mas nieregularnie ułożonych, budowla w jednej

wielkiej kształtuje się masie. Okna i drzwi jednej wysokości w tejże samej kondygnacyi, w jednakich rozstawione odstępach. Renesansowa A. przeważnie dekoracyjna, ale dekoracya ta utworzona według zasad konstrukcyi. Wszystko tu obrachowan dla zadowolenia zmysłów. Kolumna w stylu renesansowym częstokroć wyraża mechaniczną, funkcyę dźwigania, której bynajmniej nie spełnia. Z naszych np. współczesnych w renesansowym stylu wzniesionych budowli, można odjąć pilastr, a nawet kolumnę, bynajmniej przez to nie osłabiając równowagi budowli. Nareszcie jedną ze znamiennych cech stylu odrodzenia, osobliwie jego włoskiej gałęzi, jest przebi- " centowanemi oddzielnemi klinowatemi kamieniami, jająca się w nim twórcza indywidualność artysty, Sam otwór okienny podzielony w środku, zapoinocą oraz wpływ teoryj A-y, nauki, która osobliwie kolumienki i dwóch mniejszych łuków z kółkiem rozwija się w połowie XV wieku. Znakomitymi na osi kolumny. Jest to reminiscencya średnio-tcoretykami tej epoki są: L. B. Alberti, Fran- wiecznej architektury, z tą tylko różnicą, że cesco Colonna, L. Ghiberti, Piero della France- w tamtej wszystko nakreślone w ostrych łukach, sco, Francesco di Giorgio i Leonardo da Vinci, tu zaś z pełnego cyrkla zatoczone. Kościoły w czes-Włochy. Okres pierwszy (wczesny renesans) nego renesansu kształtują się w najrozmaitszej (1420—1500). Jak wogóle w każdej fazie przej- postaci. Widzimy płasko pokrytą bazylikę z bocz-ściowej, tak samo w pierwszym okresie renesansu, nemi sklepionemi nawami i nawet z kopułami, kształty architektoniczne są kompilacyą średnio- W północnych Włoszech widoczny wpływ archi-wiecznego romantyzmu i włoskiego klasycyzmu, tektury kościoła św. Marka w Wenecyi, a to Widzimy to w ukształtowaniu gzemsów, w po- w połączeniu kopulastego i kolebkowego sklepie-dziale okien za pomocą smukłej kolumienki, w po- nia, z prostokątną częścią budowli. Około nawy kryciu bazylik drewnianem wiązaniem. Profile i transeptów, ugrupowany cały rzęd półkoli-ostro nakreślone. Słowem, niema tu jeszcze kształ- stych kaplic, które ]akby boczną nawę wytwarza-tów ściśle wyrobionych. Wielką zasługą epoki ją. Fasady kościołów nie mają jeszcze ściśle odrodzenia jest stworzenie stylu, odpowiedniego określonego typu; usiłowano w nich przedewszyst-świeckim budowlom i domom prywatnego użytku, kiem haramonijnie połączyć dolną, z trzech naw Zewnętrzna bowiem strona, t. j. fasady budowli złożoną, a zatem szerszą część, z górną węższą publicznych i prywatnego użytku w Helladzie, częścią, w której tylko nawa środkowa zajmowała a nawet w Rzymie, rzec można, pod względem środek fasady. Połączenie to uskuteczniano, za-artystycznym była zaniedbana. Florencya jest pomocą quasi kontraforsów (ścianek), jak np. źródłem tego nowego architektonicznego prądu, w fasadzie S. Maria Novella we Florencyi. Kupcy, z magnackiemi fortunami i magnackiem wy- We włoskim renesansie rozwija się szczególniej twornem poczuciem piękna, wznoszą siedziby, któ- ornameutacya, która pokrywa nietylko wypełnię-re do dziś są wzorem dla tego rodzaju budowli, nie architektonicznego szkieletu, (jak to ma miejsce W takiej typowej rezydencyi środkowe miejsce w sztuce helleńskiej), ale nadto pokrywa pilastry zajmuje dziedziniec, otoczony parterowym, albo i kolumny. Przedewszystkiem ornament odznacza kilkopiętrowym krużgankiem, pokrytym beczko- się czystością, niezrównaną poprawnością rysunku, wem albo krzyżowem sklepieniem, którego łuki, wytwornem, subtelnem poczuciem motywów, tak podtrzymywane przez rzęd kolumn korynckie- z flory, jak i fauny zapożyczonych Głównym jednak go stylu, wspierają się bezpośrednio na abakach ich motywem, z którego cała ornamentacya rozwija kapitelów. Konstrukcya ta, w Rzymie nieznana, się,jest flora: kwiaty,liście akantu, gałęzie, z któ-jest średniowieczną konstrukcyjną reminiscencyą. rych wyrastają ludzkie i zwierzęce postacie. Za Z dziedzińca, a właściwie z pod krużganków, na twórcę nowej architektury uważać należy florent-górne piętro wiodą wspaniałe schody. Około te- czyka Filippa Brunellesca, który w r. 1420 zdo-go dziedzińca, który za reminiscencyę atrium do- bywa palmę zwycięską na konkursie architektów, mu greko-rzymskiego należy uważać, grupują się I zgromadzonych we Florencyi celem narady nad mieszkalne przestrzenie. W stylizowaniu fasady budową kopuły katedry florenckiej. Kopuła ta najdawniejszym florenckim motywem jest t. zw. stanowi epokę w dziejach architektury, jest, że „boniowanie” (rustica) t. j. wielkie wystające ka- tak rzec można, przejściem od dziejów archite-mienie, na zewnętrznej stronie ściany prawie nie- ktury średniowiecznej do nowoczesnej. Jego też obrobione. Jednym z najdawniejszych tego rodzą- dziełem jest kościół S. Lorenzo, równie jak i Pa-ju zabytków pałac Pitti we Florencyi, dzieło Bru- lazzoPitti (rozp. 1440), który stał się wzorem dla nellesca. Zauważyć należy, że cała fasada, od tego rodzaju rezydencyj. Fasada tego pałacu dołu do góry w ten sposób motywowana, nie swą potęgą widza zdumiewa. Wyłącznym jej mo-ujawnia zewnętrznie stopniowania oddzielnych kon- tywem silnie zakcentowane bonie (rustica), wąskie dygnącyj budowli. Jako przykłady- drugiego sta- okna, na Wysokiem podmurowaniu wzniesiona fa-dyum t. z w. A-y „rustykowej” służyć mogą lasady sada; czyni też wrażenie obronnego zamku i jes

pałaców Riccardi i Strozzi we Florencyi. Widzimy tu już akcentowanie oddzielnych kondygnacyj budowli. W dolnej kondygnacyi silniej niż w dwóch następnych rustica wyraża, że parter dźwiga ciężar dwóch następnych kondygnacyj, których akcentowanie, stopniowo słabnąc, tylko po-jedyńczerni liniami w górnem piętrze lekko zaznaczone. Całość budowli zakończona olbrzymim gzemsem, który, jak np. w pałacu Strozzi, jest jednym z najpiękniejszych na świecie tego rodzaju motywów. Okna i bramy półcyrklem zakończone, ujęte w silnie profilowane naokoło obiegające ramy. Nad temi otworami ostrołuk z silnie zaak-

I

■>‘

■3

. •-"-

Hą/

//r

» *

x\

KO

>rß

£

.}•

r

6

■

.. ....... .

■

si

Si*Ë

!ül

mm

«i

■J

m>~i

j-s*

S9

IB

m\

li

ÆTkïchKp

::

gansas

■!i

■m

rl\

ft

«•• TCZEF

sBlil

=l:i

rV]

|A

we

117M.

Kościół św. Piotra wfcRzymic.

MS

ÜÜ

r. -,

Wi.

Ml

Is]

iii

li

lOl

r>"

*c/

"1

tai

pif!

i

*1

ii

riv?V

SB

êc.

BEaP

Kościół św. Piotra w Rzymie (wnętrze).

Wielka Encykl. Poważ, ilustr. T. IV.

nun

G7

Hi

Renesans.

x.

:-r

wmśi

•75

Plan kościoła św. Piotra w Ezymie (zaczęty wr. 150G przez Bramantego, skończony 1667 przez Berniniego).

ESJIBpf» £3 R!3HtĄW^8 EP? RSU?p»!BfSE !*IiS®paBBraS

fWriMlM^riqBapagag-,

I5S3

;-v

!fl5ï HIE S5 S räiä ES EII

aB8l 5ElEggjj ĘgELĘĘI

(.j

tffl

jpr/.rr;?." ».

}•.

»*?>

ÿv£

(• V

«if!

m

jpr§f§i

MÊh

' '!

li?

li

F|

> Ai-^S'-VTV

■*

Przecięcie podłużne kościoła św. Piotra w Rzymie.

. -,

a!

' -j

PIPf

1

S3

■sk

"%

»7 Rfe“ ' Hfc

ÏJ

i*

ßjjk

-J.

31

Bpi

I n~)~Gl i

HaMOf'IS

~r:

ii

rcä

73i

lip

fj

sfl

1*3»

-■■■•à,

i--—:

ÎKÏ

:=v

M0

WSà

BBflB

Certosajpod Pawią.

wm

,e§a

: Śą

#sŁ^Sg

Wf.

■■

isl

m.

1! ALLÜ1

lii

5 -śJ“-

i.’’ f

K-

iśor

»i

WÊtmm

~r==

pi

Do art. „Architektura.n

!

i

)■

)

♦

> <

x.

co

■

K R ^

o

...... ..

!

\

-

.

Ssi

/;r%

₇- ^ Of 7, J

* °h

^ x/HS^ !»    O

tr.hr

:

L

\

Renesans.

X

i—i

===*?=*==æ==z=T~r.—-    “ :v : : i” ,

i:

E-l

I:

it

XU!

m

P;-

ft».

■•il

Ir

!...

Hh

mlL

PS

/e,

IÄJ

It

Wit"

8*d

r~

\r'

i«SB<

NS

!';•

Il

sm

nj

'P

(I

i;

SS

, '*0ïm&^<Tz

MpP

orainmmpi

ra

fe

!..

ri

ytk

s ^

Ęm

id

pä

.:

as,

BSSiTS

l!

Vè

r-rv:-<u?r.'

S«-.

isss

y"

pgf

i~~mm

Ä!

f&9.

ra

IslsgjLa

ill

99j

a

as

V"

ij

ił

ft

!.■

WfP

D~

a*

©p

V-'ù

—it-v* ^ rT||. .>- » >, fp. _JLdjśfeiSi

Biblioteka św. Marka w Wenecyi.

'•-V'

tl

ii

IK

HI

m

M

I#

œÊfM

Oi

•=r

I*

Pawilon de 1’Horloge (Sully) Louwru w Paryżu.

Kościół św. Zackaryasza w Wenecyi.

‘ jS

35E ;

(ya

!S

£*i

nh

'TSJ!

eas

££

WSH

MàmiL ;

SäsSsäaSsi

Wm

ES

i'

i*lê

i«

sp

lii

gg li gj

11

-i-ii

i*

III»-* mP 1

'mmi

iMHÜi .III

is

ss

?§

|gp

lg,Jul!M⁰iifl⁰-

NT

□:

IM

i=î

ai

11

to

pS!

J2£ii

3drJ-

wtr

-j.

[II

ZJ^Z±

Ri

JUU

IS

;j

nisi

Ed

::xi'—¹

_j.

dvi

.^j_

3*

■Ï «mESL<-BIS -KaPBlgM 5i

®N&^äSHP^ |MR 0

EISE

!dr

m»

**ĘĘĘM

Pałac Strozzi we Florencyi.

T. zw. Otto-Heinrichsbau zamku w Heidelbergu.

Wielka Encykl. Powsz ilnstr. T. IV.

Do art. „Architektura”.

■

b

r %:

*»'. •

h-

V

^łvvs^^

>

«

*.

: ■

*

<■;

.

dycyj średniowiecznych z rzymskiemi, zrywa zarazem z istotą kształtowania średniowiecznej i klasycznej architektury. Obok bowiem zastoso* wania sui generis kontraforsów, na nowy sposób przerobionych, budowla cała pokryta nieskończoną liczbą posągów i ornamentacyj, bez względu na to, co ma organ architektoniczny wyrażać. Wszystkie oddzielne części fasady tej, od jej podstaw do szczytu, zarówno ściany, ramy okienne, kolumny i pilastry, pokryte posągami i ornamenta-cyą. W Medyolanie rozwija swą artystyczną działalność jeden z najznakomitszych mistrzów odrodzenia, Donato Bramante.. Jego dziełem słynna wielokątna kopuła kościoła S. Maria delle Grazie, w powyżej wymienionem mieście. W Bolonii wytwarza się odrębny typ pałaców zbudowanych z cegły. Parter tych pałaców utwo-na. W dwóch górnych kondygnacyach półko- rzony z krużganków, które częstokroć ciągną się

średniowieczną reminiscencyą. Wpływ Brunel-lesca na rozwój architektury do tego stopnia potężny, że florenckie budowle stają się wzorem dla pałaców, w innych miastach włoskich w tym czasie wznoszonych. Obok Brunellesca, działalność swą rozwija Michelozzo Michelozzi (1439— 1472), według którego projektów wzniesiony Palazzo Riccardi, pal. Vecchio i krużganki, obok św. Marka w Wenecyi. Kulminacyjnym punktem rozwoju architektury florenckiej jest pałac Strozzi we Florencyi, dzieło Benedetta daMajano. Wspaniały gzems tej budowli jest dziełem Szymona Pollajuolo v. il Cronaca. Tegoż architekta pałac Guadani we Florencyi, z bardzo oryginalnem wieńczeniem budowli. Dolna kondygnacya motywowana warstwami poziomemi kamienia, na węgłach silnie boniowanemi pilastrami wzmocnio-

liste okna, zakończone na wzór podobnych motywów w pałacu Strozzi. Pola pomiędzy oknami, i fryzy wypełnione malowidłami; nareszcie górna kondygnacya stanowi jakby belweder, którego pokrycie, belkowanie i silnie nazewnątrz wyskakujący gzems, wsparte na sześciu kolumienkach i dwóch, na węgłach ustawionych, pilastrach. Fasada pałacu Gondi we Florencyi, dzieło Giu-

wego motywowania. Na trzy kondygnacye podzielona, z których dolna najsilniej boniami zaakcento wana, dwie następne słabiej, przez co wyrażono, że pierwsza kondygnacya, dźwigająca dwie górne, silniejsza, górna zaś najlżejsza, co daje obraz doskonałej równowagi pomiędzy podporą a ciężarem. Jakkolwiek w mniejszych rozmiarach, ale również na wzór florencki wzniesione budowle w Siennie, jak np. pal. Piccolomini i Spannocchi, dzieła Francesca di Giorgio. W Pienzie architekt Bernardo Rosselino (1409—1464), rodem z Florencyi wznosi katedrę trój nawową, z poprzeczną nawą i chórem, w kształcie połowy sześcioboku, z trzema kwadra-towemi kaplicami. Fasada nadzwyczaj prosto ukształtowana, zakończona frontonem, na którego polu rzeźbiony medalion z papieskiemi insygniami. Nadzwyczaj poważne miejsce w dziejach

po obu stronach ulicy. W górnych piętrach cyrklem zakończone okna,w środku kolumienką przedzielone, np. w pałacu Fava w Bolonii, Gualdani, Pallazzo del Podestà. Wenećya w końcu XV w. wytwarza nadzwyczaj oryginalny, a może jeszcze bardziej malowniczy styl prywatnych dworów, świetnie zapomocą różnobarwnego marmuru udekorowanych. Motywy gotyckie, że tak rzec można, liana da Sandallo (1445 — 1516), daje obraz no- na renesansowy sposób przerobione. Wysoki

cokuł, który podnosi budowlę ponad poziom kanału, jedną z cech znamiennych tego stylu. Z zewnątrz na poziom parteru wiodą szerokie stopnie do obszernego przedsionka, z którego znów wspaniałe schody prowadzą na pierwsze piętro. W środku budowli obszerna sala, po obu jej stronach dwa maleńkie pokoiki, np. w pałacu Corner-Spi-nelli, Grimani i najbardziej typowym Pal. Ven-dramin-Calergi, dzieło Pietra Lombardo. Do najpiękniejszych dzieł tego okresu należy dziedziniec pałacu Dożów, dzieło Antonia Rizzo v. Bregno (około 1477). Fra Giocondo, zarazem inżynier, jest autorem pałacu del Consiglio w Weronie. —Okres drugi, rozwinięty renesans (1500— 1580). Z początkiem XVI wieku, mieszkańcy Italii wyzwolą ją się ze średniowiecznej trądy cyi i średniowiecznych pojęć. Ten nowy prąd spo-renesansu włoskiego zajmuje Alberti, jako zna- łeczuy odzwierciedla się przedewszystkiem w sztu-komity teoretyk i zarazem praktyk. Jego dzieła j ce architektonicznej. Artyści z całym zapałem kościół S. Francesco w Rimini oraz S. Andrea j zwracają się do zabytków rzymskiego klasycyzmu, w Mantui. Ten ostatni z kolebkowemkasetonawa- [ poddając je krytycznym studyom, które do tego nem sklepieniem; po obu stronach nawy niskie stopnia umysłami zawładnęły, że nawet Rafael, kaplice, pokryte naprzemian to kolebkowem, to ko- nie mogąc się oprzeć ogólnemu prądowi, poświęca puiastem sklepieniem. Jego także dziełem fasada im znaczną część swego krótkiego żywota. Usiło-kościoła S. Maria Novella we Florencyi, oraz wania wszystkich artystów tego okresu skierowane tamże grobowiec św. Pankracyusza, z korynckim ku zastosowaniu rzymskich wzorów do nowych pilastrem na samym środku głównej fasady. No- zadań architektonicznych, osobliwie w budowie wym także motywem, przez Albertiego wprowa- prywatnych pałaców. Każde piętro zaakcentowane dzonym, jest połączenie w jednej fasadzie pilastrów na fasadzie wzdłuż ciągnącym się gzemsem lub silnem boniowaniem, jak np. wpałacu Rucellai pasem. Rzymskie Colosseum staje się jednym z naj-we Florencyi. Pomiędzy dziełami wczesnego re- bardziej rozpowszechnionych w tern kształtowaniu nesansu północnych Włoch, na szczególną uwagę wzorów. Okna, na wzór klasycznych drzwi mo-zasługuje t. zw. Certosa w Pawii, której budowa tywowane, ujęte w wyraziście profilowane ramy, zaczęta przez Giov. Ant. Amadeo, skończona zaś lub też mają po obu stronach pilastry, kolumny, przez Dolcebuono Cristoforo, Solari i innych, które unoszą ponad okiennym otwofem znajdujące Budowla ta, rzec można, będąc mieszaniną tra- się klasyczne belkowanie, trójkątnym frontonem

fiuoykloped;» FitwMmshu* lluair. T IV.

zakończone. Wewnątrz przestrzenie pokryte plafonem, złożonym z rzędu pod kątem prostym przecinających się belek, najrozmaitszego kształtu kasetonów: wielokątnych, prostokątnych, w kształcie gwiazd i t. p. Wszystko to przepysznie rzeźbione, pola pomiędzy belkami wypełnione obrazami. Ściany zasłane arcydziełami sztuki malar skiej, złocistą skórą, jedwabnemi tkaninami, a-ksamitem, wzorzyście złotem i srebrem tkanym.

łalność Rafaela, który pozostawił w spuściźnie rysunki do Vigna di Papa, kilku domów w Borgo i do pałaców dall’Aquila oraz Palazzo Pan-dolfini we Florencyi. W tem dziele przejawia się cały boski spokój, właściwy rafaelowskim kompo-zycyom. Przyjaciel i uczeń Rafaela, Giulio Romano, również z powołania malarz, jest twórcą pałacu del Tè w Mantui, w którego motywowani ach łatwo poznać przewagę twórczości pierwiastku malarskiego nad architektonicznym. Najbardziej znamiennym typem renesansowego pałacu jest palazzo Farnese w Rzymie, dzieło Antonia da Sangallo (młodszego) i Antonia Cordianiego. W planie prostokątna, do kwadratu zbliżona budowla. Wewnątrz dziedziniec otoczony krużgankami, częścią krzyżowem sklepieniem pokrytemi. Potężne filary, w dolnej kondygnacyi połączone z toskańskiemi kolumnami, dźwigają archiwolty na podniebieniu kasetonami umotywowane. Fasada podzielona na trzy kondygnacye. W dolnej okna prostokątne, zakończone fryzem i gzemsem, na konsolach wspartym. Na pierwszem piętrze okna uwieńczone na przemian to prostolinijnemi, to krzywolinijnemi frontonami. Nareszcie na ostatniem piętrze półkoliste okna zakończone frontonami. W środku budowli cyrklem zakończona brama, silnie boniowaną ramą objęta. Nad nią wielki otwór, rodzaj t. zw. „loggia”, nad którą rzeźbiony herb papieski środek budowli akcentuje. Całość budowli uwieńczona wspaniałym gzemsem, najpiękniejszym tego rodzaju motywem, dzieło Michała-Anioła. Niezrównany w sile twórczości Michał-Anioł Buonarotti, jak sam o sobie mówił, nie był właściwie architektem, co ujawnia się w jego architektonicznej twórczości, w której nierównie więcej indywidualnego malarskiego i rzeźbiarskiego, niż architektonicznego poczucia. Nagina on architektoniczne kształty do swego subjektywnego poczucia piękna i tym sposobem, nie licząc się z prawami ogólnemi, architektoniczną twórczością rządzącemi, stwarza podkład do barokizmu. W fasadzie S. Lorenzo usiłuje on, jak sam mówił, odźwierciedlić rzeźbę i A-ę całej Italii. W roku 1529 wznosi sławną kaplicę grobowcową Medyceuszów. Największą jednak zasługą Michała-Anioła w zakresie A-y jest projekt kościoła S. Piotra w Rzymie. Już około roku 1450 papież Mikołaj V wzywa Ber-

Wzorami takiej dekoracyi: Sykstyńska kaplica Michała Anioła, watykańskie komnaty, Villa Far-nesina Rafaela i Palazzo de Té w Mantui, dzieło Giulia Romano. Dawna bazylika z szeregiem kolumn, podpierających drewniane pokrycie, okazała się zbyt szczupłą, niedostateczną na pomieszczenie pobożnych. Drewniane pokrycie zastąpiono kolebkowem i kopulastem sklepieniem, a lekkie kolumny—filarami i pilastrami. Naze-wnątrz, t. zw. porządek architektoniczny i okna, obramowane na wzór pałacowych, są typową tego czasu dekoracyą. Około 1540 roku jednak następuje reakcya. Jedyne harmonijne zastosowanie t. zw. rzymskich porządków nie zada-walnia estetycznego poczucia; artyści starają się także, aby w kształcie wewnętrzną myśl wyrazić.

W tym właśnie czasie zawiązuje się „szkoła rzymska”; na jej czele staje Donato Bramante,

(około roku 1496), którego studya i twórczość dążą do udoskonalenia budowy centralnej, t. j. kolistej w planie, kopulastem zakończonej pokryciem. Bramante wznosi w Rzymie Tem-pietto w klasztorze S. Pietro in Montorio, toskański monopteros, z wysokiemi oknami i niszami, umotywowanemi tamburem, unoszącym kopulaste pokrycie. Dziełem tego mistrza dziedziniec kwadratowy w klasztorze S. Maria della Pace i chór w S. Maria del Popolo, i Mad. della Gonsolazione w Todi, kwadratową kopułą pokryta przestrzeń, około której w kierunku dwóch osi przylegają cztery absydy pół-kopułami pokryte.

Według projektu tegoż mistrza wznoszą w Rzymie najsławniejsze pałace: Watykański, pałac Cancel-leria i pałac Giraud. W tych dwóch ostatnich osobliwie przejawia się dawna rzymska architektoniczna trądycya. Wszystkie w tych budowlach motywy na wzór rzymski ukształtowane. Dolna kondygna-cya motywowana względnie lekkiem boniowaniem, następne dwa piętra udekorowane korynckiemi pilastrami, na piedestałach ustawionemi i unoszą- | narda Rossellino do sporządzenia projektu nowej cemi klasyczne rzymskie belkowanie. Tym sposo- | bazyliki S. Piotra. Przebudowa ograniczała się bem wytworzono typ fasady, w której oddzielne i do przemiany bazyliki kolumnowej na filarową, piętra stanowią każde dla siebie oddzielną bu- Po śmierci Mikołaja V i Pawła, papież Juliusz dowlę, mającą swą podstawę i zakończenie. Okna II zakłada kamień węgielny pod nową budowę półkoliste albo prostokątne, w klasyczne ramy, w r. 1506, poruczając jej wrykonanie Bramante-pilastry i belkowania ujęte. Bramante jest tak- mu z Urbino, którego w tej sprawie pamiętne że autorem projektu na kościół S. Piotra w Rzy- słowa: „Wzniosę Panteon na świątyni Zwycię-mie. Miał to być kościół w kształcie krzyża stwa”, w najrozmaitszy sposób przez badaczów greckiego, pokryty olbrzymią kopułą. Jeden z ucz- sztuki komentowane. W powyżej wyrażonem zda-niów Bramantego, Baklassare Peruzzi, z powoła- niu leży myśl połączenia budowy bazylikowej nia malarz, wznosi budowle w Siennie i w Rzy- z kopulastą. W Uffiziach przechował się plan mie, pomiędzy mnemi willę Farnesina, pałac Mas- | na kościół, o którym mowa, bezwątpienia ręką sini i Palazzo Linotte. Wpływowi Bramantego j Bramantego nakreślony. Główną tego projektu zawdzięczać także należy architektoniczną dzia- i osnową kwadrat, wewnątrz przez równoramienny

krzyż podzielony. Na przecięciu się ramion krzy- barwy kulą, wzniesioną na barkach atlanta, ża wznosi się kopuła, na jego zakończeniach pół- Z po za niej strzelają złociste promienie, pod koliste apsydy. Kwadratowe, ośmioboczne i ko- nią —różnobarwne obłoki. Wszystkie linie zdają liste przestrzenie wypełniają pozostałe miejsca się wyprawiać taneczne skoki. Wewnątrz budo-pomiędzy ramionami krzyża a kątami kwadra- ! wli ściany pokryte obrazami łudzącej perspekty-tu. Leon X-ty powołuje potem do budowy wy; pokrycie jest jakby szklaną szybą, przez któ-świątyni, o której mowa, G. da Sangallo, Fra Gio-    rą z za    rzędu    kulis teatralnych przegląda na

condo i ßafaela, który powziął był zamiar    zwró-    dalekim    planie    czarodziejska dekoracya. Głó-

cić się do kształtów bazylikowych. Nareszcie wnym promotorem tej, rzec można, teatralnej Michał Anioł podnosi znów (1546 r.) projekt architektury, jest jezuita, Andreo Pozzo, który, Bramantego, upraszcza znacznie pomysł    swego    na swój    sposób    rozumując, stwarza t. zw. styl

poprzednika, wzmacnia ściany i filary i    stwa-    jezuicki.    Inny    znów architekt, G. Miglioranzi,

rza najsławniejszą świątynię katolickiego świata, kolumnom pałacu Scaligera w Weronie daje Kwadrat z kwadratem mniejszych rozmiarów we- kształt armat i haubic, ustawionych na piedesta-wnątrz tego planu osnową. Dwie, pod kątem łach w postaci bębnów. Przyczynę tego upadku prostym przecinające się nawy, zakończone ezte- architektury, wobec rozwoju sztuki malarskiej, rema półkolistemi nawami. Naokoło środkowego przypisać należy subjektywnemu pojęciu Michała kwadratu obiega nawa równolegle do jego bo Anioła w zakresie sztuki budowlanej, której styl ków. Środek pokryty kopułą, jednem z najzna- ma źródło nie w indywidualnej nieokiełznanej komitszych dzieł tego rodzaju. Kopuła średnicy fantazyi jednej osoby, ale wypływać powi-43.95 m., wysoka 131.5 m., ponad poziom wznie- nien z szerokich ogólnych prądów społecznych, siona. Jej krzywizna z tak wielkiem poczuciem Oharakterystycznem znamieniem fasad kościołów nakreślona, że dokładność tego nakreślenia na- jest zakończenie ich frontonami, porządek archi-wet matematycznie sprawdzić można. Dzieło Mi- tektoniczny, przez całą wysokość budowli prze-chała Anioła wykończa Vignola, Pirro Ligorio prowadzony, lub też podział tych fasad, na dwie i Giacomo della Porta. Później Carlo Maderno kondygnacye, z których każda innym porząd-(1605 r.) przy budo wuj e nawę do pierwotnej cen- kiem umotywowana. Górna i zarazem węższa tralnej budowy. Nareszcie Bernini (1629 r.) do- część fasady z szerszą dolną połączona zapodaje eliptyczne krużganki. Kościół św. Pio- mocą „sui generis” kontraforsów, w kształcie spi-tra jest największym kościołem na świecie. Po- ralnej. Zakończenia i wieżyce kościołów, w naj-wierzchni 21,096.19 m. □. Michał Anioł swem rozmaitszy sposób powyłamywane, są obrazem subjektywnem pojmowaniem istoty sztuki archi- pogwałcenia wszystkich praw architektonicznych, tektonicznej założył podstawy barokizmu. Pomię- Do wcześniejszych budowli pałacowych tego okre-dzy apostołami nowego stylu najprzedniejsze su należą: pal. Sciarra i Kwirynał w Rzymie, miejsce zajmuje Giacomo Barozzi Vignola, autor dzieło Flaminia Ponzio i pal. Barberini, przez traktatu „o pięciu porządkach architektury”, Madernę i Berniniego. Z pomiędzy zaś budowli który do dziś dnia jest kanonem dla architektów- weneckich, z silną już cechą barokową, wymie-rutynistów. Dziełem jego jest zamek Caprarola, niamy pałac Pesaro Longhena. Szczególniej od-pomiędzy Rzymem a Viterbo. Jako w planie pię- znaczają się malowniczością, barokowi właściwą, cioboczna, budowla ta odpowiada przeznaczeniu wille, z których najsłynniejsze Villa Aldobrandi-zamku obronnego, jednak fasady czynią wrażenie ni, Villa Medici, Villa Pamfili, Villa Borghese pałacu, bynajmniej na obronę nie przeznaczone- i Villa Albani w Rzymie. Do rzędu znakomitych go. Giorgio Vasari wznosi sławne florenckie Uf- architektów tego okresu należą: Giacomo della fizia. Okres ten kończą Andrea Palladio i Vin- Porta, uczeń Michała Anioła i wykonawca ko-cenzo Scamozzi, zarówno biegli praktycy, jak ścioła Gesu. Współcześnik jego, Domenico Fon-i teoretycy, których reguły do dziś mają w ar- tana, autor kaplicy del Presepio w S. Maria chitekturze zastosowanie.—Okres trzeci (barok) Maggiore, willi Negroni, pałacu Laterano, fasa-(1680—1780). Michał Anioł jest twórcą samowoli, dy Kwirynalu. Carlo Maderna jest autorem faktora przez lat dwieście w twórczości architektonicz- sady S. Maria della Vittoria. Najwybitniejszą nej panowała. Następcy jego doprowadzają czysto może osobistością tego architektonicznego okresu subjektywne pojęcia mistrza do absurdum: wykrzy- jest Lorenzo Bernini, autor sławnych krużgan-wiają oni równoległościenny kształt budowli, pod ków przed kościołem S. Piotra w Rzymie i ta-czas drugiego okresu renesansu wzniesionych; bernaculum nad głównym ołtarzem tamże. Jest prostolinijne gzemsy w krzywych nakreślone li- on także autorem fasady pałacu Barberini, Sca-niacb, kolumny wykrzywione, jak spiralnie wijące la Regia w Watykanie. Francesco Borromini się grajcarki, pień ich poprzecinany, nad niemi doprowadza nieokiełznaną twórczość architekto-spoczywają kapitele, na wzór wazonów, z których niczną do ostatnich granic w budowie wieży S. zwieszają się liście i kwiaty. W takiej postaci Agnese w Rzymie, w kościele S. Ivo i w pałacu kolumny nie są już organami, które realne prze- Spada, i pozostawia po sobie naśladowców w ca-znaczenie mają, ale cackami, przedmiotami igrasz- łym zastępie architektów, których zadaniem ży-ki. Belkowanie, fryzy, gzemsy i architrawy po- cia gonitwa za ekscentrycznością; jej przedstawi-wykrzywiane; ściana nawet staje się wypukłą, cielami Domenichino, Algardi, Cortona. Pomimo Szczyt budowli zakończony złocistej lub błękitnej całej ekscentryczności stylu barokowego, godna

Architektura nowych czasów.

00

podziwu biegłość, a nawet wysokie uzdolnienie scencyą pierwotnego zamku franków. Budowle rysunkowe mistrzów tego stylu. Wzorem takiego otaczające flankowane basztami i fortecznemi rysunkowego poczucia jest kopuła z latarnią na blankami. Szerokie i liczne w ścianach otwo-kościele Superga w Turynie, dzieło Filipa Ju- ry świetlne, kolumny, pilastry, gzemsy bogato vary lub Ivary z Messyny.—We Francyi nowe ornamentowane, nad dachem wijące się lekkie, pojęcie stylu architektonicznego zaczyna się bu- misternie zaprojektowane schody, kontrast sta-dzić po wygnaniu anglików, w pierwszych dzie- nowią ze środkową basztą, dając plastyczny siątkach XV wieku. Dopiero jednak za panowa- obraz architektonicznego pomnika, wystawionego nia Franciszka I (1515—1547), na grunt fran- jakby na granicy dwóch światów udzielnych: wie-cuski przeszczepiają nowy styl Leonardo da Vin- ków średnich i nowych czasów. Obrazem średnio-ci, Benvenuto Cellini, Serlio, Primaticcio. W tern wiecznych tradycyj, ujawnionych w wysokich da-nagłem przejściu odzwierciedla się charakter chach i kominach, z kiasycznemi motywami po-francuzów, do wszelkich reform tak pochopnych, łączonych, jest przez Franciszka I w Boulogne Porzucają oni stanowczo styl gotycki, który je- wzniesiony zamek, t. zw. „Madrid”, w którym od-dnak pozostawia ślady w nowej fazie twórczości, źwierciedla się sztywny ceremoniał dworski. Au-Udzielni władcy, niedość możni, by współzawo- torami tej budowli architekt Pierre Gradier, Gra-dniczyć z nową sztuką oblęźniczą, poddają się tien Francois i z Florencyi sprowadzony Girolamo z konieczności nowemu porządkowi rzeczy. Jest della Robią, jako dekorator. Jednem może to chwila upadku feodalizmu. Zamki obronne z największych arcydzieł francuskiego renesansu otwierają się na zewnątrz. Blanki forteczne ustę - zamek w Blois, z bardzo piękną, z zewnętrzne-pują gzemsom renesansowym. Małe, właściwe mi, w wielokątnej, przezroczystej klatce umie-zamkniętym obronnym zamkom, okienka, rozsze- szczonemi, wijąćemi się schodami. Franciszek I rzają się. Tylko baszta pozostaje—symbol da- wznosi także zamki w Fontainebleau i St. Ger-wniejszej władzy. Kortyny (ściany), okalające za- main. Za panowania Henryka II powstają zarn-mek, zmieniają się w otwarte galerye i kruźgan- ki: Oiron (Deux-Sêvres), Moulins, Nevers, Bury, ki, na ścianach zawieszona otwarta loża, zbytko- Varengeville pod Diep (Dieppe) i nareszcie Chan-wnie udekorowana. Wnętrze dziedzińców, na któ- tilly. Obok zamków rozwija się budowa pałaców rych dawniej szykowali się do boju rycerze, za- i dworków, t. zw. „Hotel”, pomiędzy któremi wy-słaneróżnobarwnym kwiecistym kobiercem. Ze źró- mienimy: Hôtel Ecoville w Caen, dom Agnieszki deł, które dawniej służyły do zaopatrywania Sorel i dom Franciszka I w Orleanie (1536 — w wodę fortecznych rowów, dziś powstają sztucz- 40). Do większych budowli należy pałac biskupi ne kaskady i fontany. Ogólne ukształtowanie re- w Sens. Nadzwyczaj ciekawym zabytkiem jest zydenCyj magnackich pozostało jak było, tyl- dom Franciszka I, przez Moret’a z Fontaine* ko szczegóły podległy przemianom, co jest przy- bleau do Paryża przeniesiony (na Champs Ely-czyną częstokroć dziwnego, nie dającego się ści- sees). We wspaniałym ratuszu w Orleanie mie-śle określić wrażenia, jakiego doznajemy na wi- szają się wzajemnie gotyckie z renesansowemi dok rezydencyi XV wieku. Zamek z owych czasów motywami; ' jakkolwiek przez włoskiego archite-wygląda jakby olbrzymie cacko. Jest to budo- kta, Domenico Boccador vel Cortona wzniesiony, wla obronna, do obrony nie zdatna. Widoczna ratusz w Paryżu ma zupełnie cechy francuskiego w nich kolizya dwóch pierwiastków kształtowania: renesansu. Połączenie gotyckich z renesansowe-forteczne zamknięcie i szerokie, w znacznej licz- mi motywami jeszcze bardziej widoczne w archi-bie, pałacowe okna, bogactwo motywów archite- tekturze kościelnej, jak np. w chórze kościoła ktonicznych, z wojenną grozą nic nie mających S. Pierre w Caen (1521), według projektu Hek-wspólnego. Do najwcześniejszych dzieł renesansu tora Sohier wzniesiony. Nie brak tu wielokąt-francuskiego należy zamek Gaillon, którego część nego, gotyckim kościołom właściwego, chóru, skar-fasady umieszczona w dziedzińcu szkoły Sztuk pów i łuków odpornych, ale wszystko to stylizo-pięknych w Paryżu. Fasada ta ma w środku wane rzymskiemi motywami. Kontraforsy w po-drzwi wchodowe, zakończone linią koszykową. Po staci korynckich pilastrów, pinakle w kształcie nad niemi takaż sama loggia, o nieco bardziej kandelabrów i t. p. Tego rodzaju kojarzenie go-przygniecionych proporcyach. Dwa te otwory, po tyku z renesansem przechodzi w manierę w ko-nad sobą umieszczone, ujęte w ramę w każdej ściele S. Eustachę w Paryżu (1532). Pomiędzy kondygnacyi korynckich pilastrów. Po obu bo- kościołami, w tym czasie i w tym stylu wznie-kach tej głównej części fasady, w parterze po sionemi, wymienimy kościoły: S. Nicolas, S. Pan-jednem, prostokreślnie zakończonem oknie, i nad taléon w Troyes, S. Michel w Dijon, katedrę niemi okna z nieco na kątach zaokrąglonem za* w Tours. Około 1540 r. następuje reakcya. Stu-kończeniem. Autorem tej fasady jest Guillaume dya architektów francuskich nad renesansowemi Senault z Rouen. Motywy te powtarzają się włoskiemi pomnikami są tej reakcyi źródłem, w zamku Chenonceau (1515—1523). Obrazem Plan w układzie symetryczny, zewnętrzne klatki najsilniejszego rozkwitu stylu, o którym mowa, schodowe znikają we wnętrzu budowli, basztowe jest zamek Chambord pod Blois, zbudowany z po- pawilony na kwadratowe zamienione. Tej nowej lecenia Franciszka I około r. 1523, przez archi- odmiany francuskiego renesansu promotorem jest ekta Pierre Nepveu v. Trinqueau. Baszta w śród- Pierre Lescot, autor pałacu Louvre, wzniesione-u dziedzińca, otoczona budowlami, jest rernini- go na miejscu dawnego zamku Luwru. Główny

korpus tej budowli pokryty krzywolinijną man sardą, z wysokiemi po bokach kominami. Pod nią, przez całą szerokość pawilonu, trójkątny fronton, wsparty na krawędziach budowli dwiema parami rzeźbionych kobiecych postaci. W ięk-szy ten fronton mieści w sobie drugi, mniejszy, również na dwóch parach karyatyd wsparty. Cała fasada umotywowana korynckiemi kolumnami. W parterze trzy arkadowane otwory, na piętrze w środku półkoliste, po bokach prostokątne okna. Nad głównem oknem zegar, otoczony rzeźbione-mi woj ennemi trofeami. Wszystko przepełnione rzeźbami. Autorstwo „Grande Galerie”, również Lescofowi przypisywano, w każdym jednak razie jej wykonanie jest zasługą Thibaulda Mćtezean, Piotra Chambiges i Jakóba du Cerceau. Jedno z najpiękniejszych dzieł tego okresu—zamek Ecouen, wzniesiony według projektu Jean Bul-lant’a, biegłego praktyka i teoretyka, autora kilku dzieł naukowych, a pomiędzy niemi p. t. „Rei-gle généralle d’architecture”. Philibert de l’Orme skłania się bardziej do klasycyzmu w zamku Anet, wzniesionym dla Dyany de Poitiers, i w pałacu Tuillerie w Paryżu. Kolumny tego pałacu słusznie przez ich autora „porządkiem francuskim” nazwane. Ph. de 1’Orme jest również znakomitym teoretykiem, znawcą sztuki klasycznej i średniowiecznej. Na polu teoretycznych badań odznacza się również Jakób Androuet du Cerceau. W pałacu Luxemburg w Paryżu Salomon du Brosse łączy motywy florenckie pałacu Pitti z francuską architekturą. Pomiędzy zamkami, jeszcze za życia du Cerceau wzniesionemi, wy mieniamy: Ancy-le-Erance w Burgundyi, Vallery, pomiędzy Sens i Pontaineblau, Verneuil pod Sen-lis. Pomiędzy zaś miejskiemi rezydencyami na szczególną uwagę zasługuje „Palais Cardinal”, później nazwany „Palais Royal”, gdzie dziś się mieści „Théâtre Français”. Autorem tej budowli Jacques Lemercier. Pod wpływem chłodnego i pompatycznego ceremoniału na dworze Ludwika XIV, styl architektoniczny staje się sztywnym i przesadnym, co najlepiej odzwierciedla się we wschodniej głównej fasadzie Luwru, dzieło Claude Perrault’a. Obok tego architekta, na widownię sztuki występuje sławny François Mansard, któremu niesłusznie przypisywany jest pomysł t. zw. dachów „a la Mansard", czyli dachów mansardowych. Jednern z najlepszych dzieł Mansarda—zamek Maison, pod S. Germain. Bratanek poprzedniego, Jules Hardouin Mansard, wznosi zamek Clagny, zamki Marly i „Grand Trianon”, ratusz w Lyonie; najznakomitszem jednak jego dziełem jest zamek w Wersalu, który, ze względu na swój oschły, kosza rowy klasycyzm, jest przedświtem nowej odmiany stylowej, mianowicie t. zw. Rococo. Mansard jest także autorem kościoła Inwalidów w Paryżu, którego kopuły nakreślenie na uwagę architektów zasługuje. W początku XVIII wieku odznaczają się: Soufflot, przez budowę Panteonu (dawniej kościoła S-te Genviève) w Paryżu, Giov. Niccolo Servadoui, przez budowę fasady kościoła S. Sul-pice w Paryżu. Dalej, Leraercier, autor kościoła Sorbony. Ze wstąpieniem na tron Ludwika XV i z początkiem panowania Ludwika XVI, nastaje upadek sztuki, który pospolicie stylem Rococo przyjęto nazywać. Ta przemiana stylu, jak zresztą każda w tym zakresie reforma, wypływa ze zmiany obyczajów społecznych. Elegancya, wdzięk, gładkość i cudowność, a przedewszyst-kiem nieustająca idylla w życiu codziennem, staje się ideałem tej epoki. W innych gałęziach sztuki też same przyczyny podobne rezultaty wydają. Prawda twórczości dramatycznej konwen-cyonalizmowi ustępuje; bohaterowie na scenie, pamiętając zawsze, że się w wytwornem towarzystwie znajdują, ze słodkim na ustach umierają uśmiechem, delikatne bowiem nerwy widzów nie znoszą gwałtownych widowisk. Wszystko więc przystraja się w odpowiednią do tych idylicznych koraedyj dekoracyę, a to przez wygnanie z niej tego, coby mogło nagą rzeczywistością rozmarzone głowy trzeźwić. Ściany wnętrza pokrywają się więc niezliczonemi wieńcami, kwiatami, obrazami i rzeźbą idylicznej treści. Jest to, rzec można, „architektura ornamentu”, ale ornamentu bez ścisłej stylowej podstawy. Pomiędzy architektami, którzy jeszcze na wodzy ornament utrzymują, są: J. Er. Blondel, Charles Etienne Bri-seux i Germain de Boffrand. Ich następcy: Op* penord, Juste Aurèle Meissonier i Leroux, są właściwie tylko dekoratorami. Stawiają oni sobie za zadanie bezwzględne unikanie wszelkiej sy-metryi, wprowadzają chińskie i japońskie motywy do sztuki europejskiej. Barwnym przykładem takiego stylizowania buduar Maryi Antoniny w „Petit Trianon”.— W innych europejskich krajach styl gotycki utrzymuje się aż do XVI w. Dopiero w XV wieku wytwarza się styl renesansowy w Niemczech; jest on jednak naiwną kompilacyą gotyku: w planie i ogólnym układzie średniowieczny, przystrojony w starożytne architektoniczne motywy. Kolumny i pila-stry rzymskie, zastosowane do fasad wysokich domów średniowiecznych o wysokich szczytach, udekorowanych obeliskami, piramidkami i kulami. Na rogach, jak ptasie gniazda pozawieszane strażnice pozostawiono, ubierając je w renesansowe motywy. Takim samym przekształceniom ulega architektura kościelna. Promotorami renesansu w Niemczech są dwaj Holbeinowie, Hans Burgkmair, Piotr Vischer i Albrecht Dürer. Podobnie jak we Włoszech, tak samo w Niemczech, reforma rozpoczyna się od teoretycznych studyów. J akkolwiek Durer w tym kierunku prac nie pozostawił, był on jednak znakomitym znawcą dzieł Witruwiusza. Około 1548 r. Walter Rivius wydaje w Norymberdze dzieło p. t. „Niemiecki Witruwiusz”. Do najwcześniejszych dzieł niemieckiego renesa,nsu należą: brama wchodowa w Breuberg (1499 r.) i zamek Johannisberg na Szląsku (1509), dalej -portal katedry we Wrocławiu. W tak zw. Belwederze na Hradczynie w Pradze, wzniesionym z polecenia Ferdynanda I przez Paolo della Stella (około 1536 r.), łatwo poznać włoskie pochodzenie autora tej budowli. Jest to hala, otoczona niższym od niej krużgankiem, złożonym z jońskich kolumn, unoszących rzęd arkad. Już w zamku hddelberskim, za Fryderyka II, około 1545 roku wzniesionym, łatwo poznać oswobodzenie się od wpływów włoskich, wytworzenie samodzielnych kształtów renesansu niemieckiego. Wogóle renesansowe zamki niemieckie, podobnie jak francuskie, są tylko dalszym rozwojem kształtów średniowiecznych. Są one przeważnie nieregularne w ogólnem rozplanowaniu, co wypływa najczęściej z nieregularno-ści terenu. Wszystko tu, nawet wnętrza komnat, czynią wrażenie, jakby przypadkowo ukształtowanych. Podczas gdy renesans francuski wprowadza reformy, nietylko w szczegółach, ale i w ogólnym układzie zamków, niemcy w owym czasie nie dorośli jeszcze, aby módz kardynalnie zreformować całokształt budowli. Przy końcu XVI w. rozplanowanie zamków staje się bardziej umiaro-wem; widoczny w nich wpływ złotego okresu włoskiego renesansu. Pomięd/.y charakterystycz-nemi budowlami wymieniamy stary zamek w Stut-gardzie, zbudowany około 1553 r. przez Albertina Tretscha. Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych zamków niemieckich. Nazewnątrz bardzo prosto ukształtowany, wewnątrz dziedziniec otoczony trzypiętrowemi krużgankami. W zamku izenburskim w Offenbachu (1572) na szczególną uwagę zasługuje trzypiętrowa hala pomiędzy wielo-kątnemi wieżami. Wymieniamy: Trausnitz i Landshut, w Tybindze, Torgau i Plassenburg Do znaczniejszych tego rodzaju budowli z XVII w. należą: rezydencya w Monachium, wzniesiona przez Henryka Schön i Hansa Reifenstuel; widocznym jest tu wpływ studyów włoskich. Dalej idą zamki w Aschaffenburg (1613) Jerzego (Georg) Rie-diengera, Hämelschenburg pod Hameln (1588 — 1612) i nareszcie zamek w Moguncyi (1627). Pod wpływem odrodzenia włoskiego powstają: rezydencya w Landshut, zamek w Dreźnie, zamki w Szwerynie i w Wismarze. Wpływ jednak włoskiego odrodzenia na wyżej wymienione budowle połowiczny; zupełnie temu wpływowi ulegają tylko: zamek Stern w Pradze (1555 r.), t. zw. „Die Rosenburg” pod Eggenburg (1593), Göl-dersdorf (1545) i wiele innych. Oprócz zamków, powstają w tym czasie budowle, mające znaczenie dekoracyjne; są to pawilony, dworki, możnaby je nazwać zameczkami, jak np. t. zw. Lusthaus w Sztutgardzie, przez Jerzego Beer zbudowany. Środek budowli — to zwykłe o dwóch oknach w piętrze domostwo, z wysokim z kilkopiętrowym szczytem. W pierwszej tego szczytu kondygnacyi, w środku okrągłe, w bokach eliptyczne okna; w następnych prostokątne, to znów koliste mniejsze okienka. Przed tym głównym korpusem do wysokości pierwszego piętra dochodzący krużganek z jońskiemi kolumnami, unoszącemi rzęd łuków, ujęty w dwie okrągłe baszty, pokryte stożkowemi średniowiecznemi dachami. Poważne miejsce w dziejach niemieckiego renesansu zajmuje ratusz miejski, wzorowany na włoskich tego rodzaju budowlach, na zewnątrz otwartemi krużgankami motywowany, jak np. w Kolonii. Widoczna tu kombinacya trądy -cyj gotyckich z kształtami włoskiego renesansu. Tak np. fasada umotywowana korynckiemi pila-strami. W dolnej kondygnacyi krużganki rzym» skiemi archiwoltami, w górnej zaś ostrołukami motywowane. Budowla zakończona wysokim średniowiecznym dachem, którego jednak krzywizna do żadnego stylowego objawu zaliczoną być nie może. Wymieniamy ratusz w Schweinfurt w Al-tenburgu, w Ulm, Markbreit w Würzburgu. Do późniejszych (XVII w.) należą: ratusz w Augsburgu, w Norymberdze i w Bremen (w Bremie). Fasady domów prywatnych, jakkolwiek nie bardzo piękne, ale bardzo charakterystyczne. Zakończone wysokiemi kilkopiętrowemi szczytami, które już same w sobie mogłyby za budowle być uważane. Oddzielne kondygnacye piętr, w szczycie domu umieszczone, łączą się spiralnemi kontra-forsami, a zakończone najczęściej piramidami. Wieki średnie tak bogatą po sobie pozostawiły spuściznę A-y kościelnej, że budowa nowych w epoce renesansu niemieckiego okazała się zbyteczną. Przy tern w Niemczech nie było takich mecenasów, jakimi byli w XV i XVI wieku we Włoszech papieże. Na wzmiankę zasługują jednak kościół w Freudenstadt w Szwabii, w Wolfen • büttel (1608), mieszanina gotyku z renesansem, kaplica w zamku Liebenstein (1590), z wysokiemi gotyckiemi oknami, renesansowym portalem i barokowym szczytem. Na wzór renesansu włoskiego XVI wieku wzniesiony kościół uniwersytecki w Würzburgu. z lekką reminiscencyą gotyku; dalej kościół S. Michała w Monachium (1582 — 1597) i protestancki kościół S. Trójcy (Dreifäl-tigkeitskirche) w Regensburgu. Podobnie jak gotyk we Włoszech, tak samo renesansowy klasycyzm w Niemczech był zawsze obcą naleciałością. We Włoszech przyswajano sobie bez wielkich odmian tradycye klasyczne, we Francyi umiano je zastosować z właściwym francuzom artystycznym polotem, tylko w Niemczech nie umiano sobie z temi kształtami poradzić. Niemieccy architekci nie przeniknęli istoty klasycznych organów A.-y, a całe bogactwo i przeładowanie ornamentami nie wystarczyło na pokrycie tych nie-konsekwencyj. Widocznem tu jest, że promotorowie nowego stylu znaleźli się na obcym sobie gruncie. Nie troszczą się oni o to, czy kształty klasyczne z gotyckiemi i barokowemi dadzą się harmonijnie pogodzić. Nie troszczą się oni także o proporcye t. zw. architektonicznego porządku; pokrywają ornamentacyą zarówno organa, t. j. kolumny, pilastry, belkowanie, jak ścianę. Ornamenty czynią wrażenie jakby z blachy wycięte, nie zaś z kamienia wyrzeźbione. Przy schyłku XVII wieku przejawiać się zaczyna poważniejsze zastosowanie kształtów klasycznych, jak np. w gmachu Zbrojowni (Zeughaus) w Berlinie, wzniesionej według projektu J. A. Nehringa i J. de Bodta (1695 — 1702); królewski zamek w Berlinie, według projektu znakomitego rzeźbiarza An-

drzeja Schliitera (1696) zbudowany. Uczeń Schlii- t. zw. Oajus College w Cambrige (1574) oraz tera, J. B. Fischer von Erlach, wznosi wielką bardzo oryginalny portal, w którym pomiędzy biblioteczną salę w wiedeńskim Burgu i t. zw. jońskiemi pilastrami umieszczono luki „à la Tu-zimową ujeżdżalnię (Winterreitschule), nareszcie dor”. Podobnej mieszaniny stylów przykładem kościół Karola Boromeusza w Wiedniu, w stylu kaplica S. Peter College (1638). W Trinity Col-barokowym, i wiele innych budowli w stolicy mo- lege kolumnowe krużganki w parterze, w piętrze narchii austryackiej. Jako bardzo ciekawy przy- zaś gotyckie motywy. Jeszcze silniej tradycya kład baroku, służyć może katolicki kościół w Dre- średniowieczna prześwieca w Oxford College; znie, według projektu G-aetana Chiaverego (1726). w t. zw. „Schools” (uniwersytet) widzimy już za-wzniesiony. Najznakomitszym, najbardziej charak- stosowanie pięciu architektonicznych porządków, terystycznym i, rzec można, powszechnie naślado- W siedzibach możnych przejawia się dążność do wanyrn wzorem barokowej budowli jest t. zw. malowniczości, a raczej do ekscentryczności, an-Zwinger w Dreźnie, wystawiony z polecenia króla glikom właściwej. Pomiędzy znakomitszemi tego Augusta Mocnego przez architekta Mateusza rodzaju budowlami wymienimy Longleat House Daniela Pöppelmanna w roku 1711. Za panowa- (1567), w którym poważniej klasyczne motywo-nia Fryderyka W. wznoszą w Berlinie gmach wanie włoskiem pochodzeniem autora tej budowli, Opery, jednopiętrową budowlę w Sanssouci, dzie- architekta Giovanniego z Padwy, wytłómaczyć na-ła W. v. Knobelsdorff. Dzięki nowym badaniom leży. Więcej znamion narodowych ma Wollaton sztuki helleńskiej przy schyłku XVIII w. nastę- House. Około 1577 r. znów następuje reakcya puje silna reakcya, walka przeciwko stylowi ro- ku gotykowi, jak np. w Burgleih House. Za pa-coco, wskrzeszenie klasycyzmu, objawiające się nowania Jakóba I wzniesiony w Middlesex Hol-w dość szematyczuej postaci w brandeburskiej land House przez Johna Thorpe i w Norwich bramie w Berlinie. W tym czasie zasłynęli ar- Bückling Hall. Pomiędzy 1628 — 1660 w Edyn-chitekci: Fryderyk Weinbrenner w Karlsruhe, N. burgu wzniesiony t. z w. szpital Heriota jest jednym Fr. Thouret w Stutgardzie, Karol Fischer w Mo- z najdawniejszych przykładów stylu barokowego nachium i J. F. Hohenberg w Wiedniu.—W Hi- w Szkocyi. Inigo Jones (f 1652), gorliwy zwołen-szpanii renesans rozkwita przy schyłku XV nik Palladyusza, wznosi pałac dla Karola IwWhi-wieku, a jakkolwiek jest również kombinacyą go- tehall, willę w Chiswick. Najznakomitszym przed-tyku, klasycyzmu i stylu maurytańskiego, jednak stawicielem nowożytnej angielskiej A-y jest Chri-kombinacya ta pełna artyzmu i życia. Jednem stopher Wren (j* 1723) projektodawca kościoła z wcześniejszych dzieł jest Collegium Santa Cruz S. Pawła, w Londynie. W planie okazuje kształt w Valladolid, wzniesione około 1480 przez Enri- łacińskiego krzyża o dwóch bardzo krótkich rainio-que de Egas. Kompozycyą tegoż mistrza brama nach, podczas gdy na chór przeznacza ramię wzglę-wchodowa w domu podrzutków w Toledo. Do dnie bardzo długie. Na przecięciu się nawy głów-rzędu znakomitszych architektów tego okresu na- nej z boczną kopuła; na fasadzie dwie wieże przy-leży Alfonso de Covarrubis, autor kaplicy kró- pominają kościół św. Piotra w Bzymie. W XVIII lewskiej w Toledo i pałacu arcybiskupiego w Al- wieku zasłynął John Vanbrugh (-j* 1726) autor cala de Henares. W hiszpańskim renesansie za pałacu w Blenheim i w Castle Howard. W tym-sługuje na uwagę dążność do połączenia fantazyj- że czasie architekt Colin Campbell wznosi pałac nych łuków poprzedniego okresu z klasycznemi w Wanstead House. James Gibbs (*j* 1754) wzno-kolumnami, jak np. w klasztorze w Lupiana. Ka- si bibliotekę w Oxfordzie. Nareszcie William tedra w Granadzie, wzniesiona około 1529 roku Chambers (f 1797) kończy pochód znakomitości przez Diego de Silve, jest wyrazem przejścia do w dziedzinie nowoczesnej angielskiej A-y.—WNi-poważnego klasycyzmu; tegoż przejścia przykła- derlandach renesansowa A. rozkwita w początku dem także pałac, wzniesiony na zburzonej w czę- XV wieku. Jej promotorami malarze i rzeźbiarze, ści Alhambrze, wykonany według projektu Ma- Do 1550 r. renesans niderlandzki ma charakter, chuca z polecenia Karola V. Najsławniejszy te- że tak rzec można, szkolarski, później staje się go okresu architekt, Juan Baptista de Toledo, bardziej swobodnym, aż nareszcie w XVII wieku po gruntownych studyach dzieł Michała-Anioła, powraca znów do motywów rodzimych. Stylowej z polecenia Filipa II (1563) wznosi klasztor św. reformie podlegają przedewszystkiem ołtarze, stal-Wawrzyńca wEskuryalu. W Portugalii jedną le, kraty, ambony, chrzcielnice, organy, następ-z najznakomiszyeh tego okresu budowli jest kia- nie płyty grobowe i t. d. Do najpiękniejszych sztor w Mafra, z rezydencyą królewską połączo- tego rodzaju dzieł należą stalle w głównym ny, dzieło Jana Fryderyka Ludovici. W Anglii, kościele w Dortrecht, rzeźbione przez Jana podobnie jak w społecznym ustroju, życiu domo- Terwena z Amsterdamu (1538—1540). Guyot de wem, tak samo w A-rze, bardzo długo konser- Beauregard vel Beaugrand, rodem z Francyi, wują się tradycye średniowieczne. Dopiero w po- wznosi (około 1520 r.) pałac w Mecheln dla wiel-czątku XVI w. współcześnik Michała-Anioła, korządcyni, Małgorzaty Austryackiej; jest on ró-Pietro Torrigiano, zaszczepia renesans na gruncie wnież, wraz z Lancelotem Bondeel, autorem słyn-angielskim. Pierwszem dziełem w tym stylu w An- nego kominka wt pałacu w Brydże. Cornelis Flo-glii wzniesionem jest grobowiec Henryka VII j risde Vriendt, uczeń Giovanniego di Bologna, jest i jego żony w Westminsterze. W tym czasie ar- ; autorem ratusza w Antwerpii i domu związku chitekt Teodor Have, vel Havenius, wznosi gmach | hanzeatyckiego w temże mieście. Do późniejsze-

go niderlandzkiego renesansu (1621—1622) należy ratusz w Yperen, według projektu Jana Sporemana z Gandawy. "W architekturze domów prywatnych średniowieczna tradycya konserwuje się aż do końca X VI wieku. W budowlach użytku publicznego, już w połowie XVI wieku widzimy poprawne zastosowanie włoskich renesansowych motywów, jak np. w portalu mennicy w Dortrecht (1555). Do wcześniejszych dzieł renesansowych należy t. zw. hotel S. Jans w Hoorn (1563). W tym czasie (1564—1565) wznoszą ratusz w Hadze. Najznakomitszem jednak i najpiękniej szem dziełem wczesnego renesansu w Ho* landyi jest ratusz w Leydzie (1599). Środkowa część fasady zakończona wysokim, kilkopiętro-wym szczytem, w swem ukształtowaniu niemiecki renesans przypominającym. Na wysokość poziomu pierwszego piętra wiodą zewnątrz na dwie strony rozgałęzione schody. Po za fasadą wznosi się wysoka dzwonnica, fantazyjnie barokowo zakończona. Również w Harlemie i Amsterdamie, przez Jakóba von Campen (1658) wzniesiony ratusz do znakomitszych tego okresu budowli zaliczyć należy. — W Skandynawii, mianowicie w Danii, renesans nagle się rozwija w XVII w., za sławnego panowania Chrystyana IV (1593 — 1648), któremu Dania zawdzięcza swą morską potęgę, rozwój wiedzy i sztuki. Monarcha ten funduje zamek Fredericksborg, według projektu Jür-gena von Freiberg. Zamek wykazuje w swych motywach barok niderlandzki. Zbudowany z cegły i ciosowego kamienia (około 1609 r.). Mniejszych nieco rozmiarów zamek Rosenborg w Kopenhadze, również za Chrystyana IV wzniesiony około 1604 r. Fryderyk II wznosi zamek Kron-borg pod Helsingör, odnowiony przez Chrystyana IV w 1629 r. Są to wszystko symetryczne układy planu. Niesymetrycznego zaś układu zamek Nykjöbing, na wyspie Falster, wzniesiony z polecenia królowej Zofii, wdowy po Fryderyku II. Chrystyan II wznosi gmach giełdy w Kopenhadze (1624 — 1640). Zamek Christianborg w Kopenhadze, zbudowany pomiędzy 1732 —1740, jest najznakomitszym w Danii barokowym pomnikiem. Jako przykład dekoracyjnej architektury, przytaczamy kaplicę Chrystyana IV i Fryderyka III, wzniesioną po lewej stronie nawy kościoła Roeskild. Jest to kwadratowa budowla, z grobowcami dwóch wyżej wymienionych monarchów. W Szwecyi rozkwita renesans za Gustawa Wazy. Promotorami renesansu są tu Nicodemus Tessin i syn jego t. im ,(1675—1681 i 1654—172S), oraz francuz Simon de la Vallée i syn jego Jan (1620—1696). Pomiędzy znakomitszemi budowlami zasługują na wymienienie: zamek Gripsholm pod Sztokholmem (1527) i zamek Kalmar (1538), wzniesione prawdopodobnie przez architektów Henryka von Köln i Jakóba Richtera z Freibergu, dokończone przez Baptystę Parra i braci Domi-nicus. Ze względu na swój malowniczy układ i większe rozmiary, na uwagę zasługuje zamek Vadstena. W środku XVII wieku, podobnie jak w innych krajach, tak samo w Szwecyi barok kiełkować zaczyna; przedstawicielem tego nowego kierunku jest zamek w Sztokholmie, wzniesiony z polecenia Karola XII przez architekta Nico-demusa Tessina, młodszego.—W S z w aj c a r y i renesans objawia się przedewszystkiem w kościelnej architekturze, jak np. w kościele S. Croce w Riva i S. Lorenzo w Lugano. Najdawniejszym śladem wpływów włoskich na reformę architektury w Szwajcaryi jest tak zwany Göldli w Lucernie, zbudowany w 1524 r. Pomiędzy 1602-1606 r. wznoszą w Lucernie ratusz, z pię-knemi wewnątrz boazeryami. Bazylea staje się centrum rozwoju renesansu kantonów niemieckich; jednym z najznakomitszych pomników w tern mieście, wzniesionych w stylu renesansowym, jest tak zw. Gieltencunfhaus (Geltenzunfthaus) i Spis-Hof (Spiess-Hof ). Ratusz w Zurychu (1694) daje obraz stylu przejściowego, skłaniającego się do baroku. W zachodniej Szwajcaryi długo konserwują się średniowieczne tradycye, np. w domu t. zw. de la Préfecture w Freiburgu, na wzór pałacu w Lyonie wzniesionym. Słynnym także jest zamek Avenches, później naśladowany w Biel, Liergertz, Cressier, Landeron i innych miejscowościach. Nowy prąd, przypływający z Francyi, przynosi w XVIII wieku do Szwajcaryi barok, który jednak bardziej jest ożywiony, niż u swego źródła. Jednym z piękniejszych przykładów architektury budowli prywatnych jest dom „pod białym orłem” w Stein nad Renem, którego ściany na zewnątrz obrazami przyozdobione. Z budowli kościelnej architektury zasługuje na wyszczególnię kaplica grobowa w Altorf, kościół Jezuitów w Freiburgu (1604—1607), kościół Franciszkanów w Wartenstein (1630) i nareszcie kościół w S. Gallen (1756—1767), wzniesiony według projektu Piotra Dum. Fasada tego kościoła z dwiema wieżami i barokowemi motywami według projektu Ferdynanda Bär.

A-ę Ameryki-Południowej, Indostanu i Chin (Tab. XII), jako nierna-jącą bezpośredniej styczności i bezpośredniego wpływu na rozwój dziejów architektury europejskiej, po za tym wielkim kręgiem umieszczamy. Południowa Ameryka i Meksyk. Dzieje tej architektury nie dadzą się tak systematycznie ułożyć i pozytywnie wyświetlić, jak to uczyniliśmy np. dla arcbitekury helleńskiej. Ograniczymy się więc do zaznaczenia, że architektura rozwija się tu przy końcu europejskiego średniowiecza. Najdawniejszym tej sztuki zabytkiem jest kopiec pod Antiquera, w prowincyi Oa-xaca. W tejże pro-wincyi pod Mitla znajduje się na czterech stopniach wzniesiona piramida. Godnemi uwagi są ruiny budowli, wzniesionych przez Inkasów w Tia-guanaco pod La Paz; są tu bramy tryumfalne, wiodące do świątyń. Dziełem Inkasów jest także świątynia na wyspie Titicaca. Pierwotny kopiec (kurhan) pod Antiquera jest’ pierwowzorem dla później wznoszonych kamiennych piramid, t. zw. teokali w Tusapan. Piramidy te, na kilka kondy-gnacyj podzielone, na wierzchołku zakończone ołtarzem do ofiar, z jeduą lub też kilkoma mniej

4

-,

X-

f-\\

a

gv-'TEc^

*

GtOlfrty 4

'P

?"

>

•»

gjg

«il»

U-, ;■■"■

Mm

g||g|§j

Ml

P«

ææssæ

MÛ ü

HH

ir?)

fa]

mm?

S&

/»SM

*•*>

j\\

h

•‘

it IISSa

*• . ‘

S3

r- J

mmmmmi

;r~;    -A *•' F

Z’î^HlW^WaL.' _A. E-UbsE. K^at^-L

WÈÊmm

q

Teokali w Tuzapan (Meksyk).

Ë

£

I

Ë

Ë

Ë

1 fcZ ¹

Mfe

■a

SBÈÊBw

'wmm

t1îSËBiWI

~3

WMm

Teokali pod Cuernavaca (Meksyk).

Teokali w Papantla (Veracruz w Meksyku).

p3ffi.&§E

Pi»" -

fc.

M V' --—    A

I ■ aaaaa

ssap^ss-»*sg

pfll

i&

Ir.' _

'A

>'

•!

ÜM

for, VÏÏ

wm

ËËA.Avy /&*&■:% » ' ^ ’jLäS^*

Î: ■■' ■ . A--'

-;:■■■■/    p.A"

Mi

Cjl

|Ü

i if;'ï

k>-

■“St

YS 'V

!'

Grota Chaitja w Karli,

&.~i

y.

]: 1

52s

litólpifAA -

W^mkrnmja ■ ■

müï&£

i-i

■ ■ J pĘM.

vm

nT'i-

Si

rjrai.;;*.Ll

cçrad

Swftß

fw

Al

cnicn

f*:*r.*jr:jaj

i: I

In)

j-ggäß

•.

SS

mm

■ - ni»* .(•'/>•• **’

an

W.

S3H

ü.'fe

M3

ï-

R3Ë8Î

S?®

V.

ł.ilN>xS^

;r.

¹ '*'-1

fe|

fm

WK

..■«..... •;

270-

:50‘

_______ni

b sa

■ B BB* B a ■ « a B

-----^5?3£SI

Pagoda w Madurze (Ind.).

Świątynia! Kailâsa w El lora (Ind.).

DJnn świątyni Kailâsa.

SE

feifl

iii

Mmß

æ^8i

===

=ë=£i*aa

Bastei

iii.

\r"

siS

IsäBSSä

iïm

AuAt

iWM

M§®

Etes

7i

il

§p

[Ö1

L»

igAAp

J] I

Hs

V-

®aa

<2 ;

«1-Q5P

• «’X

■A

« (

■n

j£|

R3Ë5 ; „ :

.^a

Kolumna z Mahama-laipur.

Kolumna z Ele-fanty.

Portai Tszil-lambrum.

,sr

lO

Tszulatri (sala pielgrzymów) w Madurze.

Filary z Tszulatri.

Kolumna z groty Indra w Ellora.

Wielka Encykl. Powsz. 1 lustr. T IV.

Do art. „Architektura”.

. ....

.

"■

.

.

?

a

^ >    ^-V ■

o

A

O

X 1

T|

i~ A

£- y

«

szemi świątyniami. Jedną z największych tego ro dzaju budowli jest teokali w Papantala, w pro-wincyi Wera-Kruz (Vera-Cruz), jak również teo-kali w Xochicalco w okolicy Meksyku. Wymieniamy jeszcze teokali w Tehuantepec iw tejże miejscowości kaplicę. Według najnowszej hypotezy uczonych niemieckich, budowla, znajdująca się w Palenque, w prowincyi Chiapa, jest pałacem.

Pałac ten wznosi się na stucznem, kształtu ścię- wa. tej piramidy, płaskowzgórzu. Około dziedzińców, rozmaitej wielkości, grupują się kurytarze, hale i inne budowle. Słynnemi są także budowle w Mitla i królewskie grobowce w Meksyku. Bardziej szczegółowy rozbiór stylowych właściwości przekracza zakres niniejszego artykułu. Chiny. Znamiennym rysem Chińczyków: drobiazgowość, formalistyka, nieskończona liczba skomplikowanych reguł i głęboko zakorzeniony, zapleśniały konserwatyzm.

Wszystkie te rysy pozostawiły ślad w architektonicznej twórczości Chińczyków. Ustawy przepisują nawet barwę i rodzaj materyału, odpowiednio do charakteru budowli. Tak np. prawo budowlane ogranicza użycie białego marmuru wyłącznie do podmurowań i cokułów pałaców cesarskich, przywilej na szkarłatną barwę mają tylko rezy-dencye cesarskie i książąt z domu panującego.

Żółtej dachówki użyć wolno tylko do pokrycia pałaców cesarskich, zielonej—do rezydencyi mandarynów. Wobec więc takich przepisów, bliższe wyjaśnienie istoty stylu może być rozbierane tylko w obszerniejszych i specyalnych pracach. Historyę tej architektury dzielimy na trzy okresy. Za panowania dynastyi Tszechu (III wieku przed Chr.) wzniesiony Wielki-Mur, 300 mil długi, 7 metr. wysoki, poprzedzielany skle-pionemi wewnątrz basztami. W drugim okresie wzniesiono słynną tryumfalną bramę w Pekinie, wieżę porcelanową, świątynię Taa. W trzecim okresie chińczycy podlegają europejskim wpływom, wprowadzają do swej architektury motywy stylów europejskich. Przez całą długość domu chińskiego przebiega kurytarz, około którego grupują się oddzielne mieszkania, każde oddzielnym zaopatrzone dziedzińczykiem, mającym pośrodku sadzawkę, studnię i skałę otoczoną roślinami.—

Indostan jest stekiem wszystkich najbardziej jaskrawych kontrastów klimatu, fauny i flory.

Nigdzie niemasz tak gwałtownych zmian atmosferycznych, jak w tym kraju; podzwrotnikowe deszcze i upały mieszają się ze śnieżną, chłodną zimą. Takiej samej, nie dającej się opisać, rozmaitości, dostarcza królestwo flory i fauny.

Wszystkie gwałtowne kontrasty i bogactwo wrażeń powikłanych objawiają się w powikłaniu archi-ktonicznych motywów i w chaotycznym układzie budowli indyjskiej architektury. Rozrzutność, rzec można marnotrawstwo, w szafowaniu orna-mentacyą, są cechami stylu Indów. Podpory np. w Wielkim Mandapum w Seringham przedstawiają pod olbrzymim dębem stojące rumaki, unoszące jeźdźców. Pod końskiemi kopytami grupa ludzi.

Cała ta grupa, na rozmaite waryanty powtórzona, wytwarza szereg dziwacznych podpór. W Fllora

Eneyklopedya TowszecHna llustr. T. IV.

mo-

olbrzymie, z jednej bryły kamienia wykute słonie, unoszą jakby tron władcy wschodu — kamienną świątynię. W Mahalaipur cokuł w kształcie lwa, w naturze nieistniejącego. Pilastry w Tszulatri, w Madurze, przyozdobine rzeźbami, w postaci dziwotworu, złożonego z końskiego tułowiu i głowy słonia. Rozkrzewienie się Bratninizmu wpływa osobliwie na rozwój architektury, o której

Król Asoka (250 przed Chr.) wznosi wspaniałą świątynię Indry. Opisy budowli tego okresu zuajdują się w epopejach Mahabarata i Ramajana. Dwa rodzaje świątyń, jedne przez buddystów, drugie przez braministów wzniesione, odróżniają się tern, że znamieniem pierwszych prostota, drugich przeładowanie. Do buddyjskich zabytków należą t. zw. stupa albo topy—są to święte relikwiarze—i t. z w. wihara, mieszkania kapłanów. Zgodnie z buddyjskim rytuałem, który chce, aby kapłani w pewne dnie odmawiali modlitwy w samotności, świątynie w grotach wykuwano. Najdawniej szemi i najbardziej znanemi pomnikami, za panowania króla Asoki wzniesio-nemi, są kolumny zwycięstwa buddaizmu w Delhi, Allahabad, Bahra, Mathia, Radhia, Bhitari. Stupa, albo Dagob, są kurhanami, grobowcami szczątek Buddy. Największych rozmiarów top a w Sanchi, wysokości 17 metrów w planie, średnicy 36 metrów, w kształcie kopulastym. Pagody przeważnie podczas wieków średnich (europejskiej historyi) wzniesione. Nazwa pagoda, przez europejczyków nadana indyjskim świątyniom, pochodzi od Bh ag u wat i, co znaczy „święty dom”; właściwie nazywać je należy Vimana. Świątynie indyjskie otoczone są kilkoma murami i dziedzińcami, na których wznoszą się kaplice, kolumny, galerye, baseny do ablucyj i całe szeregi

top. Do tych dziedzińców wiodą fantazyjnie piętrzące się bramy. Do nowszych zabytków architektury indyjskiej należą pagody Jaggernaut (około lly8 r. po Chr.), t. zw. Tszultri, t. j. sala, w Madurze, dla pielgrzymów przeznaczona, której budowa ukończona 1623 r. .Fantastyczna jest świątynia w Orissa i świątynia sekty Jaina. Następca króla Asoki, król Dasaratu, funduje świątynie, w skale wykute (Vihâra), jak np. grota w Karli, prostokątna, półkolisto zakończona, z kolosalnym posągiem Buddy. Takie świątynie znajdują się w Ellora i na wyspie Salsette. Wyświetlenie istoty architektury XIX wieku wymagałoby głębszych, subtelnej treści estetycznych wywodów, przekraczających ramy artykułu encyklopedycznego; poprzestajemy zatem na wymienieniu znakomitszych architektów i dzieł, przez nich wzniesionych. K. F. Schinkel a: teatr i gmach Akademii budownictwa w Berlinie, kościół św. Mikołaja w Poczdamie. L. Klenzego: gliptoteka, propilea, pinakoteka, t. z w. „Ruhmeshalle” w Monachium i ermitaż w Petersburgu. G. Sempera: teatr i synagoga w Dreźnie, ratusz w Winterthur. G. Neureuthera: gmachy Politechniki i Akademii sztuk pięknych w Monachium. P. Nobile wznosi w Wiedniu „Bramę ßurgu” (Burgthor) i świątynię Tezeusza.

89

K KI.

Van derNülla i Siecardsburga: gmach Opery w Wiedniu. T. Hansena: gmach Parlamentu, gmach Towarzystwa muzycznego, giełda, Akademia sztuk pięknych i wiele budowli w Wiedniu. H. Ferstela: kościół wotywny („Votivkirche”), austryackie muzeum, uniwersytet w Wiedniu. K. Hasenauera: pałac hr. Lützowa;

H. przyjmował także udział w budowie gmachów wystawy powszechnej w Wiedniu. Chalgrin’a: Arc de l’etoile w Paryżu. Vi gnon’a: kościół de la Madeleine w Paryżu. Dubau: Ecole des beaux arts w Paryżu. H. Labrouste’a: biblioteka St. Geneviève w Paryżu. Du c’a: Pa lais de justice. Davioud’a: teatr du Châtelet. Viollet-le-Duc’a: kościół parafialny w S. Denis i wiele restauracyj budowli średniowiecznych.

L. Suys’a: Bourse de Commerce w Brukseli. Poelaert’a: pałac Sprawiedliwości w Brukseli.

R. Smirke go: teatr Covent-garden w Londynie. Barry’a: gmach Parlamentu w Londynie. G. Scotta: pomnik księcia Alberta w Londynie. R. Montferrand’a: sobór Izaaka w Petersburgu. G. Mengoniego: galerya Wiktora Emanuela w Medyolanie.—Literatura. Lübke: „Geschichte der Architektur”. — Perrot et Chipiez: „Histoire de l'art dans l’antiquité”. —"Viol-let-le-Duc: „Dictionnaire de l’architecture française”.—Bötticher: „Die Tektonik der Hellenen”. Semper: „Der Styl”. — Narkiewicz-Jodko: „Szkic historyczny umysłowego i artystycznego rozwoju ludzkości”.— Kleczkowski: „Analiza kształtów architektury” (w dwóch częściach).

A-ra polska. Opierając się na wyłoźonem w artykule niniejszym ogólnem prawie, któremu rozwój A-y podlega (ob. powyżej Egipt, Helia-d a) moglibyśmy powiedzieć, że na płaszczyznach Polski, pomimo najrozmaitszych wpływów cywilizacyjnych, wytworzyła się według (cytowanych autorów) charakterystyczna odrębność stylu architektonicznego. Gdy wszakże życie wojenne naszych przodków nie sprzyjało rozwojowi budownictwa pięknego, ścisłość naukowa, wobec niedostatecznie nagromadzonych danych pozytywnych, nie pozwala orzekać o bezwzględnej samoistności A-y polskiej, i dlatego poprzestajemy w artykule niniejszym na streszczeniu materyałów i sformułowaniu zdań wielce na polu sztuki krajowej zasłużonych badaczów: profesorów Władysława Łusz-czkiewicza, Maryana Sokołowskiego, architekta Jana Hinza i wielu innych. Do najstarszych w kronice notowanych zabytków A-y w Polsce, należą kościoły, wzniesiono pod wezwaniem patrona słowiańszczyzny, św. Klemensa; według Długosza istniały one w Zassowie, pod Starym Sączem, w Rzepnikacli pod Ciężkowicami, w Wieliczce pod Krakowem, w Czyźninie pod Mielcem, w Lędzinach pod Pilicą i w Dzierzgowie pod Lelowem; nie należy ich jednak utożsamiać z pia-stowskiemi kościołami św. Klemensa. Geograficzne położenie tych kościołów nazwiemy wytycz-nemi punktami drogi, po której rozwijała się u nas nauka Chrystusowa. Przyjęcie chrztu przez Mieczysława 1 w X w., daje nam przedewszyst-kiem w r. 968 biskupstwo poznańskie. Bolesław' Chrobry w r. 1000 zakłada arcybiskupstwo gnieźnieńskie, biskupstwo krakowskie, wrocławskie, pomorskie, a może także mazowieckie, lubelskie i kruszwickie. W XI w. powstają klasztory Benedyktynów w Międzyrzecu i kanoników Laterańskich w Tyńcu, na Łysej górze i w Sieciechowie. Podobnie jak w innych krajach, tak samo u nas, warunki topograficzne stanowczy wpływ wywierają na rozwój cywilizacyi i na jej artystyczne objawy. „Kiedy Mołdawa i Łaba falami swemi niosły Czechów ku Niemcom, a Dniepr Rusinów ku Grecyi, Wisły naszej wody biegły ku jałowym wybrzeżom Bałtyku, skąpo zaludnionym przez barbarzyńskie pogaństwo.” Już za Mieczysława II, zrywa się łączność nasza z biskupstwami niemiec-kiemi. Jakkolwiek odtąd rozpoczyna się działanie wschodniej i zachodniej cywilizacyi, ani jednej, ani drugiej bezwględnie nie podlegamy. Pierwsze nasze chrześciańskie budowle wznoszą się pod kierunkiem duchownych budowniczych, z Czech przez Dąbrówkę sprowadzonych. Kościół w Gnieźnie, w tym czasie wzniesiony, jeszcze za Bolesława Chrobrego był budowlą drewnianą; a pod rokiem 1018 Dytmar notuje, że kościół arcybiskupi w gnieźnieńskiem przedgrodziu, przez ogień zniszczony, dopiero później z kamienia przez Bolesława był odbudowany. Mieczysław II, Kazimierz Odnowiciel, Bolesław Śmiały i Władysław Herman fundują drewniane jak również i kamienne kościoły. Żaden jednak z tych monarchów nie otacza grodów warownemi murami, a nawet Bolesław Chrobry organizuje swój naród na wzór jednego ruchomego, nieobwarowanego obozu. „Z wszelką pewnością powiedzieć można, że w XI w. Polska murów fortyfikacyjnych i świeckich nie znała”. Rozdrobniona działalność książąt na mniejszych terytoryach, wytworzenie się klasy średniego szlachectwa, rozwój handlu i wzrost znaczenia kościoła, prądy cywilizacyjne, wiek Krzywoustego znamionujące, wpłynęły na rozwój budownictwa naszego. Cystersi budują do ośmiu gmachów opackich, wznoszą się tu i owdzie liczne, t. zw. du-ninowskie (ob. poniżej), romańskie kościoły. Zapewne dopiero w tym czasie zaczęto otaczać grody murem kamiennym. Nie należy też dosłownie przyjmować opisów⁷ Gallusa: zdobycia zamkuCzarn-kowskiego nad Notecią i Wyszogrodzkiego nad Wisłą, z czego można-by mylny wyprowadzić wniosek, że już naówezas mieliśmy potężne grody warowne. Podczas sporów synów Krzywoustego, Mieczysław Stary wznosi u stóp Wawelu drewniany zameczek. W 1249 Przemysław wzmacnia fosami i częstokołami Poznań; w r. 1272 krzyżacy bronią się w Gdańsku, ufortyfikowanemi wieżami, a Kraków dopiero w 1285 r. zostaje za pomocą fos i częstokołów wzmocniony z rozkazu Leszka Czarnego. Wiek XIII jest dla naszych dziejów cywilizacyi i budownictwa chwilą przełomu. Wznoszą się budynki, pod jednym dachem chroniące całą rodzinę, na miejscu oddzielnie wznoszonych „kami-nat” i „izdbic”. Miasta otwieraią swe bramy dla obcych przybyszów, którzy osiadają u nas pod

?

J

'

*

vV-    v: ,v

1

/<>

70

«

s

/

.

•H

. '“.‘I i    ’•• >' .if '■

i- \    :•

f    ; i

r?r * 5 ; ^ “ o''

■iv ,

i

<:

-Vi: i, *,V I.J.

Î.V-Î-

«Iß

äi

vk

ft

h\

W'M

ÆfPkîA «s

pt«W

->> • .aP*

- v¹

"%i

'•S'

pi

rv

!/.

,{

Fig. 428. Kościół parafialny w Ptkanowie.

rav......

**....

!:

..." :.vm \.j

- aa

33-------

.....'. s!....................iS-i

..Ö-28.. .'.'vt

!l.....

TR

St

-11

......... . .15 82..

>.

Plan kościoła sw. Piotra i Pawła.

Fig 426. Kościół św. Piotra i Pawła

EL

''

*.

^4<tj

mmĘmr- ÎLtik

nST^j

-y ■ •■ • * "^7âA*-

Fig. 424. Część starego zamku w Płocku.

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Architektura Polska.

IÉ

,-i

'j

HH

ł i*

gj

Ul. .

sn

• -.i

In

iiU

l:M

SLlt

.1 AI    ~

' -i?

-r~Vr '

v=

• yfłr^"—:—-

cl

jï^ïùiTH

..

_Âs.ièaf-r--. **yDCha^ -

Fig. 429. Kościół parafialny w Brochowie.

'S

h; ;

t~1

Rolumuy u portalu* *r-u

Wtnyth kos'iuia w kruszwicy.

k*l»4r»iu

s---T

Eg]

'L_zlJ

liuk uapiylrtr

du Anu*, wici i.

iśMfc

r^Çt

FIU

.1

W.V.

tfpyj

m%T,

m ifej

kśl

'iwmp - u

s^¹-'

'S-

*v

i'

Detale z kość. św. Piotra 1 Pawła.

w Kruszwicy nad Gopłem.

Łyyi

:ifum Kr,--¹

J    ■ H|

■i'*'*

life

»r ■    ''

■

’mMm

mL

Kl

- fi •- Ä

***-. -H*»|    £*«•***&**    &BM.X Äi

flâtfMïfhWM

ii.

■ : p

"fe .„ glfF 1

i*.

’’

ii" •§^"'.^''-.1 -i_i Î

mS w

T-

i! ;U

........ .    ........is?.i-JPyujjL.

•' • ' ■ - ------

' 'l i    A ■ :. .; -

(i irontu)

im\

«3

Ha

iaw:

«I

,------—--%‘j I- •'.<>...•;

..    «..f

4‘- -—.....- -I    ^

<\ !h i ¹

]■ hm* WBm*\ j| ■

^ - '-i IÜl

spgfr

lf|É

Tr

» (i ifl ŚMŚm

.—-=ürKSrMSr

Fig. 430. Katedra w Płocku.

TrV]

mjr

■i

Os

r 3:3

KOG

T"

TH?

i'¹

Fig. 427. Kollegiata w Kielcach.

gg

ip

#11

fg

Ji

\, .'V■■" i-g. ;:j

i,    Ü    ft

jggf

vt

S tf.......! i . !

;■ '. ‘ .14    :    f

t-K ■

; ri [ n

’ i • t'

hi

'S."J

fi

-•

il

Mi

mu

m

! ' ■■ ''•■.'gfe ',.'-.-! ' ; '-•• gg..

' l-'

H J->-; :

hi

I#

KM

Fig. 425. Ratusz w Pabjanicach.

(t boku).

Do art. „Architektura,”

f

",

r~

1

:

}

j

■ ' .■>

■ ..

• i

.

■:.v

•

J

'T ■

i

•£: SI

i

Ipk

.. .

i

:

i

■

‘i « *• ï i: j⁵ W

*.    :î:    . .I-¹

egidą prawa niemieckiego. Miasta też otaczają bytkach; następnie na starożytność tych budowli się murami i basztami fortecznemi, a zamki ka- zwraca uwagę Edward hr. Raczyński w r. 1843, mienne powstają w* dług nowego typu. W r. 1228 aż nareszcie odkopywanie rozpoczął Albin hr. książę opolski, Kazimierz, buduje zamek w Opo- Węsierski w r. 1858. Według Kazimierza Szul-lu; w 1257 r. istnieje już zamek lignicki. Ka- ca, ruiny lednickie są pozostałością świątyni sta-zimierz, książę kujawski, nakazuje odbudować rosłowiańskiej; Lelewel chce w nich widzieć zwa-zamki w Bydgoszczy i Wyszogrodzie (1252), a Bo- liska zamku Bolesława Chrobrego; Aleksander lesław Pobożny wzmacnia Płock fortyfikacyami hr. Przezdziecki utrzymuje, że są to. ruiny świą-(fig. 424). Najsilniejszy jednak wpływ na rozwój tyni chrześciańskiej; architekt Criiger zaś upa-budownictwa naszego miały Czechy. Wacław trzył w nich świątynię Marsa. Ostatni, ściśle czeski otaoza Kraków warownemi murami i wzno- naukowy, w obszernej monografii spisany wywód si w nim wieże na zamku. Buduje on także in- naukowy zawdzięczamy Maryanowi Sokołowskie-ne grody w Polsce. Jednak otaczania grodów mu i Władysławowi Łuszczkiewieżowi. Wyspa murami nie można w XIII w. za ogólną regułę Ostrów, na której wznoszą się ruiny, ma kształt uważać, albowiem jeszcze w 1265 r. Bolesław trójkąta z zaokrągloremi kątami, otoczona pra-Wstydliwy, odbudowując zamek krakowski, uźy- wie cała wałem, zakreślającym nieregularny, spła-wa materyału drzewnego. Dopiero wiek XIV, szczony okrąg koła, Tu i owdzie na jeziorze od-zwłaszcza panowanie Kazimierza W., przynosi kopane resztki skorup, urn, kawałków kości i iu-w budownictwie stanowczą reformę (Ratusz w Pa- ne pozostałości, doprowadziły do wniosku, że bianicach, fig. 425). Według Essenweina, poi- Ostrów był starożytnem grodziszczem słowiańskie pomniki kamienne w motywach swoich za- skiem. Podobny charakter i układ mają grodzi-chowały pochodzenie drewniane, są drewnianej szcza Polski piastowskiej, np. na Szląsku w Iła-techniki naśladownictwem. „To właśnie stanowi wie (Eilau), w Wielkopolsce w Szremie. Ruiny oryginalność budownictwa świeckiego polskiego, ostrowskie są więc starożytnem grodziszczem, czyli odróżniającą je, tak w epoce późnego gotycyzmu, grodem obronnym, gdzie lud okoliczny chronił jak wczesnego renesansu, od współczesnego bu- się przed najeźdźcami. Było to „na mniejszą downictwa Europy. Pozostał w niem ślad, za- skalę takie castrum, w którego obrębie za cza-tarty gdzieindziej, piastowskich zabudowań dre- sów pogańskich odbywały się religijne obrządki wnianych, z całą ozdobnością, która je, tak u nas, i krwawe ofiary...” W pobliżu znajdująca się jak kiedyś w Anglii, Holandyi i w północnych mniejsza wyspa, Ledniczka, jest obronnem przed-Niemczech odznaczała. Obce zarodki zachowały mieściem Ostrowu, przygrodziem, czy też swe cechy źródłowe, ale przybrały piętno miej- przedgrodziem (suburbia). Ze względu na scowych własności”. „Spostrzeżenie to zgadza się swe położenie geograficzne w tej części kraju, z relacyami kronikarzów-niemców, Helmolda i Dit- która była kolebką narodu, gród ostrowski ma mara, którzy znaleźli na ziemi słowian zachodnich osobliwie poważne w dziejach Polski znaczenie, w wieku XII odrębne cechy cywilizacyi, wraz Historyę zamku ostrowskiego można podzielić na z odrębnemi cechami struktury świątyń pogań- trzy wybitne okresy: pogański, do którego są skich i ich ornamentacji.” W środku ścian czę- przywiązane imiona książąt mitycznych; następnie stokołowych zamku XIII wieku wznoszą się ma- pomiędzy X a XI wiekiem był on siedzibą Pia-gazyny grodowe, łaźnie, liczne stubelle czyli izdbi- stów; potem o posiadanie' jego ubiegają się świec-ce, naczelne zaś miejsce zajmuje wielka hala dre- cy i duchowni książęta; staje się on w XIV w. wniana, mająca przed sobą obszerne podwórze kasztelanią, aż nareszcie znika z kart kronikar-(dwór) i stąd zapewne pałac władyki u nas „dwo- skich w początku wieku XV-go. Prastary więc rem” nazwany. Sale książęce musiały być wiel- Ostrów otacza „aureola korony Chrobrego i kich rozmiarów, skoro mogły za Chrobrego po- sług „Odnowiciela”...” Odkopane w południowo-mieścić, nie licząc mniejszych, czterdzieśei więk- zachodniej części grodziszcza ruiny zamku mają szych stołów. Wogóle zamki polskie z XI, XLI kształt prostokąta (około 33 na 14 m.), z przy-i XIII wieku były bardzo podobne do tego ro legającą do mniejszego boku kwadratową lokal-dzaju budowli na zachodzie. Najdawniejszym, nością o zaokrąglonych kątach i z półkolistą ap-ściśle naukowo zbadanym zabytkiem budownictwa sydą. Wewnątrz tego kwadratu wznoszą się czte-kamiennego u nas, są ruiny na jeziorze Lednicy, ry filary, w planie mające kształt ćwiartki koła położonem pod miasteczkiem Pobiedziskami, w od- (wycinków koła); są one zwrócone łukami do zao-ległości 4 mil od Poznania, a 2 mil od Gniezna, krąglonych kątów budowli kwadratowej. Oprócz Pomiędzy wsiami Lednogórami a Latalicami wyżej wymienionej apsydy, kwadratowa lokal-wznoszą się nad poziomem jeziora dwie wyspy, ność, o której mowa, rozprzestrzeniona prosto-zbyt regularnego kształtu, aby je można uważać kątnemi wnękami, okazuje w wewnętrznych kon-za wynik naturalnego układu topograficznego, turach planu kształt krzyża, którego trzy rainio-Jedna z nich, Zbrycza mała, położona na na utworzone przez prostokątne wnęki, czwarte wschód od wsi Dziekanowic, druga—Ostrów zaś jest półkolistą apsydą. Wewnętrzny ten kon-i stąd ruiny na niej znane są w nauce pod nazwą tur nazewnątrz ujawniony. W apsydzie znale-ruin na ostrowie jeziora Lednicy. Na- ziono rodzaj ołtarza na podniesieniu, zbudowa-reszcie jest jeszcze inna wysepka: Ledniczka. nem z ruchomych, bez spajającego cementu, lu-Pierwszy Monę w r. 1822 wspominał o tych za- źno ułożonych kamieni. Kwadratowa lokalność

za-

oświetlona od strony południowej dwoma rozgli-fionemi oknami, mającemi ślady ram okiennych. Graniczy z nią przestrzeń kwadratowa, umieszczona wewnątrz wielkiego prostokąta ruin. Obok pozostały ślady schodów spiralnych. Wielki prostokąt budowli przedzielony murem na dwie części, z których jedna jest kwadratowa, druga prostokątna. Nie możemy wchodzić tu w szczegółowy opis ruin ostrowskich, zaznaczymy więc tylko, że stanowią one jednolitą monumentalną budowlę. Wnosząc z odrębności konstrukcyi, są one budowane z trzech oddzielnych murów: „1) Części wschodniej, mur najprostszy, złożony z kamieni podłużnych, wiązanych obfitą zaprawą gipsową; 2) części zachodniej, mur ściślejszy i regularniejszy, z zaprawą również gipsową i ze sto-sugami, linearnie kielnią naznaczonemi na lekkim tynku w niektórych jej działach—i 3) nakoniec części środkowej, mur przy kamieniach większych, charakterem zbliżony do drugiego, z tą jednak różnicą, że w jego zaprawie miejsce gipsu zastępuje wapno”. Do budowy użyto surowych i ob-ciosanych bloków granitowych, tufu i wapienia. Znaleziono podwoje żelazne, gwoździami nabijane; niegdyś zamykały one wejście do zaokrąglonej lokalności ruin, dziś umieszczone w zakrystyi kościoła w Pobiedziskach. Znaleziono także kamienną trumienkę, mieszczącą szkielet dziecka, urny, czaszki ludzkie, a nawet całe szkielety. Te rozmaite przedmioty są wskazówką, że gmach ostrowski różnym celom służył; wielka zaś ilość kości, popiołem przysypanych, wprowadza na domysł, że budowle uległy gwałtownemu kataklizmowi, np. zbrojnej napaści. Nachylenie osi ruin ostrowskich, ciągnących się od wschodu na zachód, naprowadza na domysł, że budowla ta jest kościelną, a to zgodnie z prawem, obowiązuj ącem wszystkie kościoły od IX w. aż do epoki Odrodzenia. Światło wschodnie, z po-za ołtarza głównego padające, blaskiem swym witało w świątyni zgromadzonych wiernych. Od części wschodniej, od apsydy, rozpoczynano też budowę świątyni chrześciańskiej; potem, aby nie przerywać nabożeństwa, do wzniesionego już presbiteryum dobudowywano nawę kościoła aż do jej zetknięcia się z presbiteryum. Stąd pochodzi skrzywienie osi tych dwóch części jednej budowli. Przykład takiej częściowej konstrukcyi i stąd skrzywienia głównej osi budowli, widzimy w katedrze krakowskiej i gnieźnieńskiej, w kościele parafialnym w Środzie (Poznańskie) i w wielu innych miejscowościach. Takie skrzywienie osi widzimy też w ruinach na Ostrowie Lednicy. Stąd bardzo ważny dla badacza tych ruin wniosek, że dwie, powyżej opisane, składowe ich lokalności, w rozmaitych czasach powstały. W nosząc z samej konstrukcyi murów, część ich zachodnia powstała w XI w. Kwadratowa lokalność, z za-okrąglonemi kątami, była pierwotnym kościołem. Nad nim, na opisanych wyżej czterech filarach, wznosiła się kwadatowa wieża, „a raczej otwarta przez całą wysokość latarnia z oknami u szczytu”. Według Długosza, okrągłe kościelne budowle w południowych dzielnicach Polski, osobliwie w krakowskiem, za czasów piastowskich były bardzo liczne, co można wytłómaczyć wpływami romańskiemi, które do nas doszły wraz z nauką Chrystusową. „Na monetach Bolesława Śmiałego widzimy wieże z koputkami”. Kościół N. P. Maryi w Wiślicy, według Długosza, miał być w ten sposób ukształtowany, jak również świętokrzyski. Kształt zaokrąglony miały także kościoły: św. Michał t na Skałce, św. Maryi Egipskiej na Wawelu, jak również kościół św. Wojciecha w Krakowie. Dalej tegoż kształtu są kościoły: w Grzegorzewieach koło Wąchocka, św. Gerarda (czy też Swirarda) w Tropiach nad Dunajcem. Może niejeden z wymienionych kościołów w późniejszych czasach powstał, tern nie mniej jest on plastycznym śladem wpływów romańskich. Ostrowski kościółek musi być uważany za najstarszy zabytek Wielkopolski, prawdopodobnie przez Dąbrówkę fundowany pod wezwaniem N. P. Maryi, Później, po utworzeniu gnieźnieńskiego arcybi-skupstwa, dobudowano nawę prostokątną, pokrytą drewnianą powałą. Znaleziony gzems jest cennym archeologicznym zabytkiem X wieku. Rysunek jego umieszczony w dziele M. Sokołowskiego (Pamiętnik Akad. Urn., T. III., z 1876 r.). O tym gzemsie pisze archeolog Quast, w liście do p. M. Sokołowskiego, co następuje: „Nie mogę zaprzeczyć, że mię profil tego wapienia, szczególniejszym swym charakterem, któregobym z żadnym innym w Niemczech, ani w innych krajach nie umiał porównać, nadzwyczaj uderzył”. Ma on podobieństwo z profilami kaplicy św. Stefana, albo najstarszych części kościoła św. Emerama w Ra-tysbonie, (z IX w.). Według wszelkiego prawdopodobieństwa, gzems ten wieńczył filar, wspierający łuki sklepienia w późniejszej krypcie. Niesłusznie Gnuśnym zwany, Mieczysław II, był gorliwym protektorem naszego kościelnego budownictwa w XI w., o ozem świadczą kroniki i słowa listu Matyldy: „quis enim predecessorum tuorum tantas erexit ecclesias”. Funduje on (około 1027) kościół katedralny w Kruszwicy, (fig. 426); jest to w kształcie krzyża (długości 38 metr.) bazylika z filarami o kwadratowej podstawie, unoszącemi półkoliste arkady; trzy takie oddzielają nawę główną od bocznych. Stosunek szerokości tych naw przedstawia się w cyfrach, jak 1 : 2. Cztery gurty, zasklepione w półkole, oddzielają nawę główną od krzyża, który dziś ma pułapowe pokrycie. Po stronach krzyża znajdujące się nawy, w planie prostokątne, wydłużone .w kierunku linii środkowej, zamknięte obszernemi apsydami, w konchę zasklepionemu Część kapłańska, prawie kwadratowa w planie, leży na jednym z kościołem poziomie, zamknięta apsydą, węższą niż nawa główna. Lokalności, znajdujące się po obu stronach prez-biteryum, obecnie mieszczące skarbiec i zakrystyę, mają charakter oddzielnych przybudowań. Zachodnia elewacya kościoła utraciła najwięcej ze swego pierwotnego charakteru. Nad kruchtą wznosi się wieża kwadratowa, uwieńczona nie-miecko-romańskim dachem ostrosłupowym; na jej

/

t

*

i

v;

; V

;•

j

• :

- ■?Tc.’^ j

,:    I

£kQ^

. ■ "■ . •ÿ

i-* -,

■ VV

<=&

-

■ -

i

if-

■ :•::

r'•• ‘

• K-

?

■?•

,*

■î

4

" %

*

.. /V'¹

tp

; m

'

.1

‘ t *

i.,.,-..--    ;■,*■■ :.}

•v

ïpi

il

![â W:

AS

Architektura Polska.

-rrrr---^tauaCKV*'

— ■ i---------ri/mitr:

.j

k-

wvXWWWill lll/ù/j

MÜÜS

to

'L

iP -m,'-

wm

te

p-

fA

Ÿhk^z- =é=-

■V

X-

II.

fr

t-

T?

r**iJ '$]

W /)

#«»

==S7a

-,é

U>~

Jb

SSili

ÆÊk%g

»i

_üîL-A^a

/A

mim

mmM

1;

fl

XV

Fig. 431. Kościół w Czerwińsku.

lËfl

Otuliny 1^.

S^ffi

•W

iii

*;

otUL

4:

i'

t|°zs

llrtr

073

0ti[_

Głowy na ciosach wykute.

Fig. 482. Portal w Czorwlńsku, (oa)ośii i tzczegóły).

Główny portai.

1*7

DÜ

$ś|

. ni

flit-

«i

.-x

7:g|pM

>v:'......i. . II«------...L.. ':■/..

XdXX

v7P,>

XQX4p U

XTV-W

ij Vwft»

4:

XÎTxT

t

j.

IS

i.

,6

<8

i!

il

4.

ëB

wmÉ

i

400

-,

-«aWK

: Lr. |

§ ii î

j.ęa

§*1

,s..a

I :•

-J*

Oknu pientotnf »pmbiterium.

, .e v) J

... .o sa :......».

--- r. I leii.;¹', T.—-- ------

gjBsi

il

sa

mm

-4-

svdii j»

pnelrojiL

Xî- -4-4

y«w»

■i;

4_%i

ELäv—3

t.- ~- -w| }■ ■    —

23 60

W-

ffig

•V

Pif. 433. Plan pierwotny kościoła św. Trójcy.

.■ >t. *â4. Kolumna kaplicy św. Barbary.

».

F*

SM

Fig. 435 Przekrój podłułny kościoła Aw. Prokopa.

xko

ÂX'

rmîm

- ■ :‘v

y-

Ł¹^    -

s™

IgSr^-^vS—TT-;

4ii0..

Eë

gg

|gg

...

?X;: " v

IP

4Éte:

-.......mr:

gg

•—“°"

-:-:r„

:r4ü

:X;

PS

.-"y

- K3

wą.- %Ęjm

'■■ .....

>r

r ».

■I

-—nr

Ri

ni

? j a I-

K.....:»**■

r i V u !M‘ v<

pSSSSscö:

VH>-r '    ¹

\\

v».

ï¹

i..-

-Z

Hf,

&Ł

VX®

•"•À

jè

iî

Lfc-:

jp ■

. ,V\

.....-1139.....

Ipp

Fig. 487. Widok facyaty nawy poprzecznej I abcydy.

Fig. 436. Plat* koâclola At. Prokopa.

Fig 433 437. Kościół św. Prokop

a w Strzelnie.

Fig. 438. Ruina kościoła P. Maryi w Inowrocławiu.

Wielka Kucyki. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura.”

I

Hr:

.r

•• ■■■■, ■■■’

■y

I

a

i\

a

:

y -7 -*

:®*A v¹

A

4

■y

i

■v

-■y-

y,*.

.

v.

>

~sfc.

5&-- - •

J¥ÿ-.

¥

': %■

%-

; -

V

Ą

■-y?-

[•

ï

y

•x-

2

4

/

r

?Qd

:•

M

••    ^    f"'

e

s?

V y

^ . i

%

■

il

■y

i

I

r n

*

C

■ :rT

!

s

i

!

y

•; * v ; li

:r r.l :> •' •

!

l

¥

EJ!

......^

. ru ...

ser

.18'8û.

.......•§■

r».....

y«.

.Rr:C

'Ql

Pj

II

} J]'“''"!

lllil

II

Flan u cokółu.

r------ - T

i -£a--. \

I5r

’Wio'kXllI?

Plan m piçtne.

•a

Jis

'■Xz Z

v—

..m....

.i I&udttï^empor :S

I / \ "

jpll

MUé

Ptiekréj jioiiuiuy

Fig. 438. Ruina kościoła P. Maryi w Inowrocławiu.

P\

>:

Architektura Polska.

Fig. 442. .f Ołowie».

i i.

?[

..0*32 ....

?m:Ą

lx J

39

PI

N-

-S

PUn u spodu.

:=

PI

V - I

'ÛV

•/

lir

11

'I

Fig. 442. Głowice.

■Ą

ai...............i.

..s ao...

"t

*~r

ppï7«rr:^2|

._i.tk.Jj S ltà>ÿi e c

àâ\/'

.tu.

fà

___î.

li

■>

...4 O

■*ßg$

4~

.....>1

!•

.--T

'7%Xv

-

w-

EJ

(i

[yü

I

i!-

.---------

■j

J!

==TTfffï

SÊsS

ïà'&vÆir-

f    -* rÇ-p~77i~• itrr wji «    r~

jX

53

7 ;>

t........7

.....te la-

SS

MO...*

m

! !"

0 37

II

;!

mm

71

/S

r-.

cm

»

îPTx

<|E

i:

74

il

|ć-A X

P?

! \w/

S3

X'

ljl

Ea

a*as

|pi

A'

it

5::

k-l

■■i;

M.

r^ÂP

II®

à'.....

Fig. 440. R«¹ P^omy.

I    ••• VSO...

Obój 5«Tnsownnw arckiwoHyr

4*>

OŁroj vHaiu kolumn na c oknie

Fig. 441. Portal u facyaty.

Fig. 439. Portai kościoła św. Jakóba w Sandomierzu.

Fig. 440—442. Kościół św. Wojciecha w Kościelcu.

!

.

?

?

,r •

i

i

!

V/

1

'■*

V

_ •• r'f -

<

t

s*

!

* V

v.

;

- ,

‘

1

&

•J ‘ ‘    !

' >;

J

ścianach z obu stron opierają się dachy pulpi- nie, ze względu jednak na wysoką sklepioną nawę towe dwóch bocznych lokalności. Pierwotnie za- główną i dwie wąskie a niskie nawy boczne, pewne były projektowane dwie wieże, po bokach musi być do typu bazylikowego zaliczony. Nie kruchty ustawione. „Do twierdzenia tego upo- masz tu poprzecznej nawy; prezbiteryum zaś, ważnia wiadomość, że w czasie restauracyi z r. wprost tęczą od nawy oddzielone, apsydą zakoń-1859 znaleziono arkady u zakończenia nawy czone. Otwarty z trzech stron przedsionek wiedzie głównej: jednę odpowiednią wysokością arkadom do głównej nawy. Kościół w Mogilnie, jako krzyża, drugą w połowie wysokości kościoła, które zbyt szczupły i duszny dla zwiększonej liczby po-dowodzą, że była empora zachodnia, coby wieży bożnych, przerobiono, o czem świadczy rozmaitość w tern miejscu środkowej sprzeciwiać się musiało”, materyałów do budowy użytych. „Gdyby ściany pre-Za dowód rzetelności tego twierdzenia służyć sbiteryum nie były spodem granitowemi, sądzićby może także kwadratowy plan bocznych części można, że je później przybudowano, bo niezwykłym kruchty i wzniesienie murów do poziomu drugie- układem jest ono szerszem, niż nawa główna; go piętra. Czy dzisiejsze boczne wejścia były stąd górą kościół jest grubszym w części kapłańskiej, jedynemi, czy też do kościoła prowadził portal, węższym od przodu, co wpływa na charakterystykę na zachodniej stronie wzniesiony, nie da się ściśle dachu”. Niemasz śladu grobów podziemnych, o któ-oznaczyć. Ze względu na gładkie, niczem nie rych Długosz wspomina. Dziś istniejąey kościółek św. ożywione, od ziemi zaledwie prostym cokułem Klemensa w Mogilnie, przez Dobrogosta fundowa-oddzielone ściany, katedra kruszwicka zimny wy- ny, nie ma nic wspólnego z pierwotną budowlą, gląd przedstawia, a nawet dopiero w XV1 i XVII Przykładami rozwoju stylu romańskiego w Wiel-wieku powiększone okna niewiele wpłynęły na kopolsce są kościoły w Gieczu, Krobi, Kotłowie zmianę postaci zewnętrznej tej świątyni. „Nie- i Lubinie. W ogóle budowle z kamieni eratycz-wiadomo, z jakich powodów podwyższono przy- nych przedstawiają się w planie nakreślonemi ostatniej restauracyi dachy naw bocznych, przez co albo według hierarchicznych stosunków, albo też spód okien powyższych zakrytym został; prawdo- według tradycyjnych kształtów grobu Zbawicie-podobnie dla wprowadzenia ceglanego fryzu, który la. Tak więc w kościołach katedralnych wielona-charakterem ornamentacyi nie odpowiada budo- wowa bazylika, w klasztornych lub kolegiackich wie poważnej, a z układem jasnym obrobionych trójnawowa, a w parafialnych jednonawowa budo-granitowych kamieni ścian w niezgodzie stoi”, wla. W starszych budowlach większe przestrze-Tylna część kościoła ma niepospolitą artystyczną nie są pokryte pułapem, mniejsze zaś zamknięte wartość, ze swym szczytem nad prezbiteryum, sklepieniem, które później zburzono, kiedy przy-absydą i wysokim a silnym cokułem. Dwie małe szło rozprzestrzenić na wysokość niskie i duszne apsydki, mieszczące w sobie skarbiec i zakrystyę, kościoły. Apsydy były koniecznym warunkiem dopełniają malowniczego widoku. Po nad pulpi- każdego planu kościelnego. Nieodzownym moty-towemi daszkami apsyd wyłaniają » się apsydy wem była także jedna lub dwie wieże, na fron-nawy poprzecznej; jest to „jedyny układ na zie- cie wzniesione, zwykle do połowy z granitu, miach Polski”. Do wnętrza kościoła prowadzą a w wyższych piętrach z cegły. Wieże te jednak dwa wejścia: jedno od strony południowej do nie były dzwonnicami, lecz miały przeznaczenie naw bocznych, drugie w wieży; pozostały jednak obronne. „Co się tyczy środków architektoniczno-ślady trzech innych wejść: dwu od południa ijed- estetycznych, tych, mało używa nasz architekt nego od północnej strony. „Wejścia te jednak XI i XII wieku.” Ściany, jako gładkie, Die umo-portalami romańskiemi nie są, bo nie przedsta- ty wo wane lizenami, nie wyrażają właściwej funk-wiają się jako framugi, rozwarte przodem i za- cyi: dźwigania pokrycia. Cokuł i gzems wieńcząr kończone w górze archiwoltami”. Są to zwykłe cy pozbawiony architektonicznego motywowania; otwory, otoczone romańskiemi kolumnami, unoszą- odrzwia zawsze zamknięte poziomym węgarem. cemi płaską arkadę, nieorganicznie z całością po- Plastycznym przykładem tych architektonicznych łączone. Proporcye kolumn wysmukłe, zakoń- znamion wieku jest kościół kolegiacki we wsi czone kostkowemi kapitelami, zdobnemi w rozetki; Tumie (dawniej Kościół), pod Łęczycą, założo-„bazy attyckie mają dolny wałek bardzo wydatny ny około 1140 roku. Oryginalną, rzec można i plintę małą spodem”. Pod względem archi- forteczną fizyognomię tumskiego kościoła, wyja-tektonicznym, portal na południowej stronie ko- śnić można charakterem miejscowości, która w XII ścioła ma większą wartość. Zachowany znak na wieku była obronnem zabudowaniem możnowład-granitowej płycie, u podstawy dawnej południo- ców, t. zw. „castrum.” W ogóle wszystkie nasze wej wieży, należy do tego rodzaju zabytków, które pierwotne, katedralne i benedyktyńskie, a nawet w archeologii svastiką nazywamy, lub też może kollegiackie kościoły, mieściły się wśród murów to być monogram architekta, który wzniósł bu- zamkowych, otoczone fortecznemi wałami i rowa-dowlę. Bolesław Śmiały sprowadza mnichów mi, jak np.kollegiata kielecka (fig. 427) kościół na z Tyńca pod Krakowem i funduje kościół św. Jana Ostrowie lednickim, przez Dąbrówkę fundowany, Ewangelisty w Mogilnie. Stały tu już w XII w.^ jak Ptkanów pod Opatowem z XII wieku, Brochów dwa kościoły: św. Jakóba i św. Klemensa. Pier- /w Sochaczewskiem z XVI w. (fig. 428 i 429)._ wszy przez Komesa Zbiluta, drugi przez rycerza/ Katedry: poznańska, gnieźnieńska, płocka, kra-Dobrogosta fundowany. Kościół klasztorny w Mo- kowska, wszystkie niegdyś wśród okopów gro-gilnie, jakkolwiek nie ma postaci krzyża w plą- dziszcz były wzniesione. Samą nazwę „Tumu”

tornych. W starych bowiem benedyktyńskich i cysterskich kościołach, do których wnętrza lud nie był dopuszczany, nawy kościelne stanowiły część kapłańską. Ponieważ po wąskich schodach (0.67 metr.) wież tumskiego kościoła byłoby niepodobna na nie wprowadzić dzwonów większych rozmiarów, nie mogły więc one być dzwonnicami; przyczem strzelnice w dolnych piętrach tych wież tłómaczą nam ich przeznaczenie obronne. To przypuszczenie potwierdza także wysunięcie wieź po za kontury ścian nawy, o czem już wspo-cenie kościoła łęczyckiego; jest on pięknym za- I mnieliśmy powyżej, jakoteż wzmianka u Długosza bytkiem architektury romańskiej i probierczym j o pożarze kościoła, wznieconym przez oblegają-kamieniem innych, w tym stylu u nas wznoszo- cych litwinów. Nareszcie plan tumskiej świątyni nych budowli. Nader trudnej rysunkowej restau- [ ulega znacznym zmianom w r. 1473. Do budowy racyi tej budowli dokonał prof. Wł. Łuszczkie- | kościoła użyto prostokątnych brył granitowych wicz. Przedstawia ona kształt wydłużonej bazyli- I i mocno zbitego krzemienistego piaskowca, szaro-ki, której charakterystyką niezwykła wyniosłość popielatej barwy. W sztukach obrobionych gład-ścian i liczba apsyd od wschodu; od tyłu zaś, ko trafiają się dołki, jakby ślad wygniecenia pomiędzy dwiema wieżami, olbrzymia apsyda-wy- brzuszcem wielkiego palca; jedno z takich wytwarza oryginalną fizyognomię frontu. Tu ir ow- gnieeeń lud okoliczny przypisuje pazurom Boru* dzie wznoszą się w cios obrobione baszty. Ścia- ty. Obramowanie okien, kolumienki, rzeźby por-ny, zbudowane ze starannie ułożonych granito- talu, gzemsy i okantowania—z szydłowieckiego wych eratycznych bloków, pięknie rzeźbio- piaskowca. Są tu ciosy wielkich rozmiarów 0.75 nym portalem ożywione. Nawy poprzecznej nie na 0.55—0.43 metra, bardzo starannie obrobio-posiada kościół tumski; prezbiteryum. kwadrato- ne. Mury główne z granitowych brył wzniesione, we, węższe od nawy głównej. Trzy nawy, główna z użyciem bindrów; wszystko czerwoną zaprawą i dwie boczne, rozdzielone sześcioma filarami, na wapienną spojone. Pierwotnie kościół projekto-których wznoszą się arkady. Długość naw wyno- ; w&ny bez sklepiennego pokrycia, był on więc si 28.75 metrów, szerokość trzech naw 18.55 me- pułapową bazyliką; ściany, wysokie na 19.00 trów; szerokość nawy bocznej 4.00 metr., głó- metrów, półkolistemi arkadami przeprute, dźwi-wnej 8.55 metrów; stosunek więc przedstawia się gały belki pułapu. Filary i arkady uległy znacz-w cyfrach jak 1:2. Prezbiteryum ma 3.57 metr. nym zmianom: to gotyckim, to znów pseudo-kla-długości, przy 6.60 metr. szerokości. Zachodnia sycznym w XVIII wieku. Prezbiteryum sklepio-fasada ożywiona dwiema po bokach, na kwadra ne beczkowo, w połowie długości podparte gurtą towym planie wzniesionemi, wieżami, które jednak 0.40 metrów szeroką, ustęp zaś sklepiony półko-niezupełnie organicznie wiążą się z całością bu- iem, a apsyda konchą. W apsydzie trzy okna: dowli, a to z powodu odsunięcia ich na zewnątrz, środkowe na osi kościoła i dwa obramowane cio-Jakkolwiek pozornie, jednakże w swym planie sem po bokach, obecnie są w części zamurowa-wieże te mają pewne odmiany w szczegółach; pod ne. Empora mieści w sobie dwie lokalności skle-kaźdą z nich znajduje się sklep dolny (około 4.10 pione, jedną na równi z posadzką kościoła, dru-metr. w kwadrat), przezwany klatką schodową, gą odpowiadającą wysokości chóru muzycznego. Wejścia do tych izb z wnętrza kościoła. W są- Nawy boczne jedynie mają wyraźny charakter siedztwie apsyd wznoszą się półokrągłe baszty, średniowiecznej architektury, co mylne wytworzy-W ogóle plan kościoła byłby symetryczny, gdy- ło mniemanie, jakoby były one najdawniejsze mi by nie baszta prostokątna, wzniesiona między ap- częściami budowli. Sklepienia krzyżowe są wznie-sydą nawy bocznej północnej, a ścianą prezbite- sione po pożarze w r. 1473. Rzeźbione krokszty-ryum. Od strony północnej wiedzie jedno żale- ny, z postaciami apostołów, są dziełem istotnego dwie, 1.21 metr. szerokie, wejście do nawy bocz- artyzmu. Ze były piętra nad nawami bocznemi, nej lewej. Z dwu drugich wejść od strony fron- to się nie da zaprzeczyć, lecz niema żadnych śla-towej pozostały tylko węgary: mają one charak- dów, wskazujących istnienie otworów do środka ter furtek, jakby wyłącznie dla wygody ducho- (tryforyów) nawy głównej. Piętra nad nawami wieństwa przeznaczonych. Ogólne ukształtowanie służyły za dormitorya dla przełożonych klaszto-planu wywołane nietylko estetycznemi, ale także rów, którzy tu na synody przybywszy, w domach chierarchicznemi wymaganiami. Charakterystycz- castrum schronienia znaleźć nie mogli. Mogły nym jest brak wszelkiego śladu łączności kościo- one, ze względu na obronny charakter kościoła, ła z budowlami klasztornemi. A więc niema tu służyć na skład pocisków i galeryę strzelnic. Iz-bram, wejść, a nawet możności bezpośredniego by wież, o których wspomnieliśmy powyżej, skle-przybudowywania refektarzy lub dormitarzy, co pione krzyżowo, zbudowane z ciosów, starannie jest najlepszym dowodem, że kościół ten nigdy obrobionych. Za pomocą odpowiedniej wytrzymanie był klasztornym, jakkolwiek długie, bez przer- łości zasów, haków, belek, sklepy te mogły być wy ciągnące się nawy i brak części kapłańskiej szczelnie zamknięte, można więc było z nich bro-mogłyby być uważane za znamiona budowli klasz- ! nić się w czasie oblężenia kollegiaty.. Wejście

przeniesiono w Wielkopolsce na wszystkie katedralne kościoły i na wiele parafialnych. „Półtuma-mi” nazywa Bielski kollegiaty w Kielcach i św. Pawła w Kaliszu. Pod wsią Tumem zachował się jeszcze nasyp owalnego kształtu; jest to dawne grodziszcze, w którego obrębie wTznosił się pierwotny zamek Bolesława Wstydliwego z roku 12§9, później niejednokrotnie przez Łokietka zamieszkiwany. Kościół w Tumie, według Długosza, musiał już istnieć w r. 1127. Niemal wszystkie nasze roczniki zapisują pod r. 1161 poświę-

..{j

V

C

/

i

3

;

I

i

■i

i

i

5

s.

!:::’?;;il »II

V

■f

€

I

&

V-Sfl

' - :

.....-M

f

}

I

. » »;•

!

K;.'*

!

f

,

i:

y"

i

•>;

:... •. i

ï

J

: j."

If

,'-A

r

Vv

• ; * - 'jr

: •;>

..

*:* •>. ■■•    ''-r.

I

vôwqgr«s'*;'

I

?

i

?

i-

v

rr

■t

îî;

V

•-Iv *V

F:

7

.

?

:.i-

r

Si.

y

i

r

;

f

.

i

!

4

j

■j

;

î

v’*»

£ ygf.i

j I

.*»

ÿ:’s

_ r •••;*;

v

/

yj

S ' ■>•"■* -

V

4*

•Ü-

I

ï

Y'

.1

r

.

'■ iS

s

-••Ü

äSp.;^Ä;i \ ‘H. ■

r.

s

f

••••-. .-.s

;

i

\

v'V:

r#

>0.

5

• 1. Isr"

X j

V-

S|| |||

. w;y VV %*?

■■ ’

Sc

V"

. '

V*»

i!

.

s

:

V*

•v::

Va.“” : i .iriî

** ..

'■ \l. ■ J

•Kil¹

Ą

i?’

> Ä

S- S • i

,

ï

?

?

J

ÇT-

■-M

a>

I-,

It

trr -”---. r«X"

acab

Pnekwj popiumy.

II

rW.l

ll|>~...........I?»

Pt.fc...............

■ •:

/Mil i III!

mm

fcsSäs

tm

aWTTd

»3

ii

^tis

is

A»* 6Ï

"‘PMfil jiymsu.

■^uelłtej« itiiVf '-~T -rajtrjŁ

rr

Kościoła.

lvU

— ::ü

•Olt-—

ŁsssS?!

14

*M4

•28.0 - •*

»rogi

JWofini ijjwj

A3

"-Ç.0*

OO.T > -09.0-*

Architektura Polska.

Him» ........... rnf¹

.....«♦.«

......osi.t-•••

..... w.t

rflF

fk

fe

..

ii

Pnekrój pcpmcmy Emporw

ÜI

•JA

■—■«Ml

:x_.

89

v

safe

:■

Li

.!•

«0

r~

•I

10Q

ÉtÈfïV^

»M

mm mm

'4-Vv

.PTLëkEÔj podîlXZTxy.

Fig 443. Przekroje i detale.

L.

*••1*10*

L_

*?

S:fe

*-v

j F

i--

ii

li’

\\

'!

(* '

.r.

-___

■OŸ.Z

0Ł.C..........

F g. 443— 444. K o A c i ó 1 ? w* Wojciecha w Kościelcu.

V'-.

pät

wm. m

i

-rr*

s

vj

U-

L.

-,

iS -

-—t

-7,

VÏ

fm

■•m

LA

,a

-“t

WIBOR TRIFORIÓW OD KAWY GIÔ'OEJ.

Fig. 444. Przekrój triforiów i emporów.

Wielka Kacyki. Poway, i lustr. T. IV.

Do art. „Architektura ”

î

j

v

i

ill

• h

<■

j:.

i

;

:

- •

> ' ...ï.'?.

•i;

i

\ •;

&

i

Fx

V'

O

i

-

:

* i

i

?

•>; '

y

À

*■ ! ■

ÿ w--

i. ", ••• ! '

r

'Vs

• X

Jfc»    r* XT

*    3 o

O 1- : - -s

4    r: rt»

ß»    * '9    -*v

v, 4^    <i ^

CO

«

r

■

ÜÉ

Ar

i.

kapitularz

iii

, .(^Siraitanek

gai

itr -

r~i

Architektura Polska.

v.

rr'jf

tościot klasztorny

layy bociiie,

______0'0i

..0*60

... 0><*

°r-

..rw.

.... Vi*

iiüillë

2*

i t««»»

, A 1-    .    -, -

..„»-îïï.. ..*    ..............................

^kMX A

Iffci

z-

■i—I

B*

ii

-i

... i....... O' là

<nł i

M'Æ

îm

I 6«

mz

mmwM

3\

mt

WidoLzboh fflîW we drzwiach:

T]

c v.-

fe. • r

fe;-- P

i: '

=rr=E£

SI

:qiC

il

iiiii

I¹

i ul Ir

-

i:..,

'rfrt I

re

if

rXX

\

111

ïàW

X.t' Uÿ

Ź#

h! r-r ” S

!,

1

Fig. 446. Plan ijwldok ściany frontowej kapitularza.

- P p. ;X:

XX- ' ■ ■

%y

IlUllllllillülllii

Oinamentacya kapiteli na» bwznjii.

Widok lllaru arkadowego o4 Strony nawy bornej.

Fig. 447. Filar zakończony wspornikami i detale.

Profil ojseiycowania krawędzi arcliwolty.

-A

/ •

rTP

-v

fn ^

fUrwut.    do dor utarty

ml

A-

n;k

Karceres l

Przejście do opactwa *

.a

f*y

i. ;

Żdbt i krtyluwe knit-jiClOL

»4 - .a,

ii

(i

Plaska ommentioya ircliivoll)' portalu.

y ■■■ ;v ...".‘XXÏS*

Fi?. 446. Szczegóły portalu głównego kościoła klasztornego.

Kaplica klimii

••

/g\

"Wiryd

ar L

/IT

‘.Refektarze

l!₍

cg

Żebra poprzeczne krużgaiiL*

“1

Plan kapitularza i czyści krużganku

±51

/PT

zzzzpz^

---»—C t

____

— —I

y~—.

X1Z5

x:

//

'

é

ir.

LÎ i

Ml

I!

Okiie okrągłe.

nj

n» •

\s________

......S’łl......

b§g

T*

J----

R'-

P.

268 .....

FTT

I"

î:

LU--1

tor

Fig. 445. Widok kościoła klasztornego od frontu.

1*™'

PUri i widok ściany scliodowej do jedtiéj » kaplic cuUrskicli « spadem tycij

Przekrój oha ohaiH» facjaty:

Fig. 448. Przekrój poprzeczny kapitularza 1 plan tegoż.

Fig. 445—448. OPACTWO SULEJOWSKIE.

Fig. 447. Kaplica bliźnia i detale.

Wielką Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura.”

■

■

'

■

;

.

a

*

:

4

-j

SKA

;

:

i

wprost z nawy daje dostęp do schodów, wiodących wprost do empory książęcej, będącej obecnie chórem muzycznym. Brakiem odpowiedniego materyału i uzdolnionych rzeźbiarzy, a więcej zniszczeniami późniejszemi, tłóinaczy się ubóstwo oruamentacyi naszych granitowych kościołów XI i XII w. Atoli gdzie materyał się nadawał do rzeźby, występuje ona w bogatszej, bardziej artystycznej postaci. Na portalu tumu łęczyckiego rozwija się bogata roślinna i figuralna ornamentacya. Rzeźba na tympanonie, przedstawiająca N. Pannę z dzieciątkiem Jezus, ma wadliwe proporcye: są one albo zbyt krótkie, lub też zbyt wydłużone; pierwszy stosunek widzimy w postaciach aniołów, drugi zaś w postaci dzieciątka Jezus. Traktowanie draperyj pełne, ale zbyt grubo nakreślone; wyraz fizyognomii tylko w ogólnych rysach naznaczony. Motywem orna-mentacyjnym są gwiazdy, utworzone z liści fryzowanych romańskich, w środku guzikiem związanych. Zdobność wałka ma charakterystykę odrębną, bo płaski tu ornament jest ciągłym, zasadzającym się na splotach linij, wiązaniu ich okrągłemi, strzępionemi liśćmi i zapełnieniu pól liśćmi konwencyjnemu” Portal łęczycki jest „najpiękniejszy, najwspanialszy z dotąd znanych polskich romańskich” tego rodzaju zabytków. Ornamentacya kapitelów tego portalu „wiąże nas jeszcze ze sztuką klasyczną, rzeźbami zwierząt wprowadza w świat bestyaryj.” Prof. Łuszczkiewicz znalazł ślady polichromii rzeźb, o których powyżej mówiliśmy. Charakterystycznym tego czasu zabytkiem jest katedra płocka, w planie w kształcie krzyża, z niźszemi bo-cznemi nawami. W półkolistej apsydzie wznosi się wielki ołtarz (fig. 430). Na froncie dwie wieże, kwadratowe w planie, w górnych kondygna-cyach w ośmiokąt przechodzące, uwieńczone pokryciem z w. XVII „w kształcie, tylko polskim kościołom właściwym.” Na przecięciu naw kopuła, boczne zaś nawy półkulisto zakończone. Naj-dawniejszemi, prawdopodobnie jeszcze w r. 1136 przez Aleksandra, biskupa płockiego, założonemi częściami, są nawy boczne. Następnie do nich przybudowano boczne kaplice i obie zakrystye. Znamiona stylowe XII w. zachował kościół po kanonikach regularnych w Czerwińsku, z dwiema wyniosłemi wieżami. Mury boczne tego kościoła wzniesione do połowy z grubo ciosanego w kostkę granitu (fig. 431). Znamion tych cecha najdoskonalsza w kamiennych słupach portalu, w pięknie rzeźbionych kostkowego zarysu nagłówkach i ozdobnych bazach (fig. 432). Styl romański wcześnie się u nas rozwija, widzimy już bowiem w Xł i XLI wieku jego przykłady w wielonawowych kościołach, kryptach i klasztornych kapitularzach. Wypada nam tu zanotować charakterystyczny i ciekawy dla badacza A-y u nas szczegół, że dwaj kronikarze nasi: Callus i Wincenty Kadłubek mało się zajmują A rą; o budowlach mówią tylko przy dacie śmierci ich fundatorów. Bardziej szczegółowe i dokładniejsze wzmianki o dziełach A-y romańskiej znajdujemy w klasztornych i kapitulnych rocznikach. Zapisane w nich imiona Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego, Piotra Dunina, Iwona Odrowąża, Kazimierza Wielkiego. Najsłynniejszym pośród nich mecenasem A-y u nas był Piotr Duńczyk, herbu Łabędź, hrabia na Skrzynnie i Książu, wielkorządca Szląska, wojewoda kaliski, protoplasta rodu Duninów. Jest to legendowa postać XII wieku, której nadano nawet powyżej wymienione dostojeństwa, dawniej nieznane. Piotr Włastowicz Dunin uważany jest za fundatora siedmdziesięciu siedmiu kościołów ciosowych, pomiędzy 1122 a 1153 r. wzniesionych, a mających jeden typ wspólny i ztąd du ni no w skie mi kościołami zwanych. Sama jednak liczba przez Dunina wzniesionych kościołów nie może być za fakt historyczny uznana. Historyk Szląska, Stenzel, uważa tylko dwa kościoły we Wrocławiu jako powstałe z fundacyi Dunina. August Mosbach zbija to zdanie Sten-zela. Łuszczkiewicz nie wątpi, że istotnie Dunin był fundatorem znacznej liczby kościołów, a zdanie swoje opiera na świadectwach zakonników klasztoru Zwifalteńskiego nad Dunajem. Jakkolwiek liczba 77 kościołów, Duninowi przypisywanych, nie da się ściśle udowodnić, w każdym jednakże razie było tych fundacyj niemało. Grnia* zdem kościołów duninowskich są dawne Kujawy i ziemie: Kaliska i Sieradzka. Najdawniejszą, dziś przez Łuszczkiewicza zbadaną, duninowską budowlą jest kościół w Strzelnie na Kujawach, w pobliżu dawnej Kruszwicy. Są tu dwa kościoły: jeden po dawnym klasztorze Norbertanek, dziś parafialny (fig. 433, 434,435, 436), drugi pod wezwaniem św. Prokopa, dziś obrócony na magazyn. Prawdopodobnie, idąc za Długoszem, klasztor strzel-nieński był wzniesiony w r. 1124. Do budowy kościołów użyto granitu, z dalekieh stron sprowadzonego. Kamienie mają ślady łupania żelaznemi klinami. Grubość magistralnych murów wynosi

1.10 metra, „jest to miara, której się trzymali dość ściśle architekci tej okolicy, bez względu na wielkość gmachu i opór ciśnienia”. Węgły zbudowane z kamieni największych rozmiarów i najlepiej dłutem obrobionych. Ściany jednak ułożone w nieregularnych warstwach, ze stosugami pionowemi, przypadające mi bezpośrednio ponad sobą. Z powodu braku odpowiedniego materyału, kościoły nie były sklepione — z wyjątkiem względnie nieznacznej apsydowej przestrzeni. Sklepienia krzyżowe z granitowomi lukami, pomiędzy któremi przestrzenie zapełnione stosunkowo cienkiemi kamieniami, pokrywają spodnią część wież i przestrzeń nad głównem wejściem. Kościół w Strzelnie i ruina w Inowrocławiu (fig. 437 i 438) są ważne-mi dla dziejów naszej A-y zabytkami, jako pomniki, w których po raz pierwszy w wielkopolskich budowlach do konstrukcyi sklepień cegły użyto. Następnie cegłą zastąpiono granit w budowie ścian; są one bowiem poczęte w granicie już z myślą zasklepienia; a obok granitu w głównych inurach, spostrzega się cegłę w nadbudowaniach, które cechę romańską noszą na sobie. Kościół strzelnieński ma kształt krzyża, złożony z trzech naw, z których

wym.

główna prawie dwa razy od bocznych szersza. Trzy nawy oddzielone nawą poprzeczną, z trzech kwadratów w planie złożoną. Na przedłużeniu nawy głównej—wydłużone i kolistą apsydą zakończone presbiteryum ma po prawej stronie kwadratową lokalność. Oprócz wejścia, prowadzącego do nawy głównej, są ślady dwóch innych wejść, w ramionach krzyża umieszczonych. Kwadratowa lokalność, o której wspomnieliśmy powyżej, jest kaplicą pod wezwaniem św. Barbary. Kaplica okrągła księdza Łuczyckiego później przybudowana. Długość kościoła w świetle wynosi 46 m., szerokość nawy głównej ma 6.40 m., naw bocznych 3.20 m. Obecnie pokrywające kościół ostrołukowe gwieździste sklepienia są później wzniesione; pierwotne daleko niżej miały punkt oporu, o czem świadczą zgrubienia w murze. Pierwotny układ sklepienia (oznaczony w planie przez p. Łuszczkiewicza nakreślonym), ma w planie nawy głównej trzy pola kwadratowe, w bocznych zaś nawach sześć takichże pól, o połowę mniejszych. Były to zwykłe, bez żeber, krzyżowe sklepienia. Restauracya kościoła strzelnieńskiego z w. XVI zatarła ślady konstrukcyi pierwotnej i fizyogno-mii architektonicznej. W apsydzie zachowało się sklepienie konchowe. Jedynym prawie zabytkiem motywu architektonicznego jest kolumna w ka plicy św. Barbary (fig. 434). Sformułowaniem ro-manizmu kościoła strzelnieńskiego jest fasada nawy bocznej. Przedstawia się ona, jako gładka ściana, zakończona zazębionym szczytem; ma dwa okna w dole i trzy framugi na piętrze; jest ona zabytkiem schyłku XII wieku. Kościół św. Prokopa w Strzelnie, od roku 1812, niestety, na magazyn użyty, jest nader ciekawym zabytkiem architektury u nas (fig. 435). Kościół ten złożony z kolistej nawy (8.10 m. średnicy), mającej po jednej stronie kwadratowe presbiteryum, po drugiej—zewnątrz podkowiastą, wewnątrz kolistą wieżę. Późniejsze czasy pozostawiły, na szczę ście, nietknięty pierwotny kształt tej ciekawej budowli. Nadmurowanie ścian wieży cegłą, przebudowanie szkarp i wybicie nowych otworów, są później dokonane. Wejście do kolistej nawy z boku od strony południowej. W wieży znajduje się na piętrze celka z okienkami forteczne-mi. Nawa główna, sklepiona kopułą z pełnego cyrkla, wsparta na ośmiu pasach kamiennych, u zenitu wspólnem kołem połączonych. Dowodem zachowania się pierwotnego typu tego kościoła jest model jego, na tablicy erekcyjnej przedstawiony (fig. 457). Presbiteryum pokryte dachem pulpitowym z frontonikiem, wieża—stożko-„Kwestya cegły, z której zrobiono sklepienia w charakterze romańskim, zarówno kopulaste w rotundzie, jak krzyżowe w presbiteryum, i z której dobudowaną jest wieża, prawie do wysokości murów rotuady, aż do ustępu, który należy do późniejszych czasów, budzi pytanie: azali to jest wynikiem restauracyi, czy też kończeniem cegłą budowy, rozpoczętej granitem? Ośmielamy się przeto twierdzić, że oba budynki przedstawiają nam epokę, w której kamień polny ustępuje

miejsca cegle. Wprowadzenie więc cegły do budowania przypadałoby tu na drugą połowę XII wieku”. Podobny przykład rozpoczęcia budowy granitem a skończenia jej cegłą widzimy w ruinach kościoła w Inowrocławiu. Budowanie z cegły jest dawniejszem w Wielkopolsce, niż w Ma-łopolsce. Przykładem udoskonalonej konstrukcyi ceglanej jest kościół św. Jakóba w Sandomierzu (fig. 439) z roku 1205. Kościół św. Prokopa zaliczyć należy do rodzaju kaplic okrągłych ( Rund-kapelle), na wzór Grobu Chrystusowego ukształtowanych. Zgodnie z wywodami historycznemi, kościół ten był parafialnym. Dziełem fundacyi duninow8kiej był także, dziś już nie istniejący, kościół klasztorny św. Wincentego we Wrocławiu, również jak kościół św. Michała i N. P. Maryi na Piasku; utraciły one jednakże pierwotny swój charakter. Na wzór budowli duninowskich wystawiony w XVII wieku kościół św. Salwatora na Zwierzyńcu w Krakowie. Kościół strzelnień-ski ma związek historyczny z ruiną kościoła w Inowrocławiu. Nie wiadomo, kiedy powstała ta budowla i kto jest jej projektodawcą lub fundatorem; jednak z konstrukcyi ścian i ogólnego układu planu możnaby wnosić, że należy ona do XII wieku. Jest to większych rozmiarów kościół romański, którego charakterystycznem i wy-bitnem znamieniem: na froncie dwie wieże kwadratowe i, oprócz głównego, dwa boczne wejścia. „Zdaje się, że do ostatniej epoki żadna ważniejsza restauracya nie odjęła mu pierwotnej cechy architektonicznej.” Plan kościoła odznacza się nadzwyczajną prostotą, jako utworzony z jednej prostokątnej (19.30 na 12.34 m.) nawy, poprzedzonej nieco szerszą lokalnością, złożoną z trzech kwadratów, z których środkowy jest planem kruch-ty, dwa zaś boczne—planami wieź. Nawa otwarta ma prostokątne i prostolinijnie zakończone presbiteryum (7.56 na 5.44 m.). Plan ten ujęty w kontury ścian granitowych, grubości od 1.20 m. do 1.50 m. Fasada i wieże do wysokości piętra, oraz ściany nawy ponad sklepieniem okien, nareszcie cała tylna ściana presbiteryum, zbudowane z cegły większych rozmiarów, z widoczną tendencyą do zostawienia tej ceglanej konstrukcyi w stanie naturalnym, t. j. bez tynkowania (Rohbau). Trzy portale, dolne sklepienia wież i przestrzeni pomiędzy wieżami, obramowanie okien nawy głównej i jedno okno w presbiteryum, zbudowane z granitu. Portale romańskiemi mogą być nazwane; odznaczają się prostotą motywowania. Z kościoła wprost można dostać się do wież, zaopatrzonych wąskiemi fortecznemi otworami. Podobne cechy widzimy w kośc'ele św. Prokopa w Strzelnie, św. Jędrzeja w Krakowie, św. Mikołaja w Wysocicach, w Kościelcu na Kujawach. „Urządzenie to wojownicze kościelnych wieź, jakie napotykamy w onych budowlach XII wieku, czyż nie jest rodzajem incastellationis, o którem o te czasy wspominają kronikarze?” Kościół inowrocławski, według wszelkiego prawdopodobieństwa, był pokryty pułapem, presbiteryum zaś, pierwotnie apsydą zakończone, ma

I

i

■

: - _

POL/?:

3

i

Ą'

X:

*

.

'

r

t

■

,o. y y

&

i

\

■

/ *

a

■

r •

•V

on

Kluci » kl »pienia.

„ 'j

ir⁵

•v

wsäiöHl

. 0-U

___r

Spadek yurt t icber v ścian sali

!!

-■

Klucz sklepienia.

JBKU! :

PeTITÉ

Fig 452 Kolumna kapitularza.

l0»ł

Profil alacusa

•Profil leber krzyiowyeh.

•*J »0 -.

îrofil baiy

Plan fl«lalacusie.

"/ T

eu

jawi

JMk

l :.........

;~::n

••

J€

’S

iSÎlfel

ii

-n

//5

I

II

.SS

i\

■"i........Tr_

Pi:

........fff 3...

■4

...C8-6Z-J

•:>

'f

Rzeźba tympanonu z amur. boczn. portalu.

'4

■i-

Ä_

0U-

l.i

Fig. 451. Gzems moulure hachée 1 rzeźba tympanonu.

4-

Wielka Encykl. Powhk. ilustr. T. IV.

Architektura Polska.

i inns

;*i-i

iljUsi tuil M IhtII

!i!

iili

;i

Tx

Fo

Herby na Tcrokszlynach i klaczach sklepieni« kruigaokn Ha sit. budowy X1II1I wieku

PS

»,

iS

ail

■H

lii ;

9fcr

Fig. 450. Przekrój kościoła poprzeczny.

Malowanie .okokna prawe £o

Znaki ryle na filarze wejścia io kapitularza.

KI

Fig. 453 Polichromie i rzeźby na muracb.

<»

Malowanie Obok okna lewego.

mmmm

6 *3 ....

• * BU-

Sn.

3675

-v

s _jg_.........

v |Ps<f

%y s

rrrrznr.-Jr.~.“^rr:.^r

tSEM

piu

ppm iw

•f

//

PS

Sn.

Fig. 449. Plan kościoła w Sulejowie.

Fig. 449—453.    OPACTWO SULEJOWSKIE.

JKgl

mc

•r

lii¹

aiMAi

Ozdoba w około ścian nad ławą

Fig. 453, Polichromie i rzeźby.

!■

Do art. „ Architektura.n

I

■

■

■

^ r

.

< T

CO

£

■S

i;

* i *

r

■f

v i ■ .a

w sobie ślady pokrycia sklepiennego. Wogóle, części kamienne kościoła inowrocławskiego zbudowane w XII w., ceglane zaś w XIII. Nad brzegami Prądnika, Dłubni, Szreniawy i Nidy istniejące stare zabytki budownictwa, okopiska, ruiny fundamentów, są spuścizną po rodach mo-żnowładców : Odrowążów, Toporów, Szreniawitów, osiadłych tu w XII w. J ednym z takich zabytków jest kościół św. Mikołaja w Wysocicach, szczególniej zaś ważnym pomnikiem historycznym jest ko ściół św. Wojciecha, we wsi Kościelcu nad Szreniawą, pod Proszowicami (fig. 440,441, 442, 443, 444). Sama już nazwa Kościelec wskazuje, że w tej miejscowości musiał oddawna istnieć kościół, w dawnej Polsce bowiem dawano nazwę Kościelca wsi, w której kościół wzniesiono. „Ile wsi tych, tyle starych kościołów.” Budowla, o której mowa, jest ważnym zabytkiem stylu romańskiego w Polsce. Na stronie zewnętrznej kościoła pozostały niezatarte jeszcze ślady pierwotnej fizyognomii architektonicznej. Fundatorem jest Wisław, biskup krakowski, jak o tern pisze Długosz, pod rokiem jego śmierci, 1242. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, kościół stanął w pierwszych latach czwartego dziesiątka XIII wieku. Bielski, mówiąc o tym kościele, wyraża się: „dziś, widzę, pustką stoi”. Był on więc w końcu XVI wieku opustoszały. Przednia część kościoła ma kształt kwadratowy (12'42 na 12'), w planie rozdzielony trzema rzędami filarów na trzy nawy, z których środkowa szersza od dwóch bocznych. Stosunek szerokości naw przedstawia się w cyfrach jak 8:5. Na przedłużeniu nawy głównej znajdujące się prawie kwadratowe pres-biteryum zakończone półkolistą apsydą. Po obu jego stronach dwie lokalności kwadratowe, ograniczone bardzo grubemi, bo 1.50 m. szerokiemi murami. Taka grubość murów spowodowana zapewne pierwotną myślą wzniesienia na kwadratowych lokalnościach dwóch wież kościelnych. Długość kościoła w świetle wynosi ly.60 m., szerokość zaś trzech naw 12.34. „Pomieszczenie wieź obok presbiteryum jest jeszcze tutaj w związku z tą sprawą, która z budowy kościeleckiej czyni zabytek arcyważny dla dziejów sztuki, ze sprawą empor ów, która z obserwacyj planu wyprowadza nas w rozważanie wzniesień kościoła”. Plan okazuje pewne odstąpienie od typowego romańskiego kościoła wiejskiego, jako rozdzielony na nawy. Wielce charakterystycznym szczegółem, stanowiącym wyjątek w ogólnej zasadzie w budowaniu u nas kościołów romańskich, są empory, czyli galerye, ponad nawami bocznemi wzniesione, oświetlone oknami (triforiami). Trudno jednak dać ściśle naukowe wyjaśnienie przyczyny tego wyjątku kształtowania naszych kościołów romańskich. Wzniesienie wież w pobliżu presbiteryum można tłómaczyć potrzebą umieszczenia w nich schodów, prowadzących do górnej części kościoła. Takie urządzenie pozwalało możnym dostawać się do górnej części kościoła, gdy w dni świąteczne dostęp od frontu był utrudniony z powodu wielkiej liczby pobożnych. „Bogate domy

sąsiednich wsi, należących do parafii, dążą dołem wieży po schodach, aby spokojnie zająć swe ko-latorskie w emporach ławy.” Kościół w Kościelcu należy do tych zabytków, których pierwotny charakter, pomimo restauracyi, został zachowany. Nawa główna łączy się z bocznemi za pomocą trzech kolistych arkad, na czworobocznych filarach wzniesionych. Pierwotnie budowla, o której mowa, musiała być pokryta pułapem, „bo ta zasada zgadza się zarówno z liniami architektury wnętrza, jak godzi sprawę z apsydą”. Z przyjęcia takiego pokrycia wypływa, że jeden wspólny dach pokrywał całą budowlę. Pułap nad nawą główną, na trzy pola rozdzielony, motywowany w różnobarwne kasetony. Empory prawdopodobnie były krzyżowo zasklepione. Dziś już nieistniejące okna fasady i try fory a rzucały światło do wnętrza kościoła. Wiek XVII-ty „upstrzył” barokowemi motywami fizyognomię zewnętrzną kościoła; w całej czystości stylowej ocalały portal główny i apsyda. Oskarpowanie głównej i bocznej fasady w zupełności zmieniło pierwotny, stylowy charakter budowli; nawet wieże zginęły zupełnie pod oskarpowaniem. Do budowy użyto białego wapienia, którego jednak niema dziś w całej okolicy Proszowic. Co się tyczy wartości estetycznej kościoła i stylu, o którym mowa, w jego rozwoju u nas, „nie ulega wątpliwości, że tylko kościoły o kilku nawach, więc klasztorne, kollegiackie, katedralne i miast większych, w epoce średniowiecza, łamaniem owych linij, wywołanem przez konstrukcyę więcej skomplikowaną, stworzyć mogą piękny efekt wnętrza. Jednonawowe wiejskie będą ciekawemi zabytkami dla ornamentacyi, nigdy zaś we właściwem architektonicznem znaczeniu ważnemi nie będą”. Ornamentacye kapitelów przypominają podobne motywy w sali kapitulnej w Sulejowie, stąd wnosić można, że budowla kościelecka od Cystersów pochodzi. Inne znów kapitele z listkami, odro-słemi od konara głównego, w kształcie lanceto-watemi, są swojskim, na miejscowej florze wzorowanym motywem, a pierwszym krokiem do ornamentacyi gotyckiej. Odbijają one od innych ornamentów, po romaósku stylizowanych. Dążność do gotycyzmu w ornamentacyi widoczna osobliwie u głównego portalu. Tu liście wzorowane na liściach babki (Plantago major). Rzeźby wykonane w piaskowcu drobnoziarnistym. Budowla kościelecka powstała pod wpływem ówczesnego fundatora licznych kościołów, Iwona Odrowąża. Iwon funduje klasztory krakowskich i san-domirskich Dominikanów, Norbertanów w Brzesku i Ibramowicach, Cystersów w Mogile, Kanoników regularnych w Mstowie, jak również Kanoników de Saxia. Jednak o typie tych budowli i o rodzaju do ich budowy użytego materyału nic stanowczego orzec nie można. Tylko Kościelec daje nam prawdopodobnie typ budowli iwo-nowskiej. Architektura kościeloa XII i XIII wieku powstała pod wpływem architektów-mni-chów zakonu Benedyktynów i Cystersów. Kilka szczegółów w Kościelcu każe przypuszczać, że

90

Encyklopedya Powsrechna l'ustr. T. IV.

au torem budowli był Cysters, z Francy i przybyły. Empory są szczegółem, właściwym kościołom w Burgundy i, skąd Cystersi do Polski przybyli. „Wszakże umieszczenie obok presbiteryum oznaczałoby pewne wahanie się Cystersa-architekta, który wieź nie budował przy klasztornym kościele, i tu radby je ukrył w głębi”. Również rodzaj ornamentacyi, która przypomina podobne motywy w Sulejowie, jest dowodem cysterskiego pochodzenia budowli kościeleckiej. Zabytkiem XII w. jest także kościół parafialny w Starym Korczynie, do którego budowy w części kapłańskiej i niższej części murów nawy, (do wysokości trzech łokci) użyto ciosu, starannie obrobionego; wyższa zaś część murów nawy i szczyt przedni wzniesione z wyborowej cegły, wzorzysto ułożonej. Część kapłańska zamknięta prostą ścianą, szczyt przedniej ściany ma zębate zakończenie. Części budowli z cegły prawdopodobnie pochodzą z XV w. Podobnie jak we Francyi i w Niemczech, tak samo w Polsce, Cystersi pozostawili po sobie wspaniałą kartę w dziejach architektury, choćby tylko przez wzniesienie opactwa w Sulejowie, miejscowości, na wschód od Piotrkowa (trybunalskiego) położonej. Według Długosza, założenie klasztoru Cystersów, przypada 1176 r., według zaś rocznika kapituły krakowskiej—w roku 1174. Sulejowscy Cystersi, według wszelkiego prawdopodobieństwa, z Francyi przybyli, pozostawiają w kościelnej A-rze ślad swego pochodzenia. Ruiny opactwa mają forteczny charakter, o czem, pomiędzy innemi szczegółami, świadczą także otwory, pozostałe po olbrzymich 2aporach. Wschodnia baszta przypomina fortyfikacye dawnego Krakowa, umoty • wowana gankiem dla straży i mahikułami, zakończona ostrokręgowym, dachówką krytym, szczytem. Nareszcie na piętrze wyloty armatnie dopełniają fortecznego wyglądu. Prócz tego cztery inne baszty są motywem wyjątkowego, fortecznego wyglądu klasztorów, w Małopolsce wzniesionych. W obszernym klasztornym dziedzińcu mieściły się zapewne fabryki narzędzi gospodarczych, fo lusze do sukna, blichy do świec i płótna, a może nawet fabryki naczyń kościelnycb. Na starym, w głębi klasztornego dziedzińca wzniesionym kościele, dach czerwony z sygnaturką i drobne naprawy szczytów są dodatkami z r. 1847. Ogólny typ cysterskich kościołów: w Jędrzejowie, Mogile, Wąchocku i Koprzywnicy, powtórzony w o-pactwie Sulejowskiem; charakterystyka jego: plan w kształcie krzyża, z nawą główną; równej wysokości ma on nawę poprzeczną i niskie nawy boczne, dalej brak wieży, i nareszcie prostota motywowania są tej stylowej odmiany znamionami, (fig. 445—453). Kościół sulejowski zbudowany z piaskowca szydłowieckiego, starannie w bryły ociosanego; poświęcony w 1232 r. Grubość murów obwodowych ma 0.93 metr. Długość kościoła w świetle wynosi 36.75 metr., szerokość w krzyżu 19.45, a szerokość trzech naw 14.26, z czego przypada na nawę główną 5.60 metra. Rok 1232 należy też zapisać, jako datę wprowadzenia do maszej architektury systematu sklepień ostrołu-kowych i filarów rozczłonkowanych, dźwigających cztery półkoliste arkady. „Architekt wielce umiejętnie rozporządził układem tych półkolumn, wciśniętych w czworościenny filar; w założeniu tej podstawy widoczuem jest, że mu chodziło zarówno o dźwiganie gurtów sklepień niskich bocznych, jak wysokiej nawy środkowej, z zachowaniem symetryi, jako koniecznego warunku piękna w filarach”. Charakterystycznym szczegółem są także zawieszone, wspornikami zakończone, filary, jako motyw wspólny innym, przez Cystersów wznie-r sionyrn kościołom (fig. 450). Styl ornamentacyi czysto romański, zwłaszcza motywowanie ścian nawy głównej. Pierwotnych okien pozostały tylko dwa ślady, z których wnosić można, że, jakkolwiek małych rozmiarów, miały one glify, półkolem zamknięte; niejednokrotnie powtarza się zamknięcie otworu za pomocą jednej bryły kamienia z pół-kolistem wycięciem. Oprócz okien w presbiteryum i w nawie głównej, w każdej fasadzie umieszczono po jednem większem oknie kolistem. Są tu także ślady rozetowań. Kościół sulejowski jest na zewnątrz najlepiej ze wszystkich romańskich świątyń zachowanym zabytkiem. Szczytowe jednak zakończenie fasad zaciera wielce pierwotny romański charakter. W r 1847 zniżono pochyłość wiązania dachowego, a nareszcie i „bezsensowne ogzemsowanie” zmniejszyło pierwotną wartość tej romańskiej budowli Ozdobą wysokich ścian jest gzems okapowy, dobrze zakonserwowany; jest to gzems moulure hachée. W zabytkach poE skich napotyka się on tu po raz pierwszy (fig. 451).. Portal, (i dwie obok niego skarpy), po roku 1232. zbudowany; pierwotnie zapewnie wejście boczne prowadziło do kościoła, zadość czyniąc potrzebom czasu, w którym tylko mała liczba slug i klasztornych dworzan do wnętrza była dopuszczana; w kościołach większych rozmiarów dzielono inurem lub kratą część dla osób świeckich przeznaczoną, jak np. w Mogile. Z południową ścianą kościoła graniczy właściwe Claustrum. Krużganek klasztorny prawie cały w ruinach, pomimo to jednak możemy z niego odtworzyć sobie wyobrażenie o charakterze krużganków klasztornych Xłłf w., u nas. Belki nad krużgankami nie w gniazda wpuszczone, ale wsparte na kamiennych konsolach; ten konstrukcyjny szczegół rozstrzyga spór o rodzaju pokrycia w mowie będących krużganków. Pozostały także resztki ogromnej sali, z wejściem z krużganka, z pięknym orłem Jagiellońskim, w kamieniu kutym. Obok krużganka, z wejściem od niego, kapitularz, oświetlony dwoma ostrołukowemi oknami. Sala ta (9.00 na 9.73 metr.) pokryta ostrołukowem czteropolowem sklepieniem, wspartem na gurtach, zbiegających się nad kolumną, w środku wzniesioną, Konstrukcya ta wywołana potrzebą zredukowania wysokości sali, dla umieszczenia nad nią klasztornej sypialni (dormitorium), a to zgodnie z przyjętą regułą w projektowaniu starych opactw. Kapitel kolumny, o której powyżej mowa, należy do najdawniejszych zabytków stylu rumańskiego u nas (fig. 452). Osobliwością sulejowskiego opactwa jest polichro-

-

;

:

■i

>

■

|N11 A <t

. « * >.

.

(£.

I o    ' r

■■* . ••

Xe?

;

•:r

. •    V' l '¹.

a

-

R ^

• *

<r

)

•Ï.

if

»

•i

}

■

- i -

1

•V

;

■•--V ■: =

J

• •

r.

*’• r-

■    v: r :-'• '1

u

r ■ ■ ;    //

ÏÏL

V,

Mi

%y.

i:

¹¹

L'lmÜn

VÀ

AlTi-M

jj

sfóś

a BS

-

.z

«sal

JA

tf=

HI-

.-•i

- (■

se.

kJ

Av,

J'Ä

s*

lir

IA⁴.: ; :»• 7;;Hhr

-3Ü-

Fig. 456. Korytarz biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

Fig. 455. Kościół P. Maryi w Krakowie.

»Sr-^-'AiAÀÀA

l[

fi¹.'

li¹

!ii< ||

SlSJy

i;

f.

Architektura Polska.

wfp;    *v%i&f

JJ

fIP,

■: -!

vit.

I V'

* if

f (ft

fs

fê

'S

4< r&X

Î LA.

•\i

p-V \ .•■ .

/\E cU:\ /\ &

•-N

/\

LI

x.......r^v.....r

\ / \

.    A*'

,i.

‘•v'&S

~T

BI

■ ■ pHi

5*8 '■    !

Fiff 459. Przecięcie i plan poziomy kościoła św. MikoJaja.

Z=L?

--•St

fi

•'!

S.

ii

il

:• «

flfiM

US

ii

A A

fefAè;

sü

____ !’ ’    —/A i

is\v ,b"fj

i'S

SS

t,'¹

(?■

f; A:" ’

I -.- AS

Mi

li

Pt? A

..i««!

¥k

l_L_:

¹ 'S' AK

/ LjwmL V. . '%

SSSte?'

fH

m

I¹

,A

..

mm*

r.r

ffiS

■ ■■

'

;■ ;

-A    %

...

W,

AÀ

WÊP-: L

k4

Ä;, * »■;

Kp||jgjpB

• HÉvf • - '*■

lÄli

mPp »

8?

*9£>*/:**i ;■ ,'T''r •• •' ’ "™ ...... ......

JS“!

r¹;

»niw

i/ ' V..

*•3

|i

:Zj

■§\

saP£?K‘.

■j\A

gnali; jii

r1p$pA ■*’

Ÿ V 'JS ,A: .. C.U

StjJWB Tfu

"A.

HB9H

AS3-S

itâÉAI^

**ź5

■/. V

Fig. 454. Ratusz w Sandomierzu.

Fig. 457. Tablica erekcyjaa W Wiślicy.

Fif. 458. Front kościoła św. Mikołaja i przekrój wieży.

Fig. 458—459. Kościół św. Mikołaja w Kaliszu.

Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura.”

'

:

V»

V •’

:

.

■

ft

'    ■/    ■'    t

iPws*!:

«

,:.i

»

>

rv

.    Z

» ■■ . ■ t ¹ ;    -    ' ■

mia, (fig. 453). Przy kapitalarzu znajduje się więzienie zakonne (carceres)-, pierwotnie była to jednak t. zw. rozmównica mnichów. Na zwornikach tu i owdzie wyrzeźbione znaki są herbami prawdopodobnie fundatorów; widzimy tu także Pogoń i herb ziemi Sandomierskiej. Najpiękniej jednak stylizowanym i jedynym w swoim rodzaju rzeźbiarskim zabytkiem jest orzeł Jagielloński nade drzwiami refektarza. O nim mówi Łuszczkiewicz: „Pominąwszy piękne proporcye tego chudego królewskiego ptaka, uderza nas zacięcie orna-mentacyjne pierza, którego części, na tło przypadające, przedłużają się w kończaste gięte pióra, przerzucają się jak mostki do tła. Wszystko to suche, subtelne, gięte, przedstawia się arcypięknie; rzeźba, choć mocno już zniszczona, warta odlewu gipsowego lub schowania do Muzeum sztuki”. Sala obok refektarza i przejścia do późniejszego pałacu, jest pozostałością p > mieszkaniu opata sulejowskiego. Wogóle w klasztorach Małopolski dom opacki nosi ślady stylowe XY w. Pięknym architektonicznym zabytkiem X1TE w., a zarazem kamienną księgą naszych swobód municypalnych, jest ratusz w Sandomierzu; jest on pomnikiem prawa lokacyjnego, na prawie magdeburskiem opartego, a nadanego sandomierzanom w r. 1286 przez Leszka Czarnego (fig. 454). W tym gmachu obierano prezydenta, wójtów i rajców miejskich. Ratusz sandomierski w swych motywach, a może i ogólnym układzie, przypomina nieco krakowskie Sukiennice. „Forma tego gmachu z początku inny kształt mieć musiała”: był on znacznie mniejszym, czego dowodem niesłychanie grube mury w jednej połowie, a w drugiej daleko cieńsze”. Na tej drugiej połowie prawdopodobnie miała być wzniesiona wieża, za panowania Kazimierza W. Zniszczony przez pożar (1623), odrestaurowany przez Władysława IV, później za Jana III, a nareszcie w r. 1874. Jakkolwiek mylnem jest mniemanie, jakoby Kazimierz W., zastawszy Polskę drewnianą, pozostawił ją murowaną, jednak to pewna, że w XIV w. przebudowane zostały z gruntu wszystkie niemal katedry nasze. Jako fundatorowie nowych gmachów w tym czasie odznaczają się szczególniej biskup krakowski Nanker i arcybiskup Jarosław Skotnicki. Pierwszemu zawdzięczamy budowle katedralne w Krakowie i Wrocławiu, drugiemu katedrę w Gnieźnie. Kazimierz W. jest miłośnikiem gotycyzmu. Funduje on kościoły w Wiślicy, Stobnicy, Niepołomicach, Krośnie i w wielu innych miejscowościach kraju naszego. Do budowy kościołów XIV w. używano zarówno cegły i kamienia ciosowego, i właśnie, „w tern leży główna jego charakterystyka i to wywołało właściwość układu planu i konstrukcyi”. Niewłaściwe zaliczanie tych budowli do grupy północno-niemieckich jest tylko wynikiem powierzchownego badania, opartego na podobieństwie zębatych szczytów, skarp i framug w ścianach. Indywidualność stanowi tu umiejętna konstrukcya, w której kamienia użyto do szkieletu budowli, a cegły tylko do wypełnienia t. zw. tła architektonicznego. Wysokość sklepień względnie do ich rozpięcia, polskie wiązanie cegieł i w ornamentacyi miejscowa flora, są, według na* szych badaczów, dostatecznym dowodem indywidualności naszej architektury XIY wieku. „Rozwiązanie zadania konstrukcyjnego wnaszem budownictwie kościelnem XIY w. stanowi wprowadzenie skarp przyściennych dla ścian magistralnych u nawy głównej, a często i presbite-ryum (a więc dołem w arkady wprutych), do wnętrza budynku, i pomieszczenie ich, jako naddatku po za filarami”. Charakterystycznem znamieniem konstrukcyjnem jest licowanie ścian kamieniem, np. w katedrze krakowskiej, ślepe framugi z rozetowaniem, rodzaj tryforyi. Kościół Panny Maryi w Krakowie jest przykładem ustalenia się naszego konstrukcyjnego odcienia (fig. 455). Kasze kościoły są wysmuklejsze w swych proporcyach od budowli ceglanych nizin niemieckich, co także stanowi znamienną ich charakterystykę. „Cegłę prasowaną, iglice terrakotowe i arkadki, wyłącza nasze budownictwo”. Dokładna znajomość materyałów budowlanych, w której mistrzami naszymi byli Cystersi i Dominikanie, stanowi podstawę wytworzenia się indywidualności naszej A-y XIY w. Wytłómaczenia jednak kształtów naszej A-y szukać ‘należy nie-tylko w konstrukcyjnych warunkach, ale także we właściwościach kultu religijnego, jakiemi są np. oryentacya osi budowli, konieczne rozdzielenie części kapłańskiej od ludowej, hierarchiczne znaczenie kościoła względnie do tego, czy był on katedralny, parafialny, klasztorny albo wiejski. To są warunki, z któremi u nas więcej się liczono, niż w Niemczech. Wspaniała arkada, t. zw. tęcza, oddziela zawsze część kapłańską od miejsca, przeznaczonego dla pobożnych. Katedry nasze XIY wieku, jak np. krakowska, gnieźnieńska i poznańska, mają plany bardzo rozwinięte, a to przez przedłużenie naw bocznych około presbiteryum. Dwie wieże są koniecznym atrybutem naszych kościołów katedralnych. W parafialnych i klasztornych, część kapłańska osamotniona, a przednia jest trój nawową bazyliką. Pierwowzorem są tu kościoły Dominikanów z XIII wieku, np. w Sandomierzu. Wiejskie i małomiejskie kościółki są jednonawowe, z wieżą na froncie, w której drzwi do wnętrza prowadzą. Nareszcie czwartym typem są kościoły halowe i ce-glano-kamienne, np. w Sandomierzu, Bieczu i katedra we Lwowie. Nie bez pożytku będzie przytoczyć tu słowa Łuszczkiawicza: „Zwracam uwagę architektów naszych na tę charakterystykę typów hierarchicznych, właściwą krajowi naszemu, nic bowiem wstrętniejszego, jak nie uwzględnianie przy wyborze planu — miasta, wsi lub klasztoru”. Wydłużone proporcye presbiteryum i zamknięcie go od wschodu, jest znamienną cechą naszych, osobliwie katedralnych kościołów. Przykładem nawa kościoła parafialnego P. Maryi w Krakowie, kościół wiślicki, kościół św. Jana Jerozolimskiego w Gnieźnie, nareszcie katedra lwowska, mająca presbiteryum dłuższe o kilka metrów od nawy głównej. Presbiterya zamknięte prostolinijnie, jak np. w katedrze kra-

Właści-

kowskiej, albo wielokątne, jak np. w kościele św. Jana Jerozolimskiego w Gnieźnie. Najzwy-klejszem zakończeniem są trzy boki ośmiokąta, jednak bywają także zakończone pięcioma bokami dwunastoboku, jak np. w katedrze gnieźnieńskiej i w kościele proszowickim. Proporcye presbiteryum wypływają z rozdzielenia na części sklepiennego pokrycia, które, według zasady, przyjętej u nas przez architektów XIY w., powinny być kwadratami. Ztąd pochodzi, że odległość pomiędzy filarami daje szerokość nawy środkowej. Pierwotnie kościoły z XIV w. nie mają zakrystyj, są one później dobudowy wane. Do budowy naszych świątyń gotyckich używano zarówno kamienia, jak i cegły, o wymiarach / 0.28—0,14—0,09 metr. Cegła ta, w początku XIV wieku była barwy ciemno-czerwonej, w końcu tegoż wieku używano zendrówek, któremi układano wzory, wielce w XV wieku rozpowszechnione. Cokuły, poziome podziały ścian, kapniki (larmiers) i gzemsy wieńczące, galeryjki zakrywające rynny, robiono z kamienia ciosowego. „Okna kościelne naszych pomników są niewolni-czem naśladowaniem wzorów kamiennych”. Okna są przeważnie dwu lub trzech-polowe, przy czte-ro-polowych zaś rozwija się znany system grubszych i cieńszych profili, tak zw. matek i córek—i przenosi profilowanie i na glify. Rozwodzić się w tern miejscu obszerniej o oknach niema potrzeby, gdyż to rzecz znana; należało jednakże zaznaczyć ich charakter kamienny, jako cechę naszych budowli, wyróżniającą się od pruskich, w których laski i skromne rozetowania są forsowane z gliny palonej, lub też w glify ceglane wprowadzone są części kamienne”. Właściwością także tych okien jest oprofilowanie przy zwarciu ostrołukiem. „Za naszą też właściwość poczytać należy, przy oknach, których dolna część światła musiała być przemurowaną, użycie całej framugi aż do dołu i wprowadzenie lasek, zatopionych niejako, wydłużających się po tle, jakoby normalnie, aż do stolnicy dolnej”. Zastąpienie rozetowań okien krzyżem kamiennym jest znamienną cechą stylową budowli, za Kazimierza W. wzniesionych. W XIV i XV okna przystrajają się różnobarwnym witrażem. Arkady, ostro* łukowo zastosowane do ceglano-kamiennej kon-strukcyi, mają charakterystykę miejscową. Filary w „systemie krakowskim” w planie są dwu-nastobokami, wydłuźonerai w kierunku osi kościoła. Filary, do połowy wmurowane w ścianę, znajdujemy w kościołach bez poprzecznej nawy. Bezpośrednie wyrastanie żeber sklepiennych z trzonu kolumny jest cechą Kazimierzowskich budowli. Zakończenie filarów kapitelem wprowadzone dopiero w XV w.— przykładem kapitularz w Lądzie i kościół w Gosławicach, pod Koninem. Filary w „Collegium majus” w Krakowie (gmach Biblioteki Jagiellońskiej), jakkolwiek wzniesione w początku XVI w., mogą służyć za przykład kształtowania, XIV wiekowi właściwego. Kształtowanie tych kolumn jest uważane za charakterystycznie polskie (fig. 456). Również znamienną

cechą naszych budowli jest bogactwo motywów framug ślepych, w których zachowano laski podziałowe i glify, jakby ramy do polichromii. Po obu stronach okien umieszczone framugi, umotywowane rozetowaniem i malowaniem, jak to widzimy dziś tylko w katedrze krakowskiej, powinny być za swojski motyw uważane. Pokrycia sklepienne budowli XIV wieku są zazwyczaj krzyżowe, palmowe lub gwieździste, wością naszą jest przystrajanie zworników rzeźbą figuralną, oraz wiązek żeber ornamentacyi; powtarza się to osobliwie w Wielkopolsce, głównie w Gnieźnie. Motywami temi są postacie zwierzęce: niedźwiedź przez psy napastowany, oraz strzelec godzący strzałą w mknącego jelenia; nareszcie obraz, przedstawiający walkę rycerza z bajecznym smokiem. „Zauważyć jednakże należy, że kamień zastąpiony 'tu jest przez jakąś imitacyę sztuczną, doskonale go naśladującą, nie różniącą się barwą od zbitego piaskowca, z której odlewano w formach oddzielne części żeber”. W kościołach jednonawowych sklepienia są gwieździste. Klucze sklepienne na jednym poziomie. Pięknym przykładem jest sklepienie kościoła kol-legiackiego w Wiślicy. Konstrukcya sklepienia, stosowanego do budownictwa świeckiego, rozwija się przy schyłku XV w., mianowicie w t. zw. sklepieniach kryształowych. W XV wieku widocznym jest zwrot do budownictwa z nietynko-wanej cegły (Rohbau). Cegła modelowana do budowy cokułów, oraz różnobarwna, wchodzi w użycie za czasów Długosza, np. w kościele w Sczepanowie, w Starym Korczynie i w domach Długosza. Doskonali się także wyrób kafli polewanych. Toruń i Gdańsk dostarczają rze-czypospolitej zdolnych, w krzyżackiej szkole wykształconych, mularzy i garncarzy. „Wisła ułatwiała komunikacyę, i wtedy to, a nie kiedy-indziej, pokryły się północne strony kraju kościołami, przypominającemi budowle krzyżackie“. Szczegółami ZDamiennemi budowli XIV w. są gładkie zakończenia ścian szczytowych, oprofilowanych kamiennym kapnikiem, nareszcie cierń kamienny, krzyżem uwieńczony. Ściany wypełnione ostrołukowo zamkniętemi niszami, szczyty wykładane kamieniem (np. katedra krakowska) bez nisz, ale z posążkiem patrona, pod którego wezwaniem kościół wzniesiony. W budowlach ceglanych XV w. lice ściany podzielone grzbietami pionowemi, tym sposobem krawędzie szczytu przechodzą w szeregi wznoszących się zębów, pokrytych kamiennemi daszkami. Każdy ząb zakończony kamienną fialą, z cierniem i „żabkami”. Powierzchnia szczytu rozdzielona pionowemi la-skowaniami, odpowiadającemi liczbie zębów kra- / wędzi. Ilustracye do tej stylowej właściwości / pomieściło czasopismo „Organ für die christliche Kunst“ z r. 1864, jako cechę polskiej A-y. Nawy boczne w naszym systemie konstrukcyjnym nie były pokryte dachem pulpitowym, ale prawdopodobnie „rzęd ścian szczytowych nad każdem polem sklepienia odpowiadał daszkom siodłowym⁴, np. w kościele Dominikanów w Krakowie.

Oj

*

i

s- #

to

;

v* -    :

-

■fr,

9/

/

•>l

/

{

. -.-„Vi    ..'    -.    .--i. - .• .

!

!

PI

RD

:.v

mm

.s;

sar

SS

MÈSM

E9

a,

PS

•;.ï:; :

Wïi

Architektura Polska.

VIII.

Fig. 461. Kościół katedralny w W łoclawku.

immm

isH

86362 E

S:i

s- -

«

11 : : i

-j

EN

.-Tæ

IMB

.s

tassa

;p:Ai j|

IMS

Sr=sS;5S2S;

mm

mSË

,V-v

ESI

«Ail

-il

ii

pf

iß

mm

mm

il

fin -

us,

___%

S:

'

I

w:

ses

kA

V---

SplPR

Pi

eJ

1H

mmWÊÊm

is*

jlTT'iimr

Is«

-.Si

iW?

S»!

Al

LfSi

ÏP;

a*

Ta

Ut

wBÊËEm

Hü

S ESSE

ss^çasüS

!..

ill

iw

Si

b mi

ii. ■ mm

r --»-ii:

11

JÜ

•«

■H

«i

}S

■s

wm

SI

LJ

SB

iSl

KB

iii

wm

-J

SSSSSS

WML

Tr.-V.fe^

g^Hlää

BSH

®gpSi

SSS

-u

Ri

53S£

Ai

slSsIS

sm

N»

m

«ii

LU

:AV; ?•

El

I-ÏTE?

Ti

S3

BaMBł

<*éMm i

■V.

A,;

mmm-

xii

■tan

mmw

im

Wielka Kucyki. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura.“

■

s

■

■

l

\

é ■'

If.;

4

4

Öl '*

'

OrÆ

s

î

V.

■

Cv~

i O

*

v-

Ar

U

V

Ui

V v>

\ ęy Ą} **&

$

#

4r

O

y

(

r

/

: Î

,< ■

i

z boku

[oj

u Ul

s^aBła.

m

ifc-

Si

fil

ffp

sr - ■

! i- m «y

fé

«T

j-Pr-:

il

(A,

-:;rP£=

’■0

i*

mm.

tr -r •’

a—7

H’/

te 31

WBm*

%»

ri,¹

lI

itr

; j. AM

S’CASÉKtïc,

-■■H

mar

su

sp

Fig. 460. Dora zwany świątynią Perkuna w Kownie.

Wielka Fncjkl. Powsz. ilustr T. IV.

Architektura Polska

.■ggteŁgjgfl

IX.

ià

• Si

>s

te

5#-wl

Pi

ni

Siii

r:i

Ai

ïïl

mÊ

il

I-

S.

Fi

rÜPi

I||

!;

I'

;•

&!il

Ç]tf

plan poziomy

z tylu

Fig. 462. KOŚCIÓŁ PARAFIALNY W LUBANIU.

prrecięcie

front

81

ümKÔœâââss

k,

Fig. 463. Okno domu trybunalskiego w Piotrkowie.

s-fcr;::    ' LtfäBilir A

'>V:Tk;U,’3.

4*

,À

€k

•••

Widok od «trony Wisły.

ft

|iiK-

fc

i : ■ i -

SfAH

.*'V

men

•P^Sfe«

fkgEjrarag*

■    '4

*sj:| v..... «ii

•■Ti I •    , *rtM\ P¹* >: -V / ‘A^r,

> ł •*'

•*•

Widok od nshodu.

$1» i s    i.. fj&

I ■ :fs te *y

- ■ r • r

Widok od północy.

Przecięcie kaplicy

Gzems.

r;A

rts

W*

Widok od południa.

gffi

Fig. 464 i 465. ZAMEK W JANOWCU.

?Ą:......-

rTT^-

L _ _J

Plan t-go piętra.

i>o art. „Architektura."

.3

-i.

C

\

>•

? o lit

«V

t₀

/

Brak wapienia rzeźbiarskiego stanął na przesz-kôdzrâ^wHrZézbîëniu posągów wielkich rozmiarów.

mniemanie, jakoby układ taki był wyłącznie polską właściwością. Obok kościoła wiślickiego dzwonnica przez Długosza fundowana. Kościół św. Mikołaja w Kaliszu fundowany przez Leszka Białego w r„ 1220, odrestaurowany w r. 1706. „Przypomina w układzie swoim kościoły XIII i XIV w., t. j. ową epokę przejściową z romanizmu do gotycyzmu” (fig. 458 i 459). Główna część kościoła ma w planie kształt kwadratu, podzielonego na trzy nawy, z których dwie boczne węższe, główna szersza przedłuża się w prostokątne presbiteryum, mające po lewej stronie na całej swej długości prostokątne przybudowanie. Na froncie wznosi się kwadratowa, szerokości nawy głównej, wieża, której zakończenie w naszym wieku dobu-

Treść rzeźby wieku XIV jest symboliczną, w XV zaś wieku staje się ona realistyczną. Najciekawsze (pod względem treści) rzeźby znajdują się w kościele Panny Maryi w Krakowie; pochodzą one z 1360 r. Wyobrażone w nich: „Zwycięstwo kościoła nad pogaństwem i synagogą”, „Porywanie dusz w towarzystwie syren“, „Matka Boska w otoczeniu grających aniołów“ i t. p. Na jednym zaś wsporniku „Filis, zakochanego do szaleństwa greckiego uczonego Arystotelesa, ujeżdża jak konia i smaga rózgą“. Słusznie też twierdzi Łuszczkiewicz, że tematy powyżej wymienione są plastycznym dowodem łączności naszej z zachodnią cywilizacyą, są to bowiem obrazy, które się dowano. Prawdopodobnie kościół ten był pokry-powtarzają osobliwie we francuskiej średniowiecz- ty stropem; sklepienia dziś istniejące wzniesiono nej architekturze. Nie brak też śladów polichro- po r. 1706. Zabytkiem XIV w. jest także ratusz mii w naszych średniowiecznych budowlach, np. w Pabianicach. Urządzenie otworów na łukach, na głowicach portalu Czerwińskiego, w kaplicy to ślad obronności tej budowli. Charakteryzuj ą-Swiętokrzyskiej, w katedrze krakowskiej, w ora- cym epokę kształtem jest konstrukcya dachów, toryum cysterskiem w Lędzie, w dawnej kaplicy zupełnie zamaskowanych, podczas gdy przedtem Niewiniątek w katedrze Krakowskiej. Kuryta- były one dla oka widoczne i bardzo wysokie, rze u Dominikanów w Sulejowie i Augustyanów Spadki tych dachów skierowane ku wnętrzu bu-w Krakowie i w Koprzywnicy są takiemi zabytka- dowli, co jest widoczne w szczytach jednej z elend. Ulubionym motywem były gałązki zielone wacyi, reprodukujących nachylenie i rozłożenie mocno liściaste, jak to p. M. Sokołowski udowa- dachów. Do zabytków XIV w. zaliczyć należy dnia. „Jak cała kultura nasza w epoce średnio- katedrę włocławską, jakkolwiek budowla ta prze-wiecznej jest dziecięciem zachodu, a jeduakże ma chodziła najrozmaitsze koleje. W r. 1200 biskup na gruncie naszym pewne właściwości, które sta- Michał Godziemba wznosi we Włocławku muro-nowią jej cechę narodową, tak również i sztuka, waną katedrę na miejscu dawniejszego drewnia-a przedewszystkiem A ra jest nabytkiem obcym.” nego kościoła św. Stanisława. Katedra ta staje Architekci budowli naszych z XIV w. byli ro- się pastwą pożaru, wznieconego przez czechów dem z Niemiec, z Wrocławia, Pragi, Koszyc i krzyżaków w r. 1328. Po zwycięstwie pod Płow-i z Wiednia. Pomiędzy innymi notujemy imiona: cami, na innem już miejscu wznosi kościół kate-Heinczego, Jana Stopfego, Konrada Duringa, dralny biskup kujawski Michał z Golańczewa. Roselera i Marcina Lindintoldego, autora Sukien- Budowę kończy synowiec jego, również biskup nic. Sklepienie kościoła P. Maryi jest dziełem kujawski, Zbilut, w r. 1365. Szczyt pomiędzy mistrza Wernera z Pragi, lwowską katedrę bu- wieżami wzniesiony w r. 1453, renesansowy kapi-dują Scheller, Piotr Stecher i Joachim Prom tularz jest dziełem XVI w. (c. a. 1527). W XVII z Wrocławia. W Krakowie zasłynęli Oipsarowie w. przybudowano kopułami kryte kaplice, kruchtę i Frankensztejnowie; niewiadomo jeduak czy Wa- północuą i skarbiec. We włocławskiej katedrze, cław z Tęczyna jest istotnie architektem Kazi- z cegły zbudowanej, widoczny jest wpływ krzy-mierza W., czy też tylko jego doradcą. W XV żackich budowli. „Nie mniej jednak układ planu w. zasłynął w Krakowie Marcin Prószka; Ma- naszej budowli okazuje, że należy ona do rodzi-zowszu i Litwie dostarczają architektów miasta: ny polskiej A-y i wiąże się tylko pewnemi szczegó-Królewiec, Toruń i Elbląg. „Nie da się więc za- łami z typem krzyżackim, którego lepszego na-przeczyć, że pierwszymi architektami gotycyzmu śladownictwa gdzieindziej raczej na ziemiach Litwy w Polsce byli obcy przybysze”. Kazimierz W., (fig. 460) i Polski, niż tutaj, i nie o tak wczesnej po-jak już powyżej wspomnieliśmy, funduje w r. 1350 rze, szukać należy”. W planie katedra włocław-kościół parafialny Najświętszej Maryi Panny ska okazuje prostokąt, podzielony na trzy nawy w Wiślicy. Skarpy do głównej ściany szczytowej dwoma rzędami po pięć kwadratowych filarów, przybudowane w r. 1464 i w tymże roku nad Na przedłużeniu nawy głównej, jednej z nią sze-bocznemi drzwiami umieszczono posąg fundatora rokości znajduje się prostokątne, trzema bokami kościoła, w postaci klęczącej przed Bogarodzicą ośmioboku zakończone, presbiteryum. Długość (fig. 457). Cała budowa wykonana    z ciosowego    nawy    35 metr., szerokość trzech naw = 20.80

kamienia, ściany zewnętrzne mają    pięć ćwierci    metr.    Nawa główna    szerokości 7.10 metr. „Zwra-

łokcia grubości. Szereg filarów dzieli wnętrze na camy uwagę już w układzie planu kościoła na dwie równe nawy, presbiteryum zaś    umieszczone    rozwiązanie zadania    tęczy kościelnej, tak wyma-

na głównej osi kościoła, t. .j na osi    filarów. Po-    ganej    w kościelnym    kulcie w Polsce, a lekcewa-

dobny układ mają kościoły w Szańcu, Chy- żonej w budowlach krzyżackich”. W budowie bicach, Strużycach i przy szosie wiodącej z Bu- gwiaździstych sklepień, pokrywających nawy i pre-ska do Nowego Miasta. Mylnem jest jednak sbiteryum, „widać pomoc toruńskich majstrów

murem z

murarskich”. Szczęśliwą, na podstawie naukowych danych, rekonstrukcyę katedry włocławskiej pod* jął przed 7 laty architekt z Krakowa, p. Stry-jeński. Nie możemy tu przytaczać szczegółów tej restauracyi, jako przechodzących zakres artykułu encyklopedycznego; zaznaczymy więc tylko, że dzisiejsze baniaste zakończenie wież w projekcie p. Stryjeńskiego zastąpione wysokiemi, czworo-bocznemi piramidami, wyrastającemi z czterech stromych szczytów (fig. 461). Kościół katedralny św. Jana w Warszawie wzniesiony na tern miejscu, gdzie w XII w. stał kościół drewniany. Kamień węgielny prawdopodobnie założony w r. 1261 za Ziemowita I ks. mazowieckiego. Część tej świątyni zbudowana pomiędzy 1313 — 1370 za Bolesława i Janusza ks. mazowieckich, zajmowała tylko dziś istniejące presbiteryum. Budowy dokończył Janusz, ks. warszawski w r. 1370. Następnie Anna Kiejstutówna i następcy Janusza, począwszy od Bolesława IV (1453), upiększają świątynię przez wzniesienie wieży, marmurową posadzkę, antependya. Z tych czasów tylko mury zostały zachowane. Zygmunt III łoży na odrestaurowanie przez wicher zwalonąj wieży i części murów (1602), łączy kościół z zamkiem za pomocą galeryi, przerzuconej przez ulicę Kanonię, wznosi dwa chóry około presbiteryum i funduje wielki ołtarz (1618), Fasada pierwotna skończona za Władysława IV; Jan 111 (1684) funduje bogate i piękne stalle. Za Augusta III znów dokonano restauracyi zrujnowanej wieży. Dzisiejsza fasada wykonana według projektu archit. Adama Idź-kowskiego w r. 1840. Kościół św. Jana ma trzy jednakiej wysokości nawy, przedzielone szeregiem trzech filarów. Każda nawa oddzielnie pokryta strzałkowemi sklepieniami, których żebra zbiegają się w nóżkę oporową. Rozczłonkowanie skle-piennych żeber nie odpowiada członkowaoiu filarów. Najdawniejszym, najlepiej zakonserwowanym i zarazem najpiękniejszym zabytkiem XV w. jest kościół parafialny w Kłeczkowie, niegdyś mieście, dziś wsi, leżącej pomiędzy Łomżą a Ostrowiem. Kościół ten fundowany w r. 1429 pod wezwaniem św. Maryi Magdaleny, św. Wawrzyńca i św. Michała, dzięki funduszom, wyłożonym z prywatnej szkatuły i staraniom wielkiej pobożności ks. By-dyńskiego, kleczkowskiego proboszcza. Główna nawa oddzielona od bocznych ośmioma w dwóch rzędach filarami. Ten troisty podział ujawniony na frontowej elewacyi, której część środkowa wyższa od dwóch części bocznych. Szczyty ścian frontowych i bocznych bogato motywowane kolumnami i świetlnemi otworami, ostrołukowo przeskle-pionemi. Rzeźba w szczycie prawdopodobnie jest dziełem Stwosza. Naokoło cmentarz otoczony blankami, motywowanym wieżyczkami, i basztami, przez co kościół kleczkowski przypomina fizyognomię obronnej fortalicyi. Nawy pokryte gotyckiem sklepieniem; ściany, zaopatrzone skarpami, są wybornie skonstruowane. Ciekawe i piękne stalle są zabytkiem XVI w. (fundowane 1521 r.). Zabytkiem początku XV w. jest także maleńki kościółek w Lubaniu (fig. 462), mylnie

za budowlę duninowską uważany, „brak w nim bowiem obrobienia głazów w kostki, jak to było zwyczajem ówczesnej epoki, z użyciem małej ilości cegły”. Zresztą ostrołuki w szczytach i głównym portalu, oraz obramowanie okien, świadczą o późniejszem tej budowli pochodzeniu. Ściany zbudowane z nieobrobionych głazów, z obramowaniem okien cegłą nietynkowaną. Z budowy ścian można wnosić, że miały one dźwigać strop; sklepienie presbiteryum wzniesione w późniejszych czasach. W r. 1886 natrafiono na ślady fundamentów prawdopodobnie dawnego drewnianego duninowskiego kościoła. Że to przypuszczenie słuszne, dowodem kościół drewniany w Pajęcznie (Sieradzkie), według Bielskiego, przez Dunina fundowany. Ztąd „należałoby przypuszczać, iż pod nazwą fundacyi kościołów duninowskich rozumieć należy nietylko kościoły z kamieni obro-bianych, lecz także i z nieobrabianych, równie jak z samej cegły, lub też z drzewa tylko wykonane.” Kościół P. Maryi w Warszawie, fundowany przez Annę ks. Mazowiecką w 1411 r. Skarpy przy apsydzie są późniejszym dodatkiem (1846). Obok dzisiejszej kaplicy Matki Boskiej Szkaplernej, znalezione fundamenta, prawdopodobnie niegdyś służyły za pódstawę murów zakrystyi. Bolesław IV, ks. mazowiecki, rozszerza tę świątynię (c. a. 1479) przez dobudowanie nawy środkowej i wieży, w konstrukcyi nietynkowanej. Zniszczony przez pożar (1661) kościół ten odbudowywał się aż do połowy XVIII w. W tym czasie, z powodu zwiększenia się liczby parafian, dobudowano dwie obok presbiteryum eliptyczne lokalności. Dobudowano także około presbiteryum kaplice: Zwiastowania i św. Barbary. Nareszcie w r. 1881 dokonano restauracyi tej świątyni, w postaci, w jakiej ją dziś widzimy. Już w początku XVI w. ostrołu-kowa architektura przybiera cechy renesansu, którego rozkwit zawdzięczać należy rodowemu do sztuk pięknych zamiłowaniu Bony Sforzii. Sprowadza ona z Włoch artystów, którzy są pionierami stylu renesansowego u nas. Z polecenia Bony niejeden zamek i kościół na włoski sposób przerobiono. Możni naśladują w swych siedzibach dane przez królową architektoniczne wzory. Najpiękniejszym tego stylu zabytkiem jest kaplica Zygmuntowska na Wawelu. Z tej epoki pochodzą bądź całe budowle, w których formy ostro-łukowe wiążą się z renesansowemi, takim był trybunalski dom w Piotrkowie (fig. 463); bądź też pewne w nich części, jak na przykład podcienia zamku krakowskiego na Wawelu, a zwłaszcza odrzwia, z podcieniów do komnat prowadzące a także w domu prywatnym w Warszawie na Starem Mieście Nr. 48. Pomiędzy świeckiemi budowlami, zamek w Janowcu jest „jednym z najwspanialszych i najlepiej do niedawna jeszcze zachowanym” zabytkiem stylu odrodzenia u nas w XVI wieku (fig. 464 i 465). Zastosowano w nim stylowe zasady, z Włoch na nasz grunt przeszczepione. Fundatorem zamku janowieckiego jest Piotr Firlej z Dąbrowicy. W r. 1654 zamek ten spalony przez Szwedów, wkrótce odrestaurowany zo-

/

*'

1

Ä

i

i

4

■

I

>

i    ^

*

A

r

v

"\

':i

f

%

'/f

•"

Z'

V

*

v

>

\

*.

■:-ô

.■.

i

!

4

/

*

. eft

Um

.. -B» .

.Î

⁸' ’Ję

• j48

A®

£Łć

Zamek od strony kaplicy.

Hirb Gryf w oknie występowero sal> zamkowej.

Ji

hm

JiT

,.,f

■a&SE.__

Okna izb dolnych i piwnic.

"i

w?-

:ù\

Kzezba na wsporniku skrajnym.

.9_

f’. ?•'    ‘ S

% i

■a

ii*»

liii!

J..

l; .

iiiii;’ ‘"'iii ;,

saÇvvf??"'⁻

^■«Irbr^iTÓfegwsg^Ł;

......^

-V

.j

‘7 ‘

U—ai_____L

JfH

ÜSM99Ü

w,

Architektura Polska.

Z.:

/•;

Ehi ?' ■ ;

liii

x.

-----

z>

I;

mÈÊÊÊKÈÊXImm

®j IW

»4 II'!¹

li

-«=

8=

!■

\=3 *; ■

'■W, iRv

ijinimmmąllKI;

!..

II

JL

Im

je:

jl

-i

Prłekrój salki pierwszego pi baszty południowej.

Fig. 467. ZAMEK W|>ĘBNIE (detale).^

Okno występowe sali od wewnątrz i przekrój stropu.

mmm

/,r;

Kzezba na wsporniku skrajnym.

; ,

/ JM

i ;/

?.I1

i *9

s* • •

gj.fcń

■ . ■ rTT«tjlPl

- /. x. SS|

------- -----

...    _ _.ąą^«gggj>7r-r«gfe* * •» ^y» ~~    -t”. •/>’•“’ -+~*ü1K9t£9t£

' •-• Z'“— /~T ••>srj£.—- A-~ * .-Axrzr ^~..'^Jfc':'”

JWMpjmj» .........—i i»......■ '■■

Sp|S|5^lp: 1

■•^fesaKi

kWw»kï

Przekrój poprzeczny sklepienia.

«5

”VT~w

«nÊEâ

i] TUW^<Tu

/'

lit

i——<ti_

r ~~r

±riip

z*

WwfśMl

V,

L-

i__,J—:

f Ff—

!.

_TlT ~ ;p Z“Krn

ztcjZUTt:

^r--r

1-

-r*

rr

¹--*-■’    -|S

.L 1

if

11

id

i.

if"

*T

:.ż'!

ISlf I

llülil

L_

■i

■':ii

I J

r.\

r~~r ft rM

L-,:--

ZtóFI«

--■’— ;> 'jr—

uJjSrV¹

.Hi

i!

ii Ül

'ir

;yiii

P,

'I!."

N Pili'

illil Lii M

«l-tü

:M

, i » Ł sSi ‘ÉL \ \

:ć

>>

’M

Widok przodowy bulwardu.

Fig. 446. B U D 0 W W ROŻNOWIE.

Zewnętrzna strona sklepienia.

Plan bulwardu u poziomu strzelnie.

Wielka Encykl. Poważ. Ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura."

,;...

V

«

A-

Vy

o

V*    (I

<o

n

i .

^ ? * O <fr <Z> v

_j

s. *

I

co a •

,v

\

:

lv

i. i

i • ;

:F

.'k. ■'

>■

r

■ •r. ■

?

î

.

.

%

>j4

4

^ - “

}:

■é

i

\

-J

O

<■> *

CL

K

4^ N

W '

<

V

4

X*

A-'

XJ

%sj RA^

A-i

<

l

■ Çu ■

I

.

j:: '.

\

'■S

i

■?>

!*

:

*Ś

2H

r* |T—i

¹ ri

»1

■KS

fi

:’: ;a ■

séto

—Æîy

iii

lS

■-Ä,

I" '1.

- -'~T.

•v

'.,.1

k!M

sue

M—=

Y»

iîrrr

rr

11

v

jj."

Si

vi,

IL

-±

'-H-

nf-t

4-

±i.

::

-r

; ~y

p?

77;

m~

il

dliii

lilii..

m

Mtd

.....

Yd

;d_

‘.71

•rrr-

ÎyT

_Y

-1)

4l

- -yJ

lC

11

rJ

_d⁽

ill»

.1

rac

Wt

• ■$.

m.

J/

■s:

lïi

L *>-3-

21

j :i

jé-ïi.

iî:

rr^" ^-shi

diii

Baszta północna.

Architektura Polska.

Okno W} stępowe kaplicy.

MSSM«

s SISlM.ł

XI.

if?

va

fä

]('

\î

~v

fi’,!

C»

II

1!:^a ^

LP

71

Mil

Äifey

î/..₍Ya' v, Y x\j

TLV

\\

ïl-'vV

II

mt&i

M

II

Y"

ïi

::

ijl

«ÜM

k

\W\.

PS*

Mi»

fl

Plan sklepienia.

F*

la

miSM

Plan sklepienia kaplicy.

Fig. 471. DETALE KOŚCIOŁA ŚW. MIKOŁAJA W KALISZU.

Przecięcie nawy bocznej.

VA

S»

5?

as

ymim

pâfr

s.

âgf

f-

?l

SI

/-

.V

3J

ŸUSâlwY

■ ~^X'| esÂâi^ii

mmb

â:\

ûû

1. ‘fyjgŃHi

V-

..... ii. T⁵

,Y»:

ÜMÉs

n0

f-- ■

■r

«I

/■

mMs

9p3£

jg*

in.

Przecięcie nawy bocznej.

^kno boczne kaplicy.

Drzwi do kaplicy-

PlPSI

YdJSf

. .-rr^aæ^m^^K

' l^l/BĘStmgjS*£

• -h- *"*"'~J*’    ——i.

Î’fîfï

rfggjŁ

All

I * ». *

Vf*

la

r-T

3^-,;

Dd

!rim

ff

Jj

CY -4

(gp

v:    A??-

'fm

cl

Fig. 468 i 4G9. ZAMEK W DĘBNIE.

Fig. 470 Szczyt domu ubogich w Kazimierzu nad Wisłą.

Plan sklepienia nawy bocznej.

Fig. 471. Detale kościoła św. Mikołaja w Kaliszu.

Wielka Eucykl. Powsz ilustr. T. IV.

Do art. „Arcłiitektiira.”

r

.

. -■. -."v t

i

i

f

*

>

KRf^

\

.

':

i

i

/!

.

t

\

1

h*

i

• ■

stał przez rodzinę Lubomirskich, a ostatecznie ozdobiony w XVIII wieku. Dzisiaj jest on ruiną.

w kurty i spodnie w butach i trzymające tarczę herbową z wypukłym Ogończykiem i literami A. S.” Nad tarczą napis: „Gdi Pan Bog s namy ko miecz będziemy” i data 1544. Dekoracya jednego z pokojów od południa przedstawia na fryzie, kamiennej barwy, zielone festony, na guzach zawieszone, pomiędzy niemi wstęgi unoszą ornament konchowy. Na polu ścian krajobrazy przedstawiają szeregi drzew i fantastyczne budowle, i jakkolwiek zatarte, pozostały ślady obrazów, przedstawiających polowanie. Prawdopodobnie dekoracya ta była przemalowana w zeszłym wieku przez nieudolnego malarza. Na południe od Jeżowa, również na karpackiem podgórzu, we wsi Szymbarku, zachował się zamek; w połowie XVI wieku był on własnością rodu Gładyszów, herbu Gryf. Jakkolwiek szymbarska budowla nosi nazwę zamku, nigdy ona do obrony nie służyła, a*ni też do tego celu bynajmniej się nie nadawała. Plan zamku prostokątny, na czterech węgłach flankowany kwadratowemi basztami, których górna część, szersza niż dolna, zawieszona na przearkadowanych kroksztynach. Budowla uwieńczona szerokim, z rzędu przearkadowanych filarów złożonym fryzem, i rodzajem attyku, wyciętego w kształcie lambrekinu, przypominającego nieco zakończenie krakowskich Sukiennic; attyk ten jest zabytkiem XVII wieku. Prawdopodobnie dwór szymbarski był pierwotnie pokryty widocznym czterospadkowym dachem. Podobny typ dworu, jak w Szymbarku, mają dwory w Korabni-kach pod Skawiną, w Głębowicach pod Zatorem, zamek Sucha w powiecie wadowickim, w Czańcu pod Kętami w Galicyi, w Zborowie, w powiecie wiślickim. Innym typem siedziby magnackiej są budowle, mająee w środku obszerny dziedziniec, np. w Dębnie pod Wojniczem i stare części dworu Kmitów w Wiśniczu. W Dębnie dolna część budowli pełna, unosi na kroksztynach zawieszone niektóre części mieszkalne pierwszego piętra (fig. 467, 468 i 469). Wspaniałym zabytkiem tego rodzaju budowli XVI w. jest t. zw. zamek w Drzewicy, w powiecie opoczyńskim. Dwór drzewicki wzniesiony c. a. 1527 przez prymasa Macieja Drzewickiego, jak o tern świadczy napis na odrzwiach. Plan dworu niemal kwadratowy, flankowany tegoż kształtu czterema basztami, z których jedna jest wjazdową. Konstrukcya ścian wykonana z niezwykłą starannością z dzikiego, w zaprawie wapiennej topionego, kamienia, i z ciosu, starannie obrobionego. Ściana szczytowa, prze szło 10 metrów wysoka, wzniesiona z cegły modelowanej, jest najwspanialszym motywem gmachu, a „w budowie jej dają się dostrzedz wpływy budownictwa krzyżackiego.” Pięknemi pomnikami architektury prywatnej z epoki odrodzenia są domy w Kazimierzu nad Wisłą. Pomiędzy innemi ciekawym zabytkiem jest szczyt Domu ubogich (1671), (fig. 470) kościół farny, w dzisiejszej po-

wszist-

Kształt pięciokątny planu wypływa z topograficznej konfiguracyi wzgórza, na którem budowla wzniesiona. Wewnątrz tego pięcioboku dwa dziedzińce, otoczone jednopiętrowemi budowlami i krużgankami. Na czterech kątach pięcioboku wznoszą się baszty. Niegdyś zamek mieścił w sobie 7 sal wielkich i 98 pokojów, pokrytych drewnianym, bardzo ozdobnym stropem. Dobrze do dziś dnia zachowany mały gabinecik na pierwszem piętrze w południowej baszcie. Zachowały się także krzyżowe sklepienia, sztukoterye, mozaiki i malowania. Niezmiernie cennem i ciekawem źródłem studyów naszego dworu szlacheckiego XVI w., jest monografia Władysława Łuszczkie-wicza: „Przyczynek do historyi architektury dworu szlacheckiego w Polsce XVI wieku” (Kraków, 1890). Najstarszym zaś teoretycznym tego rodzaju zabytkiem jest dziełko bezimiennego autora, wydane u Andrzeja Piotrkowczyka w r. 1859 w Krakowie p. t.: „Krótka nauka budownictwa dworów, pałaców, zamków, podług nieba y zwy czaju polskiego.” Bezimiennym autorem tej pracy jest prawdopodobnie Andrzej Opaliński. Według niego, każdy naród powinien się budować stosownie do swego nieba i obyczajów narodowych. „Słusznie też—słowa autora—osobna architektura civilis ma być jako każdego narodu, tak y Polskiej. Bo kto chce po cudzoziemsku mieszkać, trzeba żyć po cudzoziemsku.” Autor odróżnia trzy rodzaje budowli mieszkalnych: dwory, pałace i zamki. W XVI w., jakeśmy już wyżej wspomnieli, magnaci, naśladując wzory, dane przez Bonę, z gruntu przebudowy wuj ą dawne drewniane swe siedziby. Król (Zygmunt I) wznosi zamek na Wawelu. Budują wspaniałe rezydencye magnaci: Decyusze, Pirleje, Tarnowscy, Bonero-wie, Szafrańce, jakoteż dostojnicy duchowni:

Maciejowski i Jan z Sienna. W XVI w. ufortyfikowane siedziby, na włoski sposób przerabiane, przystrajają się architektonicznie z zastosowaniem krytych murów i beluardów, jak np. w Boźno-wie nad Dunajcem, posiadłość Jana Tarnowskiego (fig. 466). „Ow typ modrzewiowego domu szlacheckiego, jaki nam dotąd za typowy przedstawiano, jest kreacyą późną i bezstylową,” Zabytek dworu szlacheckiego z XVI w. zachował się we wsi Jeżowie, położonej u podnóża Karpat, na prawym brzegu rzeki Białej. Jest to w planie prostokątne dwupiętrowe domostwo, pokryte czterospadkowym, silnie na zewnątrz wyskakującym dachem. Główne i jedyne wejście prowadzi do sionki, a z niej schodami na pierwsze piętro.

Okna pierwszego piętra niemal kwadratowe, podzielone kamiennemi krzyżami. W dwóch komnatach od południowej strony zachowały się malowania ścian w stylu renesansowym. Na odrzwiach wykuty ornament, przypomina kwiat granatu;

„jest on jakby przeniesiony z techniki drewnia- staci zbudowany 1610 — 1612. W rozmaitych cza-nej i ma typ swojski, chłopski, że tak powiem, sach przebudowywany kościół farny św. Mikoła-stojący zdała po za szczerą stylowością.” Inna ja w Łomży, musi być ostatecznie uważany za rzeźba przedstawia: „Bambiny swojskie, ubrane zabytek początku XVI i schyłku XVII wieku.

Z dawnej budowli, za książąt Mazowieckich (1410) kominek, ślad loretańskiej budowy. Budowa ko-wzniesionej, zachowanem zostało tylko presbite- ścioła na Bielanach pod Warszawą rozpoczęta ryum. Dalsze części kościoła stanęły w początku XVI w. (1525), nareszcie odbudowane zostały 1696 r., jak świadczy tablica erekcyjna. Kościół łomżyński „bardzo smutne daje świadectwo o stanie ówczesnej sztuki budowania u nas.” W układzie swym przypomina on kościoły św. Jana w Warszawie i św. Mikołaja w Kaliszu. Mury kościoła nietynkowane, skonstruowane w wiązaniu polskiem. Sklepienia wykonane śmiało z dobrego materyału, „przedstawiają przedmiot najbardziej interesujący dla budowniczego.” Są to sklepienia brylantowe, z cegły wykonane, prze-względnie nad bardzo szeroką przestrzenią, może jedyne co do swej rozpiętości, „ciekawe jako konstrukcya gotycka, gdyż należy je za taką uważać, pomimo że nie posiadają formy ostrołukowej” (fig. 471). Plan kościoła przedstawia prostokąt, na trzy nawy dwoma szeregami po cztery filary przedzielony. Nawa główna ma w świetle 18 łokci, boczne po 10 łokci. Na przedłużeniu nawy głównej presbiteryum, zakończone trzema bokami ośmioboku, Z powodu częściowych przebudowywać, brak w łomżyńskim kościele jednolitości architektonicznej kompozycyi.

za panowania Jana Kazimierza. Fundamenta tego kościoła ukończono za Michała Korybuta (1669), samą zaś budowę w 1706 r. Wewnątrz okazuje on w planie kształt krzyża, którego dłuższe ramię zakończone apsydą zaokrągloną. Zewnątrz plan ma kształt wydłużonego ośmioboku. Sam już układ planu, jego foremność i opracowanie, w połączeniu z artystycznemi efektami, wywołanemi przez umieszczenie figur i wieńców na tle okien, wijące się tu i owdzie linie, są znamionami epoki, w której to dzieło powstało. Wszędzie widoczna niezmierna ruchliwość. Cha-rakterystycznem jest zakończenie dwóch wież frontowych, zakończenie, jakkolwiek nietylko polskim budowlom właściwe, jednak powtarzające się u nas najczęściej. Podobny układ planu widzimy w Ster-dyni (Podlaskie) i w kościele Kapucynów w Lubartowie, co każe wnosić, że są to współczesne budowle. Pełne wojennej chwały panowanie Sobieskiego rzuca także świetniejszy promień na produkcyę naszą architektoniczną. Król wznosi pałac w Willanowie (ob.), kościół Kapucynów w Warszawie i wiele innych budowli. Przykładem architektonicznego stylizowania tego czasu są stalle w kościele katedralnym w Warszawie, fundowane przez Jana III w 1684 r. Pięknym motywem tych stall są pozłacane figury z konsolami, na bronz (zielony) malowanemi. Pomię dzy konsolami tła (filungi) rzeźbione i pozłacane, nad niemi tła uszaste, uwieńczone frontonami. Robota stolarska wykonana z dębu, snycerska z drzewa lipowego, wieńce w tłach złocone, herby i korony malowane olejno. Zabytkiem XVIII wieku jest kościół parafialny w Rokitnie, w roku 1704 wzniesiony, według projektu Bellotiego, nadwornego budowniczego JaDa III. W planie ma kształt krzyża równoramiennego, wydłużonego w kierunku presbiteryum i przez kruchtę, z dwóch stron otoczoną wieżami. Po nad gzemsem głównym umieszczony rzęd okien wnętrze kościoła oświetla. „Oświetlenie to, wpadające do wnętrza ze znacznej wysokości, nadaje świątyni niezwykły urok.” Fasada rokitniańskiego kościoła okazuje pewne podobieństwo układu z frontem kościoła św. Krzyża w Warszawie, co łatwo wy-tłómaczyć tern, że projektodawcą tej ostatniej świątyni był również Belloti. Wadliwem jest umieszczenie otworów lożowych pod samym głównym gzemsem, przez co nie było miejsca na fryz, archi traw zaś musiał być wygięty pod otworami lóż. Po jałowem w zakresie sztuki panowaniu elektorów saskich, dzięki hojności i niezmiernemu poczuciu piękna Stanisława Augusta, sztuka architektoniczna znów u nas rozkwita. Żaden zaiste panujący w Polsce nie przyczynił się w takim stopniu do rozwinięcia smaku estetycznego, jak Stanisław Poniatowski. Nietylko sprowadza on z za granicy artystów, ale łoży na wy-kzztałcenie swojskich talentów. Nie można się też zgodzić ze zdaniem, że z tego czasu budowle były „najczęściej nieszczęśliwem odwzorowaniem

rzucone

Niezwykłem zamiłowaniem architektury i mece-nasostwem włoskiego renesansu u nas odznacza się Zygmunt III. Funduje on mnóstwo kościołów i klasztorów, a pomiędzy innemi katedrę lubelską (dawniej kościół Jezuitów), kościół św. Piotra w Krakowie, kościoły w Nieświeżu, Kaliszu, we Lwowie, w Pułtusku, Łomży, Rawie, w Kra-snymstawie, w Choczu, w Uchaniu, kościół parafialny w Gołąbiu, kościoły i klasztory w Częstochowie. W tej pracy dopomaga królowi Mikołaj Wolski, marszałek w. koronny. Wznosi on wspaniałe pałace, funduje kościół Kamedułów na Bielanach pod Krakowem. Jemu też przypisują przebudowanie kościoła parafialnego w Krzepicach, budowli pierwotnie jednonawowej, obecnie mającej kształt krzyża, a to z powodu dobudo-wauia dwóch około nawy lokalności. Po śmierci Zygmunta III nastaje czas burzenia i zagłady kamiennych pomników cywilizacyi naszej. Z upadkiem władzy gmachy murowane rozpadają się w ruinę. Samowola możnych, ucisk słabszych i wojny, nie mogły sprzyjać rozwojowi sztuki.

Stan taki trwa lat dwieście. Lubo burzliwe czasy panowania Władysława IV i Jana Kazimierza nie sprzyjały rozwojowi A-y, a jednak i z tego czasu posiadamy zabytki pięknego budownictwa. Dzisiejszy kościół parafialny na Pradze pod Warszawą był prawdopodobnie ową kaplicą loretańską, fundowaną w r. 1645 przez Władysława IV. Jest to istotnie niezwykła budowla pod względem układu planu. Osnową jego prostokąt, utworzony z trzech boków krużganków, ma na dwóch rogach baszty piętrowe, kopułkami i latarniami uwieńczone. W środku tej prostokątnej budowli wzniesiona kaplica (zapewne dawny do-mek loretański), jest najdawniejszą częścią budowli. Po za ołtarzem zachował się jeszcze dawny

ł

!

!

!

^oHNM.rS.

//**/

o

&

:

Ol    c

V »V .#,

;<fRf *3,

i

%

¹    ■    >    j ■    .    ( > i.    * > ,    .    ' ' i    - 4

;

-7

f:

ä-r*

!

>

4

jr

£

■\v> -

V-¹

!

^ i V. *

»*..i

r

.7

{ i ;.

i

.

J'

Architektura Polska.

XII.

<►

WÊÊW

ÿ@

»«■»A

• A* .s

■BS

f*

?æ

1^1

r : • . ^

ËÊÈÊS

! . '-m¹    . ..    , J

:.. &É.....I

ë fc-m

iSŁ«

J r.«Ł.

, Sfflf ' * ^llf '    - ' ' ■ ■■ • ' ' ^

M m, mifAn hrT* ^ r •« :

=■•• * • ⁻ : ■"

CSBJtp i ■’■'

ÄÄi

AÜIf

iS

àjWW^Wfe'M' ^«T¹

life

wm

»O'

üläUiÄH

mm.

»SÄ

•J Ripifilp

" A...

•|.warvi

I»

»13

ŁJt

1$-------1

38

gKIgÇÉiiifyhwni

gJT;a

: "J

il

Ms

■31

[.r:;

HH

□E

“3s@ Il

«a¹¹

V.

&

s. .

MC

MwPQW&Pmw.

......

Pfj

TAVr*rn77/7j

Fig. 471. Kościół św. Mikołaja w Kalisza.

Fig. 473. Kościół św. Krzyża na Łysej Górze.

i~V

EŁsai

I a ci aT

vîAVA'j

y/.-AAAA~A- ■:~fî

• * *sss=r ^

Tjfl

aHf

<=£

]    10;

\    Pi

«î; -5*

^ I

I ïfj

A.

1. ««■$

^.âHi

RKfcSI

il

RI

ï . [Ą

u sVv.^ :-: 'j;V'

S»

v’~ .•

âQ

TipmttiPSeHłttłtiC

|> •*:

;!

FH

S.-l I

îi-411

r-

■MHIiH.pp;

i_Li—

‘4v.. -■!

‘ im

'iJ

l ||ll

gSp

:i-

:•* vi®

- EÿSggv?

ssą

K

PÜ

üwM«

liiliSftil

-■lyÿjflSSS

Fig. 472. Pałac zwany Łazienki królewskie w Warszawie.

Fig. 474. Gmach Teatru Wielkiego w Warszawie.

Wielka Encykl. Powsz. ilustr. T. IV.

Do art. „Architektura.“

:

«

!

j

i

i

! :

i

;

: :

'll*

a

J. V

i

I

/>' A

7v

y

•y

A-

t^ysK^

!

V./ i .i ,v;I !

•S'

•V*'

A'

:

f.

• -p

r-

■y;

',,'V

Ä

‘ ' \ ‘

?. i7 y

t

i

jakiego zagranicznego pierwowzoru.” Były one kształtowana. W środku wyższa brama archiwoltą naśladownictwem, ale bardzo szczęśliwem. Pałac zamknięta, po bokach dwie mniejsze takież bramy, w Łazienkach jest nader udatnem dziełem, świad- od pierwszej pilastrami toskańskiemi oddzielone, czącem o talencie i znajomości stylowych wa- Przechodząc do architektury XIX w., podobnie runko w architektonicznych swego projektodawcy, jak w innych rozdziałach niniejszego artykułu, Znakomitymi architektami epoki sta ni sł a wo w- poprzestajemy na wymienieniu bardziej znanych skiej są: Kubicki Jakób (* w Warsz. 1753) u nas architektów. W Warszawie, bezpośrednio dekorował on budowle podczas podróży Stani- po Kubickim i Aignerze, pracowali dwaj wielkich sława Augusta do Kaniowa, budował kościół zdolności włosi: Antoni Corazzi i Henryk w Mokobodach, (gub. Siedlecka), oraz pałac i ko- Marconi; pierwszy, wezwany przez Staszica do ściół w Radziejowicach. Przyjmował także udział budowy domu dla Towarzystwa przyjaciół nauk w budowie koszar Aleksandrowskich, Belwederu, (r. 1817), drugi przez Paca—do budowy pałacu Ujeżdżalni w Saskim ogrodzie, kościoła Ewangie- przy ulicy Miodowej (r. 1820); ci ozdobili War-lickiego w Warszawie. Merlini Dominik szawę najpoważniejszemi i najpiękniejszemi budo-(* w Brescia wr. 1768), autor projektów: jjałacu Krasińskich, kościoła Bazylianów, pałacu Jabłonowskich (obecnie Magistrat), Królikarni, pałacu •w Jabłonnie, Zamku królewskiego i Łazienek.

wlami w stylu klasycznym. Corazziego jest pałac b. Komisyi skarbu, pałac Mostowskich, pałac Ministra skarbu, Bank i Teatr Wielki (fig. 474); Marconiego: dworzec kolei żelaznej W. W., pałac Towarzystwa kredytowego ziemskiego, hotel Europejski, kościół w Willanowie, pałac w Dospudzie i wiele innych budowli. Jednocześnie odznaczali się: Gołoński, Gaj, później Frydrych przebudową mennicy, budową wzorowej rzeźni i domu dla Prokuratoryi. Kropi w nicki, Orłowski —budową szpitala św. Ducha i wielu domów; Woliński budową szpitala oftalmicznego, domów przy ul. Marszałkowskiej Jfs 153 i Jerozolimskiej As 54 i 56. Następują prace i imiona najmłodszej generacyi: Bracia Marconiowie (Bank handlowy, Synagoga), Loewe (kościół ewangelicko reformowany), Dzie-koński (kościół św. Piotra i Pawła), Ankie-wicz (Towarzystwo kredytowe miejskie), Hus (dom Sznajdra na placu św. Aleksandra), Lanci (hotel Brühlowski; dom Granzowa, ul. Królewska), Wojciechowski (projekty kościołów), Żo-chowski (dom p. Wołowskiego na Foksalu), Kozłowski (teatr w Lublinie), Berendt(dom hr. Przezdzieckiego na Foksalu), Szyller (laureat i członek Akademii sztuk pięknych w Petersburgu, nagrodzony na wielu konkursach), J a-błoński i Szyller (dom p. Regelmana, ul. Jerozolimska), Swiecianowski (autor „Skali muzycznej we wszechświecie”). We Lwowie: Bi-sanz (projekt na Muzeum przemysłowe), Hochberg er (Sejm), Rawski (Dyrekcya kolei państwowej), Skowron (projekt na pałac Sprawiedliwości), Zacha rjewicz( Politechnika). W Krakowie: Księżarski (f) (Collegium Novum), Łuszczkiewicz A. (j*) (Konwikt wChyrowie),

Pry liński (restauracya Sukiennic), Odrzy-wolski (domy przy ul. Basztowej), Stryj eński (restauracya kościoła P. Maryi), Zaremba (dom Brandysów przy ul. Sławkowskiej), Moraczew-ski i Żołd ani (Szkoła sztuk pięknych), Zawiej ski (dworzec gościnny w Krynicy), Sa are (Klinika chirurgiczna), E ki els ki i Stryj eński (Zakład Lubomirskich), Talów ski (kościół w Do-brzechowie). W Poznaniu: Gorgolewski. — Literatura A-y u nas. Sokołowski: „Ruiny na Ostrowie jeziora Lednicy”. — Łuszczkiewicz:    /

„Kościoły i rzeźby duninowskie w~Strzelnie na Kujawach” (Pamiętn. Akad. Um., T. 3).—Tegoż:

Kamsetzer Jan (rodem z Drezna, -j- 1793), przyjmował udział w budowie Łazienek, projektował pałac Tyszkiewiczów (Krakowskie-Przed. Nr 443) i pałac na Krakowskiem-Przedra. Nr 410.

Najdonioślejszem zdarzeniem w dziejach A-y epoki stanisławowskiej jest pałac „Łazienki Królewskie” w AVarszawie, wzniesiony na miejscu dawnej re-zydencyi Sasów, według projektu architekta Merliniego, z polecenia Stanisława Augusta (fig. 472).

Budowę, rozpoczętą w r. 1784, ukończono w cztery lata później. Tablice w „Szkicach Hinza”, przedstawiają nam pałac z czasów, gdy był w posiadaniu Stanisława Lubomirskiego. „Częściami no-wemi pałacu byłaby: sala balowa, pawilon symetrycznie położony po prawej stronie, wreszcie sala środkowa, z gabinetem obok,w części tylnej pałacu, przeciwległej głównemu wejściu”. Oprócz wyż. wym. Merliniego, w budowie przyjmował udział Kamsetzer, którego dziełem jest fasada od strony mostu Sobieskiego. Kubicki prawdopodobnie projektował fasadę główną, co jednak nie jest zupełnie pewnem ze względu, że odbywał on wtedy studya za granicą. Pałac łazienkowski jest najpiękniejszą tego rodzaju willą u nas. Jakkolwiek kościół na Łysej górze, pierwotnie założony XII w., przebudowany przez Kazimierza W., który polecił dobudowanie murów i zakrystyi, następnie jednak w 1777 r. przez pożar zniszczony i znów 1784 odbudowany, według projektu architekta zakonnego, Stefana Wercnera i architektów świeckich, Dominika Pucka i Józefa Ja-nowicza. jest właściwie dziełem XVIII wieku.

Jest to budowla jednonawrowa, prostokątna z kwadratową wieżą na froncie. Obok kościoła kaplica św. Krzyża i kaplica Oleśnickich, w planie kwadratowa, pokryta kopułą, u zenitu oświetloną; jest to dzieło XVI w. (1520). Krużganki, okalające klasztor wytwarzają dziedziniec, w środku którego znajduje się studnia z ciosowego kamienia, zabytek XII w. (fig. 473). Zabytkiem XA⁷III w. jest także ratusz w Siedlcach, jak również dzisiejsza Dzwonnica, która pierwotnie była bramą tryumfalną, zbudowaną przez Aleksandrę Ogińską na uczczę -nie bytności Stanisława Augusta w Siedlcach. Jest to budowla, na wzór łuków tryumfalnych rzymskich

„Opactwo sulejowskie”.—„Kościół św. Wojciecha w Kościelcu”.— „Granitowe kościoły w Kruszwicy, Kościelcu i Mogilnie”.—„Kościół kollegiacki Łęczycki” („Sprawozdanie komisyi do badania sztuki w Polsce”, T. I).—Tegoż: „Katedra Włocławska” („Czasopismo techniczne lwowskie“, T. I, 1883).— Tegoż: „Kilka słów o naszem budownictwie w epoce ostrołukowej” („Przegląd Techniczny” z r. 1887).— Tegoż: „Architekci zakonni w Polsce XIII wieku”.—Hinz: „Szkice architektoniczne krajowych dzieł sztuki”.—Kołaczkowski: „O architektach i budowniczych w dawnej Polsce” — Bisanz: „Studie über ein Zellengewölbe”

(o sklepieniach w Collegium Jagellonicum). — Łuszczkiewicz: „Pionierzy gotycyzmu w Polsce” („Ateneum” z 1876 r.). — Kraszewski: „Sztuka u Słowian”.— Bisanz i Zacharjewicz: „Zabytki architektury w Polsce” (zdjęcia słuchaczów szkoły politechnicznej we Lwowie).—Essenwein: „Die Mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau”.—Solski: „Architekt polski”.— „Album kaliskie, lubelskie, wileńskie”.—„W idoki Galicyi”.— Raczyński: „Podróż po Wielkopolsce”.— Łuszcz' kiewicz: „Przyczynek do historyi architektury dworu szlacheckiego w Polsce XVT wieku” (Kraków, 1890).—Martynowski: „Na przełomie sztuki polskiej”.—Matuszyński: „Architektura u obcych i u nas”.    K* K1

A. russka. Źródeł do form A-y R. szukać należy w dzisiejszem budownictwie drewnianem ludowem i w stylu bizantyjskim, który wraz z reli-gią chrześciańską przez morze Czarne nad Dniepr i Wołgę się przesiedlił. Z tego połączenia, pod wpływem późniejszego rozwoju sztuki ogólno-euro-pejskiej, uformował się styl odrębny, kościelny, odznaczający się wybitną oryginalnością; a lubo w końcu wieku XVIII i w bieżącym, nietylko w budownictwie cywilnem, ale i w kościelnem, przewagę wzięły style klasyczne, naprzód barocco i francuski, a następnie starorzymski i renesans włoski, wszakże obecnie od lat czterdziestu trzech zaczął się zwrót wybitny, a w kościelnem budowaniu wyłączny, ku formom urobionym pomiędzy X a XVII wiekami. Zasadą budowy kościelnej jest krzyż grecki, uwieńczony kopułą nad środkowym punktem skrzyżowania ramion, źródłem jej—bizantyzm. Kijów i Nowogród (wielki) ozdobiono już pod koniec X wieku wielkie-mi świątyniami, których głównemi przymiotami stały się przepych i ozdobność. Mozaiki i kosztowne metale lśniły się śród przyćmionego światła wnętrzy. Budowania tych świątyń, o pro-porcyach niskich a szeroko rozpostartych, szukały podwyższenia i charakteru podniosłości w wielkiej liczbie wież i kopuł baniastych, o bardzo urozmaiconych zarysach, zwojach spiralnych, wypukłościach graniastych, a barwach żywych i złoceniach. Bolichromia całych cerkwi od zrębu do wierzchołka jest też ich cechą charakterystyczną, a pokrywa ornamentacye, snujące się po wszystkich warstwach budowli. Typowym tego kierunku przykładem jest cerkiew „W asilia Błażen-nago” w Moskwie, postawiona w r. 1554 (fig. 475).

Droga, jaką budownictwo ruskie przebyło, zanim do tego charakteru odrębnego doszło, była następująca: Pierwotne budowle, jak np. katedra św. Dymitra we W łodzimierzu nad Klaźmą, należy do czysto bizantyjskich późnego pokroju o skromnym planie i wysmukłych wieżach. Kopuła ta wspiera się na czterech filarach, a presbiteryum składa się z trzech półokrągło zamkniętych naw, sposobem bazylikowym. Ozdobienie facyat polega głównie na płaskiej ornamentacyi, przypominającej zarówno bizantyjskie, romańskie, jak i wschodnie motywy. Kopuły są przeważnie wysmukłe, baniaste i wyzłocone. "W innych kościołach nie poprzestano na jednej kopule środkowej, ale naokoło niej postawiono cztery narożne, jak to widzimy na Uspienskim Soborze w Moskwie, zbudowanym przez Iwana Kalitę w r. I3z6, którego przy równej szerokości nawy czterema słupami są przecięte. Połączenie różnych form stylowych znajdujemy tam, gdy bowiem słupy, dzielące nawy, mają głowice surowego bizantyjskiego pokroju, sklepienia absydów spoczywają na jońskich kanelowanych słupach. Inne kościoły, jak św. Mikołaja na Kremlu w Moskwie, zapełnione są drobnemi baniasto-wy-dętemi kopułkami, nie pozostającemi w konstrukcyjnym związku z budowlą samą, fasada śmiała i strzelista nie ma też związku z niskiem beczkowałem sklepieniem wnętrza. Na budownictwie cywilnem odbiły się w dawniejszych czasach wpływy rozmaitych stylów, w jednej połączone budowli. Do takich należy zamek, „Terem’', na Kremlu w Moskwie, gdzie ostrołuki okienne spotkać można obok łuku podwójnego, o środkowej, zwieszonej konsoli, gdzie rustica ba-roccowa do przesady fantazyjnie żłobiona, zarówno zbyt cienkie, jak i zbyt grube kolumny przecina. Oryginalną w swoim rodzaju, a istotnie ozdobność budowli powiększającą, jest przepyszna polichromia zewnętrzna, która jest cechą upodobaną budowniczych staroruskich, zarówno cywilnych, jak i kościelnych, jak to wyżej co do tych ostatnich zaznaczyliśmy, a tu jeszcze dodamy, iż takiej polichromii, pokrywającej ściany i słupy, przedstawia przykład wnętrze soboru Uspienskiego, wyżej opisanego. Druga Uspieńska cerkiew na Kremlu z r. 1475, jest pomysłu bo-lończyka, Ridolfo Fioravanti. Nowożytnego, prawdziwie już pięknego, czysto stylowego budowania przykłady znaleźć możemy w Petersburgu. Tu przed dwustu przeszło laty, jak 'Wenecya, wśród bagien i kanałów wzrosła stolica, napełniona jest budynkami, zasługującemi na zaszczytne miejsce w historyi sztuki współczesnej. Do najdawniejszych, bo jeszcze przez Piotra W. zbudowanych, Dależy gmach uniwersytecki na wyspie Wasilewskiej; charakteryzują go facyaty 12 kollegiów, dla których był postawiony. Pałac zimowy, ogromna i pełna przepychu rezydencya Najwyższego Dworu, zbudowany za panowania cesarzowej El-źbiety Piotrównej, przez budowniczego hrabiego Rastrelli. Styl baroccowy fasad, na cztery strony zwróconych, wpada nieco w rococo i z tego

*

r-cx

<?

0

❖

<% *

&

*

?

o

A

<

/»

■4'

till/,

ÏM

«g

}?«

■

'Wh

jift

PM —nr⁵! zjljzz

Wm0^

liii

Wyy/ÿ'Sm

fi f\*y

IHÏÜ vfl

Ti n r r a

te IM

k\

Fig. 475. Cerkitw „Wasila Błaźennago” w Moskwie.

Äll

pBH

I ü §!

7j1

ilLLJl

p§gg»g

rv

»i

li

"im

SUJLU

S:

Wielka Encykl, Poważ, i lustr. T. IV.

Architektura Russka.

MfimW

teâ

V>:

i'M

[i

Jt

Łtf

*•

««K:

-HI

[3i

rP=^=

sra

iiit

m

iuijf

rx?

it

n.\!

feV

£U

i -

18    !llc-

vl

K

-V-

Fig. 47G. Pałac Zimowy w 'Petersburgu.

||N|

T TYT" T^'Try‘lm fJBJPJFJH fFFfr    __UĄ&\

1L1L

Fig. 477. Sobór Izaaka.

*€3*

_    _,    i

insi'‘'TTOCtrtl

Clï

>77/,

Ulf!

•es

/iMMÎPFHÏH:

fei J

l>

• »>

p> i ipfllpi

ligtl

IrîK

śii

■;,'ï

[V

Vt)

II

[?

is

8SR

CH

-M

-'HH

L-

&.fl"

tffl-

pn

• c_

-8E

Fig. 478. Sobór Kazański w Petersburgu.

Fig. 479. Cerkiew Preobraźeńska.

Do art. „Architektura.“

.

■

o

xx

•Ś-

*.4. A

r

•V

<r

X

T -•

;

U

■

.

,

H

O V.'

-J ‘<5> 1°    *c~ to-' ■

Uj '

■fll-

CO 1

£

o

jtó

"U *

,.v

V.

_

i—_______

powodu, pomimo prostoty ogólnego zarysu, wielce jest ożywiony występami, zdobnemi w parzyste kolumny (fig. 476). Wiek XVIII i obecny zaznaczony jest całym szeregiem monumentalnych budowli, których koroną jest sobór Izaaka (fig.477). Z porządku chronologicznego przypada kolej na bardzo poważny, czysto klasyczny kopułowy sobór „ Kazański”, o dwóch po bokach położonych galeryach kolumnowych, prowadzących do niego z ulicy Newski-Prospekt, przy której jest wzniesiony (fig. 478). Sztukom wyzwolonym (swobodnym iskustwam), poświęciła cesarzowa Katarzyna II jeden z najpiękniejszych budynków architektury cywilnej, Akademię Sztuk pięknych, postawioną na wyspie Wasilewskiej.

Na Newę wychodzi front główny, bok północny na obszerny plac, południowy zaś na szeroką ulicę. W czworobok postawiony gmach o dziedzińcu wewnętrznym, o małej półkulistej kopule, za- Architeuthis napotkany został na północo-zachód lecą się wzorowemi proporcyami i w ogóle nie- od Connemara (Boffin Island), przez zastęp łodzi zwykłą pięknością. Sobór św. Izaaka, pomysłu rybackich, które go ścigały, otoczyły i ujęły, budowniczego Montferrand’a, zmarłego w r. 1858, a część zdobytego zwierzęcia znajduje się za-był już wówczas na ukończeniu. Położony na pla- chowana w spirytusie w muzeum Dublińskiem. cu, przytykającym do innego ogromnego, zam- Zwierzę to opisane zostało przez A. G. More kniętego w jednym końcu pałacem Zimowym, pod nazwą Architeuthis dux. Według wspomnia-a w drugim pałacem Senatu o klasycznych za- go opisu, ramiona dłuższe wynosiły około 5 metrów, krótsze 2.4 metra, obwód ich przy nasadzie 37.5 cm. Wewnętrzna powierzchnia ramion była pokrytą przysawkami, ustawionemi w szeregi, w różnym porządku, stosownie do okolicy ramienia. Szczęki miał potężne, podobne do dzioba papugi, (Revision of British Mollusca, p. A. M. Normana, Annaals and Magazine of Nat. Hist., vol. 5 i 6 , 1890 r.).

Architraw in. Tram, (Epistylion), w po-anio- rządkach architektonicznych klasycznych oznacza belkę, leżącą bezpośrednio na kapitelach kolumn we- i służącą za podstawę budowy wierzchniej. A. ni-

i't

“TT

rysach, otoczonego tak wielkiemi budowlami, jak Sztab i Admiralicya, zajmuje miejsce odpowiednie ogromowi swemu. Kopuła o pięknym elipsoidalnym zakroju, pokrywa budowę, mającą za podstawę krótkoramienny krzyż grecki, wybornie powiązany z czysto rzymskiemi proporcyami całości, wzorowanemi na św. Piotrze Michała-Anio-ła. Złocona kopuła środkowa otoczona jest czterema mniejszemi wieżycami dzwonnicznemi, na narożnikach kolosalne bronzowe grupy łów, attyki bronzowemi wypukłorzeźbami zapełnione, odpowiadają przepychowi ozdobienia wnętrznego, w którem malachitem obłożone kolumny o złoconych nagłówkach, bronzy i malowidła kopułowe, stanowią całość wysoce artystyczną. Do najnowszych budowli cywilnych stylowych należy Ermitaż, przytykający do pałacu Zimowe- . go i połączony z nim szklaną galeryą. Budował go według pomysłu swego słynny nowoklasyk berliński, Szinkel. Zbiór rzeźb na parterze, a słynna galerya obrazów na piętrze, uzupełniają tę budowlę. Nakoniec wzorem nowego kierunku, dążącego do unormowania form stylu narodowego, jest cerkiew preobrażeńska na Prospekcie tejże nazwy postawiona. Stożkowate zakończenie wszystkich pięciu kopuł, wspartych na ośmiościennych j wieżycach, których ściany pozakończane są fa- ! cyatami, stanowi charakterystyczną cechę tej for- J my architektonicznej (fig. 479). (Obszerniej obacz „RoSSya“).    lum™ i r,

Architeuthis, czyli Architeuthus, Steenstrup. Mięczak głowonogi (Cephalopoda), do rzędu dwu-skrzelnych (Dibranchiata) do rodziny Oigopsidae zaliczany, bliskiKałamarnicy (Loligo). Należy do największych głowonogów i zamieszkuje przeważnie Ocean Atlantycki, a mianowicie wybrzeża Irlandyi, Szkocyi, a szczególniej Ameryki północnej (Newfoundland). Odznacza się ciałem wydłużo-nem, dochodzącem do paru metrów długości, zakoń-czonem dwiema płetwami; ramion ma 10, z tych 8 krótszych, jednakowych, i dwa dłuższe. Skorupa wewnętrzna rogowa, bez przegród. Oczy z rogówką otwartą, tak, że woda morska bezpośrednio dochodzi soczewki. Znany jest gatunek Architeuthis monachus Verril, znajdowany kilkakrotnie na brzegach brytańskich. W r. 1860 na zachodnim wybrzeżu Szkocyi został złowiony ten głowonóg olbrzymi, który, według prof. Allmana, posiadał ramiona dłuższe, na 4.8 m. długie (16 stóp ang.), krótsze zaś ramiona dochodziły do 2.4 metr., przy długości ciała 2.1 metra. Przysawki, pokrywające ramiona, miały 2 cm. średnicy. Według A. G. More, ten sam gatunek olbrzymiego głowonoga był wyrzucony na brzeg w Diugle (hr. Kerry). Nadto dnia 26 kwietnia 1875 r., olbrzymi okaz

A. S.

JjsifŁ,,.,

wmM 1 • ,JwiL

U'¹ '

V V SB

Fig. 480. Architraw 3-członkowy joński.

gdy nie posiada podziałów pionowych, względnie zaś do stylu kolumn, na których się opiera, bywa jednolity lub kilkoczłonkowy. Na kolumnach doryckich bezpośrednio ponad abacusem (ob.), spoczywa A. jednolity i gładki, którego wzór przedstawia się na świątyni Jowisza, na Olimpie. W późniejszych budowach, a przeważnie rzymskich, spotykamy A. tego typu, ozdobiony okrągłemi rozetami i napisami, jak np. w świątyni Jowisza ka-

pitolińskiego w Rzymie. Na kolumnach jonickich idąca po brzegu krzywolinijnego otworu budowli lub korynckick, A. złożony jest z kilku części, lub arkady ze strony jej frontowej. Motywy tej zwykle trzech, pozio-    ozdoby bywają bardzo rozmaite i zależą od sty-

mo po nad sobą uło-    - — —    •    !u, w jakim całość jest wzniesiona. W stvlach

ŻODYCI. w tell sposób/Ssqfeîî-ssâ    klasycznych A., ozdabiając otwór pólcyrklasty,

iz brzeg każdej części    ,■ ' ,1,^ • ,    ; opiera się na kapitelach ko-

cokolwiek ku przodowi    lumii, któremi zwykle piono-

występuje. Wysokości'    we brzegi otworów są zao-

pojedyńczycb części nie    rm'F    |    patrzone, lub na kapitelach

są jednakowe i nastę-    [ I    I    samodzielnie występujących, v ;

pna jest zawsze wyższą    nadto bardzo często bywa W*S|

■ . ■'

“ V

od poprzedzającej. Typ    K '•V    • ‘    rozdzieloną na dwie części WjSkg

trój członkowego A-u    tak zwanym kamieniem zam-

przedstawia się w wie-    fefÿ -    kowym (ob.). W innych sty-

iii!!

ży wiatrów w Atenach,    lach motywy bywają bardzo

im

©1

dwuczłon k owego    rozmaite i otwory budowli

w świątyni Apollona    posiadają A-y od najozdo-

§§11

w Milecie. I ten ro-    RHlftil    bniejszych, aż do cieniut-

dzaj A-u bywa bez    "    kiego półwalika, ponad otwo-

ii • Fig. 481. Architraw jednoczłonkowy i    *    i r

"W

o zdób, zwykle je-    dorycki.    I rem umieszczonego, lub zu-

dnak pojedyńcze czę-    pełnie bez A-y pozostają,

Fig. 484. Archiwolta.

li. D.

ści rozdzielone są pomiędzy sobą półwalikami W stylu maurytańskim A-ę lub ornamentacyą z okrągłych lub podłużnych stanowią odpowiednie wy-pereł, czasami zaś, jak w świątyni Jowisza Śta- cięcia lub arabeski, ponad tora, cała środkowa część ozdobiona jest or- brzegiem otworu lub arka-namentacyami. Napisów nie spotykamy zupeł- dy pomieszczone, nie. A., z kilku części złożony, posiada zwykle Archiwum nazywa się zbiór różnego rodzaju opaskę w górnej swej części, która, silniej wystę- dokumentów i aktów piśmiennych, zarówno pu-pując, oddziela A. od fryzu i zawsze mniej lub blicznych, jak prywatnych, z bliższej lub dalszej więcej jest ozdobną.    K-D* przeszłości. Pochodzenie słowa A. nie jest ści-

Archiwaryusz albo Archi wista równoznacz- śle wyśledzone. Pochodzi ono najprawdopodo-ne wyrazy, oznaczające urzędników archiwum bniej od greckiego archeion, które oznaczało ra-(zob. niżej). W dawniejszych urządzeniach władz tusz miejski. W łacińskiej postaci brzmiało ono sądowo-administracyjnych w Kr. Pol., przed zmianą pierwotnie jako archium, następnie archiwum zaprowadzoną w 1876 r. worganizacyi sądowej, od- i w tym kształcie utrzymało się we wszystkich różniano archiwaryusza od archiwisty. Archiwa- niemal językach europejskich (archives —franc., ryusz w Ar. Grłównem zajmował pierwsze po naczel- archivio—włosk., Archiv —niem., w rus. archiw), niku miejsce. Niżsi urzędnicy, nazywali się adjunk- dla oznaczenia zbiorów pomników piśmiennych, tami archiwaryusza. Zarządzający zaś archiwami służących jako materyał dla historyi minionych akt dawnych na prowincyi w miastach gubernial- czasów, z wyjątkiem tylko języka angielskiego, nych nosili tytuł archiwistów. Archiwistami w którym używana jest pospolicie, zamiast ar-też w ogóle nazywali się urzędnicy, którzy zawia- chiwum, nazwa Record-Office (dokument), obok dywali archiwami przy senacie, sądach apelacyj- rzadko spotykanego słowa archives (wym. ar-nych, przy trybunałach, sądach kryminalnych po- keiws). Początek archiwów sięga dalekiej staro-prawczych i t. d., lub przy innych władzach ad- żytności. Zarówno w G-recyi, jak i Rzymie, zna-ministracyjnych.    ne były zbiory dokumentów publicznych, lubo

Arcłliwolta (grec.), ozdoba architektoniczna, zbiory te nie dosięgały znaczniejszych rozmiarów.

V.

s

;/ V'V

OÖÖ

GV

i*

mą

Fig. 482 i 483. Arelrwolty.

W Rzymie, jak głosi wiarogodne, o. ile się zdaje, podanie, przechowywano uchwały zgromadzeń ludowych oraz inne akta piśmienne, tyczące się spraw plebejuszów, w świątyni bogini Oerery, i a nad niemi mieli pieczę edylowie ludowi (aediles i plebis). Używanie pergaminu, jako materyału piśmiennego, nie sprzyjało wogóle gromadzeniu się w większych rozmiarach aktów i dokumentów. Podobnież ta sama okoliczność w początkowych wiekach średnich wstrzymywała rozwój archiwów. Dopiero od czasu wprowadzenia w użycie w XIV wieku papieru, potężnie wzrosła czynność piśmiennicza rozmaitych władz publicznych j oraz instytucyj prywatnych, dostarczając materyału do utrzymania związku między sprawami ! piśmiennemi i dając pochop do ich przechowy-

nionych do przyszłego zawodu w służbie archi-one walnej we Francyi. Podobna szkoła, lubo w mniejszych rozmiarach, istnieje w Wenecyi, dla przygotowania archiwistów we Włoszech. Niemcy dotychczas nie posiadają takich instytucyj. Istniejące prz;y niektórych uniwersytetach seminarya paleograficzno-dyplomatyczne kształcą młodzież tylko w pewnej, ograniczonej gałęzi, aby im ułatwić korzystanie z materyałów archiwalnych dla celów nauk owych. Dzieje archiwów w Polsce nie są dotąd jeszcze skreślone. Jeżeli kiedy przyjdzie do tego, to się okaże niewątpliwie, że organizacya ich, ład i porządek, które w nich panowały, staranie, jakie łożono około ich utrzymania, nietylko wyrównywały temu, co współcześnie było na zachodzie Europy, ale w wielu razach przewyższały tę gałąź administracyi publicznej w państwach ościennych. Zawiązku archiwów w Polsce szukać należy w kancelaryach królów i książąt. W XIV wieku, po zjednoczeniu w jednę całość różnych dzielnic, stał się Kraków na. siedliskiem rządów i stolicą państwa. Tam też powstały pierwsze większe i znaczniejsze początki zbiorów w kształcie aktów piśmiennych, dyplomatów, przywilejów i nadań królewskich. Prze-1890, 490 str.). Zwrócono w nowszych czasach i chowywano te zabytki pergaminowe w skarbcu pilną uwagę na najpierwszy obowiązek co do ar- na zamku królewskim, na Wawelu. Tam praw-chiwów, mianowicie co do środków, zabezpiecza- dopodobnie także trzymano pod kluczem księgi jących konserwacyę i bezpieczeństwo materyału kancelaryi królewskiej, do których zapisywano archiwalnego. Przy pomocy udoskonalonej tech- w treści lub całkowicie wychodzące pod powagą niki współczesnej powstały w różnych krajach królewską nadania i przywileje. Pyły to zawiąz-liczne nowe gmachy na pomieszczenie archiwów, ki tak zwanej następnie Metryki koronnej. O ile czyniące zadość wszelkim najściślejszym wyma- sądzić można z dochowanych po dzień dzisiejszy gamom bezpieczeństwa od wilgoci, a zwłaszcza ksiąg tej metryki z czasów Kazimierza Jagielloń-od ognia. Obecnie budują się gmachy pod archi- czyka, to pierwotnie archiwum królewskie w Pol-wa tylko z kamienia i z żelaza, z użyciem szkła see nie było bardzo w księgi bogate. Cały mado okien. Drzewo jest zupełnie wyłączone. Do teryał z epoki Kazimierza W. oraz Władysława takich budynków wzorowych, do których zasto- Jagiełły mógł nie więcej, jak jakie 20 do 30-tu sowano powyższe trzy materyały z wyjątkiem ksiąg stanowić i być pomieszczony w skrzyni nie-drzewa, należy archiwum publiczne w Londynie, zbyt wielkich rozmiarów. Podanie o tern, jakoby archiwum rządowe w Dusseldorfie, oraz archi- ten pierwszy zawiązek archiwum polskiego prze-wum ministeryum sprawiedliwości w Moskwie, padł w bitwie pod Warną w 1444 r. i został Drzwi, schody, półki są tam wyłącznie z kutego przez turków zabrany i do Stambułu odwieziony, lub lanego żelaza. Do podobnych, wzorowo pod nie ma, jak się zdaje, żadnej podstawy. Poszu-względem bezpieczeństwa urządzonych gmachów, kiwania, któreśmy osobiście przedsiębrali w zbio-odznaczających się nadto zbytkiem i kształtem rach piśmiennych rządu otomańskiego w Kon-estetycznym, należy archiwum publiczne w Mo- stantynopolu, nie naprowadziły nas na żaden ślad nachium, tudzież archiwum miejskie we Frank- istnienia jakichkolwiek ksiąg kancelaryi polskiej, furcie nad Menem. Wspaniały gmach w Mona- Skądinąd potwierdza się także bezzasadność tej chium, z cegły zbudowany, wzniesiony jest w pięk- legendy, nieprawdopodobnej z tego głównie wzglę-nym stylu florenckim. Oprócz starań o bez- du, że Władysław Warneńczyk nie miał żadnego pieczeństwo archiwów, powstały w nowszych cza- powodu brać ze sobą na wyprawę ksiąg kance-sach usiłowania, celem systematycznego i umie laryjnych królewskich z odległej epoki piastowskiej jętnego uporządkowania materyałów archiwal- lub z pierwszych lat panowania swego ojca, Wlanych, tudzież stosownego przygotowania urzędni- dysława Jagiełły. Pod względem liczebnym księgi ków, wstępujących do służby w tej gałęzi admi- metryki królewskiej zaczęły właściwie rozrastać nistracyi. Istniejąca w Paryżu od r. 1846 wyższa się dopiero w XVI wieku, kiedy się rozwinęła szkoła specyalna, znana pod nazwą „Ecole des i ugruntowała na szerszych podstawach czynność Chartes’ , należy do wzorowo urządzonych zakła- kancelaryjna w przedmiotach dyplomacyi ze-dów. Wychowańcy jej w ciągu trzyletniego kur- wnętrznej, zarządu wewnętrznego, administracyi su przecńodzą cały szereg nauk, niezbędnych dla skarbowej i wojskowej, tudzież wyższego sądo-wykształcenia archiwisty, i dostarczają rok rocz- wnictwa królewskiego. Zdaje się, że od owego nie znacznego kontyngeusu specyalistów, uzdol- czasu, t. j. od połowy XVI wieku, rozróżniano

wania. Brak atoli starannej opieki nad temi zabytkami piśmiennemi sprawił, że nie doszły naszych czasów w takiej obfitości, w jakiej mogły być przekazane wiekom potomnym. Spustoszeń strasznych dokonywał między temi zbiorami wszędzie, we wszystkich krajach, ząb czasu, nie-dbałość i zła wola ludzka. Wśród pożogi jennej, najść nieprzyjaciela, padały ofiarą płomieni lub rabunku stare zabytki piśmienne. Dopiero w naszym wieku, z powstaniem i rozkwitem dziejoznawstwa, nastała pomyślniejsza dla archiwów epoka. Zarówno rządy wszystkich mocarstw europejskich, jak i instytucye prywatne, oceniając wielką dla nauki doniosłość materyału archiwalnego, otaczają obecnie wszędzie staranną opieką przekazane przez minioną przeszłość zbiory zabytków piśmiennych. Wśród rozbudzonego powszechnie ruchu naukowego na polu historycz-nem powstała odrębna gałąź archiwoznaw-stwa, które zmierza do tego, aby sprawę archiwów, zarówno pod względem ich treści, jak i pod względem zewnętrznym i formalnym, postawić gruncie umiejętności (por. Fr. v. Löher: „Archivlehre. Grundzüge der Geschichte, Aufgaben u. Einrichtung unserer Archive”, Paderborn,

wo-

dwa rodzaje archiwów królewskich: jedno nazywano archiwum zadwornem, które obejmowało, obok ksiąg dawniejszych, księgi z czynnościami bieżącemi, drugie zaś nazywano archiwum dyplo-matycznem (archiwum litterarium regni). Mieściło się ono na Wawelu, w skarbcu królewskim, czyli w tych komnatach, gdzie przechowywano klejnoty koronne i kosztowności. Na początku XVII wieku obejmowało ono kilka tysięcy dyplomatów, umów, nadań, traktatów i t. p. aktów.

skąd na żądanie ówczesnego rządu pruskiego powróciła w uszczuplonej liczbie książek do Warszawy. Nie wydano aktów archiwum sekretnego, czyli dyplomatycznego, nie zwrócono aktów Rady Nieustającej Departamentu zagranicznych interesów, oraz innych. Rząd pruski przechowywał na miejscu otrzymane około 1799 r. archiwum, ale znaczną część oryginałów przesłał do Berlina, do Białegostoku i Wrocławia. Po utworzeniu W. Ks. Warszawskiego nastały lepsze dla starych dokumentów czasy. Za staraniem ówczesnego ministra sprawiedliwości, Łubieńskiego, powstało, z mocy dekretu króla Fryderyka Augusta, księcia warszawskiego, z d. 2 września 1808 r. „Archiwum ogólne krajowe”. Zawiązek jego stanowiło dawne archiwum nadworne z metryką koronną, tudzież akta pruskie, odzyskane z Berlina traktatem tylżyckim 1808 r., jak również zbiory dawnych aktów sądowych, administracyjnych, skarbowych, policyjnych i t. p. Po wskrzeszeniu w 1815 r. królestwa polskiego, archiwum otrzymało nazwę Archiwum głównego królestwa. Pierwotnie mieściło się ono w zamku królewskim, następnie w roku 1820 przeniesiono je do gmachu Ks. Karmelitów przy Krakowskiem-Przedmieściu Alf 386, a wreszcie w r. 1834 przeznaczono obecne pomieszczenie, przy placu Krasińskich Xt 3, w gmachu, który za króla Stanisława Augusta należał do urzędu komory celnej. Pierwszym archiwistą ogólnego archiwum warszawskiego za czasów księstwa, a następnie królewstwa, był Wincenty Skoroehód Majewski. Po nim objął w 1838 r. zarząd archiwum Feliks Bentkowski. Trzecim z rzędu był Walenty Hubert, który 60 lat strawił na służbie w temże archiwum. Od roku 1875 naczelnikiem archiwum, które się obecnie nazywa Archiwum głównem akt dawnych, jest Adolf Pawiński, prof, uni w. Oprócz archiwum ogólnego, od jego pierwszych zawiązków istniały archiwa szczególne, departamentowe i powiatowe, które nazwano później archiwami gu-bernialnemi akt dawnych. Były one przy trybunałach i obejmowały akta grodzkie i ziemskie, a w części i miejskie, pewnej dawnej ziemi lub województwa. Istniały takie archiwa w granicach, odpowiadających mniej więcej terytoryum następnie utworzonych gubernij, w Kaliszu, Piotrkowie, w Kielcach, w Radomiu, w Płocku, w Łomży, w Siedlcach, w Lublinie, wreszcie w Warszawie. Uchwałą Rady Państwa z d 12 listopada 1880 r. zniesiono archiwa prowincyonalne akt dawnych i wcielono je do archiwum głównego. W wykonaniu tego postanowienia przewieziono w r. 1881 b. archiwum gubernii płockiej, poczem w ciągu kilku lat następnych ściągnięto akta pozostałych archiwów, z wyjątkiem tylko lubelskiego, które, z mocy wniosku ministeryalnego, Najwyżej zatwierdzonego, przesłanem zostało do Wilna. Po połączeniu tym sposobem w jednę całość wszystkich niemal archiwów gubernialnych, obe.

Jest wiadomość wiarogodna, źe Marcin Kromer korzystał z tych zbiorów i przyprowadził je do niejakiego porządku. Następnie, za Stefana Batorego, Jan Zamoyski, kanclerz koronny, otaczał je swoją opieką. Po dłuższej przerwie, wśród której zakradł się znów nieład, zwrócił ku nim swe staranie Zygmunt III i polecił pismem z r.

1613 dwom sekretarzom swym, kanonikom Stanisławowi i Maciejowi Łubieńskim, zająć się sporządzeniem opisu szczegółowego wszystkich dyplomatów, które znajdowały się w szafach na zamku królewskim w Krakowie. Wywiązując się z zadania, obaj sekretarze po upływie niejakiego czasu przedstawili królowi treściwy spis wszystkich aktów pergaminowych, które uporządkowali chronologicznie i według materyi ułożyli. Na czele mieścił się oddział dyplomatów papieskich, następnie szedł dział cesarski, austryacki, bawarski, węgierski i t. d. Drugą grupę stanowiły akta i nadania, dotyczące oddzielnych ziem i województw. Więc na czele mieściły się różne nadania, listy, przywileje, dotyczące Wielkiej Polski, za czem województwa poznańskiego, kaliskiego i tak dalej, wszystkich województw i każdego po szczególe (ob. „Inventarium omnium et singu-lorum privilegiorum, litterarum et monumento-rum, quae in archivio regio arcis Cracoviensis con-tinentur, an. 1613”. Arch, główne w Warszawie).

Po upływie stu kilkudziesięciu lat, oceniając niedogodność takiego osobnego trzymania archiwum na zamku krakowskim, postanowiono, mocą kon-stytucyi sejmu koronacyjnego w 1764 r., przewieźć je do Warszawy i połączyć w jedno ciało. W następnym roku 1765 przybyły skrzynie z aktami z Krakowa. Przy rewizyi i porównaniu z inwentarzem, sporządzonym w 1730 r., okazało się, iż brakło wielu dokumentów. Część ich była podobno wzięta przez Zapolskiego, wojskiego ziemi czerskiej, inne usunęła niewiadoma ręka. Takim sposobem na zamku warszawskim powstało jedno ogólne połączone archiwum, składające się z dwóch części: z archiwum przewiezionego z Krakowa, czyli z archiwum dyplomatycznego, oraz z archiwum zadwornego, czyli publicznego, nazwanego tak mianowicie dlatego, iż przystęp do archiwum był wolny, nietamowany.

W tern archiwum mieściły się, oprócz ksiąg kan-celaryi koronnej, dekreta w sprawach, które podpadały pod rozpoznanie samego króla, a więc dekreta sądów tak zwanych asesorskich i refe-rendarskich. Po dopełnieniu podziału Polski cne Archiwum Główne akt dawnych w Warsza. w 1795 r. znaczna część archiwum z zamku war- j wie zawiera w sobie około 80 tysięcy wolumi. szawskiego przewiezioną została do Petersburga, i nów, wśród których przeważną liczbę stanowią

księgi sądowe, czyli akta grodzkie i ziemskie z czasów rzeczypospolitej, w granicach gubernij, składających obecne królestwo polskie (z wyjątkiem terytoryum gub. lubelskiej). Znaczna stosunkowo ilość tych pomników starego sądownictwa, sięgających końca XIV lub początku XV wieku, tern się objaśnia, że przy istniejącym od tak wczesnej epoki samorządzie województw, szlachta pilnem okiem strzegła piśmiennych skarbów sądownictwa, zarówno spornego, jak i dobrowolnego. Ponieważ w księgach sądowych mieściły się akta t. zw. wieczyste, czyli różne tranz-akcye, jako to: sprzedaże, kupna, zapisy, zeznania długów, oprawy posagów i t. p., na których zachowaniu niewzruszona moc i trwałość stosunków majątkowo-prawnych polegała, starano się więc otoczyć je właściwą opieką i trzymać w bez-piecznem zachowaniu. Jako miejsce, dające największą w tym względzie rękojmię, służyły murowane zamki w grodach królewskich, gdzie się sądy zwykły były odbywać. Gdzie tych nie było, lub gdzie się niedośó bezpiecznemi wydawały, -wznoszono osobne murowane „sklepy”, czyli archiwa, na których budowanie szlachta danej ziemi lub województwa grosz wspólny składała. Świadectwa tej wczesnej pieczołowitości sięgają połowy XVI-go wieku, jak o tern przekonywają liczne uchwały, czyli lauda sejmikowe. Pomimo tej dbałości o akta wieczyste, w niektórych znaczne szczerby poczyniły różne przygody: zarówno przypadkowe pożogi, jak i umyślna, wyraźna zła wola nieprzyjaciół, zwłaszcza wczasie dwukrotnego najścia szwedów. Takiemu smutnemu losowi -uległy akta ziemi rawskiej, gostyńskiej i socha-czewskiej, jak i kilku innych. W chwilach zawieruchy wojennej przenoszono w pośpiechu akta do bliższych lub dalszych klasztorów lub kościołów, gdzie w sklepach lub na wieżach złożone księgi wieczyste cierpiały niemało od wilgoci i deszczu. Mimo tych różnych nieprzyjaznych okoliczności, dochowały się w pokaźnej liczbie pomniki starodawnego sądownictwa. Obecnie znaczna ich część, jaka pozostała z terytoryum dzisiejszego królestwa, zgromadzona pod jednym dachem, cieszy się staranną opieką władzy, która uposażyła instytucyę dzisiejszą w większe środki dla trwałej konserwacyi aktów i umiejętnego ich uporządkowania. O innych archiwach, zawierających materyały do dziejów polskich, ob. Kraków, Lwów, Poznań, Wilno, Moskwa, Metryka koronna i litewska i t. d. — Porównaj także: A. Powstański: „Wiadomość o Archiwum krajowem Królestwa Polskiego”, Kraków, 1824; str. 78. — T. Bentkowski: „Spis akt dawnych w głównem Archiwum Królestwa Pol.”, Warsz , 1840, litografowane; i inne tegoż prace w tym przedmiocie litograf. — P. Burzyński: „Prawo polskie prywatne” (Tom I. „Źródła prawa polskiego”), Kraków, 1867—1869. — B. Dudik: „Die Archive im K-greich Galizien u. Lodome-rien”, Wien, 1867. — E, Ekielski: „Krótka wiadomość o arch, akt grodzkich i ziem. wojew. krak.”, Kraków, 1868; str. 20. — „Przegląd ar-

cheolog. i bibliogr.” (rzecz o arch, lwowskich), Warsz. 1878.—„Przegląd bibliogr. we Lwowie”, 1832. — A. Schneider: „Encyklopadya do krajoznawstwa Galicyi” (archiwa), Lwów, 1870. — K. Widmann: „Archiwum ra Lwowa”, 1832—1885. —

S. Smolka: „Archiwa w w. ks. poznańskiem i w Prusiech”, Kraków, 1875. — C. ITramanKifi: „Onncame khhti> h airroßt JIutobckoë MeTpaKu”, C.-IIeTepóyprJE., 1887. -ropóaueBCKiił: „KaTajiorb ÄpoBHHMi. aKTOBM.vifc imuraMt BujiencKaro HeHTp. ApxHBa”, Bhjibho, 1878.    A- p

ArchOüt (=rządca, od «rcftem^rządzić). Wyraz ten, w najczęstszem swojem zastawaniu, oznacza u greków dostojnika, posiadającego w całości lub w części władzę administracyjną w państwie repnblikańskiem. W tym charakterze A. lub kolegium A-ów, jeżeli ich jest kilku, zastępuje dawnego króla z epoki monarchii patryarchalnej lub tyrana z czasów późniejszych i posiada w zasadzie, podobnie jak konsul w Rzymie, wszystkie prawie atrybucye władzy królewskiej. A. reprezentuje kraj nazewnątrz, składa w jego imieniu bogom ofiary, sądzi i karze przestępców, dowodzi siłą zbrojną kraju, przewodniczy w zgromadzeniach ludowych i podejmuje inicyatywę w kwe-styach prawodawczych. Zasadniczo różni się A. od króla pod trzema względami: władza A-a nie jest dożywotnią; godność jego nie przechodzi drogą spadku z ojca na syna; A. jest odpowiedzialny przed krajem po upływie czasu swego urzędowania. W epokach przejściowych jednak liczne zdarzały się wyjątki. W czasach bliższych monarchii spotykamy A-ów, używających przywileju dożywotności i nieodpowiedzialności, w czasach zaś demokratyzowania się greckich politei widzimy stopniowe przechodzenie najcelniejszych atrybucyj władzy najwyższej od A-ów do zbiorowych instytucyj respublikańskich. Różnica między starożytnymi A.-ami greckimi a nowożytnymi prezydentami respublik polega na tern, że A., jako następca i zastępca króla, posiada w zasadzie tak zwane imperium, t. j. władzę wojenną i sądowniczą, gdy prezydent jest przeważnie przedstawicielem państwa pod względem dyplomatycznym. A-ów, jako piastujących najwyższą władzę w państwie, spotykamy oprócz Aten w wielu innych politejach greckich: na czele ligi beockiej i każdego z miast, do niej należących, w Sycyo-nie (dwóch) po obaleniu tyrana Kleona, w wielu miastach Lokrydy, Focydy, Tessalii, na wyspach morza Egejskiego, w koloniach greckich Azyi Mniejszej i uad brzegami Pontu, w Delfach i t. d. Wszędzie w tych miastach wyraz A. stanowi przeciwieństwo do króla lub tyrana i świadczy o ustroju respublikańskim państwa. W razie wejścia niezależnej przedtem politei, mającej na czele swoim A-a, w skład innego państwa, posiadającego ustrój monarchiczny, A., przestając być przedstawicielem władzy najwyższej w znaczeniu absolutnem tego wyrazu, nie przestaje być głową kraju w granicach pozostawionego mu samorządu. W ten sposób A-o wie istnieli przez długie wieki w miastach greckich, zależnych pod wzglę-

dem politycznym cd królów macedońskich i ce- godności w rodzie Medontydów. Do tej epoki sarzów rzymskich. Istnienie A-ów w pewnej dopiero można odnieść notatkę Pauzaniasza o od-cząstce większego organizmu politycznego świad- powiedzialności A-ów. Trybunałem, przed któ-czy i nadal o tern, że ta cząstka nie jest pozba- rym ustępujący A. składał sprawę ze swojej dzia-wioną pewnej dozy samodzielności i że rządzi się łalności, mógł już być wtedy areopag. Medon-w jej granicach według zasad republikańskich, tydzi utracili swój przywilej wyłącznego dawania Odmiennem i nieco trudnem jest stanowisko A-ów państwu rządców w 714 r., za czasów czwartego w politei, opanowanej przez tyrana, z pozosta- A-a od ostatniej reformy, Hippomenesa, który wieniem pozornem poprzedniej formy rządu, jak do tego stopnia oburzył na siebie ludność pobyło np. w Atenach za Pizystratydów (ob. P i- pełnianemi okrucieństwami, że wybuchłe przeciw zystratesj. Z punktu widzenia czysto prawnego niemu powstanie eupatrydów pozbawiło dawny A-owie nie tracą w takim razie swojego znaczę- ród królewski wszelkich szczególnych przywilejów nia dawnego i, pozostając jedynymi prawnymi i uprzystępniło godność A-a wszystkim rodom przedstawicielami władzy najwyższej, stanowią ży- szlacheckim. Z tego podania można wyciągnąć wy protest przeciwko uzurpatorowi. TV samej wniosek, że Medontydzi usiłowali za czasów Hip-rzeczy jednak korzystają oni ze swoich praw i rzą- pomenesa przywrócić dawną władzę królewską, dzą o tyle, o ile się to nie sprzeciwia widokom ale napotkali opór stanowczy ze strony eupatry-i woli panującego.    T*s dów, którzy skorzystali z tej okoliczności dla

•) Odkryty w r. 1890 w Muzeum Brytańskiem traktat Arystotelesa o konstytucyi ateńskiej zmienia powyższy wykład o tyle, że przekształcenie monarchii na rzeczpo. spolitą zaczęło się od ustanowienia Polemarcha czyli hetmana, który pozbawił króla władzy nad wojskiem, albo przynajmniej ograniczył ją. Potem powstał urząd Ar-chonta, udzielany nie starszemu lecz najzd? tniejszemu członkowi rodu królewskiego przez radę Areopagu. Król tytularny (Rex silei s) pozostał, lecz sprawował tylko pe-

Archcnt W Atenach. Podanie niesie, że po ostatecznego zeiwania z tradycyami monarchicz-śmierci Kodrosa (1068), który poświęcił się dla nemi. A-ów z 10 letnim okresem władzy było uchronienia kraju od panowania doryjczyków, 7-u. Za ostatniego z nich, Kreonta (683), nowa ateńczycy, ze względu na to, że noszenie przez reforma zaprowadziła okres władzy jednoroczny kogobądź tytułu króla po zmarłym bohaterze na- i podniosła liczbę A-ów do 9-u, między których rodowym byłoby ubliżeniem dla jego pamięci, podzielono wszystkie pozostałe A-om atrybucye postanowili, że odtąd władzę najwyższą w pań- władzy królewskiej. W tej nowej postaci insty-stwie sprawować będą rządcy dożywotni, zwani tucya A-ówr przetrwała w Atenach blisko 11 wie-arcbontami. Nie pociągnęło to bynajmniej za sobą ków; ostatni A., którego imieniem jeszcze rok usunięcia dynastyi panującej; pierwszym A-cm oznaczono, wspomniany jest pod rokiem 422 p* został syn iłodrosa, Medont, na którego korzyść Cbr. Wszelkie reformy, zaprowadzane w insty-wyrocznia rozstrzygnęła spór, wynikły między nim tucyi A-ów od r. 683, polegają już tylko na stop-a bratem jego, Neileusem. Odtąd godność A-a niowem uprzystępnianiu tej godności wszystkim pozostała dziedziczną w rodzie Medonta i od imię- klasom obywateli, na kolejnem przenoszeniu praw, nia jego dynastya rządząca w Atenach przybrała przysługujących A-om, do nowo powstających zbio-nazwę Medontydów. Ta okoliczność, że, po za- rowych mstytucyj, a także na zmianie samego łatwieniu sporu między braćmi, Neileus opuścił sposobu obierania A-ów. Zastanawiano się nie-Attykę z pewną liczbą towarzyszy, zdaje się raz nad pochodzeniem liczby 9. Teorya, mająca świadczyć o tern, że dążąca już wtedy do oligar- za sobą najwięcej prawdopodobieństwa (Sauppe), chii szlachta skorzystała z niezgody, wynikłej według której z 10 okręgów (pbylai) 9 miały w łonie rodziny królewskiej, dla usunięcia bar- obierać po jednym A-cie, dziesiąty zaś okręg, dziej energicznego Neileusa, a ograniczenia wła- losem co roku wskazywany, zamiast A-a obierał dzy bardziej uległego Medonta, kupując w ten hieromnemona, czyli przedstawiciela Aten w li-sposób zmianę formy rządu za cenę pomocy, oka- dze amfiktyońskiej (ob.), nie może być uważaną zanej jednemu ze współzawodników. Zmiana ta za pewnik, dopóki nie będzie dowiedzionein, że nie była zapewne głęboką. Wszystkie główne podział na 10 okręgów, przypisywany z wielką atrybucye władzy królewskiej nie przestały przy- stanowczością przez starożytnych Klistenesowi sługiwać nowemu rządcy. Pauzaniasz wspomina (509), istniał już w VII wieku przed Cbr. Wo-wprawdzie o odpowiedzialności A-ów dożywotnich, limy uważać liczbę 9 za zagadkę, na którą nau-ale nie wydaje się to być prawdopodobnem, gdyż ka nie daje dotąd zadawalniającej odpowiedzi* doźywotność i odpowiedzialność są to pojęcia, wza- Przedstawiony wyżej rozwój historyczny instytu-jemnie się wykluczające. Główna różnica mię- cyi A-ów w Atenach opiera się na wskazówkach dzy starym a nowym porządkiem rzeczy zasadza autorów starożytnych, którzy nie byli w posiada-się na zamianie następstwa dziedzicznego zasadą uiu źródeł zupełnie wiarogodnych dla tak odle-obieralności. Godność A-a nie przechodzi z ojca głych czasów, a powtarzali to, co z podań ustna syna, jak królewska; tyiko członkowie rodu nych zasłyszeli ’). Szereg historycznie pewnych Medontydów, a później prawdopodobnie eupatry-dzi, obierają następcę po zmarłym A-e z pomię dzy członków rządzącej dynastyi. Naturalnem następstwem zmiany tytułu było mniej samodzielne stanowisko A-a wobec senatu. Dożywotnich A-ów było wszystkich 12-tu. TV drugim roku rządów ostatniego z nich, Alkmeona (752 r.), zaprowadzono 10-letnie trwanie władzy A-ów, bez żadnego zresztą innego jej uszczuplenia i z zachowaniem lej

Aów zaczyna się dopiero od roku 683. W podaniu o pierwszych A-ach posiadamy dowód przechowanego w pamięci ateńczyków faktu, że przejście od monarchii dziedzicznej do oligarchii odbyło się w Atenach, na drodze niezmiernie powolnego, stopniowego i przeważnie pokojowego rozwoju. Przy szczegółowem rozglądaniu się w znaczeniu i działalności A-ów ateńskich, spostrzegamy przedewszystkiem podział całego kolegium na dwie grupy. Pierwsi trzej A-owie ukazują się nam jako prawdziwi spadkobiercy dawnych kró • lów; w ich ręku spoczywa władza duchowna, wojenna, administracyjna i znaczna część sądowniczej; pozostali 6-iu są przeważnie sędziami. Pierwsi występują zawsze pojedynczo, drudzy przeważnie kolegialnie. Każdy z pierwszych trzech miał prawo przybierać po dwóch pomocników (panedroi), którzy mogli działać samodzielnie w zakresie władzy, udzielonej im przez mocodawców; pozostali 6-iu mogli tylko otaczać się pewną ilością radców (symbuloi), nie posiadających żadnej zgoła samodzielności i asystujących tylko posiedzeniom A-ów, z głosem doradczym. Podział ten, przypominający poniekąd podział rzymskich magistratów na m. majores i m. minores, zdaje się świadczyć o niejednoczesnem powstaniu obydwóch grup A-ów ateńskich. W tej zaś niejednocze-sności tkwi prawdopodobnie rozwiązanie zagadki o pochodzeniu liczby 9. Przypuściwszy bowiem, że w r. 683 ustanowiono w miejsce jedynego A-a trzech i że z biegiem czasu, wskutek nawału zajęć, dodano każdemu z nich po dwóch dla załatwiania czynności sądowniczych, otrzymalibyśmy jednocześnie objaśnienie liczby 9 i podziału A-ów na dwie grupy. Jednak, wobec braku jakichbądź pozytywnych w tym względzie wskazówek u autorów starożytnych, musimy pozostawić tę k ‘• estyę bez rozstrzygnięcia. Pierwszy A., zwany popro- pewne i dawny ubiór królewski i otaczając tę stu archontem (ho archon), był prawdziwym wyo- osobę w chwilach występów urzędowych całą brazicielem niepodległości państwa nazewnątrz. pompą i czcią, dawnym królom należną. Analo-On przyjmował posłów zagranicznych, zwoływał giczne zjawisko spotykamy u rzymian w osobie z powodu ich przybycia zgromadzenia narodowe tak zwanego „rex sacrificiorum” (ob.). Drugi A. i przewodniczył w takich razach tym zgromadzę- przewodniczył ludowi w czasie wielkich świąt na-niom. Uchwalone przez naród traktaty między- rodowych, noszących czysto religijny charakter, narodowe redagował i do ratyfikacyi przedsta- jak np. panateneje (ob.) i mysterya eleuzyńskie wiał, poczem zatwierdzał je swojem imieniem* (ob.). Sędzią był on we wszystkich sprawach, Jego też imieniem oznaczano rok bieżący, podo- dotyczących religii i w wypadkach morderstwa; bnie jak w Ezymie oznaczano lata imionami kon- później oskarżał tylko morderców i świętokradz-sulów. Stąd też pochodzi powstała w później- ców przed areopagiem. Trzeci A., tak zwany szych czasach nazwa eponima (eponymos), pod polemarch (polemarchos), był spadkobiercą króla którą pierwszy A. znanym jest u historyków z epo- w rzecznch dotyczących wojennej organizacyi pań-ki panowania rzymskiego. Jako sędzia, decyduje stwa. Podczas pokoju miał powierzone swojej pierwszy A. we wszystkich sprawach, dotyczących pieczy arsenały i magazyny, czuwał nad dobrym życia rodzinnego, szczególnie w sprawach rozwo- stanem murów i floty; w czasie wojny zaś po-dowych i wynikających stąd sprawach o alimen- czątkowo dowodził całą siłą zbrojną. W miarę ta, tudzież o restytucye sum posagowych; jest on jednak rozwijania się potęgi militarnej Aten, zna-również urzędowym opiekunem wdów i sierot, ozenie polemarcha, jako naczelnego wodza, upada. Dowództwo nad wojskiem zaczynają poru-czać znany m ze zdolności i wypróbowanym spe-cyalistom. Od r. 509 przed Chr. naród wybiera po 10 strategów co roku, po jednym z każdego okręgu; do nich należy odtąd organizowanie wojska wrazie potrzeby i dowództwo na polu bitwy.

Ponieważ, według pojęć greckich i rzymskich, niewolnicy byli uważani poniekąd za członków rodzin swoich właścicieli, przeto przed trybunał pierwszego A-a należały sprawy, dotyczące nagany (ob.) i obrony wolności. Do niego również należał sąd nad obywatelami, oskarżonymi o nie-moralność lub próżniactwo. W historyi literatury greckiej pierwszy A. odegrał niepoślednią rolę, jako kierownik wielkich świąt na cześć Dyo-nizosa (ob.), kiedy odbywały się w Atenach popisy tragików. On czuwał nad urządzeniem i wyćwiczeniem chórów, potrzebnych do przedstawień dramatycznych, i rozstrzygał nieporozumienia, wynikające między choragami (ob.). Drugi A., tak zwany basileus (król), odziedziczył po dawnych królach razem z tytułem wszystkie religijne ich atrybucye. Był on głową państwa wobec bogów i powagą, decydującą w rzeczach religii, i jako taki, musiał też używać prastarego tytułu, bez względu na zmiany, zaszłe w ustroju politycznym państwa. Anachronizm taki tłómaczy się tern, że starożytni, pochopni do reform w dziedzinie władzy świeckiej, byli w najwyższym stopniu zachowawcami w kwestyach religijnych. Kie uważali się oni za kompetentnych w rzeczach religii; za jedyne istoty, mające prawo zaprowadzania reform na tem polu, uważano samychźe bogów. Zgodnie z tem przekonaniem, nie byłoby rzeczą bezpieczną poruczać pośredniczenia między państwem i światem bogów nowej osobie, niższej stanowiskiem i tytułem od poprzedniej; bogowie, przywykli do modlitw i ofiar króla, nie widząc go na dawnem miejscu, bezwątpienia byliby się odwrócili od nowego, nieznanego sobie dostojnika, skąd wynikłoby dla kraju niezawodne nieszczęście. Godzono więc wszystkie sprzeczności, zatrzymując dla nowej osoby dawny tytuł, a za-

vne obrządy religijne. Nareszcie do tych trzech urzędników najwyższych przydano 6-iu tesmotetów, a wszyscy byli obierani również przez Areopag. Dokładniejsze badania nad tekstem Arystotelesa dostarczą niewątpliwie nowych wyjaśnień.

Eneyklopedya Powszechna ilustr. T. IV.

92

Polemarch pomaga im we wszystkiem, jako wła- zwana dokimazya (ob.) mniejszych urzędów, ba-dza administracyjna i wychodzi w pole razem danie rachunków, składanych przez strategów, z wojskiem. Przed bitwą pod Maratonem, Hero- a także badanie umów i aktów treści międzyna-dot ukazuje nam polemarcha Kallimacha na ra- rodowej. Na tesmotetach leżał także obowiązek dzie wojenDej 10-u strategów, z głosem równym przeglądania i porządkowania praw, co było nie-każdemu z nich, a nawet rozstrzygającym w ra- zbędnem wobec łatwości, z jaką za czasów rzezie równego podzielenia się głosów; w bitwie znaj- czypospolitej demokratycznej nowe prawa tworzo-dujemy go na honorowem miejscu, na prawem no. Co rok robili tesmoteci przegląd prawa skrzydle, gdzie największe zagraża niebezpieczeń- obowiązującego, dla zbadania, czy niema w niem stwo. Później utrącą polemarch wszelki wpływ sprzecznych postanowień, czy nowe prawa nie na rzeczy wojenne i jedyną pamiątką, pozostałą przesądzają o istnieniu dawnych, według zasady po dawnem stanowisku, jest wtedy przywilej mo- „lex posterior derogat priori” (prawo późniejsze dlitwy przed bitwą za powodzenie wojska i pu- czyni poprzednie bezsilnem), czy dawne, już prze-blicznego przemawiania na uroczystych pogrze- starzałe prawa, nie są jeszcze w praktyce sto-bach poległych w boju wojowników. Ze spraw sowane. Teksty, uznane za kwalifikujące się do sądowych do polemarcha należały procesy mię- usunięcia, tesmoteci pisali na tabliczkach i przy-dzy obywatelami i cudzoziemcami; on sądził ta- czepiali je do posągów keroów. Wtedy prytano-kźe metekówr i wyzwoleńców. Analogicznem w tym wie zwoływali Jud, który wybierał tak zwanych względzie zjawiskiem w magist.raturze rzymskiej nomotetów (ob.), upoważnionych do wprowadzenia jest praetor peregrinus. Drugą grupę A-ów sta- zmian, uznanych za konieczne. Po utrwaleniu nowią 6 u tak zwanych tesmotetów. Sama na- na piśmie prawa obyczajowego, zmieniło się nieco zwa ich, pochodząca od thesmos—prawo i tithe- położenie A-ów, jako sędziów. Odkąd sędzia nie mi—kładę, wskazuje, że mieli oni przeważnie do tworzy już prawa, tylko je zastosowuje i tłóma-czynienia z prawem i sądami. Wyraz „tesmo- czy, przestaje on być jedynym i samodzielnym tetes” znaczy dosłownie „prawodawca”, twórca twórcą wyroku. Wydaje on go na współkę z pra-prawa, może jednak w epoce panowania prawa wodawcą i musi woli tego ostatniego podporząd-obyczajowego oznaczać zarówno i sędziego, jako kowywać swoją osobistą wolę i upodobania. Mniej-osobę wydającą wyrok; przed ukazaniem się bo- szem jest w tym wypadku pole do samowoli, wiem praw pisanych nie umiano w Atenach, jak mniejszym wpływ danej osobistości na przebieg i w Rzymie, odróżniać istoty prawa od objawie- spraw w sądzie, a więc mniejszem i znaczenie nia się jego nazewnątrz w postaci wyroku i ro- osobiste sędziego. Taką zmianę w znaczeniu zumiano prawo tylko w każdorazowem zastoso- A-ów, jako sędziów, wywołało w Atenach zapro-waniu do pojedyńczych wypadków. Sędzia pier wadzenie praw, pisanych przez Drakona (ob.) wotny sądził nie na mocy prawa, ale na mocy i później przez Solona (ob.). Dopóki jednak swojej władzy, z rąk ludu przez legalny obiór w ręku A-ów spoczywało prawo rozstrzygania otrzymanej. Panujące w kraju obyczaje wska- o wmie lub niewinności oskarżonego, zarówno jak zywały mu tylko, jakiej normy powinien był się formułowanie wyroku i czuwanie nad jego wyko-trzymać; prawem były dopiero wydawane prze- naniem, stanowisko ich, aczkolwiek nieco nadwe-zeń wyroki. Tesmoteci, improwizując w ten spo- rężone, dość jeszcze było znacznem, ażeby zape-sób poniekąd wyroki, tworzyli w oczach ludu pra- wnić im niemały wpływ na sprawy całego pań-wo, wydobywając je w rzeczy samej z ukrycia, stwa. Stanowisko to zaczęło naprawdę maleć do-gdzie spoczywało ono, że tak powiem, w stanie piero wtedy, gdy, wskutek zaprowadzenia praw napięcia; byli więc oni, według pojęć ówczesnych, pisanych, nastąpiło drogą powolnego rozwoju roz-rzeczywistymi prawodawcami. Tesmctetami byli graniczenie władz sądowych i administracyjnych, właściwie wszyscy A-owie. Gdy jednak u pierw- Gdy przedtem, tak jedne, jak drugie, czerpały szych trzech funkcye administracyjne przeważały moc swoją z jednego źródła, tak, że samo sądze-nad obowiązkami ich, jako sędziów, u pozosta- nie spraw było tylko jedną z wielu czynności łych sześciu też obowiązki występują, jako głó administracyjnych, teraz, od czasu uregulowania wna ich cecha. Stąd pierwsi trzej otrzymali na- stosunków prawnych zapomocą stałego kodeksu, zwy, świadczące o ich stanowisku specyalnem, zmienia się stanowisko prawne sędziego—staje się oprócz wspólnego wszystkim charakteru sędziów, on stróżem i sługą prawa, baczącym na to, aby gdy pozostali zatrzymali ogólną nazwę, jako wska- prawu temu stało się zadość, i zastoso wuj ącym zówkę, że po-za czynnościami, dotycząeemi prawa, je do wypadków życia codziennego, pod naciskiem nie mieli oni żadnych innych ważnych obowiąz- woli prawodawcy. Na miejscu dawnej wszech-ków. Tesmoteci sądzili we wszystkich sprawach, władzy sędziego staje wszechwładza prawodawcy, tak cywilnych, jak kryminalnych, z wyjątkiem a że nim jest w Atenach ostatecznie naród, więc tych, które podlegały kompetencyi pierwszych naród ten staje się prawdziwym sędzią, którego A-ów. Do spraw większej wagi, które szły przed rzecznikiem jest tylko sprawujący sądy urzędnik, ich trybunał, należą wszystkie sprawy polityczne, Przejście najwyższej władzy sądowniczej od A-ów sprawy o fałszowanie monety, o nieprawe przy- do narodu odbyło się stopniowo. W zasadzie już właszczenie tytułu i praw obywatela, o naduży- konstytucya Solona przyznała charakter najwyż-cie władzy przez prytanów i innych mniejszych szego sędziego zgromadzeniu narodowemu, wpro-urzędników. Do tesmotetów należała także tak wadzając prawo odwoływania się obywateli do

zejście A-ów do stanowiska urzędników, przygo* towujących sprawy do sądu, datuje się prawdopodobnie od r. 476, kiedy, na wniosek Arystydesa, godność A-a stała się przystępną dla obywateli wszystkich klas. Do tego czasu obierano A-ów tylko z pomiędzy obywateli pierwszej klasy, czyli tak zwanych pentakozyomedimnów, którzy w kon-stytucyi Solona zajęli miejsce dawnych eupatry-dów. Prawdopodobnem jest przypuszczenie, że już Klistenes otworzył dostęp do godności A-a obywatelom pierwszych trzech klas i że Arysty-des przyłączył tylko czwartą klasę. W miaię rozwijania się instytucyj demokratycznych ozenie A-ów stopniowo maleje. Do osłabienia tego znaczenia niemało przyczyniła się reforma, zaprowadzona około 500 r., w samym sposobie obierania A-ów. Zamiast dawnego systemu obierania zapomocą głosowania, ukazuje się nowy — losowanie. Przypisują wprowadzenie tej zmiany Klistenesowi, zdaje się jednak ona być nieco późniejszej daty. Ważnym przywilejem A-ów, który przetrwał aż do najpóźniejszych czasów, było prawo wstępowania do areopagu (ob.) po zakończeniu urzędowania. Dla dostania się do tego dostojnego zgromadzenia, które w epoce największego rozwoju demokracyi przedstawiało w państwie pierwiastek arystokratyczno-zachowawczy, należało przejść przez tak zwaną doki-mazyę, t. j. złożyć przed areopagiem sprawozda-sprawy materyału. Kiedy sprawa była już do- nie ze swojej działalności w charakterze A-a i dostatecznie przygotowaną, tesmoteci oznaczali lo- wody nieskazitelności, okazanej przez cały czas sem, która dykasterya ma zasiąść w sądzie dla tegoż urzędowania. Za nieskazitelność z epoki jej rozstrzygnięcia i który A. ma przewodniczyć życia, poprzedzającej urzędowanie, ręczył sam sądowi. Od ważności sprawy zależało, czy miała fakt zostania A-em; wolno było bowiem każdemu ją sądzić cała dykasterya w pełnym komplecie, obywatelowi zarzucić, już po ukończeniu losowa-czy tylko pewna część, albo nawet czy dwie dy- nia i ogłoszeniu rezultatu, brak kwalifikacyj z po-kasterye miały być złączone. Jeżeli sprawa na- wodów osobistych i wstrzymać w ten sposób ob-leżała do kompetencyi jednego z trzech pierw- jęcie urzędu przez daną osobę aż do wyjaśnienia szych A-ów, to tenże A. prawdopodobnie ją przy- sprawy. Pomimo coraz to większego upadku fak-gotowywał i na sądzie przewodniczył, a do tes- tycznego znaczenia A-ów, godność ta uważaną motetów należało tylko oznaczenie dykasteryi była zawsze za wysoce zaszczytną, szczególnie Nie posiadamy żadnych danych, któreby upowa- zaś w pierwszych wiekach panowania rzymskie-żniały nas do przypuszczenia, że każdy A. miał go, kiedy Ateny słynęły w świecie starożytnym oznaczoną dla siebie losem na początku roku dy- ze szkół i akademij, do których młodzież rzym-kasteryę, której stale przewodniczył w sprawach, ska licznie uczęszczała, świadczy o tern stano-jego opiece powierzonych. Wiemy, przeciwnie, że wisku honorowem A-ów ateńskich ta okoliczność, rezultaty losowań utrzymywano w największej ta- że niektórzy cesarze starali się o pozyskanie tej jemnicy aż do ostatniej chwili, dla zapobieżenia godności i chętnie ją do tytułów swoich zaliczali, przekupstwu. Z tego więc faktu możemy wno- Tak cesarze: Domicyan, Hadryan i ostatni Gasić, że stałego podziału spraw między tesmoteta- lienus, byli A-ami honorowymi.—Curtius: „Griech. mi i dykasteryami nie było. Nie wiemy dokła- Gesch.” passim.—Grote: „Hist, of Greece”, IL — dnie, kiedy nastąpiło ostateczne rozdwojenie pro- Duncker: „Gesch. des Alterthums” passim, cesu ateńskiego na postępowanie „in jure” i „in Archontowie w wiekach średnich. Tak się judiciis”, t. j wstępne, przed A-mi, jako przed- nazywali najznaczniejsi z wasalów w cesarstwie stawicielami władzy administracyjnej, i główne, Trebizondy. przed sądem przysięgłych, jako pełnomocnikiem narodu. Nie musiało to nastąpić bezpośrednio żów (Lamellibranchiata) z rzędu Taxodonta albo po wprowadzeniu w życie reformy Klistenesa, Arcacea, różniąca się więzem zewnętrznym, przy-gdyż jeszcze za archontatu Arystydesa władza czepionym do trójkątnej tarczki (area). Obrys sko-sędziego była znaczną, o czem świadczy ta oko- : rupy okrągławy lub skośnie wydłużony; linia zam-liczność, że głównie bezstronności, okazanej pod- kowa prosta lub wygięta. Rodzaje tu należące: czas pełnienia tego obowiązku, Arystydes za- i Area Lin., Cacullaea Lmk., Pectunculus Link., wdzięczą przydomek Sprawiedliwego. Zupełne pojawiwszy się na ziemi w okresie sylurskim,

narodu od wyroków A-a. Takie zgromadzenie, w którem naród zasiadał w charakterze sędziego, nazywało się heliają (ob.). Należy przypuścić, źe obowiązanym do zwołania takiego zgromadzenia, na żądanie pokrzywdzonego na sądzie obywatela, był ten z pomiędzy A-ów, od czyjego wyroku następowała apelacya. Tenże A. miał obowiązek przewodniczenia zgromadzonemu ludowi i zastosowania się do zapadłego wyroku. Od czasu reformy Klistenesa (509 r.) władza sądownicza przechodzi na stałe w ręce narodu, który, nie mogąc in corpore wypełniać bez przerwy swoich obowiązków sędziego, musi uciec się do systematu przedstawicielstwa. Władza ta zostaje przelaną na 6,000 obywateli, liczących wyżej nad lat 30 wieku, oznaczonych losem co rok, po 600 z każdego okręgu; ci stanowią komplet sędziów przysięgłych. 5,000 dzieli się na 10 sek-cyj, zwanych dykasteryami, po 500 ludzi każda, a 1,000 zostaje w rezerwie dla zapełniania braków, powstających przez śmierć lub nieobecność. Te dykasterye są zawsze do rozporządzenia A-ów, których władza sądownicza odtąd zaczyna ograniczać się do spraw błahych, pociągających za sobą niewielkie kary pieniężne, i w końcu znika zupełnie. Czynność ich polega odtąd na przyjmowaniu spraw od stron, przeprowadzeniu wstęp -nego śledztwa, przesłuchaniu świadków—jed nem słowem, na zbieraniu potrzebnego dla osądzenia

zna-

T. S.

Arcidae (paleont.). Rodzina mięczaków mał-

ić .i

And. S.

zamiarze

na

na

na

mimo

przetrwały aż do dni dzisiejszych; od formacyi zaś jurajskiej począwszy bardzo obficie występują w pokładach ziemskich.

Arcimboldi Józef, artysta włoski, (* 1533 w Medyolanie,—*{* 1593 w Pradze), był malarzem nadwornym cesarzów Maksymiliana II i Budolfa. Oryginalną właściwość talentu tego artysty stanowiło umiejętne układanie postaci ludzkich z naj rozmaitszych przedmiotów, które, z daleka widziane, zlewają się w postacie alegoryczne. Tak np. słynną była jego postać rolnictwa, na której głowę i ciało składały się najrozmaitsze narzędzia rolnicze. Inne jego figury są kombinacyą kwiatów, owoców⁷, zwierząt, lub roślin wszelkiego rodzaju. Wiedeńska galerya obrazów w Belwederze posiada kilka takich oryginalnych postaci alegorycznych, a mianowicie: popiersie, wyobrażające „Ogień”, a będące kombinacyą płomieni i broni wszelkiego gatunku; „Wodę”, na którą złożyły się zwierzęta morskie; „Lato” popiersie z owoców; i wreszcie „Zimę” wyobrażoną pod postacią ludzką, będącą kombinacyą kształtów i cieni pnia drzewnego.

Arcis sur Aube, stolica okręgu we francuskim departamencie Aube, na lewym brzegu rz. Aube, która w kampanii zimowej z r. 1814 jako podstawa operacyj wojsk sprzymierzonych przeciwko Napoleonowi ważną odegrała rolę; 3000 m-ców. A. jest miejscem urodzenia Dantona, posiada katedrę z X VI stulecia, wielkie fabryki wyrobów bawełnianych i tkalnie jedwabiu. Tu w dniu 20 i 21 Marca 1814 r. wojska sprzymierzonych pod Schwarzenbergiem odniosły zwycięstwo nad Napoleonem, który rzuciwszy się na tyły armii nieprzyjacielskiej otworzył jej przez to drogę do Paryża. Okrąg A. dzieli się na 4 kantony i 93 gmin, w których mieszka 30,822 m-ców.

Arcis sur Aube. (cz. A r s i s i u r ob.). Bitwa. Napoleon zepchną/wszy rosyan i pru-caków z Bliicherem z linii operacyjnej, zmierzającej ku Paryżowi, umyślił i drugą armię nieprzyjacielską, przez Szwarzenberga dowodzoną, powstrzymać w jej pochodzie ku stolicy Francyi, a wiedząc o jej rozproszonem położeniu, pomiędzy rzekami Aube i Yonne, miał nadzieję rozbić ją częściowo. W tym udał się na czele 20,000 wojska ku Arcis, o które się opierało prawe skrzydło austryacko-ruskie, przeszedł rzekę Aube, wyparł oddział Frimona, zajmujący Arcis, i zajął stanowisko przed tera miasteczkiem. Szwarzenberg, który już zdołał zgromadzić 40,000 wojska, poprowadził atak francuzów. Kajsarow z jazdą ruską uderzył jazdę francuską, stojącą na prawem skrzydle, i od-razu przełamał obie dywizye Sebastiamego. Napoleon, który właśnie w tej chwili przybył to skrzydło, wddząc się wystawionym na największe niebezpieczeństwo, umknął do najbliższego znajdującego się tu batalionu piechoty Był to batalion Legii Nadwiślańskiej. Skrzynecki, który nim dowodził, sformował go w czworobok, i po-gradu kartaczy i licznych ataków jazdy nieprzyjacielskiej, utrzymał swych wiarusów w po

rządku i takim sposobem ocalił, jeśli nie życie, to nietykalność cesarza francuzów, a swego wielbionego wodza. Atak, prowadzony na lewe skrzydło, rozbił się o waleczną pierś Neya, a tymczasem noc zapadła. Nazajutrz, gdy przybył Oudi-not ze swym korpusem, Napoleon zamierzał rozpocząć bój na nowo; lecz, dowiedziawszy się, że nieprzyjaciel, w liczbie 80,000, czeka na niego w szyku bojowym, rozpoczął odwrót, którego dokonał szczęśliwie, zawdzięczając to jedynie chwiej-ności i opieszałości Szwarzenberga.    K- G-

Arc S Marek, rzeźbiarz (* 1662 w Mouzens, w depart. Tarn - *j* 1730 w Tuluzie), był uczniem mnicha Fredeau. Do pierwszych dzieł jego należą anioły, zdobiące ołtarz kościoła Sorbońskiego w Paryżu, wykonane wspólnie z Van Clève’m. Za płaskorzeźbę, przedstawiającą św. Marka ewangelistę, A. został członkiem Akademii francuskiej (1684). Z prac A-sa z tej epoki zachowały się figury alegoryczne jak np. „Wiosna”, oraz wazon z marmuru, zdobiący ogród wersalski. Przeniósłszy się następnie z Paryża do Tuluzy, A. tu całą działalność artystyczną skoncentrował. To też zarówno Tuluza, jak i jej okolice posiadają wiele prac A-sa, niektóre zachowane w całości, inne w urywkach, a niektóre tylko w kopiach. Prócz kościołów tuluzkich i gmachów publicznych („Parnas” w sali koncertowej), muzeum tego miasta posiada pomiędzy innemi pracami tego artysty: cztery figury z terrakoty (Eliasz, Elizeusz, święty Albert i święty Augustyn); cztery modele, przedstawiające religię, nadzieję, świętego Mateusza, świętego Jana i inne; medalion marmurowy Ludwika XIV ego; własny medalion artysty; model woskowy posągu Ludwika XlV-go (sam posąg z marmuru wzniesiony został w mieście Pau), oraz część płaskorzeźby, zd obiącej niegdyś posąg marszałka D’Ambres. Posąg ten z marmuru zdobił grobowiec marszałka w kościele Lavaur, jednak został zdruzgotany podczas jednej z burzliwych narad wyborczych, odbytej w tym kościele w 17y2 r. Prace A-sa noszą charakter wspólny wszystkim dziełom sztuki francuskiej z końca XVII stulecia; nie cechuje ich ani podniosłość myśli, ani czystość stylu, odznaczają się one natomiast siłą i życiem oraz nader wyrobioną techniką. A. był jednym z płodniejszych artystów swojego czasu. (Porów. Olivier Merson w „La Grande Enc.”).

Arciszewo, wieś w pdległości 6 wiorst od Wyszogrodu, gub. i powiatu płockiego, gminy Swię-cice, paraf. Orszymowo.

Arciszewscy, ród szlachecki herbu Prawdzie. Gniazdem jego nie była wie;i Arciszewo, w płoc-kiem istniejąca, jak to błędnie utrzymywali dotychczasowi biografowie, lecz Arciszewo w pow. gdańskim, na zachód od szosy starogardzkiej położone. Dowodem tego jest świadectwo, na sejmiku deputackim d. 10 września r. 1618 przez szlachtę ziem pruskich wydane, w archiwum grodu poznańskiego przechowywane.

Arciszewski Jakób, (* 1470 — f 27 lipca 1533), kanonik krakowski. Kształcił się w akade-

mii krakowskiej, dla biegłości w naukach doświadczał protekcyi biskupa płockiego Andrzeja Krzyc-kiego, oraz krakowskiego Tomickiego. Po dwa kroć piastował godność rektora akademii krakowskiej, młodzież ubogi], a pilną wspierał swoją hojnością. Zachowaniu jego u Tomickiego zawdzięcza Stanisław Hozyusz fundusz na podróż naukową do Bononii i Padwy. Umarł w Krakowie, Tomicki pochował go w katedrze, gdzie też wystawił mu pomnik; Krzycki uczcił pamięć nieboszczyka elegią (Łętowski, Katalog, II, 6).

dziwilia, pana na Birżach i Babinkach, i w chwili wybuchu wojny szwedzkiej widzimy ich, w latach 1621 i 1622, przy boku tego dowódzcy wyprawy, podjętej w obronie Infłant, celem odzyskania Rygi i Mitawy, przez Karola Gustawa podówczas

zdobytych. Po zawarciu rozejmu, wrócili młodzi A-scy do kraju, z myślą odebrania Szmigla z rąk Brzeźnic-kiego. W ykrętny pa-lestrant n i e t y 1 k o że w układy z A-irni wstąpić się wzbraniał, lecz licznemi procesami o zapłatę sum, nie gdyś starym A-skim pożyczonych, doprowa-

-m

Arciszewski Eliasz, właściciel miasta Szmigla, które nabył od biskupa pięciokościelnego,

domiar wszystkiego, zarzucił Brzeźnicki ambitnemu Krzysztofowi nieszlachectwo, co

FI i. 485. Arciszewski Krzysztof.

Andrzeja Dudycza. Podczas podróży po Szwajca-ryi przylgnął do Fausta' Socyna i stał się gorliwym wyznawcą aryanizmu. W Bazylei dysputo-wał z ministrem zboru francuskiego Covet'em; wymierzone przeciwko niemu pismo Socyna „De Jesu Christo Servatore” z przedmową własną podał do druku (1594). Po powrocie do kraju pełnił w Szmiglu obowiązki pastora, nawet wtedy, gdy posiadłość jego w inne przeszła ręce. Pojął za żonę Helenę Zakrzewską, dziedziczkę Rogaliua w po-znańskiem; miał synów: Eliasza, Krzysztofa i Bo- i dało powód do sprawy sądowej, która się przegraną gusława.    ¹ Brzeźnickiego zakończyła. Proces ów spotęgował

Arciszewski Eliasz, syn Eliasza, rotmistrz ; uczucie zemsty w Krzysztofie. Zebrawszy poczet w wojsku duńskiem, później dworzanin króla Zy- j najemników, napadł on na drodze publicznej gmunta III. Usunięty od dworu z powodu wy- ! w d. 19 kwietnia 1623 r. Brzeźnickiego i w sro-znania aryańskiego, złożył królowi na piśmie obro- ; motny sposób zamordował. Wypadek ów, dotych-nę swej wiary. W wojnach Zygmunta III był czas mgłą niepewnych podań okryty, wyjaśniają pułkownikiem piechoty niemieckiej i przełożonym w najdrobniejszych szczegółach dokumenta archi-nad artyleryą polską. vVyksztatcenie naukowe walne. Trybunał skazał Krzysztofa i Eliasza i wojskowe pobierał wspólnie z głośnym bratem j A-ich na infamię i banicyę wieczystą, a starego młodszym, Krzysztofem.    ! A ego i syna Bogusława od odpowiedzialności

Arciszewski Paweł, sekretarz króla Zygmun- j uwolnił. Uciekając z kraju, napisał Krzysztof do ta III, pełnił poselstwa do Szwecyi, Gracu i Pra- rodziców list (7 maja 1623 r.), w którym pobud-gi. Obecny był przy rokowaniu o pokój Rzeczy- ki czynu swego usprawiedliwić się stara. „Niepospolitej ze Szwedami w r. 1635. Kosztem Mi- zapominajcie—pisał—dla wieku potomnego pathe-kołaja Sieniąwskiego odbył podróż do Holandyi tice exprimowaé, dlaczego nam do tej rezolucyi dla kształcenia się w sztuce puszkarskiej. Wła- przyszło: że przez lat dwanaście kilkadziesiąt dysław IV, urządzając artyleryę polską, Pawła procesów z chudoby naszej nas wyzuł, że despe-A-ego mianował starszym nad armatą. Bito ku ctował, że na ostatek nieszlachectwo, które go uczczeniu jego medal (Siarczyński, „Obraz wieku potissimum o gardło przyprawiło, zada-pan. Zy g. III”. Lwów, 1828).    wał...” Ognisty temperament i poetycka wyobra-

Arciszewski Krzysztof (* 6 grudnia 1592— ! źnia powiodły Krzysztofa do Holandyi, gdzie -J* 1656), svn Eliasza, właściciela Szmigla, brat zamierzył poświęcić się zawodowi marynarza, młodszy Eliasza, pułkownika. Dostatnia niegdyś W niedawno odnalezionych rękopiśmiennych pa-rodzina A-kich, w drugim dziesiątku XVII wieku miątkach po A-irn znalazły się elegie jego, pisa-zbiedniała. Dziedziczne jej dobra, Szmigiel,obcią- ne pod wpływem zgryzot sumienia na odjezdnem żonę długami, przeszły w ręce palestranta lubel- z kraju. Nie opuszczała i na obczyźnie braci skiego, Kacpra Jeruzala Brzeźnickiego, który, A-ich opieka księcia Radziwiłła. Jego-to sump-dobiwszy się wielkiej między szlachtą wziętości, tern uczyli się w Hadze fortyfikacyi i nawigacyi. szlacheckiem pochodzeuiem niewłaściwie chełpić W listach do swego opiekuna zapewniał Krzy- • się zaczął. Zestosunkowany pieniężnemi interesa- sztof „że się nie będzie wstydził nietylko w Pol-mi z Arciszewskimi, stał się on w ich domu nie- see, ale i między tutejszymi mistrzami”. Pierwszą jako opiekunem młodych A-kich i kosztem wła- sposobność do wykazania zdolności marynarskich snym ich wychowywał. Z powodu przejścia Szmi- nastręczyło mu oblężenie Rochelli, przez Riche-gia w posiadanie Brzeźnickiego, obudził się w ser- lieu’go zarządzone. W oblężeniu tern musieli ho-cu A-ich rankor przeciw nabywcy, podsycany da- lendrzy, w moc zawartego z nimi układu, przy-ną jakoby przez tego ostatniego obietnicą, iż do- jąć udział, a z nimi na wyprawę pośpieszył i A. bra te napowrót dawnym dziedzicom odprzeda. Powróciwszy do Brukselli, wdał się Krzysztof Po ukończeniu szkół, przeszli młodzi A-scy w cha- z Piotrem Kochlewskim w spisek przeciw Zy-rakt.°rze dworzan na dwór księcia Krzysztofa Ra- i genuntowi Tli. fory tui ąc prawdopodobnie za na-

mową antagonisty królewskiego, księcia Radzi- myśli. Wówczas-to napisał on z Amsterdamu ów wiłła, Gastona Orleańskiego na tron Rzplitej. słynny list do Władysława IV, wyjaśniający po-Korespondencya jego, przejęta przez rejentkę budki odmowy (1 września 1637). Ujęty na nowo Belgu, Izabellę, dała asumpt Zygmuntowi III prośbami holendrów i okazywanemi mu zaszczy-do zażądania ekstradycyi A-ego. Tłómaczył tę tami (wybito na cześć jego medal), wrócił A. do korespondencyę tajną młody Sapieha, na naukach Brazylii w charakterze głównego dowódcy arty-w Louvain bawiący, przy pomocy słynnego lin- leryi, lecz zatargi o przewagę z księciem Maury-gwisty Eryka Puteanusa. Widząc, że dalszy po- cym Nassauskim spowodowały rząd miejscowy do byt w Europie grozi mu niebezpieczeństwem, za- odebrania mu tej godności. Wrócił tedy ostate-ciągnął się A. w szeregi armii kolonialnej, wy- cznie do Europy, z zażaleniem na wyrządzoną słanej przez sankcyonowaną podówczas przez sobie Irzywdę. Ciężko wtedy zachorował na po-Stany holenderskie kampanię Indyj Zachodnich dagrę, i leczony pomyślnie przez d-ra Andrzeja i w dniu 17 maja 1629 r. odpłynął do Brazylii. Kneffela, wydał rozprawę medyczną łacińską Wyprawa miała na celu wydarcie portugalczykom w r. 1643, w Amsterdamie: „De podagra cura-osad nadbrzeżnych i założenie tam stacyj han- ta”. Po dwuletniej bezczynności, wrócił A. do dlowych holenderskich. Dwukrotnie w peryodzie do kraju i w dniu 28 kwietnia 1646 otrzymał czasu między rokiem 1630 a 1640 wracał ztam- urząd generała artyleryi, czyli starszego nad tąd nasz bohater do Europy. Przechodząc stop- armatą, z prawem i obowiązkiem dokonania lu-niowo od urzędu kapitana, do godności wodza stracyi całego rynsztunku wojennego w kraju naczelnego, zasłynął A. zdobyciem Olindy, po- i zdania o tern należytej sprawy. Z obowiązku • brzeża Pernambuco, i twierdzy Beale. Na czele tego wywiązał się A. chwalebnie, jak świadczą wojsk swoich postępując, walczył z niesłychanem rachunki i inwentarze jego w archiwum b. ko męstwem i poświęceniem i coraz ważniejszych przy- misyi skarbu w Warszawie w oddz. III, ks. VI sparzał holendrom nabytków. Sława jego, jako i VII przechowywane. Wkrótce potem zawichrze-zdolnego wodza, skłoniła Władysława IV do prze- nia kozackie, na Ukrainie wszczęte, dały sposo-baczenia mu spełnionej w kraju zbrodni i we* bność A-emu do okazania swoich zdolności woj-zwania do powrotu. Przybył A. w r. 1633 do skowych. Zamianowany na konwokacyjnym zjeź-Hagi, lecz kampania zamianowała go pułkowni- dzie z r. 16*8 jednym z komisarzy Rzeczypospo-kiem i na nowe go wyprawy wysłała. W szeregu litej, a następnie i dowódcą wojsk, pospieszył A. walnych bitew z hiszpanami odniósł A. zwycię- do Lwowa, aby kierować obroną miasta i tu chwa-stwo, zdobył miasto Parahibę i w r. 1636 miasto lebne dzielności swojej i poświęcenia złożył do-St. Laurent. Celem ześrodkowania władzy w no- wody. Idąc z odsieczą pod Zbaraż, sypał wał wo zdobytych prowincyach, wysłał był w r. 1637 obronny pod Zborowem, lecz, gdy nastąpiły rząd kampanii do Brazylii księcia Maurycego wbrew radom A. niezaszczytne z kozakami układy, de Nassau Siegen. Rozpoczęła się kampania z hi- podał się do uwolnienia ze służby, a otrzymaw-szpanami ze zdwojoną energią i A. w wyprawie szy je z pochlebnem zaświadczeniem króla Jana na twierdzę Cabo Calvo Parvacon nakreślił plan Kazimierza, wyjechał naprzód na Węgry, a na-oblężenia, zdobyciem tej warowni uwieńczony, stępnie pod Gdańsk, do krewnych swoich, gdzie, Troska wszakże i wyrzuty sumienia nie dawały znękany, burzliwego dokonał żywota. Ciało jego, mu spokoju. W chwili gdy rozstrzygały się losy przewiezione do Leszna, podczas odsieczy, danej twierdzy, „gdy następowały na się krwi chciwe j miastu przez Polaków, ,od kul armatnich w po-wojska”, A. we wzniosłej elegii wierszowanej da- j piół obrócone zostało. Życiorysem A*ego zajmował wyraz dręczącej go trosce. Elegia ta (rękop.) j wali się: Albertrandy („Pam. Warsz.”, 1809); podniosłością myśli, rzewnością i poetycznemi j Milewski „Pam. histor.”, 1848; najwięcej zaś zwroty, nawet obojętnego, do łez poruszyć jest E. M. Sobieszczański (1850). Nowy materyał zdolną. „Niewysłowionej Boże dobroci! Ty, moję archiwalny i rękopiśmienny, w ostatnich latach cnotę mi wróć! i utwierdź sam przez litość swoję! wykryty, posłuży do obszerniejszej o życiu tego Ulźyj sercu, które tkwi w takowej niedoli, Two- niezwykłego człowieka monografii.    A1- K-

jemu miłosierdziu, Twojej łasce k’woli...” W utrą- Arckenholz Jan, (* w Finlandyi 1695 r. — pieniu tern, otrzymał A. ponowne wezwanie kró- f w Sztokholmie 14 lipca 1777); publicysta szwedzki, la Władysława IV o powrót do ojczyzny nawa- Będąc urzędnikiem kancelaryi królewskiej w Sztok-runkach nader zaszczytnych. Tym razem dał nasz holmie, walczył przeciwko wpływom francuskim, za bohater posłuch królewskiemu rozkazowi. Btanąw- co dostał się do więzienia. R. 1746 objął posadę szy na lądzie stałym, napisał hymn dziękczynny bibliotekarza u landgrafa heskiego w Kassel i po-do Boga w kilkunastu strofach, opisujący prze- zostawał na tern stanowisku przez lat 20. Cel-szłą niedolę i radość, że już „czuje dymy ojczy- niejszemi pracami A-asą: „Wspomnienia tyczące zny i kominy rodzinne”. Hymn ten uważano przez się królowej szwedzkiej Krystyny”, Amsterdam czas długi za apokryf. Odnaleziony odpis jego 1751 — 1760, 4 tomy; i „Listy o lapończykach we współczesnych silvis rerum, autentyczność je- i finnach”, Frankfurt i Lipsk, 1756. go stwierdza. Nie spełniło się wszakże życzenie Arco, właściwie Arc. wyr. muz. skrócone, zam. A-ego i gorące pragnienie powrotu do kraju, coli’arco, znaczy: smyczkiem. W kompozycyach na Rozpoczęte podówczas przeciw aryanom huki instrumenty smyczkowe zawsze występuje jako i sprawa rakowska zniechęciły Krzysztofa do tej następnik wyrażenia pizzicato (skróć, pizz.), na_

A. Poi

wm

■m

-.„i

■tmI

1887 r.

Iffe

lę.

63

jjs

kazującego grajkowi szczypać palcem struny. Termin arc. objaśnia, że odtąd nie palcami (przez szczypanie strun), ale już smyczkiem grać dalej należy dany utwór muzyczny.

Arco, niemieckie Arch, miasto w południowym Tyrolu, w okręgu Riva, na prawym brzegu rz. Sarki, (dopływ jeziora Garda), o 6 km. od jej uścia, 91 m. nad p. m. w zacisznem i od wiatrów północnych przez wyniosłe góry zasłonionem położeniu; 2,500 m-eów. Uprawa owoców, wina, drzewa oliwnego i drzew morwowych, szkoła spe-cyalna dla tokarzy, fabryki rur sztajngutowych, piękny kościół, na pobliskiej górze Zamkowej (Schlossberg) wznoszącej się 120 m. ponad miastem, ruiny zamku dziedzicznego hrabiów d’A., który francuzi w wojnie o sukcesyę hiszpańską zburzyli; wspaniała willa Arcyksięcia Alberta. A. należy do zimowych stacyj klimatycznych, z powietrzem spokojnem, łagodzącem i ze stałą ciepłotą. Dzięki takim warunkom i położeniu, rośliność tu nader bujna, do łagodności powietrzni odpowiednia,

gp=

SUM¹

Fig 486. Arco.

gdzie spotykamy: laur, magnolie, morwy, granaty, winną latorośl i całe lasy oliwkowe. Średnia ciepłota października wynosi 14°C, listopada 8°, grudnia + 4°, stycznia + 3°, Lutego 4- 5°, kwietnia 13° (J a na słońcu, w południe w styczniu i lutym podnosi się do 30°, a nawet 35° C.; od października do końca lutego ciągła cisza, wilgotność względna dość niska, bowiem tylko 72°/₀. Pora pobytowa od września do końca kwietnia, pomocnicze środki lecznicze: inhalacye, pneumatyczny aparat, hydropatya, winogrona, serwatka i dyetetyczno-mechaniczne leczenie, metody prof. Oertela. Wskazane więc być może Arco: w zołzach, błędnicy, rekonwalescencyi po ciężkich chorobach, u fizycznie i umysłowo wyczerpanych, w goś-cu, w zastoinach brzusznych, otyłości, a także w chorobach płucnych i nerwowych, lecz tylko u osób mało pobudliwych. Koszta pobytu od 100 do 150 guldenów miesięcznie. Erekwencya do 1000 osób. Dojeżdża się koleją Brenneru, przez Kufstein Trydent, aż do stacyi Mori, zkąd godzina drogi do Arco. Porównaj: Dr. Kunze, „Der klimatische Kurort Arco”. — Reichenberg

And. S. i Dr. A. P.

Arco Alonso dell, malarz historyczny hiszpański (* 1027 w Madrycie,—*!' 1700 tamże). A. należy do najsławniejszych uczniów Antoniego de Pereda, chociaż, prócz nadzwyczajnej łatwości w tworzeniu i niezłego kolorytu, nie odznacza się niczem wybitnem, a nawet kompozycye jego zdradzają niedokładną znajomość rysunku. Popularność swoją w Hiszpanii zawdzięczał ten artysta niezwykłej swej płodności artystycznej. Kościoły madryckie pełne są jego obrazów; po między niemi wyróżnia się malowidło nastawy ołtarzowej w kościele św. Sebastyana. A. miał także w swoim czasie uznanie jako zręczny portrecista.

Arco Carlo d’, hrabia, historyk sztuki i estetyk włoski (* 1799 w Mantui—f 1872 tamże). Kształcił się pierwiastkowo na artystę-malarza w Medyolanie i Rzymie, następnie poświęcił się specyal-nie badaniu historyi sztuki swego kraju. Ważniejsze dzieła jego z tego zakresu badań są: „Monumenti di pittu-ra e scultura trascelti in Mantova o nel suo territorio” (Mantua, 1827, in fol. z 24 tablicami); „Istoria della vita e delle opere di Giulio Pippi Romano” praca ta, będąca dokładną, na dokumentach opartą, monografią Giulia Roll mano, należy do klasycznych dzieł w tym rodzaju, wydaną zaś była w Mantui dwukrotnie, in-folio w 1838 r. i in 4-to w 1842; „Di cinque inci-sori mantovani del secolo XVI”. (Mantua, 1840); „Intorno al carattere na-zionale ehe aver debbono le arti ita-liane” (Mantua, 1842 — 3); „Delle Arti e degli artifici di Mantova” (Tamże, 1857— 8, 2 tomy in 4-to z tablicami). To ostatnie dzieło, oryginalne, zawiera mnóstwo ciekawych danych, odnoszą cych się do życia artystów mantuańskich, od czasów najdawniejszych aż do śmierci Maryi Teresy. A. był podestą swego miasta rodzinnego, co ułatwiło mu zebranie wielu dokumentów, wyświetlających historyę Mantui. Owocem tych skrzętnych poszukiwań jego jest obszerne dzieło: „Studii intorno al municipio di Mantova”, (Mantua, 1871—72, 3 tomy). — G. Pawłowski w „La Grande Enc.”

Arcole, bohator rewolucyi paryskiej z r. 1830 został zabity 28 czerwca 1830 r. przy zdobywaniu mostu, prowadzącego na plac Grève. Idąc do szturmu, -wzniósł w górę trójbarwną chorągiew i zawołał: „Jeżeli zginę, nie zapomnijcie towa rzysze, że się nazywam Arcole!” Od jego imienia powstała nazwa mostu w Paryżu.

Arcole, wieś we Włoszech północnych, w de-

na

K.G

E. D

part. Werony, w okręgu San Bonifacio, na lewym brzegu Alponu i o 5 km. od jego uścia z lewej strony do Adygi, pamiętna trzydniową morderczą bitwą r. 1796.—Ku końcowi mądrze i szczęśliwie prowadzonej wojny w r. 1796, przyszła dla Napoleona bardzo trudna chwila. Gdy bowiem, dla opanowania Włoch północnych, pozostawało mu tylko zdobyć Mantuę, • którą wojsko jego trzymało w oblężeniu, Austryacy sporządzili dwie nowe armie: Dawidowicza (18,000), i Alvinci (40,000 ludzi), które wysłali na odsiecz oblężonym. Pozostawiwszy Sérurier’a pod Mantuą i rozkazawszy Vaubois powstrzymywać Dawidowicza, nadciągającego z Tyrolu, sam Napoleon, z korpusami Masseny i Augerem, w liczbie około 20,000, poszedł ku Bassano, na spotkanie Alvinci, następującego z Friulu. Dowiedziawszy się, że Vaubois ustępuje przed Dawidowiczem, zajął on był po-zycyę u Caldiero, ale nie mogąc jej dotrzymać, cofnął się przez Weronę, w której zostawił tylko 3,000 żołnierzy, aż do Ronco, ażeby ztamtąd, zagrażając przez Arcole lewemu skrzydłu Austryaków, zmusić ich do rejterady i uniemożebnić połączenie się z Dawidowiczem. Zadanie było niełatwe. Miejscowość, która miała służyć za teatr działań, była błotnistą i dawała się przebywać tylko po groblach i mostach, przez rzekę Adygę u Ronco i Albarido, a przez Alpone u Arcole. Trzeba zaś było koniecznie forsować te groble i mosty, ażeby godzić w lewe skrzydło Austryaków, znajdujących się u Caldiero. Tymczasem, Mitrowski z dywizyą Austryaków silnie osadził Arcole i Alboredo. Napoleon, przebywszy bez przeszkody most u Ronco, posłał Massenę dla zabezpieczania swego lewego skrzydła ku Porcile, korpusowi zaś Augerau kazał forsować most pod Arcole. Atoli atak francuzów został odparty. Napoleon, rozgniewany tern niepowodzeniem, przypadł do mostu, zsiadł z konia, schwycił chorągiew i, stanąwszy na czele grenadyerów, poprowadził ich do szturmu. Ale i ten szturm odbili austryacy. Adjutant Napoleona, który chciał go zasłonić swą osobą, padł rażony kulą, Lanne, idący obok niego, raniony; sam Napoleon, porwany tłumem cofających się, wpadł po pas w błoto, z którego ledwie uratowali go żołnierze. Takiegoż niepowodzenia doznały ataki, przypuszczane do mostu 16 listopada. 17-go Massena, któremu polecono było zdobycie Arcole, zostawiwszy część wojska u Ronco, a część zasadziwszy w lesie koło grobli, resztę korpusu poprowadził do ataku mostu; ale znowu doznał niepowodzenia. Tym razem jednak Mitrowski niepoprzestał na odparciu napadu, lecz przeszedł sam przez most i ścigał fran cuzów aż do Ronco, ale tu został oskoczony z boków i z tyłu przez wojsko nieprzyjacielskie i ledwie z resztkami swej dywizyi przebił się do Arcole. Tymczasem Augerau uskutecznił pomyślnie przeprawę przez Adygę pod Alboredo, po moście przerzuconym poniżej tej wioski Dalej jednakże postąpić niemógł, gdyż Miłaradowicz, usadowiwszy się w Alboredo, stawił nieprzezwyciężony opór. Powiadają, że Napoleon uciekł się do fortelu,

ażeby zmusić Austryaków do opuszczenia zajmowanych pozycyj, mianowicie, jakoby posłał w nocy 25 trębaczy w tył Arcole i kazał im trąbić do ataku, i że ustraszeni tern Austryacy, ustąpili. To pewna, że Alvinci, nie czekając napadu swoje lewe skrzydło, cofnął się do Vicenco. Sprawa z Dawidowiczem była już łatwiejszą, takim sposobem cały zamysł Austryaków unicestwiony został. — Literatura: 1) Klauswitz: „Der Feldzug von, 1796” 2) Dekert: „Feldzug in Italien“. 3) „La Vie politique et militaire de Napoleon”; 4) Viol: „Histoire abrégée des campagnes modernes”; 5) Paul Gafforel: „Campagnes de la première République”.

Arcomya Ag. (paleont.) ob. Homomya Ag. Arçon d’Jan Klau dy us z, Eleonora Le-mi s chaud, (wym. Arsą). Wojskowy inżynier francuski, * w Pontavher 1733 r., pobierał nauki w szkole wojskowej w Mezières, poczern wstąpił do korpusu inżynierów 1754 r. Jako inżynier armii, w czasie wojny siedmioletniej odznaczył się w r. 1761 przy zdobyciu Kasselu. Na żądanie kr. hiszpańskiego, Karola III, zbudował w r. 1780 pływające baterye, mające służyć przy oblężeniu Gibraltaru, które jednak przez anglików zniszczone zostały. W r. 1789 z marszałkiem Dumonceau czynił wyprawę do Holandyi, a jako dowódca korpusu wsławił się przy oblężeniu m. Breda (1794;. Zwolennik zasad republikańskich, posiadał zaufanie Carnofa, w r. 1799 był członkiem kancelaryi wojskowej (Bureau militaire) i napisał instrukcyę dla armii republikańskiej. Później był inspektorem twierdzy, f za Bonapartego, jako senator, 1800 r. Zajmował się również kartografią, w r. 1774 zdejmował plan gór Jury i Wogezów i podał sposób oznaczania na planach terenów górzystych za pomocą płaszczyzn jednego poziomu. Napisał: „Reflexion d’un ingénieur, en réponse a un tacticien”, (Amsterdam, 178.J), „Correspondance sur l’art de la guerre” (Bouillon, 1774), „Considerations militaires et politiques sur le fortifications (Paryż, 1795).

Arcos de, ród hiszpański, wyniesiony do godności hrabiowskiej w r. 1440 przez króla Jana II kastyJskiego, a do książęcej przez Ferdynanda Katolika. A. Don Rodrigo, Ponce de Leon (f 1658), wicekról neapolitański (1646), odznaczył się szczególnie fiskalnością i okrucieństwem; nałożywszy nowy podatek na artykuły żywności, wywołał powstanie najprzód w Palermo, następnie w samym Neapolu (1647). Na czele ludu stanął rybak Masanieilo (ob.) A. umiał go ułudzie i nawet o śmierć przyprawić za pośrednictwem jednego z towarzyszy jego. Giulio Genovino, lecz to niewiele pomogło, gdyż z zaburzeń skorzystać nie omieszkała Francya; przysłany dopiero nowy wicekról, Don Juan Austryacki, zdołał po krwawej walce stłumić powstanie. Książe A. opuścił Neapol 28 stycznia i popadł swójegoldworu w zupełną niełaskę.

Arcos, dość częsta nazwa miast hiszpańskich i portugalskich. Ważniejsze z nich: 1) A. de la Frontera, starożytna Colonia Arcensis,

na

niczny. 2) A. de Val devez, miasto w portugalskiej prowincyi Entre Douro e Minho, w okręgu Vianna no Oastello, na prawym brzegu rz. Vez (dopływ Limit), w malowniczej dolinie, której ;zbocza pokrywają winnice; wielkie opactwo; jarmarki; 3000 m ców,

Arcot, miasto w ludostanie, ob. Ark ot.

Arcosolium, (łac.) Wyraz złożony z arco = arcus=sklepienie i solium—krzesło, miejsce dla jednego do siedzenia; całość więc oznacza po-jedyńcze sklepione miejsce, niszę grobową, lub grób sklepiony dla jednej osoby. W tern też znaczeniu używany był ten wyraz w pierwszych

Fie 488 Arctia

Arotictis, Te mm. Zwierzę ssące z rzędu mięsożernych ( Carnivora), z rodziny Niedźwie-dziow a ty ch ( Ursidae). Odznacza się ciałem szczupłem, wydłużonem; pysk krótki, uszy zaokrąglone i opatrzone pędzelkowatemi kępkami włosów, które zaraz na pierwszy rzut oka wy-

miasto w Hiszpanii, w departamencie Kadyksu, na prawym brzegu rzeki Guadalete, na wysokiej i stromej skale zbudowane, jest stolicą, okręgu t. im., leży w okolicy bardzo pięknej i dobrze uprawnej, liczy 16,500 m-ców, którzy, prócz uprawy zboża i drzew owocowych, zajmują się także hodowlą koni, oraz wyrobami ze skóry, z trawy ■esparto, powroźnictwem etc. Stąd pochodzi rodzina możnych niegdyś książąt d’A., których zamek dziedziczny leży dziś częścią w ruinie. W r. 1234 Ferdynand III kastylski zdobył A. Maurach, i uczynił zeń twierdzę kresową dla obrony od sąsiedniej, arabskiej jeszcze Granady, stąd też przydomek: „de la Frontera” = pogra-

And. S,

skami. Skrzydła szerokie, na końcach zaokrąglone, przednie brunatne, z białemi pręgami, które się bezładnie pomiędzy sobą krzyżują, tworząc niewyraźną siatkę; skrzydła tylne czerwone, z czarno-modremi, zaokrągloneini plamami, które są ułożone w dwa poprzeczne szeregi. Odwłok czerwony z czar-

nemi plamami na grzbietowej powierzchni. Siąg skrzydeł 63 — 80 m. Pojawia się w lecie (lipiec i sierpień). Gąsiennica żyje na różnych chwastach (pokrzywach), za dotknięciem zwija się w kółko; jest czarno-brunatna, okryta brodawkami, z których wyrastają pęki długich włosów czarnych.    •    A's.

t--V

îsifslMi&âéi

\s

E. I)

m-,

IM:

Pgr,

A. S.

jg

Fig. 487. Arcosolium,

czasach chrześoiaństwa. Pojedyńcze groby, w bocznych ścianach katakumb wykuwane i zabezpieczone sklepieniem, następnie zamurowywane, nosiły nazwę A Na części zamurowanej lub założonej płytą kamienną, a często i z boków takich A-ów, pomieszczano znaki symboliczne, przez pierwszych chrześcian używane, nazwisku lub inną oznakę, przypominającą zmarłego. Liczne A-a widzieć można w katakumbach rzymskich św. Sebastyana, św. Wawrzyńca, św. Agnieszki i innych.

Arctia Sch. (Euprepia Ochs.) Niedźwiedź i ó w k a. M otył będący przedstawicielem rodziny Ardiidae. Odznacza się rożkami cienkiemi, u samców grzebyczkowatemi, u samic zaś piłkowatemi. Trąbkę ma wykształconą, często krótką i miękką; skrzydła szerokie, w spoczynku składa je dachowało; ciało i głowa pokryte dość długiemi włoskami. Gąsiennica o 16 nogach, kosmata; pocz-warka gruba, pokryta oprzędem, przebywa w ziemi. Znanych jest kilkanaście gatunków tego motyla. Do najwięcej znanych należy: Arctia caja L. Niedźwiedziówka zwyczajna, czyli Kaja. Ciało niezgrabne, grube, tułów kudłaty, odwłok tępo zakończony i porosły krótkiemi wło-

KP

%

s. :

K*-¹

.Fig. 489. Arct'Uiä.

różniają Arctidis od innych Niedźwiedziowatych. Ogon ma bardzo długi, chwytny, porosły długiemi włosami; podeszwy u nóg nagie. Zębów trzonowych pó 6 w każdej szczęce, ale ponieważ zwykle pierwszy ząb szrankowy łatwo wypada, dlatego też u dorosłych zwierząt znajduje się tylko po 5 zębów trzonowych w każdej szczęce. Jedyny znany gatunek: Arctictis binturong Temm. Bintarong, zamieszkuje Indye Wschodnie, szczególniej wyspy Sumatrę, Jawę, i Borneo, karmi się przeważnie roślinnemi pokarmami, w części zwierzęcemi. Ciało ma pokryte czarną sierścią, głowa tylko ma odcień nieco szarawy. Wąsy białe, □ługość ciała 80 cm., ogon takiej samej długości. Jest zwierzęciem nocnem, łagodnem, wydaje głos podobny do miauczenia kota. Daje się oswoić.

£<

liii

;L.

■<

Fig. 490. Arctocyon.

K. J,

K.J.

K.J.

Arctium, L. Łopian. Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych, plemienia karczochowa-tych ( Compositae-Cynaroideae). Charaktery jego są następujące: Kwiatogłówki wydęte z osadnikiem płaskim lub nieco wypukłym. Okrywa kulista, złożona z licznych przykwiatków, ułożonych w wężownicę, dachówkowato zwartych, ku wierzchołkowi zcieńczonych i zakończonych haczykiem, za pomocą którego mocno się czepia sąsiednich przedmiotów i sukien przechodniów. Kwiatki wszystkie jednakowe, rurkowate, umieszczone w kącie przykwiatka szydełkowatego, zgiętego, lecz w haczyk niezakrzywionego. Korona foremna, rurkowata, pięciozębna, o zębach równych; pręciki o nitkach wolnych, pylniki z sobą zrosłe, uwieńczone przedłużeniem łącznika i opatrzone w podstawie podwójną, skośną langietką, podobną do wiązki włosków; szyjka o gałązkach wązkich, krótkich i równych. Owocem jest nie-łupka podługowata, spłaszczona lub prawie trój-graniasta, uwieńczona puchem opadającym, złożonym z włosków krótkich, nierównych. Są to rośliny zielne, trwałe, wielkie, rozgałęzione, o liściach naprzemianległych, z których dolne przy-korzeniowe, bardzo szerokie, całe i sercowate, o kwiatogłówkach ułożonych w wierzchnotki. Znanych jest sześć czy siedm gatunków, właściwych Europie i Azyi umiarkowanej, z których w naszej florze znajdują się trzy, a mianowicie: Łopian w i e 1 k i ( Arctium majus Gaertn — Arctium Lappa L.), Ł. mniejszy (A. minus Schlecht Ł. kutnerowaty, (A. tomentosum Pers ). Wszystkie rosną najwięcej w blizkości siedzib ludzkich, pod płotami w zapuszczonych podwórzach i ogrodach i na gruzach, przy drogach i t. p. Ich grube, pionowe, mało rozgałęzione korzenie, zawierają w sobie dużo inulinu, węglan i azotan potażu, cukier, garbnik i pierwiastek wyciągowy; posiadają słaby smak słodkawy, nieco gorzki. Używają się one w medycynie, głównie jako środek pobudzający transpiracyę skóry, czyli wywołujący poty. Dekokt z nich przepisują w chronicznych chorobach skóry, w słabościach syfilitycznych, w reumatyzmach i ar-tretyzmach. Korzenie łopianów prócz tego uważane są za środek dopomagaj ący odrastaniu włosów na miejscach łysych. Liście łopianów mają smak cierpki i dość gorzki. Wyciśnięty z nich sok, zmieszany z oliwą i użyty do plastrów, ma być bardzo skutecznym na atonicz-ne rany, w których wywołuje szybką gra-nulacyę i gojenie się.    J-A-

Arctocyon (paleont.),

Najdawniejsze ze zwie^

rząt ssących, istniejących w okresie trzeciorzędowym, zaliczone do rzędu Creodonta (poprzedników drapieżników właściwych), a do rodziny Ardocyonidae, którego szczątki spotykają się w pokładach dolnego eocenu francuskiego. Gatunek A. primaevus ßlainv. pochodzi z dolnego eocenu w La Fere (depart, de l’Aisne), A. (Hyodectes) Gervaisi Lém. z dolnego eocenu w Reims.

Arctocyonidae (paleont.). Rodzina zwierząt ssących kopalnych z rzędu Creodonta, o zębach trzonowych, licznemi brodawkami niskiemi opatrzonych, z których cztery wyższe, równe sobie, tworzą dwie pary, jedna za drugą (zęby zwane u paleontologów tetragonodont)\ inne zaś podrzędne drobniejsze brodawki je otaczają (podobnie jak u dzisiejszych niedźwiedzi). Szczątki jedynego w tej rodzinie rodzaju Arctocyon znajdują się w pokładach dolnych eocenowych francuskich.

Arctomys (paleont.). Zwierzę ssące kopalne, z rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Gatunek A. primigenia Kaup. jest bardzo pospolitą formą dyluwialną europejską, będącą prawdopodobnie praojcem dzisiejszego świstaka (A. marmotta) i bobaka {A. bobac).

Arctopitheci, ob. Małpeczki.

Arctostaphylos Adans, (Fam. des pi. II, 330). Mącznica. Rodzaj należący do rodziny roślin Wrzosowatych (Ericaceae). Kielich drobny trwały. Korona jajowato-stożkowata, z brzegiem krótkim, odwiniętym, pięcioząbkowym. Pręcików, dziesięć, w koronie ukrytych. Pylniki dwiema szczecinkami na grzbiecie opatrzone, otwierające się u szczytu dziurkami. Zaląźnia okrągława, w nasadzie pierścieniem otoczona. Szyjka krótka zakończona znamieniem tępem. Owoc wielo-pestko-wiec kulisty, gładki, o 5-u pestkach; w każdej pestce znajduje się po jednem nasieniu wsteczno-zwrotnem, z otworkiem zwróconym w górę i na zewnątrz. Mącznice są krzewami o liściach naprzemianległych, pojedyńczych, zwykle trwałych, o kwiatach zebranych w grona wierzchołkowe. Znanych jest 16 gatunków, właściwych Europie i Ameryce - północnej. W naszej florze znajduje się tylko jeden Arctostaphylos uva ursi DC, Mącznica garbarska. Jest to niewielki krzew o łodydze na ziemi rozesłanej, silnie rozgałęzionej, w młodości omśzonej, późnej gładkiej, wypuszczającej w ziemię liczne korzonki. Liście naprze-mianległe na krótkich ogonkach, przewrotnie jajowate; zwierzchu ciemno-zielone, pod spodem bledsze, siatkowate, konsystencyi skórzastej trwałe. Kwiaty drobne, zebrane w grona pojedyńcze; korona ich biała, w wierzchołku blado-żółtawa. Owoce kuliste, po dojrzeniu żywo-czerwone i lśniące podobne do jagód borówek, lecz śródowocnia ich mączysta;mają smak słodkawy, ściągający. Rośnie na gruntach piaszczystych, w lasach sosnowych, najczęściej na ich brzegach, tworząc niewielkie zielone kobierce. Kwitnie w końcu maja i na początku czerwca. Liście jej obfitują w garbnik i kwas galasowy i mają dwojakie zastosowanie: w medycynie jako środek diuretyczny, pobudzający

czynność nerek do wydzielania moczu, i w gar- i Krety, Konstantynopola, Sycylii i Rzymu. W po-barstwie do wyprawiania safianu.    J A wrocie do Galii burza morska zaniosła go na

Arctotherium Gerv. (paleont.). Zwierzę ssą- brzegi irlandzkie i wyrzuciła na wyspę Hi, gdzie ce zaginione, z rodziny Niedźwiedziowatych opat Adaman udzielił rozbitkowi schronienia (Ursidae), o bardzo wyraźnych brodawkach na w swoim klasztorze. Tenże opat spisał podróże zębach trzonowych górnych, bez zmarszczek, któ- A-a, podług jego opowiadań, i przedstawił swego rego szczątki spotykają się w pokładach plioce- gościa Alfredowi, królowi Nortumbryi (698). Be-nowyeh i pleistocenowych (czwartorzędowych) da czerpały tych opowieści wskazówki, tyczące Ameryki północnej i południowej. Gatunek A się Ziemi Świętej. Rękopis opata zawiera tak-bonariense Gerv., z tak zwanej formacyi pampa- że plan Grobu świętego, który odbity został w Wysowej (pierwszy okres lodowcowy) Ameryki połu- daniu Mabillona wraz z całą pracą (A. A. SÖ. dniowej.    K-J- ord. s. Bened., sec. III, 2, str. 502). Tytus To-

Arctotis L. Gen. n. 991. Tlinogorzla. Ro- bler dał ocenę krytyczną podróży A-a („Arculfi dzaj należący do rodziny roślin Złożonych relatio de Locis sanctis ab Adamanno scripta”), (Compositae), plemienia Ardotideae. Składa się w tomie I dzieła „Itinera Hierosolimitana”, wy-z roślin trwałych, dwuletnich i rocznych, o łody- danego przez towarzystwo „Société de 1’Orient gach często bardzo krótkich, kutnerowatych, o li- latin” Genewa, 1879. Porów, w „Gr. Enc. Franę.” ściach przykorzeniowych ząbkowanych lub po- Arcus, po łac. łuk, ztąd w wyrażeniach ma-szarpanych, o kwiatach odznaczających się.pię- tematycznych na oznaczenie łuku używa się zna-knemi odcieniami barwy żółtej lub pomarańczo- ku arc, np. arc. sin a—znaczy: łuk, którego wsta-wo-źółtej, w ich koszyczkach, których środek jest wą jest a.

ciemny, zwykle purpurowo-brunatny. Niełupki    Arcy-sur-Cure, wioska we Francyi, wr depar-

zwykle omszone, uwieńczone łuszczkami przezro- taroencie Yonny, w okręgu Auxerre, na prawym czystemi, często zwinięt.emi, o    2—3    żeberkach    brzegu rz. Cure (dopływ Yonny); słynna    grota

grzbietowych skrzydlatych. Kwiatki promieniowe stalaktytowa, płodne. Znanych jest 50 gatunków, rosnących    Arcy, ob. Archi.

głównie na Przylądku Dobrej Nadziei i w Abis- Arcybaszew Mik ołaj (*j* 1841), historyk rus-synii, z których dość znaczną liczbę wprowadzo- ski, ogłaszał w różnych czasopismach liczne stu no do Europy, jako rośliny ozdobne. W gruncie dya historyczne. Najważniejszą jego pracą są: hodują się one przeważnie w    ogrodach krajów    „IIoBńCTBOBaHia o Poccin” (1838—1841,    3 t ),

południowych W północnych, zwłaszcza gatun- w których A. po kronikarsku opowiada dzieje ki trwałe, mogą być hodowane    tylko    w donicz-    Rosyi do r. 1700, troszcząc się głównie o    usta-

kach. Rośliny te tworzą bardzo    piękne    szlaki do-    lenie faktów. Dalszy ciąg tej pracy, niedokończo-

koła grząd kwiatowych, używają się także i na nej, pozostał w rękopisie.

osobne małe grupy. Do najpiękniejszych należy Arcybiejewicz Józef, z pochodzenia polak, gatunek Ardotis acaulis, przedstawiający wiele wyznania wschodniego, został w r. 1630 arcybi-odmian (J. a. tricolor, undulata, speciosa etc.), skupem suzdalskim. W r. 1633 pozbawiony go-bardzo poszukiwanych dla bogactwa ich kolo- dności, zamknięty został w klasztorze Ziłantow-

rów.

A- skim pod Kazaniem, gdzie też i umarł.

Arcueil, osada w stronie południowej Pary- Arcybiskup, jest to pierwszy czyli główny bis-ża, w depart. Sekwany, okręgu Sceaux, przy dro- kup w prowincyi kościelnej, który zarządza nie-dze żelaznej Paryż-Orlean, 6,465 mców. A. sły- tylko własną dyecezyą, ale także ma pewne nie przedewszystkiem ze starożytnego akwaduktu, zwierzchnictwo nad innymi biskupami tejże pro-zbudowanego przez cesarza Juliana, (stąd nazwa wincyi, będącymi względem niego suffraganami. rzymska Arcus J ulianus), zbierającego wodę z oko- Do Soboru nicejskiego, t. j. do r. 325 niema licznych źródeł i kończącego się w wielkich ła- żadnego dokumentu, w którym-by się znajdowała źniach (thermae); Marya' Medycejska, za czasów nazwa A., a gdy zaczęto jej używać, oznaczała swej rejencyi, kazała przyprowadzić go do po- ona jedynie dystynkcyę honorową, przyznawaną rządku; obecnie posiada on 7 km. długości i do- pewnym biskupom, których stolice cieszyły się starcza dziennie przeszło 1,000 m. kub. wody; wyjątkowem poważaniem w Kościele, jako zało-tylko w dolinie rz. Bièvre składa się akwadukt żonę przez apostołów w większych miastach ce-z 24 arkad, na ogólnej długości 400 m., w po- sarstwa rzymskiego, czyli w metropoliach. Sw. zostałej części woda idzie podziemnemi rurami. Atanazy nazywa A-em Aleksandra, swego po-Inny wodociąg doprowadza Paryżowi wody rzecz- przednika w Aleksandryi; św. Grzegorz Nazyan-ki Vanny (zbudowany 1868—1872), A. posiada żeński—św. Atanazego. Później rozpowszechnił mnóstwo willi i jest jedną z ulubionych miejsco- się ten tytuł w kościele greckim. Izydor z Se-wości letniego pobytu paryźan. Tu przepędził willi (560 —636) jest pierwszym, który mówi o nim schyłek swego życia słynny chemik Berthollet w kościele łacińskim, odróżniając cztery stopnie i założył znaną swego czasu „akademię nauk wy- w hierarchii kościelnej: patryarchów, arcybisku-zwolonych”, która zgromadziła najwybitniejsze pów, metropolitów i biskupów. Obecnie tytuły osobistości uczonego świata.    Ard- s- metropolity i arcybiskupa są jednoznaczne; nie-

ar-

Arctllfus, biskup galijski, żyjący w połowie gdyś pierwszy był wyższym od drugiego, nadto Y1I w. Odbył podróż do Palestyny, Aleksandryi, ! zaś bywali metropolici bez suffraganów, oraz

cybiskupi, którzy nie byli metropolitami. Dawniej W liczbie sióstr jego- i braci znalazły się- zmako-władza A-ów była bardzo rozległa: zwoływali oni mite imiona Tarnowskich-, Zebrzydowskich*. Lu-synody prowincyonalue i prezydowali na nich, bomirskich, Firlejów i w. in., w roku zaś- 1595, mieli prawo potwierdzania biskupów, w prowin- w poczet jego się wpisał, namówiony przez Skar-cyi nominowanych lub wybranych, i odbierania gę, Zygmunt III z całym- swym dworem, senatem od nich przysięgi posłuszeństwa, oraz prawo nad- i duchowieństwem, poczem odbyto uroczyste pro-zoru nad nimi, przyjmowania przeciwko nim skarg cesye do siedmiu kościołów, zbierając po drodze i sądzenia ich w pierwszej instancyi. Obecnie hojne jałmużny. Następnie król sprawy Bractwa prawa A-ów co do jurysdykcyi są bardzo ogra- z pod jurysdykcyi sądowej wyłączył i domy jego niczone: mogą oni jedynie w drodze apelacji, od podatków uwolnił. Ody samo stowarzyszenie w drugiej instancyi, sądzić sprawy, do kompeten- jałmużnicze dla wstydzących się żebrać było- dla cyi biskupów należące; mogą czuwać nad speł- Skargi jeszcze niewystarczającem, zaproponował nianiem przepisów Soboru trydenckiego o zakła- on w gronie członków, na życzenie prowincjała daniu seminaryów dyecezyalnych i nad rezydowa- jezuitów, Campana, utworzenie filii, którą- nazwał niem biskupów w dyecezyach właściwych; karnej ] Pomocą potrzebnych, czyli Górą pobo-wszakże jurysdykcyi nad suffraganami swymi nie j żności, Mons pietatis, a która trwa dotychczas mają, mogą tylko przypominać im zaniedbywane j pod nazwą Banku p-oboźnego (obi); Bank obowiązki, a w razie oporu papieżowi donosić; J ten w trzeclisetną rocznicę istnienia bractwa, mogą też rozpoznawać ich występki, lecz powinni ; t. j. 1884 r. liczył 260,880 złp. kapitału* 248,000 na to zwoływać synody prowincyonalne. Oprócz j xłp. na fantach i zastawach. Jeszcze większy, niż prerogatyw, przynależnych biskupom, A-i korzy- ( Banku pobożnego, jest fundusz jałmuźniczy A-a stają z różnych honorowych przywilejów kościel- 1 Miłosierdzia, wynosił bowiem w roku, pomienio-nych i politycznych, cechą zaś ich dostojeństwa \ mym 1,596,431 złp. kapitału. Procent roczny od zewnętrzną jest palliusz (ob.) — (taśma z wełny tej sumy, na mocy uchwały Bractwa* rozdaje się • białej, naszywana czarnemi krzyżykami), nada- jj darmo wstydzącym się żebrać ubogim,, już to-» wany im przez papieża, jako znak godności, łą- w jednorazowych wsparciach, już to w stałych;» czący ich ze stolicą apostolską, a wyjątkowo tył- pensyach miesięcznych. Oprócz powyższych dwóch:, ko udzielany biskupom,—oraz krzyż podwójnymi funduszów, ma A. br. w admiaistraeyi swej dziesięć, który w swej dyecezyi w uroczystych okoliczno- innych, liczących wogóle kapitału 722,656 złp., od; ściach mogą kazać nosić przed sobą, ale nie- których procentami rozrządza według woli zapi-w obecności kardynała legata.    * sodawców; idą więc te procenta corocznie to na.,

Arcy biskupstwa W dawnej Polsce, ob. posag dla ubogich panien, za mąż wychodzących*. Polski Kościół.    lub wstępujących do klasztoru, to na rzemieśhlii-

Arcybractwo miłosierdzia w Krakowie. Ks. Piotr ków, poczynających swe rzemiosło, albo już wy-Skarga, podczas swego pobytu w Rzymie, prze- zwolonych i kształcących się- na wędrówkach konawszy się, jak wielkie duchowe    i materyalne    w swoim zawodzie;    to zuowraż- na. podrzutków,

korzyści przynosiły    społeczeństwu    nieoddawna    na ubogich uczniów    szkół krakowskich, na ubo-

powstałe tam bractwa miłosierdzia i banki po- gich, leczących się w szpitalach, lub na rekon-bożne, postanowił je    zaprowadzić    w swojej oj-    walescentów, z nich    wychodzących; dalej na na-

czyźnie i najpierwszy    zawiązek tej    instytucji za-    boźeństwa doroczne,    a wreszcie na grzebanie zmar

ło^ w Wilnie. Następnie zaś, gdy przez bracią łych w nędzy i opuszczeniu. Pierwszy wiekowy zakonną został wezwany do Krakowa na supe- jubileusz Arcybractwa miłosierdzia w r; 1684 ryora ubogiego domku przy kościele św. Barba- przeszedł jakoś nieznacznie». Od pięciu lat po bi -ry (w czerwcu 1584 r.), we trzy miesiące potem, skupie Traebickim nie było. protektora, ani też: widząc wielką ofiarność ze strony pobożnych lu- o wyborach starszego akta nie wspominają, a brairai na odrestaurowanie opuszczonego kościółka, ci było tak niewielu, że w ciągu czterech ostat-a razem, obok bogactwa i zamożności, niemałą nich lat przedjubileuszowych wpisało się ich le-nędzę, panującą w tem ludnem mieście, powziął dwie czternastu. Fundusze także nieświetnie sta-myśl założenia Bractwa miłosierdzia, którego-by ty, skoro z wziętych pieniędzy na okup od mia-zadaniem było: wyszukiwanie nędzy, wstydzącej sta dla szwedów nie było do owego czasu rachun-się żebrać, i opatrywanie jej. Jakoż zgromadziw- ku. Rocznica dwuwiekowa (1784) była jeszcze szy w październiku r. 1684 do swojej celi zakon- smutniejsza. Protektora bractwa nie było od lat nej siedm osób dobrej woli, przedstawił im swój z górą trzydziestu; od roku zaś 1745 do 1781 projekt i odczytał treściwy rys statutów, ich obo- tylko pięciu braci i trzynaście sióstr wpisało się wiązujących, a mianowicie: że wykonywać będą do albumu Bractwa, nie było więc komu święcić uczynki miłosierne co do ciała i co do duszy, że jubileuszu. Nagradzając niejako to zaniedbanie, czynkach to wezmą sobie za główne zadanie, w roku 1834 bractwo obchodziło nabożeństwami iż zbierać będą dobrowolną składkę i żebrać jał- półtrzecia wieku bytu swego, w r. 1859 święciło mużny dla tych, co się wstydzą żebrać. Projekt 275-tą swoją rocznicę, w roku zaś 1884 najpię-przyjęto, a Bractwo, zawiązane w początku z sie- kniej i najuroczyściej uczciło jubileusz swój 3-ch dmiu członków, pod przewodem swego założycie- wiekowy. Po uroczystem nabożeństwie dziękczynią i pobożnego kapłana, Mikołaja Tarnowskie- nem d. 21 października odbyło się w sali Arcy-go, rychło się pięknie rozkrzewiło i zakwitło, bractwa walne posiedzenie, na którern zdano sprawę z «czynności A-a i ze stanu jego funduszów, rozdano publiczności medale i portrety księdza Skargi, jakoteż książkę pamiątkową, zawierającą historyę tej instytucyi, napisaną przez ks. Polkowskiego, ubogim zaś ofiarowano 400 bochenków chleba i jałmużnę pieniężną, oraz postanowiono założyć tanią kuchnię w Krakowie, z której ci, co pobierają jałmużnę i wsparcie, dostają darmo marki na obiady. Ze sprawozdania wyżej wspom-nionego widzimy, że A. M. obecnie czuwa nad majątkiem, wynoszącym 2,586,362 złp., a ulokowanym w połowie na domach w Krakowie i na dobrach ziemskich w Austryi, w połowie w papierach wartościowych. Co do osób, czuwających nad instytucją i pracujących dla niej, grono ich składa się z protektora, starszego, podstarszego,

ustawy przez radę administracyjną, do grona członków znowu zaczęli się zapisywać najpierwsi dygnitarze i obywatele kraju. 'Wszyscy składali ofiary do rozporządzenia A-a, a niektórzy wyraźnie określali cel swojej ofiary: albo na odprawianie nabożeństw, albo na wychowanie osieroconych panienek lub na wsparcie biednych, wstydzących się żebrać. Odpowiednio do tych celów, sporządzony został projekt pod nazwą: „Przepisy o Instytucyi Jałmużniczej Arcybrac-twa”. Projekt ten, przyjęty na posiedzeniu członków A-a w d. 25 marca 1846 r, został zaakceptowany przez władzę duchowną, a po zgodzeniu się kuratora Okręgu Naukowego Warszawskiego, na mocy rozporządzenia Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych, A. rozpoczęło swe dobroczynne działanie, odpowiednio do zatwierdzonych przepisów o Instytucyi Jałmużni czej. Tym sposobem A. składa się z dwóch

12 radców i 14 wizytatorów, którzy swe obowiązki pełnią bezinteresownie, za skromnem zaś wynagrodzeniem utrzymuje A. br. tylko sekretarza, ka-syera, prokuratora, pisarza i kontrolera Banku wydziałów, to jest Kościelnego i Jałmużniczego. pobożnego, oraz taksatora i sługę brackiego. Pierwszym seniorem A-a od daty jego wznowie-(Bliższe szczegóły w „Książce pamiątkowej” i w ar- nia był Antoni Bartoszewski, dziś ten urząd od tykule ks. Ignacego Polkowskiego w T. XXIX, lat piętnastu piastuje Ignacy Badowski, któremu „Kłosów.” 1884 r.).    * za zasługi ofiarowano w 1880 r. godność Prote-

sena-

Arcybractwo Nieustającej Adoracyi Przenaj- która A-a świętszego Sakramentu przy kościele* Panien Sa Arcychrześciański, po łacinie christianissim usf kramentek (św. Kazimierza) na Nowem Mieście po francusku „très chrétien”, tytuł, używany w Warszawie. Jan III wraz z małżonką swoją przej; królów Francyi, a nadany przez zwierz -Maryą Kazimierą ślubowali przed wyprawą wie- ność kościelną założycielowi tego państwa, Ohio* deńską wystawić kościół i klasztor, poświęcony dwigowi, czyli Klodoweuszowi (ob.), kiedy, po nieustannej adoracyi Przenajświętszego Sakra- zwycięstwie nad allemanami pod Tolbiakiem w r. mentu, i spełniając ten ślub, po odniesieniu w d. 496, przyjął chrzest święty z rąk biskupa kato-12 września 1683 r. zwycięstwa nad Turkami pod lickiego, Remigiusza w Reims, wraz z trzema Wiedniem, wystawili klasztor i kościół św. Kazi- tysiącami swoich rycerzy. Tytuł ten miał go mierzą, który konsekrowany został d. 27 czer- wyróżniać zaszczytnie z pośród innych władców wca 1688 r. i w tymże dniu do klasztoru wpro- w Gallii, trzymających się herezyi aryańskiej. * wadzone były PP. Sakramentki, a król z królo- Arcydzieło (fr. Chef d’oeuvre, niem. Mei-wą i rodziną, klęcząc w czasie nabożeństwa przed sterwerk, Meisterstück) dzieło doskonałe wielkim ołtarzem, rozpoczął Adoracyę Przenaj- i wykończone ze smakiem, w każdym rodzaju świętszego Sakramentu i założył Arcybractwo, sztuki i rękodzieł. Oznacza także w mowie po-złożone z członków płci obojej, które przy tym tocznej najlepszą z prac danego artysty, cho* kościele dotąd egzystuje. Już w d. 1 września ciażby względnie nie zupełnie doskonałą. (Porów. 1689 r. ks. Stanisław Witwicki, ówczesny biskup „Słownik” Zebrawskiego). poznański, aplikuje dla członków tego A-a płci Arcydzięgiel, ob. Archangelica, obojej odpusty, udzielone PP. Sakramentkom Arcykanclerz (archicancellarius, summits can-przez Klemensa X-go. Gdy następnie A. za- cellarius, protonotarius), naczelnik kancelaryi ce-częło się coraz więcej rozwijać, przełożony sarskiej za Karolingów. Pod swem zwierzchnic-i gwardyanie Archikonfraternii Nieustającej Ado- twem miał on notaryuszów kancelaryi i kierował racyi Przenajświętszego Sakramentu, istniejącej i ekspedyowaniem aktów królewskich i cesarskich, w Rzymie w kościele kollegiackim św. Maryi Hincmar w dziele „De ordine Palatii” wymienia (ad Martyres), pospolicie Rotunda zwanym, udzie- go obok Arcykapelana. W dyplomatach z wieku liii w d. 5 stycznia 1737 roku akceptacyę swo- YIII i IX przybiera on tytuły: protonotarius, ją, przyłączającą toż A. do swego, rzymskiego cancdlarius, summits cancellarius, archinotarins. A a, ze wszystkiemi prawami i przywilejami, wy- Później ustalił się zwyczaj, że akta podpisywał szczególnionemi w dwóch bullach papieży: Kle- notaryusz, lub kanclerz działający w zastępstwie mensa YIII z 7 grudnia 1604 r. i Klemensa (ad vicem) arcykanclerza. Za Kapetyngów go-XII z d. 5 lipca 1732 r. Od owej pory do gro- dność ta była czysto honorową; wskrzeszoną na A-a wpisywały się wszystkie najznakomitsze znów została w r. 1804 za Napoleona I. Stwo-osoby w kraju, a między innymi i królowie, j rzył on urzędy A-rza Cesarstwa i A-rza Pań-Z upadkiem rzeczypospolitej upadło i A., lecz j stwa, obu wysokich dygnitarzy. Pierwszy prezy-wznowioue zostało staraniem przełożonej zgro- ; dował w Najwyższym Sądzie Cesarskim; do obo-madzenia PP. Sakramentek, Maryi Barbary Haus- wiązków jego należało ogłaszanie praw i ner, w d. 4 czerwca 1843 r. Po zatwierdzeniu tuskonsultów organicznych i podpisywanie nomi-

nacyj w sądownictwie; on sporządzał akty stanu w nadaniu „Si quibusvis Imperii curbs publici cywilnego familii cesarskiej. Godność tę piasto- dux Austriae praesens fuerit, uaus palatiouis ar-wał Cambacérès nawet i po otrzymaniu tytułu chiducibus est censendus.” Przez listy nadawcze księcia Padwy. Do A-rza państwa należało z d. 6 Stycznia 1453 r. cesarz Fryderyk III za-ogłaszanie wypowiedzeń wojny, traktatów pokoju strzegł domowi austryackiemu tytuł A-a, zapew-i przymierza. Do godności tej wyniesiony został niając mu zarazem pewne prawa monarsze, mia-Eugeniusz Beauharnais Tytuł A-rza zniknął no wicie prawo nadawania szlachectwa i nakłada-wraz z cesarstwem. W Niemczech przed rokiem nia podatków. Pierwszym A-em austryackim był 1806 było trzech A-y: arcybiskup elektor moguncki, od r. 1477 syn Fryderyka I II, Maksymilian, któ-A. Cesarstwa Niemieckiego, arcybiskup, elektor ry od roku 1493 został cesarzem Niemiec i pa-trewirski, A. Cesarstwa w Galii i królestwie nował w roku 1513 — później miano arcyksiążąt Arelateńskiem i arcybiskup koloński, A. Cesarstwa nosili Filip, pierwszy syn i Zygmunt stryj Ma-we Włoszech. Rzeczywistym był jedynie urząd ksymiliana, z których pierwszy sprawował rządy arcybiskupa mogunckiego, który jeduak był zwy- w Niderlandach, a drugi w Tyrolu, Alzacyi kle zastępowanym na dworze cesarskim przez i Szwabii. Odtąd książętom domu austryackiego, wice-kanclerza. Tytuły arcybiskupów trewir- z wyjątkiem panującego, służy ten tytuł, bez wzgłę-skiego i kolońskiego były jedynie honorowemi. du czy i jakie mają apauaże. (F. Wächter We Włoszech, jakkolwiek znajdowali się książę- w „Allgemeine Encyklopädie der Wissenschaften ta zależni od cesarstwa, arcybiskup koloński und der Künste” 1842, wyd. Erscha i Greubera. nie miał potrzeby wykonywać swego urzędu, po- E. D. Grand w „La grande Encyclopédie”, nieważ ci książęta mieli stopień wikaryuszów ArcyŻUpan, naczelny rządca komitatu (ob.) wieczystych cesarstwa i korespondowali bezpo- w Węgrzech.    F-J-

F. J.

średnio z cesarzem; arcybiskup moguncki miał Ardahan, po gruzińsku Arta an, świeży na-nadzór nad archiwami włoskiemi i wydawał ksią- bytek Rosyi, miasto powiatowe obw. Karskiego, żętom włoskim dokumenta, jakich potrzebowali, na 1800 m. nad rz. Kurą położone. Pomimo nie Ci trzej A-rze uznani zostali przez Bullę złotą znacznej liczby mców (840 dusz), olegrało ważną (ob.) Karola IV, który określił atrybucye ich rolę w ostatniej wojnie, jako pograniczna twier-urzędów. Arcybiskup Moguncki, A. w Niem- dza, jeszcze przy zdobyciu przez Turków w XVI czech, był dziekanem elektorów i odbierał od w. wzniesiona, a przed wybuchem wojny przez nich przysięgi przed wyborem cesarza; miał nad- angielskich inżynierów wzmocniona. Nic więc zór nad matrykułą cesarstwa, inspekcyę rady dziwnego, że pierwsze kroki wojenne skierowane pałacowej oraz Izby Cesarskiej w Spirze. Arcy- J były na A. i już w połowie września 1877 r. biskup wiedeński nosił tytuł „Arcykanclerza Kró- przez oddział gen. Dewela (9 batalionów, 5 ba-lestwa Burgundzkiego”. Dyplomât Lotaryusza teryj i 18 seoin kozaków kubańskich z 4 działa-z r. 1142 daje Arcybiskupowi wiedeńskienyi tytuł mi), przez głównodowodzącego gen. Loris-Meli-A-rza pałacowego. Fryderyk I w r. 1157 za- kowa wysłany, został obsaczony. Po dokonaniu twierdził arcybiskupów wiedeńskich w posiadaniu przedwstępnych robót przeciw głównym fortom, tej godności. Opat z Fuldy tytułował się „Arcy- będącym kluczem pozycyi Ramazan-Tabia, przy-kanclerzem Cesarzowej”. W tym charakterze był ze świeźemi posiłkami główno - dowodzący zdejmował on i wkładał koronę na głowę cesa- (18⁴/₂ bat., 10 szwadr., 3 baterye pod wodzą rzowej, czy to w czasie koronacyi, czy podczas gen. Hej man a) i po szturmie 5 maja, twierdzę jakiejkolwiek innej uroczystości. (Haitz „Deutsche do poddania się zmusił. Zdobycie A-u zabez-Verfas8ungs-geschichte”, wyd. z r. 1860, t. III, pieczyło prawe skrzydło armii, w obwodzie Kar-str. 426; „La grande Encyclopédie”).    F J- skim działającej, a rozłączając wodzów turec-

Arcykapłan, u żydów i u pogan, a szczegół- kich, Derwisza i Muchtara baszów, otworzyło niej u rzymian, najwyższy kapłan, mający dozór drogę do dalszych tryumfów. Pomimo górzyste-nad świątyniami i obrzędami religijnemi. * go położenia, w A-ie schodzą się kołowe drogi Arcyksiąże (po niemiecku Erzherzog), tytuł z Erzerumu, Karsu, Baturnu i Achałcychu i na-książąt domu cesarskiego w Austryi W epoce dają mu wielkie, wraz z Karsem, strategiczne ogłoszenia złotej bulli (r. 1356) wszystkie wiel znaczenie. Dla wysokiego swego położenia, A. kie dostojeństwa cesarstwa niemieckiego były ma klimat ostry (przeć, ciepł. 2,7°, w styczniu arcy-urzędami. Tytuł A. napotyka się —13,4°, w lipcu 15,8°), pozwalający na uprawę przed tą epoką tylko w państwach niemieckich jęczmienia i owsa, częścią żyta, zatem hodowla i tylko wyjątkowo. Zdaje się, że początkowo ozna bydła przy dobrych pastwiskach jest jedynym czał księcia, którego wassalami byli inni książę- środkiem utrzymania bardzo pstrej w swoim ta. Kronika Saint-Trudon’a wymienia A-a Au składzie ludności, gdyż powiat A-ski na 4,469 striae seu Austrasiae inferioris. Arcybiskup ko- km.² (3,920 w.) w ogólnej liczbie 43,635 rniesz-loński, Brunon, łączył do tytułu swego, jako pra- kańców w 253 osadach, posiada: Turków 21,570, łata, tytuł A-a Lotaryngii w r. 959. Gdy cesarz Kurdów do 7,000, Karakałpaków 6,230, Greków Fryderyk Barbarosa podniósł marchię austryacką 5,630, Turkomanów 1,900, Ormian 262. Rosyan do znaczenia księstwa, w r. 1156, na korzyść mar- dotąd liczba nie przenosiła 1,000 głów, lecz od-grabiego Henryka II, nadał temuż tytuł A-a. ale kąd postanowiono z dawnych osad na Zakauka-w warunkach, które nie są dość jasno oznaczone i ziu przesiedlać tu sekciarzy mołokanów i ducho-

oleju i t. p. Szkół w powiecie liczy się 58. 2) A. Symbirski, w odległości 189 w. na płd.-zach. od gubern. miasta, nad lewym dopływem r. Sury, Ałatyrem, który, dla zanieczyszczenia łożyska, mało jest spławnym. Założony w 1688 r. przez wychrzczeńca z tatarów, Cyryla Stepanowa, jako wieś Nowo-Troicka, w 1799 został przemianowa-Araakan, w starożytności Artacana, wpro- ny na A., jako główne miasto obwodu Ałatyr-wincyi perskiej Irak-Adżemi, na drodze z Ispa- skiego, a w r. 1812 miasto powiatowe; liczy hanu do Jezd, o 72 km. od tego ostatniego, na 5,845 mców, rozsiedlonych w 924 domostwach, krawędzi nad wewnętrzną pustynią na 1125 m. 5 cerkwi, a z zakładów przemysłowych: 4 gar-nad poz. m. położony i dla utrzymania na wo- barnie i 12 młynów, produkujących na 20,000 dzy koczowniczych turkmenów obwarowany; liczy rubli. Powiat A-ski, na 4,000 kw. w. rozległo-od 8    9,000 mców.    A Sz    ści, w    czarnoziemnej przeważnie glebie, liczy

borców, jest nadzieja, iż wzmoże się żywioł ruski. Jedną z dotkliwych klęsk kraju przy ostrym klimacie jest wytrzebienie lasów, które przecho-wały się lepiej w niżej położonej części powiatu nad dopływem Kury, Paschowczaj, gdzie prócz tego możliwą jest uprawa pszenicy i sadownictwo.

A. Sz.

Ardanion, lub    Ar dal i on,    nazwa    glinianego    203,000    mców, z których znaczną część stano-

naczynia, stawianego w Grecyi przede drzwiami wią silnie zruszczeni mordwini, 109 cerkwi, 3 me-domu, gdzde leżał umarły, ażeby zwiedzający mo-    czety,    36 szkół, z których jedna dla    mordwinów,

gli z mego przy wyjściu zaczerpać wody dla oczysz-    1,300    fabryk    z oceną produkcyi na    360,000 ru-

A. Sz.

czenia się (Polluks: VI, 66). Nie miało ono bli. Prócz tego ludność wychodzi na postronne kształtu umyślnie na ten cel określonego: służy- zarobki; zwłaszcza mieszkańcy osady Kniażuła ło do tego naczynie wszelkie, nawet byle jaka słyną jako biegli konowałowie. skorupa, tak, iż cel właściwie określała sama tył- Ardea, prastare miasto w Lacyum, siedziba ko nazwa, służąca Również naczyniom, używanym króla rutulsldego, Turnusa, na południe od Rzy-do pojenia bydła.    K-K-    mu, w    okolicy bagnistej, w r. 432 przed Chry-

Ardaszar, wieś    w ruskiej    Armenii,    o    25 wiorst    stusern    powstało z osadników rzymskich; ale

od gubern. miasta Erywania w płd. zach. kie- w wojnach samnickich i domowych, pomiędzy runku odległa, zajmująca miejsce starożytnego    Maryuszem a    Sullą, tak ucierpiało,    iż w osta-

grodu. który miał być w 184 r. przed Chr. przez    tnick    czasach    rzeczypospolitej było    prawie zu-

szukającego przytułku w Armenii Annibala za- pełnie wyludnione. W pobliżu miasta był gaj, łożony i od króla Artaksata nazwę swą otrzy- poświęcony Jowiszowi, z grobem Eneasza, w sa-mał. Zburzony przez Nerona, już w końcu mej zaś A-i sławne świątynie Juuony i Wenery. pierwszego wieku naszej ery dźwignął się nano- Obecnie jest to licha mieścina, mająca ledwie wo i od nowego założyciela, Ar da szara, łatwo 100 mieszkańców.    *

dawną swą nazwę na obecną zamienił. A., dla Ar&ealu, rumuńska nazwa Siedmiogrodu, pięknego położenia i klimatycznych warunków, Ardeb, miara zbożowa w Egipcie, dzieląca kilkakrotnie służył za siedzibę królów, nim zdo- się na 6 auibeh (web bich, albo u z b ek —osta-byty przez Rzymian w344r., stopniowo do obeć- tnia z tych nazw używa się w Kairze), po 2 ke-nego stanu doszedł. Kroniki świadczą, że w cza- leh czyli kela, po 2 rub czyli rubba (rob, sie swego kwitnienia A. liczył 2,100 domów ćwierć); w ogólności zatem ardeb—24 rub, w Ro-i 50,000 z górą mieszkańców.    A-Sz zecie wszakże A-=12 rub po 4 kadah. W Kai-

Ardaszyr, ob. Ardżyr.    rze A. =179 (także 174) litrów=l²/₅ korca

Ardatów. Pod tą nazwą istnieją dwie miej- warsz. — miara ta używaną też jest w handlu za-sCowości, jako miasta powiatowe, w dwóch przy- granicznym; w Aleksandryi A.=271, w Rozecie ległych, nadwołżańskich, niżowemi nazywanych, A.=284 litrów.

guberniach: Niżegorodzki ej i Symbirskiej. 1) A. j Ardebil, czyli Er de bil, twierdza pogranicz-niżegorodzki, pod 54° 14' szer., przy połączeniu na w prow, perskiej, Azerbajdżanie, na porzeczu rzecz. Szaśny z Lemieszem, uchodzącym przez prawego dopływu Araksu, Karata, na wysokości Tioszę z prawej strony do Oki, w odległości 161 w. 1,800 m. nad poziom m., u stóp najwyższego na płd.-zach. od miasta gubernialnego; od 1799 szczytu gór Tałyszyńskich, Sawałan (4,840 m.), r. podniesiony do godności miasta powiatowego, położona Szczęśliwe stanowisko między nadmor-liczy 3,300 m-ców, trudniących się rolnictwem skiem m. Lenkozanem a Tabryzem i zdrowe kli-i handlem jego produktami. Powiat A-ski zaj- matyczne warunki sprawiły, iż pomimo klęsk inuje płd.-zach. część gubernii; przy mniej ży- z trzęsienia ziemi, A. rychło się dźwigał z upad-znej, błotnistej glebie, obfituje w rudę żelazną, ku; służył niejednokrotnie za miejsce pobytu obrabianą we fryszerkach (Wyksuńskich, Walet- Szacha i jego dworu i dziś jeszcze liczy do 20,000 mińskich, Snowiedzkich, Wierchnieźelezińskich j z górą mców, a do osobliwości jego należą: mau* i in.), które w 1884 r. dały do 2 mil. pudów zoleum Szacha Izmaela i grobowiec czczonego surowcu, lecz obecnie, z powodu wytrzebienia la- przez Szyitów mędrca Sofi, ściągający licznych sów, produkcya zmniejszać się zaczyna. Prócz pątników. Przed wybuchem ostatniej z Rosyą zarobków w tych zakładach, ludność miejscowa, wojny (1826—28) A., przez inżyniera ang., Har-w ilości 133,700 dusz, w 451 osadach, na 5,288 dauna nanowo obwarowany, stał się kluczem obro-wiorst □ rozsiedlona, zajmuje się drobnym prze- ny, gdzie główny wódz, Abbas Mirza, założył mysłem drzewnym, pleceniem łapci, tłoczeniem ¹ swój obóz, zdobyty przez wojska ruskie. A.

A. Sz.

And. S.

znaczna

przez traktat turkmanczajski, Persyi wróconym wprawdzie został, lecz utracił swą bogatą we wschodnie rękopisy bibliotekę, która, jako wojenne trofeum, do Ces. Publicznej Biblioteki w Petersburgu przewiezioną została.

Ardèche, prawy dopływ Rodanu we Francyi, ma źródła na wschodnim stoku gór Seweńskich, w lesie Bauzon, u stóp góry Croix de Bauzon, płynie ku wschodowi aż do Aubenas, między ba-zaltowemi brzegami, w pięknej, romantycznej dolinie; potem zwraca się ku południowi, a następnie od wioski Auriolles ku południo-wscnodowi, gdzie pod naturalną arkadą (Pont d’Arc) przepływa i wpada do Rodanu pod Pont St. Esprit, ubiegłszy ogółem 121 km. Dla nader zmiennego stanu wód, rzadko bywa spławny, żeglowny zaś tylko na przestrzeni 28 km. przed uściem. Z powodu wylesienia okolicy, przybór wód jest nader gwałtowny i do 21 m. nad zero dochodzi; wylewy częste i niszczące, albowiem rzeka, która w porze suchej zaledwie 6 m. kub. wody w jednej prowadzi sekundzie, dosięga podczas powodzi 2,790 m. kub. na sekundę: z tego też względu A. należy do najniestalszych i najzłośliwszych rzek Francyi.

Ardèche, jeden z departamentów Francyi, otrzymał nazwę swą od rzeki, która go przerzyna -graniczy na wschodzie z Rodanem, który go oddziela od dep. Drôme i Isère, na południe z dep. Gard, na północy i zachodzie z dep. Loary, Wyższej Loary i Lozère; ma powierzchni 5,526,65 km. □ i liczy 376,867 m-ców (1881). Jest to w ogóle kraj górzysty, wypełniony odroślami gór Seweńskich, dawna dzielnica Vivarais, należąca do Langwedocyi. Północno-zachodnią część departamentu, czyli tak zwany Haut Vivarais, zajmuje wyniosłość Chaîne des Boutières, dosięgająca w szczycie Mézenc 1,754 m., południowo-wschodnia część znacznie niższa, wykazuje łańcuch Coiron ze szczytem Roc de Gourd on 1,061 m., oraz rozległy i gałęzisty pień Tanargue, dosięgający 1,540 m. Równin obszerniejszych niema, te zaś, które przejawiają się w okolicach miast An-noDay lub Aubenas, są tylko rozszerzonemi dolinami rzecznemi; nawet ponad Rodanem wzgórza tak blisko przysuwają się do koryta rzeki, że biegnąca kolej żelazna trzymać się musi jej wybrzeża. Pod względem geologicznym większość skał należy do azoicznej formacyi; węglowe utwory występują na wschodnim stoku Croix de Bauzon około Prades i Jaujac — triasowe na wyniosło-słościach Largentière, trzecio i czwartorzędowe w niższych okolicach i nad brzegami rzek. Skały wulkanicznego pochodzenia reprezentowane są nader obficie w licznych stożkach wygasłych wulkanów i kraterach; bazalt wyścieła zbocza doliny rz. Ardèche i jej dopływów, źródła mineralne trafiają się niemal w każdym kantonie (nieczynne wulkany Gerbier de Jones 1,551 m., Roche d’Astet 1,551 m.). Hydrograficznie cały niemal kraj należy do systematu Rodanu i prawych jego dopływów: Cance, Ay, Doux z Duzonem, Erieux

Ounèze, Escoutay i najw’çkszy ze wszystkich Ardèche (ob.). Niewielką przestrzeń na zachodzie odwadnia Loara, która tu bierze początek, oraz jej lewy dopływ Allier, stanowiący granicę z de* partamentem Lozère.—Wszystkie te rzeki, prócz Rodanu, mają charakter bystrych, górskich potoków, o bardzo znacznej działalności erozyjnej, nader zmiennym stanie wody i nieznacznej spła-wności; kanałów brak zupełny. Klimat nierównomierny, tak pod względem rozkładu ciepła, jak i wilgoci, co warunkuje się różnicą wzniesienia nad poziom morza różnych miejscowości; nad Rodanem udaje sie oliwa i wino, na szczytach górskich śnieg w lecie nie należy do osobliwości. Ludność, prawie wyłącznie katolicka, zmniejszyła się nieco w ostatnich czasach, skutkiem emigra-cyi do okolic bogatszych (68 głów na 1 km. □), grunt bowiem, nie wszędzie urodzajny, a nadta w znacznej części przez góry i lasy zajęty, nie jest w stanie zaspokoić miejscowych potrzeb. Najważniejszym produktem kraju są kartofle i kasztany słodkie; uprawa zbóż stoi na niższym stopniu (głównie pszenica i owies); winnice skutkiem filok-ery znacznie podupadły, oliwa w niewielkiej ilości nad Rodanem się udaje. Hodowla bydła rogatego, koni i owiec dość staranna, lecz nie wystarczająca; w lasach zwierzyny podostatkiem,. jakkolwiek lisy i wilki przyczyniają się do jej tępienia. —Bogactwo mineralne znaczne, choć nie ze wszystkiem wyzyskiwane: węgiel kamienny znajduje się w okolicach Aubenas, ołów srebronośny pod Largentière, antymon pod Malbosc, marmury w dolnym Vivarais, ruda żelazna w licznych miejscowościach, lecz mało jej w granicach dep. wytapiają. Przemysł w tym kraju górzystym niezbyt znaczny, niektóre wszakże jego gałęzie korzystnie się przedstawiają, jak np. białoskórnic-two, tkactwo, wyrób surowej przędzy jedwabnej, papiernie, cêramika i t. p Jednem z najbardziej przemysłowych miast nietylko departamentu A., ale i okolicznych, jest Annonay (ob.). Handel, dość ożywiony, znajduje ułatwienie w drodze żel. nadrodańskiej, oraz trzech jej odnogach, niemniej w licznych, dobrze utrzymanych, gościńcach bitych, tak narodowych, jak i departamentalnych (dróg żelaznych 294 km., wodnych, prócz Rodanu, 69 km.). ( Iłówne przedmioty wywozu są: kokony, wino, kasztany, drzewo, węgiel, marmur, ruda żelazna i wody mineralne, przywozu zaś: skóry surowe, wyroby jedwabne i galanteryjne. Oświata stoi niżej, aniżeli w wielu innych okolicach: na 1,114 rekrutów w r. 1882 było 213 analfabetów, t. j. 19%, (w całej Francyi prze-cięciowo tylko 13%), szkół niższych jest jednak ilość; z pomiędzy średnich zakładów naukowych wyróżnia się liceum w Tournon i kolegium w Privas; towarzystwo rolniczo-przemysłowe, oraz sztuk i nauk dep. Ardèche, niemniej biblioteki wiejskie i miejskie, z pożytkiem zadanie swe spełniają. Administracyjnie dzieli się departament na trzy okręgi (arrondissements) i 31 kantonów, a mianowicie: Privas z 10 ma, Largen-

tière z 10-ina i Tournon z 11-ma kantonami, i wschodzie Rzeczypospolitej, otrzymał nazwę od Stolicą, jest Privas, na północnym stoku wyniosło- gór Ardeńskich, które go w północnej części ści Coiron.    And- s- przerzynają. Graniczy na północy z Belgią.

na

Ardeidae, ob. Czapla,    wschodzie z dep. Mozy, na południe z dep. Mar-

Ardełl Jakób Mac-, rytownik angielski, ny, na zachodzie zaś z dep. Aisne. Na powierz-(* około 1710 w Dublinie — -j* 1765 w Londynie), chni 5,232,89 km. □ , liczy 333.675 mieszkań-Mac-A, był uczniem Jana Brooksa, z którym ców. Jest to kraj mocno sfałdowany licznemi w 17 roku życia udał się do Londynu, gdzie od- wzgórzami; pod względem układu powierzchni da-tąd stale pracował. Pierwotne prace Mac-A-la, są dzą się w nim odróżnić trzy formy, które i geo-przewaźnie z zakresu tematów biblijnych, ryto- logicznie są uzasadnione: na południu w dorze-wane podług obrazów Van-Dycka, Murilla czu rz. Aisne rozciąga się najniższa i bezleśna i Rembrandta. Później A. oddał się głównie ry- część departamentu, dochodząca w niektórych towaniu portretów podług obrazów mistrzów wspo- punktach zaledwie 200 m.; jest to północna krawędź umianych, oraz podług dzieł Rubensa, Piotra j Szampanii, kredowego pochodzenia; pośrodku ma-Lelly’ego, Wilsona, Reynoldsa. Szczególniej du- | lownicza kraina Argońska, formacyi jurajskiej, źo dzieł tego ostatniego rytował Mac-A., czem I wznosi się nieco wyżej i dosięga do 346 m.; w znacznej mierze przyczynił się do jego rozgło- wreszcie na północy paleozoiczne Ardenny, for-su. Wiele pięknych rycin Mac-A-a zawiera dzie- macyi sylurskiej, dewońskiej i węglowej, przędło „Hougthon Gallery” (2 tomy, in folio, 1787— stawiają płaską wyniosłość, na zboczach pokrytą 1788), są to przeważnie kopie dawnej galeryi odwiecznemi lasami, na wyższych szczytach ba-oksfordzkiej, która przeszła następnie na wła- guiskami (fagnes), a tu i owdzie piaskami (lan-sność rządu ruskiego. Prace Mac-A-a odznacza- des); najwyższy punkt, Croix Scaille, na granicy ją się siłą wyrazu i delikatnością w^wykonaniu. z Belgią, sięga 504 m. Ardenny, przez erozyę Przymioty te cechują zwłaszcza jego portrety, rzek pocięte na liczne urwiste doliny, mają tę których artysta wykonał przeszło dwieście. Nie- osobliwość, że podwyższają się jednocześnie z obni-które z nicn, tak co do wartości swojej, jak żaniem doliny przerzynającej je Mozy, t. j. w mia-i rzadkości, bardzo są poszukiwane i dochodzą rę spadku rzeki, rośnie wyniosłość Ardennów. do nader wysokich cen. Do najsławniejszych por- Hydrograficznie należy departament do zlewiska tretów rylca Mac A-la należą: portret Rubensa Mozy i Sekwany w równych prawie częściach; i żony jego (Blenheim 1752), portrety Lady Gram- pierwsza z nich, żeglowna na całej przestrzeni, mont i Lady Midleton, książąt Jerzego i Frań- wije się na północo zachodzie w statecznej ró-ciszka Buckinghamów, lordów Jana i Bernarda wnoległości od granicy belgijskiej, przyjmując Stuartów, Benjamina Franklina (1761), oraz lic/.- z prawej strony Ohiers i dziko romantyczny Sene portrety Garricka. — Por. G. Pawłowski: moy (Semois), a z lewej Bar, Vence i Sorinon-w „La Grande Enc.”    ne. Do Sekwany wprowadza wody rz. Oise przez

pański, pochodzenia niemieckiego (* 1664 w Madrycie—1726 tamże). A. kształcił się w matematyce i architekturze, a jednocześnie i w sztuce malarskiej w pracowni Klaudyusza Coello. 168-i roku, objąwszy urząd „maestro mayora” przy kościele katedralnym w Grenadzie, A. pracował tamże do roku 1691, głównie jako budowniczy, oraz hydraulik. Takie stanowisko zajmował następnie A. kolejno w Madrycie i w Toledo. Pod koniec życia A. został malarzem nadwornym Filipa V. Jako malarz, A. nie był bardzo produkcyjnym; nieliczne malowidła, jakiemi przyozdobił kościoły madryckie, uległy zniszczeniu, tak, że trudno obecnie ocenić jego wartość artystyczną, jako malarza. A. pozostawił także dwa dzieła, jedno odnoszące się do budownictwa, drukowane w Madrycie 1719 r., drugie o hydraulice, drukowane tamże 1724 r.

Ardemans Teodor, malarz i budowniczy hisz- swe dopływy: Gland, Thon, Serre (Hurlaut), oraz

głównie rz. Aisne, do której z prawej strony wpada Aire z Agronem i Vaux, a z lewej Ave-gres i Retourne. Klimat, ze względu na dość wyniosłe położenie kraju i jego znaczne stosunkowo oddalenie od morza, jest dość surowy, zwłaszcza na północy w Ardennach, gdzie zimy są trwałe i śnieżne; ku południowi jednak, w dorzeczu Sekwany, warunki są przyjaźniejsze; suma rocznych opadów atmosferycznych wynosi 77 cm. i równa się średniej z całej Francyi. Oo się tyczy świata roślinnego, departament A. należy do najbardziej zalesionych we Francyi, lecz tylko w północnej (ardeńskiej) i środkowej (argońskiej) części, południowa bowiem lasów prawie nie posiada. Rolnictwo, dzięki zabiegliwości mieszkańców, znajduje się w stanie kwitnącym, choć grunt wapienny, miejscami piaszczysty, nie należy do urodzajnych; głównym przedmiotem uprawy jest Ardène Jan Paweł Roman d’, botanik pszenica, owies, buraki i kartofle; natomiast wiel-francuzki, publikował: „Traité des Renoncules” ka obfitość lasów, pastwisk i łąk, starannie u trzy -(Paryż, 1746, in 8o); dzieło to zostało przeło- manych, sprzyja hodowli zwierząt domowych, któ-żone na język niemiecki w Norymberdze 1754 ra szybko rozwinęła się i postępowo jest prowa-roku; „Traité des Oeillets” (Avignon, 1762, in dzoną; szczególnie wyróżnia się chów bydła roga-12-0) i „Traité des Tulipes” (Avignon, 1763, in tego, owiec i nierogacizny. Dzięki obfitości żela-12-o).    J-A- ża i bliskości węgla kamiennego (Belgia), prze-

Ardennes, departament francuski na północo- mysł wielki stoi na wysokim stopniu doskonało-

Eneyklopedya Powtzechna ilustr. T IV.

éci i w niektórych gałęziach zjednał sobie wszech- j nes, łac. Ar duenna silva), północno-zacho-światową sławę. Cienkie sukna, wyrabiane w Se - I dnie zakończenie łupkowych gór nadreńskich (Rhei-danie i znane zwykle pod nazwą francuskich, nie nisches Schiefergebirge), wypełniających część W. znalazły dotąd współzawodnika, a odlewnie stali Ks. Luksemburskiego, południowo-wschodnią Bel-i żelaza, fabryki machin, gwoździ, narzędzi rze- gię, północną część francuskiego departamentu mieślniczych, śrub etc., walczą o lepsze z wyro- Ardennów, oraz nieznaczną przestrzeń na zacho-bami angielskiemi. Obok tego istnieją liczne cu- dzie pruskiej prowincyi Nadreńskiej. Jest to pła-krownie, papiernie, młyny, browary, dystylarnie ski, niezbyt wyniosły, ale stosunkowo obszerny i t. p. Handel, dla bliskości granicy i znacznej wał, zniżający się łagodnie ku północy i zacho-przemysłowości kraju, wielce jest ożywiony, a uła- dowi, t. j. ku nizinie belgijskiej i dorzeczu Sek-twia go gęsta sieć kolei żelaznych (452 km.), wy- wany, stromemi tarasami opadający na południe bornych gościńców bitych, oraz dróg wodnych, ku wyżynie Lotaryńskiej, na wschodzie zaś prze-między któremi jest 95 km. rzek splawnych, 159 chodzący w systemat gór Eifel i Hohe Venn, km. żeglownych, i 238 km. kanałów (ob. Ardeń- Liczne rzeki, a w pierwszym rzędzie Moza i leski kanał). Przedmiotem wywozu jest głównie wy jej dopływ, Sambra. pożłobiły w tym wale zboże, bydło rogate, cukier, piwo, odlewy, narzę- głębokie i urwiste jary i utworzyły tym sposo-dzia rzemieślnicze, drzewo i sukna; przywozu zaś: bem szereg pięknych kanionów, podnoszących węgiel kamienny (z Belgii), ubiory gotowe, przed- malowniczość kraju, niezbyt w interesujące wido-mioty mody, galanterya i meble. Ludność pra- ki obfitującego. Na podstawie nowszych badań wie wyłącznie katolicka i francuska, zmniejszała dzielą się A. na A. właściwe i na Su ba r-się statecznie od r. 1861 '329,112 mców), do r. denny. Pierwsze z nich należą do paleozoicznej 1872 (320,217), obecnie stale, choć powoli, wzra formacyi (łupek, szarowaka), poprzerastałej miej-sta i wynosi 333,675 głów (1881) t. j. 64 na 1 scami skałami archaicznemi; są one wyższe (672 km. □. Pod względem oświaty warstw niższych metr.) i zajmują południową część wyniosłości, stoi departament A. bardzo wysoko, gdyż, dzięki Najwyższe ich części ponad 450 m. mają klimat licznym i dobrze urządzonym szkołom elementar- surowy, zimy bardzo śnieżne, odpływ wód bardzo nym, na 2,291 rekrutów było w r. i 882 tylko 103 utrudniony; stąd wytworzyły się obszerne bagni-analfabetów t. j. 4%, gdy tymczasem średnia ich ska i torfowiska wyźynowe, zwane przez tniesz-cyfra w całej Francyi wynosi 13%' Z wyższych kańców Hautes Fagnes; stąd też cechuje tę strefę i specyalnych zakładów naukowych i pomocni- A-ów właściwych prawie zupełny brak lasów, czych, wymienić należy kolegium w Sedanie, li- W niższej natomiast ich części lasy dębowe i bu-ceum i szkołę rolniczą w Ckarleville, oraz liczne kowe zajmują znaczną przestrzeń, dochodzącą towarzystwa rolnicze, biblioteki miejskie i t. p. w niektórych okręgach do 50% ogólnej powierzch-Administracyjnie dzieli się departament na pięć ni. Subardenny przedstawiają się mniej dziko okręgów (arrondissements) a mianowicie: Méziè- i dla osiedlenia człowieka daleko lepsze przed -res (7 kantonów), Rethel (6 kantonów), Rocroi stawdają warunki. Zajmują one część północ-(5 kantonów), Sedan (5 kantonów) i Vouziers (8 ną systefoatu, pokryte są skałami łupka, pias-kantonów). Stolicą departamentu jest Mézières, kowca i wapienia; klimat, dla mnieiszego wznie- . nad Mozą, ludniejszemi jednak i waźniejszemi są sienią i bliskości morza, mają łagodniejszy, jak-Sedan i (Jharleville.    AQd-s kolwiek z powodu zbytniej, prawie takiej, jak

Ardennit v. Lasaulx (miner.). Minerał sze- i w A. właściwych, wilgotności, nie bardzo dla regu rombowego, według H. vom Ratha, który kultury ziemi podatny (roczny opad do 1,000 mm.), formę jego określił z jedynego dotąd znanego Natomiast łąki i pastwiska stanowią jedną z naj-drobnego kryształku, występuje on bowiem zwy- ważniejszych gałęzi zajęcia ludności, zwłaszcza kle w postaci skupień grubowłóknistych lub cień- na wschodzie, w tak zwanym Herwelandzie, któ-koprętowych. C. wł. 3.620 — 3.662; tw. 6 — 7. ry służyć może za typ okolicy łąkowej i za wzór Ciemne jego odmiany są barwy brunatnej kala- racyonalnej hodowli bydła rogatego. Południo-fonii, jasne—siarczysto-żółtej; pierwsze przezro- wą część Subardennów na prawym brzegu Mozy czyste, drugie nie; obie blasku tłustego. Skład nazywają mieszkańcy Famenne, na lewym Fagne, chemiczny odmian ciemnych, wedle rozbioru Bet- obie są mało urodzajne i składają się z wapie-tendorfa: 27.84 krzemionki, 24.22 glinki i tlenni- nia, wyrastającego częstokroć z pośród skał łupku żelaza, 26.70 tlenku manganu, 2.17 wapna, kowych. Północna część, na prawym brzegu Mo-3.01 magnezyi, 9.20 kwasu wanadowego, 2.76 k. zy, nosi nazwę Condroz, na lewym w międzyrze-arsennego, 5.01 wody. wyłączanej dopiero po dłu- czu Sambry i Mozy—Marlagne; obie przedsta-giem wypalaniu. W odmianach jasnych większa wiają powierzchnię mocno sfałdowaną i składają część kw. wanadowego zastąpiona jest przez kw. ar- się z szeregu pasów piaskowcowych, między któ-senny, na którego obecność Pisani dopiero zwró- I remi wiją się rzeki w głębokich korytach z wa-cił uwagę. Pod dmuchawką stapia się bardzo i pienia. Zewnętrzną powłokę gruntu tworzy w A. łatwo, ze wzburzeniem, na czarną emalię; kwasy ; właściwych t. zw. glina ardeńska, ciężka i jało-na niego nie działają. Znajduje się w żyle kwar- j wa, będąca produktem wietrzenia łupka, zaś cowej pod Ottrez, w Ardennach, gdzie go znale- i w Subardennach—piaskowiec i wapień; zatem tu źli współcześnie v. Lasaulx i Pisani.    K J- ii tam rolnictwo nie ma dla siebie odpowiednich

Ardenny, Ardeńskie góry (fr. A rden- warunków. Jednakże w dolinach rzecznych i w nie-

których miejscowościach niższych Subardmuów remherga, który zrobił kopię manuskryptu, praca trafiają się okolice wyjątkowo urodzajne, w któ- ta stanowi zbiór monografij, z licznemi rycinami rych gospodarstwo rolne, racyonalnie prowadzo- instrumentów i operacyj; świadczy ona o znajo-ne, doszło do wysokiego stopnia doskonałości, mości autora literatury włoskiej i francuskiej, Ale jeśli, z wyjątkiem lasów, świat roślinny nie niemniej o bogactwie doświadczenia, obok braku dla siebie stosownego pola, za to świat mi- metody i porządku w układzie. Jeden tylko

ma

neralny przedstawia się nadzwyczaj bogato i stanowi najważniejszą podstawę rozwoju przemysłu fabrycznego w Belgii i północnej Prancyi. Niewyczerpane kopalnie węgla kamiennego ciągną się wzdłuż Sarnbry i następnie Mozy aż do Liège; żelazo w wielkiej obfitości występuje w górnym dewonie (stanowiącym podłogę formacyi węglowej) w okolicach Liège, a zwłaszcza Namur; cynk i ołów w dolinie Mozy, między JELuy i Liège, oraz w dolinie rz.Vesdre (Wezera, prawy dopływ Mozy); antymon, miedź i mangan w niektórych okolicach północno-wschodnich; wreszcie rozległe kamieniołomy, dostarczające wybornego piaskowca do brukowania (Gondroz) i łupka do krycia dachów (A. właściwe). W starożytności nazwa Ardennów rozciągała się na wszystkie systematy gór średnio-nie* mieckich, jakie w kraju Trewerów i Nerwiów le- : żały między Mozą i Renem; poświęcono je Dya-nie i stąd niekiedy jej przydomek - Diana Ar-duenna. W wiekach średnich część terytoryum, zajętego przez A., w okolicach Mozoli nosiła nazwę okręgu ardeńskiego (Ardennengau). — Porównaj: Houzeau: „Essai d’une géographie physique de la Belgique”. — Grosseiet: „Esquisse géologique du Nord de la France”. — A. Penck w wydawanem przez Kirchhoffa dziele: „Länderkunde von Europa”. — Montaguac: „Les Ardennes”. — Förster: „Ohorographie der Ardennen”.

Dr. Ł

rozdział „o operacyi przetok kiszki stolcowej” (w której A. miał być bardzo szczęśliwym), ogłoszony został drukiem po angielsku w r. 1588.

Ardey, zachodnia część wyniosłości Haar-strangu, na prawym brzegu rz. Ruhr, w prowin-cyi pruskiej Westfalii, w rejencyi Arnsberskiej, słynie z bogatych pokładów piaskowca i węgla kamiennego. Leżący dziś w ruinie zamek A. był gniazdem starożytnej, dziś wygasłej, rodziny de Ardeia.

Ardglass, Arglass, miasto portowe, niegdyś warowne, nad m. Irlandzkiem w Irlandyi, w prow. Ulster, w hrabstwie Down; latarnia morsita.

And. S.

Ardeński kanał, we Francyi, łączy systemat Sekwany z systematem Mozy, a pośrednio i Renu, ukończony w 1835 r. Zaczyna się nad Mozą w Pont à Bar i doliną rz. Bar przedostaje się w siedmiu szluzach na wododział z rz. Aisne, poczem wzdłuż tej rzeki dosięga miasteczka As-feld, gdzie się kończy, dalszy jego ciąg nosi już nazwę pobocznego kanału Aisne. Ogólna długość wraz z odnogami vyynosi 105 km., przy głębokości zaledwie 1.60 m., to też kanał dostępny jest tylko dla małych statków i dla spławu drzewa, zboża, węgla, kamieni, łupka i torfu. Trudne i tak warunki pogarsza zmienny stan wód, a stąd ruch handlowy jest w ogóle nieznaczny.    Aod s-

francuskim Indre, okręgu Châteauroux, na prawym brzegu rz. Indre, przy drodze żel. z Tours do Moutluęon; piękny zamek z 1464 r.

Ardern Jan, jedyny w ciągu czternastego stulecia chirurg angielski, o którym przecież nader skąpe posiadamy wiadomości. Wiadomo tylko, że kształcił się podobno w Montpellier; jakiś czas był czynny, zapewne jako lekarz wojskowy, we Francyi; w r. 1349 (podczas epidemii czarnej śmierci) bawił w Newark, od r. 1370 zamieszkał w Londynie. Dzieło przezeń opracowane „Practica” pozostaje dotąd w rękopisie w St. John’s-CoPege w Oksfordzie i w Londynie. Wedle Da-

Ardigö Robert, współczesny filozof wioski (* 1828 r. w Casteldidno, w kremońskiem). A. od dzieciństwa kształcił się w Mantui, gdzie, wyświęcony na księdza, został następnie kanonikiem katedry miejscowej. Zamiłowany w studyach filozoficznych, kształcąc się ciągle w tym kierunku, nie mógł A. pogodzić swoich przekonań filozoficznych z dogmatami wiary, jaką reprezentował, jako ksiądz. Dręczony tą walką wewnętrzną, wolał A. zrzec się wygodnego pod względem ma-teryalnym stanowiska, niż żyć dalej w rozterce uczuć i przekonań swoich. Porzucił więc (1871 r.) stan kapłański i oddał się całą duszą wyłącznie pracy naukowej oraz nauczycielskiej. Kolejno nauczając, to w szkołach elementarnych, to w gimnazyach, doczekał się nareszcie miejsca profesora filozofii w muzeum mantuańskiem, a w końcu miał sobie udzieloną i katedrę hiśto ryi filozofii przy uniwersytecie padewskim, katedrę, z której dotąd przedmiot swój z wielkiem powodzeniem wykłada. W jednem z głośniej szych dzieł swoich („La Morale dei positivisti,” Medyolan, 1879) A. kreśli między innemi dzieje swej walki wewnętrzuej i pobudki, jakie skłoniły go do porzucenia stanu, który pierwotnie był obrał sobie za cel życia. Ta spowiedź publiczna autora, którą nazywa „la mia provera coufessione” (str. 400 -6) jest nader ciekawem i charaktery-styczuem zjawiskiem psyohologicznem. Jednocześnie z wystąpieniem ze stanu duchownego Ardentes, stolica kantonu w departamencie A. wydał drukiem dzieło swoje: „La psicologia

za-

corne scienza positiva” (Mantua i Medyolan, 1871), z którego urywki czytał przedtem (1870) na posiedzeniach mantuańskiej „Accademia Vir-giliana”. W dziele tern już zawarty jest w głównych swoich podstawach cały systemat filozoficzny autora, będący oryginalnem rozwinięciem sady ewolucyonizmu filozoficznego (ob.), albo raczej oryginalnie pojętego fenomenalizmu. W dalszych pracach swoich, jak np. „La Formazione naturale nel fatto dei sistema solare” (Mantua, 1877), „La Morale dei positivisti” (Medyolan, 1879), „Lo Studio della stona della filosofia” (Padwa, 1881), autor rozwija swoje myśli zasa-

dnicze w zastosowaniu do różnych zakresów zjar wych Gwadyany w Hiszpanii, wypływa na pół-wisk wszechświata. I tak- w „Systemacie sło- nocnym stoku Sierra Moreny, z wyniosłości Sa-necznym” przedstawia A. stopniowe wyłanianie de Tudia, bieży zrazu ku północy, lecz następnie się naszego systematu słonecznego z ogółu zja- zwraca się ku zachodowi, zraszając południowo-wisk materyainych świata; w „Etyce pozytywi- zachodnią część prow. Badajoz (w Estremadurze) stów” rozwija A. swoją teoryę ewołucyi w zasto- i wchodzi nakoniec w granice Portugalii, gdzie sowaniu praktycznem do zasad, normujących ży- w prowincyi Alemtejo wpada do Gwadyany, pod cie ludzkie w społeczeństwie — i tu kładzie on miasteczkiem Moura, przebiegłszy ogółem 120 podstawy swojej teoryi socyologicznei. W ostat- km. Z dopływów ważniejsze: Bodion z prawej, niej z wymienionych prac („Lo Studio della sto- a Murtiga i Tùtalega z lewej strony. Do źeglu-ria di filosofia”) kreśli swój programat wykładu gi niezdatny.    And‘S-

historyi filozofii, opierając go na zasadniczem    Ardini Józef (* w Catanii    1834    r.).    Obda-

swojem pojęciu filozoficznem o „przyrodzonem rzony zdolnościami niepospolitemi, już w 185 L kształtowaniu się” („la formazione naturale”) był laureatem wydziałów filozoficznego i lekar-zjawisk. Jest to, mianowicie, zastosowanie pra- skiego, 1861, jako Doctor aggregatus, wszedł do wa przyrodzonego kształtowania zjawisk do ob- ‘ fakultetu, a w 10 lat później został profesorem szernego zakresem swym pola myśli ludzkiej, ja- ■ hygieny. Jako pisarz, jest nadzwyczaj płodnym kiem jest historya pojęć filozoficznych. Wszyst- i wielostronnym; z licznych prac jego przytacza-kie prace powyższe, jak i inne drobniejsze arty- my tylko: „Sülle vicende i progressi e lo stato kuły, oraz najpierwsze studyum swoje o Piotrze attuale della Medicina” (Catania, 1850); „Consi-Poinponazzim (z r. 1869, drukowane następnie derazioni sulla leucocitemia e la melonemia cu-niejednokrotnie), zebrał A. w jedną całość i wy- tanea” (tamże, 1859); „Sul progetto di legge Cai-daje tomami w zbiorze dzieł swoich, pod tyt. roli intorno al lavoro delle donne e dei fanciulli” „Opere filosofiche”, mającem się zawrzeć w sze- (tamże, 1881) i „La donna delinquente e la leg-ściu tomach. Dotąd wyszło tomów cztery: I-y ge penale” (tamże, 1885).    Dr. j r

w Kremonie 1882; Il-gi w Padwie w 1884; III-ci    Ardiscus, ob. Ardźys.

tamże w 1885; IV tamże w 1886. Z ostatnich prac    Ardisia Sw., Osmuglina.    Rodzaj    przez    A.

na-

J. A.

A-a wymienić, prócz tego, należy: „L’equivoco W. de Inssien przyjęty za typ rodziny Ardisia-dell’ Incosciodi alcuni modérai” („Rivista di ceae, później został wcielony do rodziny Myrsi-filos. scient.tom VII, 1888 r., str. 1 — 14), „II neae, w której tworzył osobne plemię Ardisieae. vero è il fatto della CoDscienza” (tamże, str. W ostatnich czasach, Payer („Lec. fam. nat.”, 7) 449), „La scienza sperimentale del Pensiero” rodzaj Ardisia odniósł do rodziny Pierwiosnko-(tamźe, str. 705), „Lo sforzo associativo e la watych (Primulaceae), z powodu, iż posiada on dinamica mentale” („Rivista di filos. scient.”, wszystkie główne cechy tych roślin. Jakoż Ardi-tom VIII, 1889 r., str. 65-88). Wszystkie pra- si c mają kwiaty dwupłciowe, z osadnikiem wyce A. nacechowane są jedną myślą przewodnią pukłym, kielich zrosłolistkowy, o pięciu dział-i wiążą się ze sobą logicznie; stanowią one stop- kach, w przedkwitnieniu skręcony, koronę zrosło-niowe wyjaśnianie zjawisk świata z rozmaitych płatkową o pięciu działkach, naprzemianległyck zakresów bytu, „metodą pozytywną”, kierującą się z działkami kielicha. Pręcików 5, przeciwległych podstawą zasadniczą filozofii A., to jest ewolucyą, działkom korony, o pylnikach prawie beznitko-albo właściwiej różniczkowaniem zjawisk. Ze wych, dwukomórkowych, dośrodkowych, otwiera-względu na ogrom przedsięwziętej pracy, na eru jących się w dwie podłużne szpary, fjłupek gór-dycyę i pomysłowość jej autora, możnaby go ny jeden, o szyjce długiej, zakończonej znamie-nazwać Spencerem włoskim, zwłaszcza, że syste- niem wzdętem. Zalążnia jednokomorowa, z ło-mat A. ma rzeczywiście pewne pu kta styczne żyskiem centralnem, wolnern, na którem osadzone ze Spencerpnizmem. Chociaż, z drugiej strony, zalążki zakrzywione, z otworkiem dolnym. Owo-dodać należy, że A. nie zapożycza się od sław- cem jest jagoda jednoziarnowa; ziarno pod swe-nego filozofa angielskiego, zachowując zupełną mi powłokami zawiera bielmo mięsiste, w pośrod-oryginalność swoich poglądów. A. należy też do ku którego znajduje się zarodek, równoległy do wybitniejszych współczesnych myślicieli włoskich, płaszczyzny znaczka. fSą to krzewy o kwiatach Streszczenie i ocenę systematu filozoficznego Ro- ułożonych w grona kątowe, o liściach naprze-berta A. znaleźć można w dziełku Alfreda Es- mianleglych, pojedyńczych, bez przylistków. Zna-pinas'a: „La philosophie expérimentale en Italie” nych jest około 100 gatunków, rosnących na gór-(Paryż, 1880; str. 86—113,149— 157), oraz w ob- skich wyżynach Azyi i Afryki. W Europie są szernoj i gruntownej historyi nowoczesnej fiilozo- hodowane w szklarniach, jako krzewy ozdobne. Li włoskiej Karola Wernera: „Die italienische Najczęściej spotyka się z nich: A. crenata Roxb., Philosophie des neunzehnten Jahrhunderts” (tom o kwiatach różowych, zebranych w baldaszkogro-IV. Wiedeń, 1886; str. 20—35). Pierwszy z nich ny i o jagodach czerwonych lub białych, bardzo zalicza A. do przedstawicieli „metafizyki pozy- efektownych; A. crenulata Vent, i A. paniculata tywnej” we Włoszech; drugi nazywa jego syste- Roxb., mające kwiaty różowe i piękne. Jeden mat filozoficzny „pozytywizmem naturalistycz- gatunek, mianowicie A. humilis Vahl., na wy-nym”.    '• spie Ceylon używa się przeciwko febrze, pod

Aràila, jeden z główniejszych dopływów le- zwą Badulam.

Ardito Piotr (* 1833 w Nicastro), współczesny poeta i krytyk włoski, od r. 1861 profesor, następnie dyrektor gimnazyum w Spoleto. Oprócz różnych poezyj oryginalnych i tłómaczonych, ogłosił wiele studyów z dziedziny literatury swojskiej i zagranicznej, jak np. „Teodor Körner” (1870), „A. Poerio” (1878) i t. d. Najważniejszem jego dziełem jest „Artista e critico” (1830), w którem rozważa łączność pomiędzy estetyką i krytyką literacką.

Ardisia (paleont.). Do tego rodzaju roślinnego zaliczono liczne gatunki liści kopalnych, znalezionych w czeskich pokładach trzeciorzędowych w Kuczlinie i Priesen, jak np'. A. myricoides Et-tingsh., A. Harpy arum Ettingsh. i t. p. Inne znowu gatunki opisano z innych miejscowości, jak A. stiriaca Ettingsh. z Leoben w Styryi, A. daphnoides Massai, z Sinigaglii, A. eocenica Ettingsh. z Haering w Tyrolu. Jakkolwiek istnienie tego rodzaju prawdopobnem jest w okresie trzeciorzędowym, bo dziś istnieje on w Japonii i Ameryce północnej, wszelako podobieństwo liści jego do liści rodzaju Myrsin", wzbudza jeszcze wątpliwość, zdaniem Schenk a, do którego właściwie z tych dwóch rodzajów liście kopalne owe zaliczyć wypada.    K- y

Ardizzoni Gaétan o(Kajetan) (* 1837 w Catania na wyspie Sycylii), współczesny poeta włoski, ogłosił: „Canti” (1866), „Ore perdute” (1872) i kilka innych zbiorów swoich poezyj, w których miejscami okazał wiele talentu i siły, częściej wszakże bywa pospolity i banalny.

Ardoch, osada w Szkocyi, w hrabstwie Perth, niedaleko Stirlingu, z zabytkami starożytnego warownego obozu rzymskiego, z którego pozostały dotąd trzy bramy z basztami i który, według zapewnień Kieperta, był najpółnocniejszą twierdzą Rzymian.

Ardoye, miasteczko przemysłowe w Belgii, w prowincyi Flandryi zachodniej w okr. Rous-selaere, (Roulers), między tern miastem a Thielt, 7,509 m-ców; tkalnie wyrobów wełnianych i bawełnianych.

Ardoynis Santés de. Napisał w r. 1424— 26 ,,Opus de venenis”, wydane w Wenecyi w roku 1492, przedrukowane w Bazylei w r. 1562. T-A

Ardoyno Santés, (także Arduino San.), lekarz wenecki XV w., autor wielkiego dzieła treści toksykologicznej „Santes de Ardoynis: De venenis” Venet. 1492, f., Basil. 1562, f.), które, jakkolwiek kompilatorskim tylko sposobem, głównie na wzorach arabskich ułożone, niemałe

ma przecież znaczenie w toksykologii i w historyi poczynającego się odrodzenia lecznictwa w ogólności.

Ardres, twierdza w departamencie francuskim Pas de Calais, przy drodze żel. z Calais do Lum-bres i nad kanałem spławnym t. im., będącym odnogą kanału łączącego Calais z m. St. Omer.; dość ożywiony przemysł; 2,500 m-ców. Tu 1520 r. nastąpiło spotkanie Franciszka I, kr. francuskiego z kr. angielskim Henrykiem VIII, w obozie nader wspaniale urządzonym (Camp, du drap d’or), a następnie w r. 1546 zawartym został pokój

Ardizzone. 1) Girolamo (Hieronim) (* 1824 w Palermo), współczesny poeta włoski, obecnie redaktor urzędowego dziennika „Giornale di Sicilia”, oprócz poezyj oryginalnych (Canti, 1867; „Amalia, Un mistero di convento” 1869, i innych) ogłosił wiele przekładów z poetów greckich, Ardisiophyllum (paleont.). Pod tą nazwą Ge y- rzymskich, Byrona, Moore’a, Camôesa i Chateau -1er opisał kawałki liści z pokładów trzeciorzędo- brianda. — 2) Matteo (* 1829 w Palermo), wychw Labuanw Algieryi; niewyraźne ich wszakże brat poprzedniego, współczesny poeta włoski, pro-unerwienie wzbudza wątpliwość, czy rzeczywiście fesor filologii klasycznej przy uniwersytecie w Pa-można je zaliczać do rodzaju Ardisia. K,J lermo. Oprócz studyów literackich o poetach Arditi Michał, markiz (* 29 września 1745 greckich i rzymskich, tworzy poezye, pomiędzy w Presicca, król. Neapolitańskiem, —•{* 23 kwiet. któremi najudatniejsze są religijne „II pianto di 1838 r.), uczony archeolog i kompozytor muzycz- Rachele”, „Constantin” i inne; słabsze są patry-ny; w 1807 r. był dyrektorem muzeum burboń- otyczne i satyryczne. Jego „Versi” wyszły w r. skiego w Neapolu, zaś od roku 1817 nadinspek- 1881. torem wykopalisk starożytnych w Królestwie Obojga Sycylii. Napisał operę „Olimpiadę”, wiele kantat, aryj i różnych dzieł instrumentalnych.A- PoL Arditi Luigi, (* 22 lipca 1822 r. w Cres-centino, w Piemoncie), skrzypek, kompozytor i dyrektor orkiestry. Po ukończeniu studyów w konserwatoryum medyolańskiem około 1839 r., występował, jako wirtuoz na skrzypcach, w różnych miastach włoskich. Gra jego odznaczała się pełnością i szlachetnością tonu, elegancyą, uczuciem i techniką doskonale wszczegółach opracowaną. W 1841 r. wystawił pierwszą swą operę „I briganti”. Jakkolwiek i opera, i gra jego zupełnem cieszyły się uznaniem krytyki włoskiej, mimo to A. jakoś nie mógł zapewnić imieniu swemu powagi, pewnej wziętości wświecie muzykalnym, a tern mniej sławy. Zniechęcony do Europy, postanowił szukać szczęścia na drugiej półkuli, W 1851 r. objechał, w charakterze wirtuoza, główniejsze miasta amerykańskie. Gdy i tu mu się niedość dobrze powodziło, zamienił smyczek na batutę i objął godność dyrektora opery włoskiej w New-Yorku. Na tern dopiero polu powszechnego dostąpił uznania. W 1857 objął kierunek opery włoskiej w Londynie. Zorganizowawszy dobre towarzystwo operowe, w którego skład wchodziła Piccolomini, głośny tenor Giuglini iw. i., robił z niem wycieczki artystyczne do róż-miast europejskich. Był i w Warszawie. Obecnie mieszka w Londynie. Oprócz trzech oper, A. napisał sekstet smyczkowy, wiele fantazyj na fortepian i pieśni, z których kilka, np. walc do śpiewu „II bacio” i „La stella” wielką w swoim czasie cieszyły się popularnością.    A ,,°¹-

Ardito, (włos.) wyr. muz., znaczy: odważnie, śmiało traktować dany frazes muzyczny, tym terminem oznaczony. A. jest synonimem audace (ob.)

And. S

J. A.

między dwoma tymi monarchami, po wojnach fran-cusko-niemieckich.    And s-

Ardrossan, port i miejsce kąpielowe w Szko-cyi zachodniej, w hrabstwie Ayr, nad zatoką Clyde, bogate kopalnie węgla kamiennego i znaczny ich wywóz; 5,000 m-ców. W r. 1886 przybiło tu 2,662 statki z ładunkiem 236,548 tonn, odpłynęło 2,546 statków 229,674 t.

Arduini, v. Ar du i no. Nazwiska trzech botaników włoskich: ojcajakóba, syna Piotra i wnuka Ludwika, którzy prócz botaniki zajmowali się także przedmiotami rolniczemi i kwestyami, dotyczące-mi przemysłu rolnego. Pierwszy z nich, Jakób Arduini, był profesorem botaniki w uniwersytecie padewskim. Z prac jego znaną jest rozprawą pod tytułem: „Instruzione sull Olco di Cafreria”, która została przedstawioną francuskiej Akademii nauk, przez jego wnuka Ludwika, z powodu kon-. kursu, ustanowionego przez Napoleona I w roku 1810, celem zastąpienia cukru kolonialnego. Akademia z tej rozprawy dowiedziała się, że można otrzymywać tak syrop, jak i cukier krystaliczny z Gryzy Kafreryjskiej (Songhum Caffrorum Leur. Sorghum Arduini Jayn. Holcus Arduini P. Ard.). Syn Jakóba, Piotr Arduini był profesorem rolnictwa w tymże uniwersytecie padewskim. Z jego prac bibliografowie poczytują za najważniejsze: „Modes di preparar la semenza per preservar il frumento del carbae” (Wenecya, 1770, in 8-o), i „Del Genere degli Olei a Sorghi” w „Saggi scientifici e letterari del Accademia di Padova.” tom I. i w osobnej odbitce (Padwa, 1788 in8-o). Nakoniec syn poprzedniego, Ludwik Arduini, * w Padwie 1739 r. — i-j-tamże 1833 r., był tak samo, jak jego ojciec, w tymże uniwersytecie padewskim profesorem rolnictwa i dyrektorem ogrodu agronomicznego. Pozostawił kilka dzieł, a mianowicie: O chowie pszczół, o uprawie roślin farbiarskich, o kapuście lapońskiej, o zastosowaniu technologii do rolnictwa i niektóre inne.

Arduini Karol, współczesny uczony i literat włoski (* 1815 w Civitella del Trento). Do 1847 r. A. trudnił się nauczycielstwem, następnie został współpracownikiem pism liberalnych, wychodzących w Rzymie, w roku zaś 1849 brał czynny udział w życiu politycznem Włoch, wskutek czego, po upadku Mazziniego, emigrował do Szwajcaryi. Zostawszy profesorem języka i literatury włoskiej w zurychskiem „Politechnicum” (1862), stale odtąd przebywa w Szwajcaryi. Ważniejsze dzieła naukowe i literackie A-ego są: „Memorie istoriche degli uomini e dei monumenti del Piceno” (Fermo, 1844), „L’Antico Piceno secondo Plinio Seniore” (Ripatransone, 1844), „Stefano Porcari e l'ultimo dei Romani”, dramat historyczny (Rzym, 1849), „La Filosofia civile di Dante. Le Lettere e le Arte del Risorgimento italiano” (Turyn, 1855), „La Primogenia di Galileo Galilei rivelata delle sue lettere édité ed inedite” (Florencya, 1864), „Lettres sur l’histoire de la philosophie des beaux arts en Italie”, w „Le Confédéré”, Fryburg, 1865).

Ardylan, zach. prow. Persyi, dla przeważnej ludności inaczej Kurdystanem Perskim nazywana, zajmuje zachodnią krawędź płaskowzgórza irańskiego, które stromo spada ku porzeczu Mezopotamii na zach., z trzech zaś innych stron graniczy z prowin. perskiemi: Azerbejdżanem od półn., Irak-Adżemi od wsch. i Lurystanem na połud. Górzysty ustrój powierzchni sprzyja tworzeniu się wód, które rozbiegają się w rozmaite strony: Dżagatu do jez. Urmii, Kizil-Uzeń do m. Kaspijskiego przy m. Reszt, Dyałai Zeb mniejszy do rz. Tygrysa, i na połud. źródłowy strumień rz. Kerki-Hamas, nad którym leży stolica kraju Kermanszach, a w jego wąwozie sławny klinowaty napis Bisutuński (ob.). Rozległość prow, ocenia się na 65,000 km., liczba zaś mieszkańców, niesfornych Kurdów, nie da się nawet w przybliżony sposób oznaczyć. Południowo-zachodnia część prow, nosi nazwę Cżarna d ab an, przypominającą starożytną Satwo-d e n e.    A- &z‘

Ardys, drugi król lidyjski z dynastyi Merm-nadów, syn Gygesa (oh.), panował 49 lat (678— 629 przed Chr.; chronologia niezupełnie pewna). Zdobył on jońskie miasto Priene i wdarł się ze swemi wojskami do Miletu, lecz nie był o tyle silny, ażeby odeprzeć napad Cymmeryjczyków (ob.),, którzy za jego panowania zdobyli samą stolicę lidyjską, Sardy. (Herod. I, 15).

Ardżyr 1 Babegau (Arteszir, u rzymskich autorów Artaxerxes IV), król perski, odnowiciel monarchii perskiej i założyciel dynastyi Sasa-nidów (ob.). Po rozprzężeniu się monarchii Aleksandra Wielkiego, właściwa Persya weszła w skład państwa syryjskiego Seleucydów, me na długo jednak, bo już w r. 248 przed Chr. dostała się w charakterze lenniczego księstwa pod panowanie partów, którzy pod przewodnictwem dzielnej dynastyi Arzacydów (ob.) założyli na zachodzie Azyi potężną monarchię. Wspomnienia jednak dawnej wielkości żyły ciągle w łonie ludu perskiego i wywoływały w nim dążenia do przywrócenia niezależności, które znalazły na początku III wieku po Chr. potężnego przedstawiciela w osobie Ardżyra, syna Papeka (ztąd nazwa Babegau), wnuka Sasana. Urodzony w Persydzie, niedaleko od Szyrazu, A. spędził młodość na służbie w wojsku króla partów, Arta bana IV, i otrzymał godność rządcy prowincyi Darabgird. Po-wziąwszy zamiar wyjarzmienia swojej ojczyzny z pod obcego panowania, A. rozpoczął swoje dzieło od tego, źe skłonił ojca swego, Papeka, do zamordowania wicekróla partyjskiego, rezydującego w mieście Istachr, i przywłaszczenia sobie władzy nad Persydą. Gdy zaś Papek, po szczęśli-wem dokonaniu tego przedsięwzięcia, umierając, zrobił spadkobiercą drugiego syna Sapora, A. podniósł broń przeciw bratu i, pokonawszy go, przystąpił do ostatecznego wykonania dawno powziętych planów. Walkę z Arzacydami rozpoczął A. od pokonania Wolageza, brata ArtabanalV, który wzniecał zamieszki w kraju. Artaban, uważając to wszystko za zwykłe zatargi między sa-

T. S.

trapami, nie przedsiębrał zrazu nic przeciw tworzącemu się pod jego bokiem nowemu państwu. Dopiero podbicie przez A-a kilku okręgów medyj-skich otworzyło mu oczy na grożące niebezpieczeństwo i skłoniło do wystąpienia z całą swoją potęgą przeciw persom. Z trzech bitew, stoczonych w tej wojnie, ostatnia pod Hormuzem (226) zakończyła się zupełnem zwycięstwem Persów. Artaban poległ podobno z ręki samego A-a, ten zaś ogłosił się szachin-szachem, t. j. królem królów. Rok 227 po Chr. jest początkiem państwa nowoperskiego i panowania dynastyi Sasanidów. Ucieczka ostatnich Arzacydów do Armenii dała A-wi pochop do podbicia tego kraju, poczem ten ostatni zaprzestał dalszego prześladowania upadłej dynastyi i wzmocnił swoje orężem nabyte prawa do panowania nad Partyą przez związek małżeński z córką ostatniego króla partyjskiego. Postępując w dalszym ciągu na drodze odbudowania monarchii Cyrusa, musiał A. zetknąć się z Rzymem, władającym Syryą i Mezopotamią. W poczuciu praw swoich do tych prastarych posiadłości perskich, zażądał A. od cesarza rzymskiego zwrotu Egiptu i wszystkich prowincjj w Azyi. W odpowiedzi na to wyruszył cesarz Aleksander Severus ze znacznem wojskiem w 231 r. dla obrony swojej wschodniej granicy. Założywszy główną kwaterę w Antyochii, Aleksander zamierzył wkroczyć do Partyi trzema kolumnami. W 232 r. północna armia rzymska posunęła się przez Armenię ku Medyi, południowa zajęła dolną Mezopotamię, a środkowa skierowała się przez górną Mezopotamię ku Persydzie. Wszystkie trzy armie miały spotkać się w środku kraju nieprzyjacielskiego. A. rozwinął wobec grożącego niebezpieczeństwa wielką energię. Przerzuciwszy się z północy z całą armią swoją na południe, pobił południową armię rzymską i zmusił ją do spiesznego i wyniszczającego odwrotu. Zagrożony teraz przez A-a, cesarz, cofnął się bez bitwy za Eufrat i w ten sposób cala wyprawa przeciw persom spełzła na niczem. Nie pokusił się jednak A. o odebranie rzymianom Syryi i Mezopotamii i przyjął pokój, na mocy którego obiedwie strony pozostały przy swoich posiadłościach. Odtąd przestał A. marzyć o przywróceniu swemu państwu starożytnych granic i zadowolnił się posiadaniem Armenii. Wewnętrzne rządy A. odznaczają się zwrotem ku staroperskiej kulturze, zarzuconej i zastąpionej przez grecką po upadku Achemeni-dów (ob.); posągi bogów słońca i księżyca zostały obalone, a przywrócono religię Zuroastra (ob.) kult ognia. Na współczesnych A-wi monetach, zamiast godeł i napisów greckich, widzimy z jednej strony podobiznę króla, a z drugiej ołtarze ognia z napisami w narodowym języku i piśmie pehle-wi (ob.). A. jest jednym z monarchów najwięcej sławionych przez perskich dziejopisarzów za dzielność, mądrość i reformy w duchu narodowym przeprowadzone. Przypisują mu pracę pod tytułem „Adeb-elaich,” zawierającą przepisy o sztuce rządzenia. Niektóre zdania A-a stały się przy-słowiowemi na wschodzie, jak np.: należy się bać

niesprawiedliwego króla więcej, niżeli lwa wściekłego; nie należy uciekać się do miecza tam, gdzie kij wystarczy; najgorszym z panujących jest ten, którego się dobrzy obawiają, a w którym źli pokładają nadzieję; jakiem jest postępowanie książąt, takiemi są losy narodu. A-wi również przypisują dokonanie rewizyi ksią/ świętych perskich i poprawienie ich tekstu. Por. Justi „Geschichte des alten Persiens ” w wydawnictwie Onckena.

Ardżyr II (Avtaxerxes Y), 10 z rzędu król perski z dynastyi Sasanidów, wstąpił na tron po śmierci brata swego Sapora, panował od 380 do 384 po Chr.

Ardżyr III (Artaxerxes VI), 24 ty Sasanida syn Siroesa, został ogłoszony królem w ósmym roku życia w 628 po Chr. Na wiadomość o tern Szeheriar, dowodzący wojskami perskiemi w wojnie z Herakliuszem, cesarzem bizantyjskim, pośpieszył zawrzeć z cesarzem pokój, i strąciwszy w 629 r. z tronu młodocianego króla, pozbawił go życia, a władzę jego sobie przywłaszczył.

Ardżys, czyli Erdżysz, inaczej Ar gid ag, w starożytności Argaios, Argaeus mons, najwyższy szczyt na płw. Azyi Mn., wznoszący się u wschodniej jego krawędzi, znanej pod nazwą Antytauru, na 3000 blisko m. nad płaszczyzną, przeszło 1000 m. nad poziom morski wyniesioną. Już samo odosobnienie A-u wskazuje na wulkaniczne jego pochodzenie, co jeszcze dobitniej stwierdza stożkowaty kształt zewnętrzny i skład geognostyczny, ze skał wybuchowych, zastygłej ławy i żużli powstały. Jakoż nietylko za czasów Strabona, którego ojczyzną było podnóże A-u,' ale jeszcze w V wieku naszej ery, według świadectwa Klaudyana, był on czynnym, a Czy-chaczew w Cezarei (Kajsarieh), u pin. stóp góry położonej, natrafił na monety z wyobrażeniem góry, ogniem buchającej, chociaż wody, wypełniające niegdyś wewnętrzną kotlinę Azyi Mn. (ob. Anatolia), a podsycające czynność wulkaniczną, dawno ustąpiły miejsca żyznej, częścią stepowej równinie. Ońecnie śladu tej czynności, czy to w postaci cieplic, czy wydzielin dwutlenka węgla, napotkać się nie daje. A. występuje w postaci olbrzymiej wyniosłości, mającej u swej podstawy do 1100 km. obwodu, która służy za główny trzon całemu gniazdu wygasłych wulkanów, jak Ali-dag i Sewri-dag na płd. zachodzie i na 200 km. na zachód odległy Karadży-dag, który odznacza się szczególnego kształtu kraterem, w postaci podługowatej czary, wynurzającej się z wód rozległego słonego jeziora. A. najprzystępniejszym jest z płd. strony, wznosząc fsię lekko spadziste-mi tarasami, aż do szczytowego stożka, strzelającego do wysokości 800 m., którego stromy stok zorany głębokiemi parowami, wyżłobionemi przez ściekające z topniejących, śniegów potoki. Czeluście bowiem, ziejące niegdyś ogniem, obecnie wypełnione są trwałym śniegiem, tworzącym rodzaj lodowca, który pod działaniem południowego słońca śniegozwałami i oberwaniem złomów kamiennych utrudnia przystęp na szczyt, słynący u starożytnych z rozległego na dwa morza wi-

doku, co wszakże przy dość częstych nowoczesnych wycieczkach (Hamilton, Cooper, Tozer, Czy-chaczew) okazało się przesadzonem. Bibliogr. 1) Hamilton: „Researches in Asia Minor”; 2) Tozer: „Turkish Armenia and Eastern Asia Min.”

3)    P. de Tschihatcheff: „Asie Mineure,” vol. II.

4)    Elisée Reclus: „Nouvelle géograph. Universelle”

A. Sz

IX, 475.

Ardżysz, licha obecnie mieścina w Armenii tureckiej, leżąca u półn. wybrzeża jeziora Wan, od którego starożytnej nazwy (Jacuś Arsissa) otrzymała swoją -Arses czyli Arsen. Służy za siedzibę mudyra jednego z sandżaków wilajetu Erzerumskiego, chociaż liczy zaledwie 100 rodzin stałych mców, napoły turków i orraian, z których ci ostatni posiadają piękną, starożytną świątynię. O dawnej świetności grodu, który nawet po podboju muzułmańskim był stolicą udzielnego księstwa, a od drugiej połowy XII w. przechodził z rąk do rąk, od bizantynów do gruzinów, seldżuckich turków, tatarów, i w 1533 r. Ostatecznie opanowanym został przez osmanów, świadczą rozległe zwaliska w okolicy, w których natrafiono na trójkątne płyty z klinowatemi napisami. Upadek obecny spowodowanym został nie tyle politycznemi, ile fizycznemi przyczynami, gdyż w przeciwieństwie do zwykłych zjawisk osychania wewnętrznych wodozbiorów, u półn. wybrzeża jeziora Wan napotykamy wyjątkowe wznoszenie się poziomu, który nietylko zagarnął znaczną część dawnego grodu, ale całą przyległą płaszczyznę, sięgającą do stóp wyniosłych na

3,600 m. szczytów Sipan i Al a-d ag, zamienił w błotnistą i niezdrową nizinę. Przy braku ścisłych przyrodniczych badań, wypada uwzględnić wyjaśnienie miejscowej ludności, która ten przybytek wody w jeziorze przypisuje zatkaniu podziemnych kanałów (u greków Katawothra), łączących je z biorącemi w pobliżu początek rzekami Tygrysem i Eufratem. („Géogr. Un.” .Reclus, t. IX).    a. sz.

Are, czyli Ar, ob. Aar.

Area Celsi (grec, araios — pusty). Lekarz ■rzymski pierwszego wieku, Celsus, opisał osobliwą formę wypadania włosów na głowie na pewnych ograniczonych miejscach, pospolicie okrą-gławych zarysów, nazywaną dotąd jego imieniem, także Alopecia areata (łysina plackowa, czyli Cel sa), Porrigo s. Tinea decalvans, po franc. Pelade. Szczególniejszy ten rodzaj miejscowego ołysienia przedstawia się w formie białych, bezwłosych, okrągłych i gładkich niby placków, bez widocznych zmian w skórze ni włosach. W niektórych wypadkach nagie te miejsca po pewnym przeciągu czasu porastają znowu włosem; częściej atoli ,pozostają w jednakowym stanie na zawsze, rozprzestrzeniając się czasem w obwodzie. Często przyczyną takiego ołysienia bywają pasorzyty skór ne ( Trdchomykosis circinata, Milcrosporon Andoui-fii), nierzadko atoli należy źródła jego szukać w chorobowej iuerwacyi (może tylko w braku odpowiednich dotąd sposobów wykazania pasorzy-

tów).    nr. Ł.

Areb, wartość pieniężna w Indyach wschodnich, używana przy liczeniu znacznyck sum, a wynosząca 25 lak (lacs), czyli 2i/₂ miliona rupij. Na crore czyli kur on idą 4 A. Przy znacznej rozmaitości dawnych rupij (ob,) wartość A. była też bardzo różną.

Areca L, (Areka). W rodzinie palm typowy rodzaj plemienia Arecineae. Kwiaty różno-płciowe, jednodomowe, opatrzone w przykwiatki, osadzone na wyniosłościach gałązek kolby silnie rozgałęzionej, otoczonej skrzydłem błoniastem, lnb włóknisto-skórzastem. Kwiatów mezkięk trój listkowych, w nasadzie spojonych, w pęku da-chówkowatycU korona trsypłatkowa, o płatkach w pęku stykających się z brzegami, z listkami kielicha naprzemianległycli i od nich dłuższych; pręcików 6, a niekiedy 12, działkom kielicha i płatkom korony przeciwległych, o nitkach wölüych lub w podstawie słabo spojonych, o pylnikack dwukomórkowych, nasadowych, strzałko watyck, otwierających się na bokach w dwie podłużne szpary; zaląźnia szczątkowa, cała lub 3-łatowa. Kwiatów żeńskich okwiat 6 dzielny, o działkach ułożonych dachówkowato w dwa okółki; pręciki szczątkowe; zaląźnia 3-komorowa, uwieńczona szyjką, zakończoną znamieniem 3-dzielnem, formy zmiennej. W komorach zalążni zawiera się po jednym zalążku poprzecznym lub skośnym. Owocem jest pestkowiec (jagodowaty) włóknisty, je-dnoziaruowy, o pestce cienkiej, zrośniętej ze śród-owocnią włóknistą. Ziarno pod swemi powłokami obejmuje bielmo pomarszczone czyli pofałdowane (rzadko całe), rogowe, bardzo twarde, i w niem maleńki zarodek prawie przy samej podstawie ziarna. Areki są palmy strojne, wyniosłe, o trzonach gładkich, z pierścieniowemi śladami po opadłych liściach, lub uzbrojonych w ciernie, o liściach pierzasto-dzielnych, na ogonkach walcowatych, opatrzonych przy podstawie w pochwę szeroką i długą. Znanych jest 13 gatunków. Największa ćzęść ich żyje w najgorętszym pasie Azyi, na wyspach Moluckich i w południowej Indyi, jeden gatunek na Madagaskarze, trzy na wyspach Maskareńskich i jeden w Nowej Zelandyi. Najważniejszą jest A. Catechu L., o trzonie na 13 metrów wysokim, gładkim, o działkach liści szerokich, z których górne do siebie zbliżone i nieprawidłowo na końcach ścięte; kolby kwiatostanu wielkie, po większej części dwukrotnie rozgałęzione; kwiaty 6 i 9-pręcikowe. Owoce jajowate, wielkości kurzego jaja, w nasadzie otoczone okwiatem trwałym. Palma ta hoduje się w całej Indyi, głównie na wybrzeżach morskich, gdzie też najlepiej się udaje. Pierwotna ojczyzna jej niewiadoma; przypuszczają, że tą ojczyzną są wyspy Zundzkie. Jest ona powszechnie znaną pod ma-lajską, bardzo upowszechnioną nazwą Pinang. Pestka jej owocu, zawierająca spore ziarno z bielmem pofałdowanem i otoczone czerwonym czepkiem, obfituje w taninę (garbnik). Pestka ta wraz z ziarnem nosi nazwę Orzecha-Areki, albo Orzecha Indyjskiego. Z dekoktu tych orzechów otrzymuje się pewien gatunek katechu

znany w handlu i w aptekach pod nazwą katech u bengalskiego, mającego zastosowanie w medycynie. Inne zaś ziarna, drobno pokrajane, zmięszane z wapnem i liśćmi różnych gatunków pieprzu, a głównie z liśćmi Pipex-Betle L., służą do wyrabiania prymki, która od tego pieprzu nosi nazwę Be tle. VV żuciu tej prymki lubują się wszyscy malajczycy, konchinchińcy, południowi chińczycy i mieszkańcy Indyjskiego wybrzeża wogóle. Od jej żucia wargi przybierają ko-

ko Chin wywożą się rok rocznie w przybliżeniu na sumę 100,OOu dolarów. Są one zatem dla tamecznych stron poważnym artykułem handlu. A. catechu już w trzecim roku po posadzeniu wydaje owoce i rodzi je corocznie. Z włókien jej kory wyrabiają powrozy i grube tkaniny, używane do opakunków, młode zaś pąki liściowe, tak jak i wielu innych palm, są jadalne, stanowiąc jarzynę pod nazwą kapusty palmowej, (chou — palmiste). Z innych gatunków, zasługują na wzmiankę: 1) A. alba Bory, pospolita na Madagaskarze i wyspach Maskarenskich (Burbon i Maurycego), o trzonie na lz metrów wysokim. Jest ona tam hodowaną głównie dla jadalnych pąków młodych liści; li) A. rubra Bory, także z wysp Maskarenskich, wyróżniająca się czerwonemi ogonkami swoich olbrzymich liści. Jest to jedna z najpiękniejszych palm, hodowanych w naszych cieplarniach, przydatna i do kultury pokojowej. 3) A crinita z wyspy Burbon, odznaczająca się bogactwem liści i tem, że trzon jej przy podstawie jest bulwiasto zgrubiały; 4) A. lutescens Bory, o ogonkach liściowych żółtawych, również często w cieplarniach hodowana; owoce jej są bardzo gorzkie i uchodzą za trujące; 5) A. sa pula Forsk., z Nowej Zelandyi, o trzonie wysokim tylko od 4 do 5 metrów. Zasługuje na uwagę ze swojej wytrzymałości, znosi bowiem klimat południowych krajów Europy, gdzie bywa hodowaną w og. odach pod otwartem niebem.    J- A

Arecibo, znaczne miasto na wyspie Por-torico (Antylłe), na północnem wybrzeżu i przy uściu rzeki t. im. do Atlantyku; ożywiony bade! wywozowy produktów kraju, zwłaszcza cukru; 25,0u0 m-ców. Okolica powabna i bardzo urodzajna.

Arecife, port na południowo wscliodniem wybrzeżu wulkanicznej wyspy Lanzarote,. jednej z wysp Kanaryjskich.

Arecineae. A ręko we. Plemię w rodzinie palm, charakteryzujące się zalążniami gole 3-komorowemi, to jest, złożonemi z trzech listków owockowych, ściśle z sobą zrosłych. Owoce są jagodowate lub pestkowce. Kolby kwiatowe boczne, wyrastające bądź z kątów liści, bądź ponad ich ślada-' pozostającemi po opadnięciu liści. Kwiaty już jednodomowe, już dwudomowe, bez Fg 491 Areca    szypułkowe, osadzone na gałązkach kolby.

Liście zwykle pierzasto sieczne, bardzo rząd -lor brunatno-czerwony, ślina staje się także czer- ko podwójnie pierzasto-sieczne. Plemię to oh-j-wonawą, a zęby czernieją. Miejscowi mieszkańcy muje palmy różnej wielkości,^ poczynając od utrzymują, że Be tle wzmacnia im dziąsła i kon- bardzo niskich aż do drzew na 30 metrów i wię-serwuje zęby. U osób nienawykłych, żucie Betli cej wysokich. Do tego plemienia należą rodzaje: sprawia pewne odurzenie. Jest to takie samo Areca. Arenga, Beniiwhui, Caryota, Cały proca-przyzwyczajenie i namiętność, jak u europejskich , lyx, Ceroxylon, Chamaedorea, Hyophorbe, Hyos-majtków żucie prymki z hiszpańskiego tytoniu, pathe, Iguunuru, Iriartea, Kentia, Kuuthia, Leo-Najrozleglejsze plantacye tego gatunku A-i istnie- poldinia, Manicaria, Morenia, Oenocarpus, Orają na Sumatrze, zkąd jej orzechy do samych tyl- nia, Oreo doxa, Reinhard h a, Scaforthia i Wallichiur

äs?;

■

Ki

Ki

ŚE_-3r

t -i

v,j

nMË i

»KB

Ui

- ==

PI

Wm

wmMG.

mr-

tli

hi

Hg,

fî

i - Płgii

wÊwÿm

mma:£ÊÊm

wo

mi

Eacyklopedya Fowszei-łma ilustr. T. IV.

9q

J. A.

Wiele z pomiędzy tych palm bywa hodowanych w cieplarniach europejskich; niektóre należą do bardzo rzadkich.

Aregio Paweł de, malarz włoski z XVI w., osiadły w Hiszpanii. Uchodzi za ucznia Leonarda da Vinci, a przynajmniej za przedstawiciela jego szkoły w Hiszpanii. Paweł de A. znanym jest jedynie ze skrzydeł bocznych ołtarzowych katedry w Walency.i, które wraz z Franciszkiem Neapoli przyozdobił malowaniem 1506 r. Skrzydła te, osłaniające bogatą srebrną nastawę, podzielone są każde na 3 pola wewnętrzne i zewnętrzne. Obaj artyści wypełnili te pola tematami z życia Chrystusa i Matki Boskiej. Malowidła te, w ► tylu florenckim, odznaczają się poprawnością rysunku i pięknością kompożycyi, a przytem nacechowane są wybornym układem figur, naturalnej wielkości i pełnych wyrazu. Artyści otrzymać mieli za to dzieło trzy tysiące dukatów w złocie, a jak niesie podanie, Filip IV, zwiedzając katedrę walencką, zawTołać miał z zachwytem: „Nastawa ołtarzowa jest wprawdzie srebrną, ale jej skrzydła zaprawdę są ze złota”. Porów, Ponz: „Yiagede Espana”.

Areion, ob. Ary on.

Arelat, królestwo (po francusku Arles). A-em głównie od wieku XII do XIY zwały się kraje, które wchodziły w skład dawnej Burgundyi, z wyjątkiem najznaczniejszej jej części, położonej na zachód od Saône’y i Rodanu. Aż do w. XI nazwa ta stosowała się tylko do części południowej i wschodniej dawnej Burgundyi (Prowancya, Del-finat, Lyonnais, Maçonnais. Sabaudya i Szwaj-carya); od w. XI do XIV znacznie się rozszerzyła i ogarnęła całe dawne królestwo burgund-czyków, z wyjątkiem tylko hrabstwa Burgundyi. W r. 855, po śmierci Lotaryusza, syna Ludwika Dobrodusznego, państwo jego podzielonem zostało między synów, z których najmłodszy, Karol Łysy, dostał Prowancyę, i rządził nią od. r. 855 do 867. W tej ostatniej krainie, gdzie najścia saracenów czyniły nieodbicie potrzebną silną or-ganizacyę wojskową, Boson, syn hrabi ardeńskie-go, szwagier zaś Karola Łysego, przyłączywszy do Prowancyi właściwej część dawnej prowincyi Yienneńskiej, która się rozciągała od jeziora Genewskiego aż do ujścia Durancyi, oraz Viva-rais i Uzès, leżące z lewej strony Rodanu — utwmrzył państwo, które się nazywało Królestwem Prowancyi, czyli Burgundyi cisjurajskiej (879 r.). Nieco później, po zdetronizowaniu Karola Otyłego, Rudolf I, syn Konrada Młodego, naprzód hrabia Auxerre, założył królestwo Burgundyi transjurajskiej, które obejmowało część Helwecyi starożytnej, pomiędzy jeziorem Genewskiem i Reuss, oraz Chablais i Bugey (888 r.). W Prowancyi Boson panował od r. 879 do 887. Po nim zaś nastąpił syn jego Ludwik, zwany Ślepym (887 — 929), który w r. 900 obwołany był królem włoskim, a w 901 cesarzem. Zdetronizowany przez Berengaryusza, króla Lombardyi, który go rozkazał oślepić, utrzymał się wszelakoż przy Burgundyi cisjurajskiej, gdzie hrabią Prowancyi zamianował Hugona, syna hrabiego Arelatu (ob. Arles).

Gdy Hugo zmarł, syn Ludwika Ślepego, Karol Konstantyn, wszedł znowu w posiadanie hrabstwa Viennenskiego (947—963). Jeden z jego synów, Patton, miał córkę, którą, wydał za Wilhelma W., hrabiego Burgundyi i która wniosła mu w posagu hrabstwo Yienneńskie. W Burgundyi trans-jurajskiej Rudolf I panował od r. 888 do 91L Syn jego, Rudolf II, rządził nią od r. 912 do 933, W r. 922 został powołany przez włochów, zbuntowanych przeciw Berengaryuszowi i okrzyknięty królem zamiast niego. Hrabia Prowancyi, Hugo, walczył z nim o posiadanie Italii, Po krótkiej wojnie Rudolf mu ją ustąpił, a otrzymał natomiast Burgundyę cisjurajską (930). Od tego to połączenia Burgundyi cisjurajskiej z transju-rajską, która była państwem dziedzicznem Rudolfa II, oba te hrabstwa zaczęły się nazywać królestwem Arelatu (933). Tytuł wszelakoż króla A-u nie był urzędownie przyjęty przez żadnego z panujących w tym kraju przyznają go tylko historycy i kronikarze. Okres niezależności królestwa A-u trwał zaledwie przez jeden wiek, (933—1033), a było w nim trzech tylko królów: Rudolf II (933 — 937), Konrad Spokojny (937— 993) i Ludwik III Leniwy (993—1032). Rudolf II, umierając w r. 937, zostawił dwoje dzieci nieletnich: Konrada i Adelajdę. Król włoski, Hugo, w celu odzyskania kraju ustąpionego, ożenił swego syna Lotaryusza z Adelajdą, a sam poślubił wdowę po Rudolfie; ale cesarz niemiecki, Otton I, wziął w opiekę Konrada i zapewnił mu dziedzictwo ojcowskie. Hugo więc poprzestać musiał na Włoszech, z których wyzuł go w 945 Berengaryusz z Ivrei. Konrad panował lat 56, a pomyślność, jaką się za jego czasów cieszyło państwo, zjednała mu przydomek Spokojnego. Za jego to panowania saraceni byli wyparci naprzód z Delfinatu (933 - 955), a potem i z Prowancyi (965—972). Konrad po śmierci pierwszej żony pojął drugą, Matyldę, córkę Ludwika IY Zamorskiego, która mu w posagu przyniosła Lugdun. Syn jego i następca, Ludwik III, został przezwany Leniwym za to, że w r. 1016 podarował cesarzowi niemieckiemu, Henrykowi II, obie Bur-gundye, czyli królestwo A-u; we dwa lata potem zatwierdzili darowiznę panowie świeccy i duchowni tego królestwa. Po śmierci zaś Henryka II (1024), Rudolf III w swym testamencie przeniósł dona-cyę dawniejszą na cesarza Konrada II i ustanowił go swoim następcą (1026). Stało się to głównie za wpływem cesarzowej Gizeli, siostrzenicy Rudolfa. Konrad II na mocy tego testamentu został obrany królem A-u przez zgromadzenie świeckich i duchownych panów (w Payerne, 1033 roku), którzy wraz z tytułem królewskim ofiarowali mu włócznię św. Maurycego. Później, w roku 1034, kazał się koronować w Genewie w zgromadzeniu biskupów, oraz panów niemieckich, włoskich i burgundzkich, jednakże musiał jeszcze walczyć z innymi pretendentami do królestwa A-u. Starał się on usilnie zaprowadzić porządek w kraju i popierał instytucyę Pokoju Bożego (treuga Dci). W królestwie A-u częściej niż.

w którem bądź z państw, podległych cesarstwu z cesarstwem były juz prawie całkiem zerwane, niemieckiemu, powstawały protestacye przeciw sobor zaś powszechny w Lugdunie, który rzucił prawu feodalnemu; uważało się ono już to za klątwę na Fryderyka, i anarchia, trwająca w Niem-połączone ostatecznie z cesarstwem, już to za czech przez cały ciąg wielkiego bezkrólewia (1254 — odrębne królestwo, posiadane na prawie wyjątko- H73) położyły im koniec ostateczny. Natomiast wem i dziedziczne w domu frankońskim, z któ- rozwinął się w królestwie A-u podczas tego okre-rego Konrad II pochodził. Bądźcobądź, dosyć su wpływ francuski, skutkiem cesyi, jaką Alicya, że cesarze niemieccy mieli siebie za prawowitych księżna Mâcon’u, uczyniła ze swojego lenna świę-zwierzcbnich panów królestwa A-u. Pod cesarza- temu Ludwikowi (1239 roku), jako też przez mi nazwa królestwa A-u przybrała rozleglejsze związek brata Ludwika z dziedziczką hrabstwa znaczenie, niż w okresie poprzednim; gdy ci bo- prowanckiego (1246). Po rekonstytucyi cesarstwa wiem rozszerzyli swą władzę w całej części da- niemieckiego, Rudolf Habsburski chciał skorzy-wnej Burgundyi, leżącej między Jurą a Saône’ą, stać z prawa do A-u i dał inwestyturę na Proto królestwem burgundzkiem zaczęto znów nazy- wancyę naprzód królowej Małgorzacie, wdowie po wać cały obszar tych krajów, któremi niegdyś św. Ludwiku, a potem Karolowi Andegaweńskie-burgundowie władali, t. j. Burgundyę, leżącą na mu, królowi obojga Sycylii (1280). Prawo to usi-północy Rodanu, między Genewą a Lugdunem, łowali odzyskać i wszyscy następcy Rudolfa aż łącznie z Burgundyą, . położońą na południu od do XVI stulecia. Cesarz niemiecki, Karol IV, za tej granicy, a stanowiącą królestwo A-u pierwo- pobytu swego we Francyi, r. 1378, zamianował tne. Część dawnego królestwa Burgundyi trans- delfina, późniejszego Karola VI, namiestnikiem jurajskiej, obejmująca Szwajcaryę nowożytną, po- generalnym cesarstwa w królestwie A-u. Zmiany między Alpami i Jurą, przybrała nazwisko Ma- wszakże, zaszłe kolejno w położeniu feodalnem łej Burgundyi; termina zaś: królestwo A-u i Bur- i A-u, naprzód z powodu ustąpienia Delfinatu na gundya miały jednakowe znaczenie, zwłaszcza ! rzecz Francyi przez delfina Humberta II (1349), w dokumentach niemieckich. Za Hohenaztaufów j a potem przez przyłączenie do niej Prowancyi, (1138 — 1254) wyrażenie: „Królestwo A-u” zna- i wskutek zapisu (1481), sprawiły, że czyło podawnemu ogół krajów, zależnych od ce- i mieccy musieli powściągnąć się w swych urosz-sarstwa, w granicach Galii starożytnej, ale na- I czeniach. Przy podziale cesarstwa na cyrkuły, za zwa Burgundyi ścieśniła się powoli i pozostała Maksymiliana 1 (1494), cyrkuł burgundzki ze tylko przy krainie, zawartej między Saóne’ą, Ro- wszystkich części dawniejszego królestwa A-u danem, Jurą, to jest przy jednej tylko z części objął jedynie Franche Comté, resztę zaś jego sta-składowych królestwa A-u, które podówczas ; nowiły posiadłości flamandzkie, oraz książąt bur-zawierało w sobie Prowancyę, Delfinat, Sabaudyę, j gundzkich. Pewne też części Franche Comté, Bugey, Bresse, Lyonnais, Velay, krainę Vaud a mianowicie miasto Besançon, weszły w skład (Waadt), kantony Bern, Solurę, Fryburg i Bazy- cyrkułu Wyższego Renu. Karol V, po zwycię-leję, Franche Comté i Maçonnais. Księstwo bur- stwie nad Franciszkiem I, królem francuskim, gundzkie, które się składało wówczas tylko z Di- pokusił się raz jeszcze o odzyskanie praw cesar-jonnais, Autonois, Chalonnais, Auxois i kraju de stwa do A-u i był już bliskim przyłączenia do la Montagne, a rozciągało się prawie całe na swego państwa wszystkich posiadłości książąt zachód od Saône’y, zależało od króla Francyi burgundzkicb, które Franciszek podczas swej nie-i zajęte było przez gałąź domu kapetyńskiego. woli był mu ustąpił (15z6), ale zostawił je przy Fryderyk I, oraz syn jego, Henryk VI, starali Francyi, z mocy traktatu, zawartego z nią w Cam-się usilnie połączyć jak najściślej królestwo A-u brai r. 1529 Odtąd cesarstwo utrzymało się je-z cesarstwem, aby zrobić z niego przedmurze swego dynie przy Franche-Comté, które Francya odzy-państwa przeciw Francyi, Anglii, która zajmowa- skała przez pokój nimweski w r. 1678, z wTyjąt-ła Guiennę, i Aragonii, która opanowywała hrab- kiem hrabstwa Montbéliard, przywróconego jej stwo Prowancyi, oraz, aby zabezpieczyć w niej dopiero w 1792 r. (Podług E. D. Grand w „Enc. sobie nową drogę do Włoch przez Bazy leję, Lug- franc.” Lamirault’a). dun i Arelat. W Prowancyi wszakże wojna z Al- Arelat (miasto), oh. Arles bigensami, podczas której król Francyi zagarnął Arellano Jan de, malarz hiszpański (* 1614 pod swą władzę cały kraj na zachodzie Rodanu, w Santorcaz — ■J* 1676 w Madrycie). Specyalnością spizyjała rozszerzeniu się wpływu francuskiego A-na, w której doszedł on do wysokiego artyzmu, i papieskiego. Cesarz Fryderyk II zabronił Arna- był świat roślinny. Z początku zaprawiał się A. larykowi de Montfort wkraczać do krain, od ce- na wzorach znanego malarza kwiatów, Mario sarstwa zawisłych. Nadto r. 122n ustanowił on Nuzzi, zwanego Mario di fiori, a następnie rzucił godność namiestnika cesarskiego i nadał ją Hu- się z zapałem do studyowania samej natury, gonowi z Arles, nie zdołał wszakże aż do końca Odtąd „floreros” i „ramilletes” tego artysty za-swojego panowania utrzymać A-u w uległości ce- słynęły szeroko. Wszystkie znaczniejsze zbiory sarstwu. Podczas wojen, prowadzonych we Wło- sztuki ubiegały się o jego prace, bo też zarówno szech, zażądał on od lenników burgundzkich służ- układ kwiatów na jego obrazach, jak i ich koloryt, by wojskowej, lecz ci odmówili mu posłuszeństwa o świetnych barwach i pięknej skali tonów, po-po niepomyślnem oblężeniu przez niego Breszyi wszechny budziły podziw. W kierunku swej (1238). Odtąd stosunki feodalne królestwa A-u sztuki wykształcił A. wybornego także malarza

cesarze me-

kwiatów, Bartolomea Perez, który szłusznie ucho- j merville’m, uorganizował sprzysiężenie, którego dzi za wiernego ucznia jego. Inny malarz kwiatów, celem było zamordowanie pierwszego konsula Jose de Arellano, z XVIII w., niedorówuywa ; w Operze, ale Demerville wydał spisek Barrero-w swej sztuce tym dwom artystom    wi, i Bonaparte, podczas tego samego przedsta-

Aremberg, ob. Arenberg.    wienia, na którem miał zostać zasztyletowany, ka-

IX (30 stycznia 1802).

Arenaria L. Piaskownica. Rodzaj należący do rodziny roślin Mokrzycowatych {Alsina-ceae Dl.). Cechy jego następujące: Kielich 5 działkowy; korona 5 płatkowa, złożona z płatków całkowitych; pręcików 10; zalążnia o 3 szyjkach; torebka 1-komorowa, wieloziarnowa, w 6 łupinek w wierzchołku pękająca; ziarna nerko wate, bez żadnych przyrostków. Są to zioła roczne lub trwałe, już cienkie, prosto stojące, o liściach szydełkowatych i szczupłych, już ścielące się, o liściach szerszych, podobnych do liści gwiazdnic {Stellaria). Kwiaty wierzchołkowe zebrane wwierz-chnotki wiechowate, lub w główki, rzadko kątowe i prawie samotne. Znanych jest blisko 2 30 gatunków, żyjących we wszystkich częściach świata;

Aren, skalista wyspa w kanale La Manche, na zał zaaresztować sprzysiężonych (10 października północnem wybrzeżu Francyi, w dep. Ille et Vi- 1801 r.). A., skazany wraz z wspólnikami na laine, za pomocą grobli połączona z lądem sła- śmierć, zginął na rusztowaniu 10 Pluviôse r. łym; wznosi się na niej twierdza i port St. Mało.

Arena, łac., słownikowo piasek, a ztąd przestrzeń piasczysta w starożytnych cyrkach rzymskich, służąca w środku amfiteatru za miejsce do krwawych zapasów gladyatorów lub walk skazańców z dzikiemi zwierzętami: znaczenie tego wyrazu, jako miejsca popisu dla sztuk akrobatycznych i konnojezdnych, utrzymuje się i w zastosowaniu do cyrków dzisiejszych. Przenośnie wyraz A. oznacza pole działalności umysłowej, zwłaszcza mężów politycznych i praktycznych socyo* logów. — Według wzmianek i napisów z czasów rzymskich, istnieli także A ren arii, urządzeni w kolegia i nazwa ta stosowała się do różnych zajęć, mających związek z piaskiem. Oznaczano nią wszystkich, którzy odbywali zapasy na arenie, czy to z ludźmi {gladiator), czy ze zwie- w strefie gorącej rosną na górach. W na-rzętami (bestiarius), o czem wzmiankuje Petro- szym kraju znajdują się dwa gatunki: Piasko-niusz (Sat. 126). Był teź to pewien rodzaj wnica macierz an ko wata (A. serpyllifolia aktorów, nazwa ta bowiem figuruje obok la-    L.) dość częsta na polach i miejscach piasczy-

nistae, venatores i t. p. we wzmiankach teatral- stychi P. trawolist na (A. gram i ni folia Schrad ), nych (Tertulian: „De spectac.” 22). Mogli też to nierównie rzadsza, znaleziona dotąd zaledwie w paru być robotnicy, używani do znoszenia i porządko- miejscach (koło Radzymina i Lublina). Aren aria wania piasku w arenach. Tertulian wreszcie tak peploides L., {Honkenya peploides Erh.) rosną-nazywa nauczycieli arytmetyki lub geometryi, z po- ca na wybrzeżach morskich w Europie i Ame-wodu, że znaki i figury kreślą na stole, posypanym ryce pónłocnej, według De Candolla, poddana piaskiem,    K- K- fermentacyi, przez Irlandczyków jest używany na

J. A

Arenas gardas (las A.), tak się nazywa pustynne, częścią piaszczyste, częścią kamieniste wybrzeże Hiszpanii między uściami rzek Gwadal-kwiwiru i Tinto, przechodzące dalej w głąb lądu w kraj bagnisty (la Marisma).

Arenberg V. Aremberg, wioska w pruskiej prowincyi Nadreńskiej (Rheinprowinz), w rejencyi Koblenckiej okr. Adenau, z ruinami zamku ksią-i żąt na A-u, zbudowanego na stromej bazaltowej skale.

Alid

Arena Antoni de, zwany też Sa błon, albo pokarm, de la Sabie (* około 1500 w Souliers, w Pro-wancyi—-j- 1544), najdawniejszy poeta makaro-niczny francuski, z zawodu prawnik. Z pomiędzy jego poezyj makaronicznych najwięcej ceniona była satyra na wyprawę Karola V do Francyi.—

Porówn. Genthe: „Geschichte der makaronischen Poesie” (Halla, 1829), str. 147 i następne.—Dol-lieule: „Ant. Arène, poète macaronique, sa vie et ses oeuvres” (Marsylia i Paryż, 1886).

Arena Józef, polityk francuski, głośny z uknutego spisku przeciwko pierwszemu konsulowi, zna- Arenberg lub Aremberg starożytna ro-nego pod nazwą spisku 18 Yendemaire r. IX; dżina niderlandzka, sięgająca XU wieku, po-urodził się na Korsyce i należał do jednej ze wygaśnięciu linii męskiej (1280) wywodząca się znaczniejszych rodzin. W 21-ym roku życia zo- od potomka po kądzieli hr. Engelberta de la Marek stał szefem jednego z batalionów, jakie powstały (1298). W następstwie rozpadła się na trzy linie: na wvspie na rozkaz konwencyi; zmuszony, wsku- A-ów właściwych, panów na Sedanie i Lumay. tek miejscowych zaburzeń, do opuszczenia Kor- Po wygaśnięciu ponownem linii naczelnej w osobie syki, przybył do Francyi i brał udział przy oblę- Roberta III d’A. (1546), tytuł i posiadłości A. żeniu Tuloiiu, w stopniu adjutanta. R. 1796 wy- przeszły w drodze małżeństwa do rodziny Ligne, brany został w swoim departamencie na członka J an d’A. baron de Brabançon i de Ligne (* 1525 — Rady Pięciuset; będąc zawsze gorącym prze f 23 maja 1568), poślubił 1547 r. córkę Roberta, ciwnikiem Bonapartych, po zamachu Brumaira ostatniego z A-ów, których też przejął nazwisko podał się do dymisyi z zajmowanej posady szefa i tytuły, 1548 r. mianowany wielkorządcą Fryzyi brygady żandarmeryi i osiedlił się w Paryżu, i Holandyi północnej. Wiernie stojąc przy tronie, gdzîe wkrótce stanął w pierwszych szei egach odmówił udziału w lidze Egmonta i ks. Orańskie-opozycyi. W Paryżu, wespół z rzeźbiarzem Ce- go przeciw kardynałowi Granvelli, owszem, umiał racchim, malarzem Topino-Lebrun, Diana i De- pośród powszechnego zamieszania utrzymać w po-

słuszeństwie zarządzane przez siebie prowineye (1567); nagrodzony przez króla orderem Złotego Runa. Później znajdował się wt otoczeniu ks. Alby; wszakże założył protest przeciw aresztowaniu Egmonta i Roorna, jako pogwałceniu przywilejów rycerzy Złotego Runa. Zginął w bitwie z po wstańcami pod Heiligerlee, w szeregach hiszpańskich. Karol hr. d’A (* 1550 — -{*1616), syn poprzedniego, w młodym wieku wysłany przez ks. Albę, który się nim po śmierci ojca opiekował, z poselstwem do dworu francuskiego, wielką okazał roztropność; przez późniejszych wielkorządców Requesensa i Don Juana Austryackiego (1577) używany był do poselstw do cesarza i książąt niemieckich. "Względem trwającej walki rodaków z przemocą hiszpańską trzymał się polityki dwu-znaczuej; 1587 ożenił się z Anną de Croy, która mu wniosła w posagu bogate księstwa d’Arschot i Chimay, oraz hrabstwo Beaumont. Posłował jeszcze od arcyksięcia Albrechta VII, namiestnika Niderlandów, do Francyi i Szkocji; historycy angielscy przypisują mu udział w spisku Cobhama przeciw Jakóbowi I. R. 1603 brał udział pod rozkazami Spinoli w sławnem oblężeniu Ostendy przez hiszpanów. 1576 r. otrzymał od cesarza Maksymiliana II tytuł książęcy cesarstwa niemieckiego, 1612 r. od króla hiszpańskiego gran-dezę 1-ej klasy. FilipKarol ks. d’A. i d’Arschot, syn poprzedniego (* 1587 — f 25 wrześ. 1640) uczył się sztuki wojennej pod Spinolą, lecz okazał więcej patryotycznego ducha, niż rodzic. Delegowany był od stanów belgijskich do wielko-rządczyni, infantki Izabelli, z petycyą, domagającą się samorządu i tolerancyi (1630); po zwołaniu stanów (1634) występował śmiało, jako pierwszy przedstawiciel szlachty brabanckiej. Wysłany do Ragi dla pertraktacyi ugodowych z rządem hiszpańskim, poswarzył się i ostro obszedł z Ruben-sem, ulubieńcem infantki: głośna onego czasu kłótnia wielkiego pana z artystą. R. 1633 wyprawiony do Madrytu, nic wstawiennictwem swo-jem dla kraju nie wskórał u króla; niebawem sam uwięziony i oskarżony o zdradę stanu, nie odzyskał już wolności i umarł w Madrycie. Leopold Filip Karol Józef ks. d’A. i de Croy (* 1690—f 1754), wnuk poprzedniego, w ló roku życia wstąpił do służby austryjackiej, 1709 r ranny pod Malplaquet, 1716 r. odznaczył się pod rozkazami Eugeniusza Sabaudzkiego w czasie kampanii tureckiej w "Węgrzech. Ulubieniec cesarza, mianowany (1737) głównodowodzący m w Belgii i feldmarszałkiem, 1743 brał udział w bitwie pod Dettingen, 1745 w kampanii szląskiej pod Karolem lotaryńskim. Pod koniec życia usunął się od zajęć, został mecenasem literatury, wspierał Jana Jakoba Rousseau, korespondował z Wolterem. Karol Marya Rajmund k s. d’A. syn poprz. (* 1721 —-f 1778) towarzyszył ojcu w wyprawach pod Dettingen i na Szląsku; podczas wojny siedmioletniej odznaczył się pod Hoch kirchem (1758); był feldmarszałkiem austryaokim, radcą tajnym, gubernatorem w prowincyach belgijskich. August Marya Rajmund ks.

d’A. hr. de la Marek, syn młodszy poprzedniego (* 30 sierpnia 1753 — *j- 26 wrześ. 1833), w młodym wieku został dowódcą pułku w służbie francuskiej, ufundowanego za Ludwika XIV przez dziada (po kądzieli), hr. Ludwika de la Marek, skąd też sam pod tern nazwiskiem więcej jest znany. R. 1774 poślubił markizę de Cernay; mile był widziany przez Maryę Antoninę, której od cesarzowej matki był polecony. R. 1780, w czasie wojny amerykańskiej, wysłany ze swym pułkiem do Indyj Wschodnich, ciężko był ranny w potyczce z anglikami; 1782 powrócił do kraju. Po wybuchu rewolucyi brabanckiej najprzód trzymał z po wstańcami, później wziął stronę Leopolda II. Na-odwrot, w Zgromadzeniu Narodowem francuskiem, dokąd, jakkolwiek cudzoziemiec, dostał się z tytułu wniesionych mu przez małżonkę dóbr francuskich Raismes—głosował początkowo z duchowieństwem i szlachtą przeciw stanowi trzeciemu, potem zaś, zaprzyjaźniwszy się z wpływowym Mirabeau, całkiem mu się oddał. Pośredniczył w układach między Mirabeau, posłem austryac-kim Mercy d’Argenteau i królową, lecz układy te prysły w obec zgonu Mirabeau, któremu d’A. oczy zamknął, którego też był wykonawcą testamentu. Opuścił Francję i 1792 r mianowany był przez Franciszka II generał-majorem, 1796 pośredniczył w układach między Austryą a dyre-ktoryatem; zmarł w Brukseli. Przygotowaną już przez niego do druku „Correspondance entre le comte de Mirabeau et comte de la Marek pendant les années 1786, 1790, 1791” wydał hr. Bacourt dopiero 1851 r. (Braks, 2 t.); są tu zawarte cenne rewelacye do dziejów wewnętrznych Francyi w tym okresie; niestety, orleanistyczny wydawca dopuścił się licznych pominięć i mody-fikacyi. Engelbert Ludwik ks. d’A. (* 3 lipca 1750 — -{* 7 marca 1820), starszy brat poprzedniego, utracił większą część posiadłości rodowych z mocy pokoju lunewilskiego (1801), wzamian za co otrzymał 1803 r. skąpe odszkodowanie w Westfalii. Po śmierci swej małżonki, Ludwiki de Lauragais, odziedziczył znaczne ziemie w Burgundyi. Ludwik Prosper ks. d’A., syn poprzedniego (* 28 kwiet. 1785—-}- 27 lutego 1861), przystąpił 1806 r. do związku reńskiego; 1808 r. ożenił się z ks. Stefanią Tascher de la Pagerie, siostrzenicą cesarzowej Józefiny; wiernie trzymał z Napoleonem, któremu ofiarował wyekwipowany własnym kosztem pułk strzelców konnych belgijskich; brał udział w kampanii pruskiej i hiszpańskiej, gdzie był ranny i wzięty do niewoli. Z tern wszystkiem utracił swoje posiadłości, przyłączone 1810 r. do Francyi, a które dopiero na kongresie wiedeńskim mu powrócono. Engelbert August Antoni ks. d’A., syn poprzedniego (*11 maja 1824—*f* 28 marca 1875), członek pruskiej Izby panów, poślubił kuzynkę, Eleonorę (* 19 lutego 1845), córkę E n gelber ta Ernesta d’A., (* 25 maja 1777—-j* 20 listopada 1857), jedynego potomka hrabiego de la Marek.

Arenda. Pod powagą dawnego prawa polskiego tak pospolicie nazywano stosunek, wynikający

nie.

7i kontraktu dzierżawy lub najmu dóbr ziemskich lub innych realności. Zasady prawa, tego kontraktu dotyczące, przejęte były w ogólności z prawa rzymskiego. Czas trwania arend był zwykle trzyletni. Formę zapisu do ksiąg kontraktu A-y przepisał w r. 1523 król Zygmunt (ob. Herburt sub verbo Inscriptio). Wedle konstytucyj prowincyonalnych gnieźnieńskich (lib. 3\ tit. de locato et conduclo) zakazanem było puszczanie świeckim dóbr kościelnych w A-ę; inną znów konstytucyą postanowiono, ażeby proboszcze nie wydzierżawiali swych beneficyów, nawet na czas krótki, ze szkodą następcy, zwłaszcza heretykom, lub tym, którzyby posiadali dobra przyległe do kościelnych, a to pod surowemi karami kościelnemi. Zakaz podobny postanowiony został także i przez Koncylium Trydenckie ( Cap. 11, Sess 25, de reformatione). W Polsce jednakże, jak o tern świadczy Zalaszowski, postanowienia w tym względzie świętych kanonów nie były wykonywane, przeciwnie, ze szkodą jaknajwiększą kościołów i dóbr, wypuszczano je w najmy i arendy osobom świeckim. Deus judicabit!—tak kończy swą o tern wzmiankę zgorszony autor. („Juris regni Poloniae, Titulus Nonus, De locatione et Conductione (vel juxta nostrates) de Arenda”

T. II str. 322-332).

Arendal, miasto portowe w Norwegii, w okręgu Christiansand, nad Skagerrakiem, 10,000 m-ców. Jest to jedno z najważniejszych ognisk handlowych i przemysłowych w kraju: malowniczo położone nad zatoką, którą od morza zasłania grupa wysepek (największa Tromö), posiada przystań głęboką i bezpieczną, a w niej własną, największą w całej Norwegii flotę, złożoną z 414 statków (w tern 9 parowych) o 180,000 ton. objętości. Obroty handlowe wynoszą rocznie do 3 mil. koron; w wywozie składa się na nie drzewo, żelazo i masa drzewna, a w przywozie głównie zboże. Oprócz handlu zajmuje się ludność budową statków, połowem ryb i wydobywaniem żelaza z pobliskich bogatych kopalni. Samo miasto zbudowane jest częścią na skale, częścią na palach, w wodzie bitych; wiele ulic stanowią kanały, przez które wiodą mosty pły-ce, stąd A. nosi także nazwę północnej We-necyi. Kościół miejscowy leży w środku miasta na znacznej wyniosłości; wiodą do niego schody, w skale wykute; inny kościół na lesistej wyspie Tromö służy żeglarzom nadbrzeżnym za punkt oryenta-cyjny. Miasto sięga swoim początkiem zaledwie XVI stulecia i dawniej prawie całkowicie zbudowane było z drzewa, lecz po wielkim pożarze 1868 r. podniosło się z gruzów, w sposób, nowoczesnym wymaganiom bezpieczeństwa odpowiedni.    Aud- s-

Arendarz, (po łac. arendator), nazwa nadawana dawniej w ogólności dzierżawcy dóbr, lub jakichkolwiek realności w dobrach ziemskich. Żczasem przywiązaną ona została wyłącznie do utrzymujących po wsiach karczmy i trudniących się rozprzedażą częściową trunków, już to pędzonych w gorzelniach i browarach dominialnych, już dostarczanych przez dominia; ponieważ zaś dzierżawcami takimi byli najczęściej żydzi, pod nazwą tedy A-rza przyzwyczajono się rozumieć zawsze żyda, trzymającego w arendzie karczmę. F-J-

Arendonck, niewielkie ale. przemysłowe miasteczko belgijskie w prowincyi Antwerpskiej, w okręgu Turnhout, nad kanałem, łączącym Antwerpię z m. Hasselt; tkalnie i fabryki wyrobów dzierganych wełnianych, jedwabnych i bawełnianych. 5,400 mców.

Arends Leopold, (* 1817—j- 1832),, wynalazca niemieckiego systemu stenografowania. Urodził się w Wilnie, a po skończeniu nauk w Dorpacie, mieszkał przeważnie w Berlinie. W r. 1850 wydał książeczkę „Die Stenographie in 6 Lectio-nen zu erlernen”; w r. zaś 1860 opracował duże dzieło, temu przedmiotowi poświęcone, p. t. „Vollständiger Leitfaden einer rationellen ebenso leicht erlernbaren sowie sicher auszuführenden Stenographie oder Kurzschrift” (dotąd było już 14 wydań). Samogłoski systemu A-a oznaczone są przez cienkie kreski u góry, a spółgłoski przez grube linijki u dołu. System ten, wobec systemu Gabelsbergera i Stolza, nie mógł się ostać w Niemczech; natomiast rozpowszechnił się bardziej w Szwecyi, a także Niemczech północnych. A. znany jest obok tego, jako twórca dramatów: „Libus8as Wahl” ( 1844) i „ Demosthenes¹* (1848) i jako autor kilku dzieł treści czysto-naukowej: „Das Wunderreich der Natur“ (1857 i 58 r., 3 tomy), „Über den Sprachgesaog der Vorzeit und die Herstellbarkeit der althebraischen Vokalmusik“ (1867) i „Vollständiges Lehrbuch der Militärstenographie“ (187/, 2 t.).

Arendsee, miasteczko w pruskiej prowincyi Saskiej, rejencyi Magdeburskiej, okręgu Osterburskim, nad głębokiem i rybnem jeziorem t. im., które miało powstać podczas trzęsienia ziemi w 815 r.; posiada garbarnie skór, browary, dawny klasztor benedyktynów i liczy do 3,000 mców. Jezioro A. ma 5l/₂ km. □ powierzchni przy 53 m. głębokości i obfituje w bursztyn. W mieście znajduje się zakład wodoleczniczy i kąpielowy, gdzie są przyrządzane kąpiele słone, siarczane, morskie, borowinowe i igliwiowe. Pora kuracyjna trwa od 1 czerwca do 1 października. Koszta pobytu od 100 do 150 marek miesięcz-

And. S. i l)r A. ?.

Arendt Marcin Fryderyk (*w Altonie 1769—-j*1824), archeolog niemiecki z amatorstwa, gdyż właściwie kształcił się na botanika w Heidelbergu i Strasburgu. Po ukończeniu study ów uniwersyteckich oddał się z namiętnem zamiłowaniem badaniom archeologicznym i lubo nie miał odpowiednich środków do życia, tak, iż często znosić musiał dotkliwą nędzę, zwiedził Skandynawię, Niemcy, Francyę, Węgry, Hiszpanię i Włochy, czyniąc wszędzie skrzętne poszukiwania. W Neapolu, wskutek podobieństwa nazwiska z Ernestem Maurycym Arndtem (ob.), został uwięziony, jako podejrzany o karbouaryzm; po wypuszczeniu z więzienia umarł pod Wenecyą, w powrocie do Niemiec. Znaczna część prac je

ona

Hgg

on

go zaginęła w rękopisie; reszta przechowuje się w muzeum starożytności północnych w Kopenhadze. A. najwięcej się zasłużył swojemi pracami nad wyjaśnieniem pisma runicznego.

Arendts Karol, niemiecki geograf, ur. w In-golsztadzie 5 czerwca 1815 r., odr. 1847 do 1874 był prof, geografii przy Akademii wojskowej w Monachium, gdzie dzięki jego usiłowaniom powstało towarzystwo geograf., kierowane przezeń do śmierci, która nastąpiła 11 paźdz. 1881 w Possenhofen. Od 1878 roku zaczął wydawać w Wiedniu „Deutsche Rundschau für Geographie und Statistik”. Inne na tern polu prace: 1) „Leitfaden für den ersten wissenschaftlichen Unterricht in der Geographie” (20 wydanie 1884 opra-cowanem zostało przez Biedermana w Ra tys bonie); 2) „Geographie v. Bayern” (6 wyd. w tymże roku i miejscu, opracowane przez tegoż); 3) „Grundzüge der mathematischen und physik. Geographie”, Ratysbona 1876;    4) „Naturhisto

risches Schulatlas” (5 wyd. w Lipsku 1885, dokonane przez Trauinüllera). Nakoniec, prócz innych drobnych prac w przyrodniczej gałęzi wiedzy, należy mu się zasługa przeróbki przedawnionej „Geografii Balbiego” (2 tomy, Wiedeń 1871 — 1873 r.).    A- Sz-

Arène Paweł August (* w Sisteron 1843), współczesny pisarz francuski i prowansalski; początkowo oddawał się nauczycielstwu w Paryżu, gdy jednak w r. 1865 sztuka jego „Pierrot héritier” doznała powodzenia, przerzucił się całkowicie na pole literackie. Oprócz kilku komedyj {„Les comédiens errants”; „Le duel aux lanternes”) i romansu „Jean des Figues” (1868), dał się głównie poznać jako autor baśni prowansal-skich: „Contes de Noël” (1879) i „Au bon Soleil” (1881). W r. 1886 wydał zbiór poezyj p t. „Mobilier scolaire”, a w 1888 „Contes de Paris et de Provence”. Nadto, wspólnie z Alfonsem Daudetem, opracował „Lettres de mon moulin”. Jako prowansalczyk, A. należy do stowarzyszenia felibrów (ob.) i redaguje almanach „ Armana provençau”.

Arenenberg, dawniej Nordenberg, słynny zamek w Szwajcaryi, w kantonie Turgowii, nad tą częścią jeziora Bodeńskiego, która nosi nazwę Untersee, malowniczo położony, przy drodze żelaznej z Konstancyi do Szafhuzy. Pierwotnie był w posiadaniu królowej holenderskiej Horteu-syi, a następnie przeszedł na własność Napole-III, który tu młodość swoją przepędził. Ostatecznie, należąc do ex-cesarzowej Eugenii, był siedliskiem agitacyj bonapartystów w 1873 roku.    A'd S-

Arenga, Labil. Winosłocz. Rodzaj palm, z plemienia Arecineiemający kwiaty różno-płciowe, jednodomowe, na oddzielnych kolbach rozgałęzionych, opatrzonych okrywą niezupełną, z kilku liści złożoną. Kwiaty męskie, na kolbie osadzone parami, poprzegradzane jednym kwiatem żeńskim płonnym, mają kielich trzylist-kowy, o listkach w przedkwitnieniu dachówkowa tych, koronę trzyplatkową w przedkwitnieniu łupinową; pręciki bardzo liczne, o nitkach krótkich, pylnikach dwuko murkowych, otwierających się w dwie podłużne szpary, uwieńczone trójkątnym wyrostkiem z przedłużenia łącznika. Kwiatów żeńskich, opatrzonych w dwa przykwiatki, kielich i korona takie same jak męskich; pręciki w nich szczątkowe, a najczęściej żadne. Za-lążnia trzykomorowa o komorach jednozalążko-wych; szyjka pojedyńcza, u góry rozdzielona na trzy gałęzie, zakończone znamieniem stożkowem. Owocem jest jagoda, okryta u spodu okwiatem trwałym, trzykomorowa, lub, przez zanik jednej komory, tylko dwukomorowa. Nasiona, po je-dnem w każdej komorze, prawie trójgraniaste, zawierają obfite bielmo rogowe i maleńki zaro-

i;,*'-

Sr

______

Fig-. 492. Arenga.

dek, na jego boku umieszczony. Winosłocze są to palmy okazałe, o trzonach grubych, wysokich, mających na sobie pierścieniowe ślady po opadłych liściach, albo nawet pokryte szczątkami ogonków liściowych i niekształtną siecią włókien, powstałych z rozkładu pochw. Liście pierzaste wszystkie zebrane na szczytach trzonów. Kwiaty i owoce wydają tylko raz w życiu, poczem umierają. Znane są cztery gatunki (Walp., Ann., V, 812), rosnące w Indyi i na Archipelagu Indyjskim. Najważniejszą jest Winosłocz cu-kro daj na (Arenga saccharifera LabilL). Ojczyzną jej są wyspy Muluckie i Filipińskie, skąd została wprowadzoną do wszystkich gorących części Azyi. Służy ona do rozmaitego użytku. Z włókien pochw ogonków liściowych wyrabiają liny okrętowe, maty i różne grube tkaniny; z tkanki komórkowej trzonów otrzymują sago; z naciętych kolb kwiatowych wypływa obfity sok słodki, z którego przez odparowanie otrzymują cukier brunatny, zwany G ul ai tam. Jest bardzo słodki i posiada smak przyjemny. Tameczni mieszkańcy innego cukru nie używają. Chińczycy, zamieszkali na Archipelagu Indyjskim, wyrabiają z niego rum, znany pod nazwą rumu batawskiego. Z tegoż soku, poddanego fer-

czątek A-ga ginie w pomroce czasów, gdyż duń-czycy już w XI w. znaleźli tu trudniącą się kor-sarstwem estońską osadę warowną, którą opanowali i do 1205 roku, t. j. do zdobycia przez osadników niemieckich, trzymali. Z początku A. był w posiadaniu biskupów ryskich, z których Hermann v. Osnabriigge, wzniósł tu wspaniały zamek, służący jego następcom, naprzemian z m. Hapsal, za miejsce pobytu. W zatargach biskupów z zakonem Kawalerów Mieczowych przeszedł A. w posiadanie tych ostatnich, w którem zostawał aż do upadku zakonu, z czego korzystając, duńczycy, podnieśli swe przedawnione prawa względem w Ozylii i ubiegli polaków w zajęciu A-a w 1571, którym władali aż do 1645 r., t. j. do traktatu Brazemberskiego, utrwalającego posiadanie wyspy z całą Estonią przy Szwecyi. W 1710 r. po zdobyciu Parnawy i Rygi przez Piotra W., A. 13-go września kapitulował przed Rosyą, której prawa do Nadbałtyckich prowin-cyj ostatecznie pokojem Nilstadzkim w 1721 r. zabezpieczone zostały. Pod panowaniem ruskiera A. przez długi czas utrzymywanym był w stanie obronnym, dopiero w 1836 r. działa i inne środki obrony przeniesione zostały do Bomarsundu, twierdzy, na wyspach Alandzkicb wzniesionej, która podczas wojny wsch< dniej przez sprzymie rzone floty zburzoną została. Zamek A-ski prze-pozbawiony skrzel i nóżek, jest zaokrąglony, wy- chował ślady dawnej obronności, jakkolwiek środ-nosi 7s długości całego ciała, ma postać ogona, ki, obmyślone przez obywateli, w których ręce Najpospolitszy gatunek Arenicola ma ina L. od 1836 r. opieka nad murami przeszła, dla za-(A. piscatornm Lam.), Nalepian rybik, dochodzi bezpieczenia ich od powolnej ruiny me wystarczają od 12—25 Cm. długości, bywa różnej barwy, zie- Do tych murów przywiązane są liczne podania lonej, żółtawej, czerwonawej, brunatnej, bywają też o posiedzeniach tajemnego sądu (Vehmgericht, osobniki zupełnie jasne lub też ciemne, co zależy od Freigericht) ilustrowane zabytkami, jak np. tak miejscowości, w której zwierzęta mieszkają. Jasne zwana lwia jama, w rodzaju weneckiego m o-osobniki przebywają w czystym piasku, na brze- stu westchnień, skąd strącano skazańców do gach morskich, ciemne zaś w mule, który przez morza, lub więzienia, ze szczątkami zamurowa-domieszkę cząstek organicznych ma ciemny kolor, nyeh ofiar (1785). Prócz zamku, zasługuje na Mieszka na wybrzeżach piaszczystych wszystkich uwagę kościół ewangelicki, jedna z najwspanial-mórz europejskich i Grenlandyi, występuje nie- szych budowli w kraju nadbałtyckim kiedy wT niezliczonych ilościach, szczególniej w pa- skończona cerkiew prawosławna i trzy domki na sie przylegającym do granicy odpływu morza, ulicy Zamkowej, które należały niegdyś do ska-Rybacy chętnie używają tego robaka na przynętę, zanej tu na wygnanie za uporczywe sekciarstwo w tym celu chwytają go bardzo zręcznie. Z oby- rodziny Puhaczowów, z której wyszedł późniejszy czajów przypomina dżdżownika.    A-s samozwaniec. Prócz właściwych wszystkim mia-

mentacyi, otrzymują rodzaj palmowego wina, zwanego To di. Owoce, wielkości małej gruszki, zawierają nasiona, z których robią konfitury, lecz w samych nasiennikach znajduje się wielkie mnóstwo drobnych (mikroskopowych) igiełkowa-tych kryształków, które włażą w skórę i sprawiają nieznośne swędzenie i zapalenie. Z tych nasienników Malajczycy wyrabiali specyalną wodę, napełnioną temi igiełkami, której używali jako oręża przy obronie swoich twierdz od napaści Holendrów. Ci ostatni, którym ta woda dała się we znaki, nazwali ją wodą piekielną.    J-A-

Arenicola Lam. Nalepian. Robak z gromady Pierściennic czyli A n n e 1 i d ó w, z rzędu Szczeci onogich osiadłych (Chaetopoda se dentaria). Jest przedstawicielem rodziny Areni o-lidae\ odznacza się ciałem walcowałem, nieco spłaszczonem, ku przodowi i ku tyłowi zeszczu-plonem. Ciało to podzielone jest na 3 główne oddziały: przedni, środkowy i tylny. Na głowie małej znajduje się trąbka, kieliszkowato rozszerzona, po za nią 7 pierścieni (segmentów), opatrzonych na grzbietowej stronie wiązkami szczecin, ułożonych w 2-a szeregi. Następnie na 13-u pierścieniach, stanowiących środkowy oddział ciała, osadzone są dwoma szeregami, skrzele rozgałę zionę, zwykle czerwonawe. Tylny oddział ciała,

w 1786

zeum archeologiczno-antropologiczne. Są tu kąpiele morskie, mułowe i borowinowe; urządzenia kąpielowe bardzo dobre, frekwencya dość znaczna, pora kąpielowa od czerwca do września. Codzienna komunikacya parostatkami z Petersburgiem i Rygą. Porównaj: Dr Mierzejewski „Der Einfluss der Arensburger Moorbäder auf' die Körpermetamorphose“ (St. Petersb. medic. Wochenschrift 1885, N. 17 n. 18).

Arentzen Krystyn August Emil (* 1823 w Kopenhadze), poeta i literat duński, od r. 1860 do 1872 nauczyciel szkoły metropolitalnej w Ko-

Arensburg, u Estów Kuresare albo Sa- storn nadbałtyckim zakładów naukowych, A. sły-rema-lin, stolica powiatu Ezelskiego, gub. In nie z założonego w r. 1816 przez D-ravon Lütze flanckiej, (Livlandzkiej, liwońskiej), na. połudu. towarzystwa estońskiego, mającego za zadanie brzegu wyspy Ozylii (niem. Oesel, est. Sarema), ; pracę nad starożytnictwem, literaturą ludową u uścia drobnej rzeczułki Peddus do zatoki i językiem Estonii, i posiadającego ciekawe mu-ryskiej, port, o 562 wiorsty od Petersburga, a 403 od gub. miasta Rygi odległy. A. liczy 3,509 mców, (w połowie estów i niemców, lub zniemczonych szwedów, rosyan 450, żydów 80), których główne zatrudnienie, prócz rybołówstwa,

A, Sz. i Dr A. P.

(fłądra i kilkah stanowi dostarczanie ciosowego kamienia, flizów i wapna do Rewia i Rygi, z bogatych, w pobliżu leżących kamieniołomów, co ułatwia niewielki i niezbyt głęboki, lecz dla średniej wielkości przewozowych statków wystarczający port, ożywiony, prócz tego, latem przez ruch gości, przybywających na kąpiele (ob. niż,). Po-

And S.

a*

s»;i I—

P«

Sa

Fis. 49?.. Areometr Flicholsona.

ciężkości przesunięty jest bardzo nisko. Na pręciku górnym znajduje się znaczek A, po który A. winien się zawsze zanurzać (skąd nazwa A. o stałej objętości), a to przez dodanie mniejszej lub większej ilości ciężarków. Dajmy, że dla zanurzenia A-u po ten stały znaczek A nałożyć trzeba na talerzyk górny O gramów. Dla oznaczenia ciężaru właściwego danego ciała, umieszczamy drobny jego kawałek na talerzyku górnym, a wtedy, by znowu doprowadzić zanurzenie A-u po znaczek A, dodać trzeba, dajmy, g gramów; oczywiście zatem różnica G—g oznacza ciężar bezwzględny ciała badanego (stąd A stanowi poniekąd rodzaj wagi)? Następnie ciało to przenosimy na koszyczek dolny; jako zanurzone w wodzie, traci więc ono na ciężarze i trzeba na talerzyk górny nałożyć jeszcze ciężarek dodatkowy g. Na. zasadzie prawa Archimedesa (ob.) ciężarek r/, wskazujący utratę ciężaru ciała, daje ciężar wody. tejże samej, co ciało dane, objętości; ciężar zatem właściwy ciała, czyli stosunek ciężaru ciała do ciężaru wody tejże samej obję-Gr ~ O

tości, s — —-T-. Tak np. dajmy, że na talerzyk

A-u nakładać trzeba 30.5 g. dla zanurzenia do znaczka A, gdy zaś umieszczono tam kawałek kwarcu, trzeba było dodać 26.3, a gdy kwarc ten przeniesiono na koszyczek dolny — jeszcze 1.6 g.; stąd zatem ciężar właściwy kwarcu s — 30.5 — 26.3

i.6

Fię. 494 Areometr Fahrenheita.

penhadze. Oprócz kilku dramatów historycznych: „Gunlög Ormetunge” (1852), „Knud den Heilige” (1855), w których bez wielkiego powodzenia naśladował Oehlenschlägera, A. ogłosił kilka zbiorów poezyj lirycznych, w których więcej okazał talentu. Wielką natomiast wartość mają jego prace historyczno-literackie, a głównie „Bag-gesen og Oehlenschläger“ (1870—78, 8 tomów), źródłowe, szeroko nakreślone studyum o literaturze duńskiej w początkach w. XIX. Wielką poczytnością cieszy się jego „Nordisk mythologi“ (wyd. IY, 1881).

Arenys de Mar (nadmorski), miasto okręgowe w prowincyi hiszpańskiej Katalonii, w departamencie Barcelony, nad m. Śródziemnem. przy drodze żelaznej wiodącej do Francyi; dość dogodna przystań dla statków, fabryki koronek, budowa łodzi i okrętów żaglowych, wyrób kotwic, szkoła marynarki, kąpiele morskie; 5,500 mców. W pobliżu źródła mineralne: Caldas, d’Estrach, Tytusa, pomocne w reumatyzmie i chorobach skórnych. O 5 km. na zachód leży A. de Munt (górny), na wyniosłości 370 m. ponad poziom m.

Areometr (z grec, araios = lekki, mało gęsty, i metron— miara, zatem gęstościomierz), przyrząd służący do oznaczania ciężarów właściwych, czyli gęstości ciał stałych i ciekłych, oraz do oznaczania względnej gęstości ciał ciekłych. Budowa A-u polega na podstawie prawa Archiniedesa (ob. Archimedesa prawo), a w szczególności na wynikającej z niego zasadzie, według której ciało, po cieczy pływające, tak się w niej głęboko zanurza, że ciężar usuniętej cieczy równa się ciężarowi ciała (ob. Pły wanie). - Kozróżniamy dwa rodzaje A-ów: A. o stałej objętości i A. o stałym ciężarze; pierwsze wydają rezultaty dokładniejsze i używane są w pracowniach naukowych, drugie, łatwiejsze w użyciu, znajdują częste zastosowanie w technice i w handlu.— A-y o stałej objętości posiadają dwojaką konstrukcyę, sto sownie do tego, czy służą do oznaczania ciężarów właściwych ciał stałych, czy też cieczy; pierwsze noszą na- . zwę a-ów Nicholsona, drugie A-ów Fahrenheita. A.

K icholsona (fig. 493) składa się z wa^ca blaszanego lub szklanego B, który u dołu dźwiga koszyczek C u góry zaś opatrzony jest w cienki pręcik, zakończony talerzykiem do umieszczania na nim ciężarków.

Przyrząd ten, zanurzony fS w wodzie, pływa w niej li i utrzymuje się pionowo, a to dlatego, że przez obciążenie dolnego końca środek jego

Encyklopedya Pows-echna ilustr. T. tV.

2⁵/₈- Z doświadczenia tego wynika inny jeszcze wniosek: ponieważ ciało badane ma objętość taką samą, jak 1.6 grama wody, 1 gram zaś wody zajmuje objętość 1 centymetra sześciennego, dany przeto kawałek kwarcu posiada 1.6 cm. sześć, objętości; A. zatem pozwala też bezpośrednio oceniać i objętość ciała. W ostatnich czasach zbudowano kilka mo-dyfikacyj tego przyrządu. — Za pomooą A-u Ni-cholsona można też oznaczać ciężar właściwy cieczy, -w tym razie wszakże zbytecznym jest koszyczek dolny, a A., koszyczka tego nie posiadający i służący zatem jedynie do oznaczania ciężarów właściwych cieczy, ma nazwę A-u Fahrenheita (fig. 494). Do celu tego należy znać ciężar samego przyrządu oznaczmy ciężar ten przez A. Aby A. zanurzyć w wodzie po znaczek, należy na talerzyk nałożyć ciężar p; A. wtedy wraz z ciężarem do-

96

tej cieczy wynosi:

100

Jeżeli w innej

= 1.25.

danym waży PĄ-p, co zatem, według przytoczonej wyżej zasady, daje też ciężar wody tejże objętości, co zanurzona część A-u. Jeżeli następnie przyrząd zanurzymy w ciecz inną, trzeba będzie w miejsce ciężaru p nałożyć inny q\ ciężar więc A-u w tym razie, a zatem i cieczy przezeń wypchniętej, jest P-\-q. Ponieważ więc P+q i P + p oznaczają ciężary jednakich objętości cieczy badanej i wody, ciężar przeto właściwy tej

P±V P+q'

nosi 13.5 g., w wodzie dla zanurzenia go po znaczek nałożyć trzeba 7 g., w alkoholu 2.9; ciężar

13.5 + 2.9 13.5 + 7

80

cieczy wolumetr pogrąża się do kreski 116, to

100

= 0.862. W ogólności

116

jej ciężar właściwy —

zaś, jeżeli A. zanurza się do kreski, oznaczonej

100

liczbą y, to ciężar właściwy cieczy s —

cieczy jest: s —

uniknąć zbytniej długości rury, nie urządzają się Tak np., ciężar A-u wy- wolumetry, któreby dla wszelkich cieczy służyć

więc właściwy alkoholu: s = -

W ogólności, jak łatwo widzimy, A. o stałej objętości jest tern czulszy, im cieńszy jest pręcik, dźwigający talerzyk, względnie do objętości walca; inne wszakże metody dozwalają ciężary właściwe oznaczać z dokładnością większą. — A-y o stałym ci ęż ar ze służą tylko dla cieczy i polegają na tej zasadzie, że ciało pływające w cieczy zanurza się tern głębiej, im ciecz ta jest lżejszą, należy więc tu tylko obserwować, jak głęboko zanurza się A. w badanej cieczy. Metoda ta jest zatem bardzo dogodna i jest pospolicie używaną, gdy idzie raczej o szybkość, aniżeli o ś< isłość, gdy, daj-my, poprzestać można na dwóch cyfrach dziesiętnych ciężaru właściwego Typową postać A-u takiego przedstawia fig 495; jak widzimy, składa się on z rury szklanej, która u dołu, dla obciążenia, zawiera pewną ilość rtęci, u góry zaś wydłuża się w rurę węższą, aby już mała różnica w objętości zanurzonej części rury zdradzała się znaczną różnicą w jej długości, aby zatem na skali kreski podziału dosyć znacznie między sobą odstępowały. Gdy zaś skala ta odpowiednio jest podzielona, otrzymać można ciężar właściwy cieczy z jednokrotnego odczytania; w szczególności zaleca się do tego celu A., urządzony przez Gay-Lussaca, pod na-

mogły, ale oddzielnie dla cieczy cięższych i cieczy lżejszych od wody; winny więc być tak obciążone, aby oznaczony liczbą 100 punkt zanu rżenia w wodzie przypadał w pierwszych blisko = 0.8. górnego, w drugich blisko dolnego końca rury. — Inny, również racyonalny sposób podziału skali A-u, wprowadzony najpierw przez Brissona i G.

00-4-

150 (-

-'-0.7

1.1

140 j

-1.2

-,.. :

130

-U

-0.8

-1.4.

70-

120

-1.6

na.

no -

--1.7

--u»

■+1,9

⁵⁰- -H-2.0    104 )4+

Fig. 496 i 497. Podziałka wo-lumetru.

Fig. 495.

Areometr o

zmiennej ob- zwą w o 1 u m e t r u. Dajmy, że na A-e

jętości.

oznaczony jest liczbą 100 punkt, do którego zanurza się on w wodzie, od tego zaś punktu w obie strony biegnie szereg kresek, tak umieszczonych, że objętość odstępu rury, przypadająca między dwiema takie-mi kreskami, wynosi ¹/₁₀₀ objętości, zanurzającej się w wodzie. Jeżeli np. objętość tej części A-u, która się zanurza w wodzie, wynosi 10 centym, sześciennych, to objętość odstępu rury między każdemi dwiema kreskami wynosić winna 0.1 cm. sześć. Dajmy, że A. zanurza się w pewnej cieczy po kreskę 80 skali wolumetru; to wynika

G. Schmidta, podaje bezpośrednio ciężary właściwe cieczy; A-y, w podziałkę taką opatrzone, nazywają się densymetrami. Fig. 496 przedstawia skalę wolume-tryczną dla cieczy od wody cięższych, obejmuje więc kreski od 50 do 100; (fig. 497)—skalę dla cieczy lżejszych, od 100 do 150. Obok tej skali wolu metrycznej oznaczone są nadto punkty, odpowiadające ciężarom właściwym: 2 - 1.9 —1.8 i t. d. aż do 1 na fig. 496, i ciężarom właściwym: 1 — 0.9 —0.8 i 0.7, oraz 0.95 -0.85—0.75 na fig. 497. Jeżeli odległość każdych dwu po sobie idących takich kresek podzielimy na fig. 496 na 10, a na fig. 497 na 5 równych części, otrzymamy skalę densy-metryczną, na której odległość każdych dwu po sobie idących kresek odpowiada różnicy t/ino w ciężarze właściwym; zapomocą zatem tak podzielonych A-ów odczytać można bezpośrednio ciężar właściwy danej cieczy aż do dwu cyfr dziesiętnych. Obie te figury, podając związek skali wo-lumetru i densymetru, wskazują zarazem, że przy jednakich różnicach ciężarów właściwych, kreski na dolnym końcu skali przypadają między sobą bliżej, aniżeli na górnym.—Powyższe zatem A-y dozwalają nam łatwo oznaczać ciężar właściwy cieczy; w życiu wszakże zwyczaj nem idzie nam często tylko o znajomość zagęszczenia danej cieczy lub jej składu; otóż dla takich eieczy, które w praktyce często się nasuwają, zbudowano osobne A-y, które bezpośrednio podają skład czyli raczej stosunek części składowych w mieszaninie dwu cieczy. Najważniejszym i najwięcej znanym przedstawicielem takich A-ów jest alkoholometr, oznaczający procentową zawartość alkoholu w wodzie. W podobny sposób urządzone są i inne A-y procentowe, jak np. do oznaczania ilości cu-stąd, że 80 części na objętość tej cieczy ważą kru w moszczu winnym, soli albo kwasu w roz-tyleż, co 100 części wody, ciężar przeto właściwy ! tworze; ponieważ zaś najczęściej, jak to ma, mia-

żadnych wniosków o zafałszowaniach i przymieszkach, które na gęstość tę wpływają. Ołnciaż np. galaktometr wskazuje należytą gęstość mleka, mogło ono być w samej rzeczy rozrzedzone wodą, a właściwą gęstość osiągnięto przez dodatek wapna. — Wynalazek A-ów o stałym ciężarze przypisał Musschenbroek sławnej Hypatyi, zamordowanej w r. 415 po Chr., a to na podstawie listu biskupa Ptolemaidy, Synezyosa, pisanego do Hy-patyi. Według Gerlanda wszakże, z listu tego wypływa wniosek przeciwny, Synezyos bowiem opisuje A. jako przyrząd nowy, który więc Iły* patyi znanym być nie mógł. Inni znów pisarze, a między nimi Poggendorff, za wynalazcę A-u uważają Archimedesa, opierając się na poemacie „De ponderibus et mensuris”, którego autorem miał być Rfiemnius Fannius Palaemon (około r. 30 po Chr.), a gdzie A. dokładnie jest już opisany. Nowsi filologowie przypisują wszakże powyższy poemat dopiero Priscianusowi, żyjącemu w \I wieku po Chr. Ponieważ zaś ani Seneka, ani Pliniusz, ani Galen o A-e nie wspominają, podziela Rosenberger w swej historyi fizyki zda nie Gerlanda, że A. zbudowany został prawdopodobnie w IV w. po Chr., pierwotnie do celów lekarskich. W czasach późniejszych ulepszyli go: Kirche.•, Boyle, oraz akademicy florenccy del Ci-mento (1657 — 1667), których A. dotąd został przechowany. Co do A -u o stałej objętości, to wynalazek jego przypisywano lekarzowi francuskiemu, Baltazarowi Moncouys (161.1 — 1665); według Gerlanda wszakże, przyrząd ten wynaleziony został przez Robervala przed r. 1664. Składał się on pierwotnie z kuli szklanej, do połowy wypełnionej rtęcią i z krótkiej rury, do kuli przy-lutowanej. Na rurę tę nakładano ciężarki pier-ścieniowate, dopóki cały przyrząd aż do końca w cieczy się nie zanurzał, co wszakże sprowa-dzało błąd i same ciężarki bowiem doznawały utraty ciężaru. Fahrenheit dopiero (1686 - 1736), który zdobył biegłość w wydymaniu szkła, zdołał połączyć rurę powyższą z talerzykiem, na którym można było zewnątrz cieczy umieszczać ciężarki, dopóki A. nie pogrążył się po stały znaczek; w ten sposób usunął źródło powyższego błędu. Do czania ciężarów właściwych ciał stałych został a. zastosowany przez Nicholsona, który go opisał w rozprawie: „Description of a new instrument for measuring the specific gravities of bodies”, zamieszczonej w pamiętnikach Towarzystwa naukowego manckesterskiego w r. 1787. (Ob. Ciężar właściwy i gęstość).    S,K

Areopag, (łac. areopagus, gr. areios pagos) pagórek Aresa. Tak właściwie zwało się wzgórze ateńskie w bliskości Akropolu, naprzesiw Pro-pyleów położone, na którem niegdyś usadowieni persowie oblegali Akropol (Herodot, VIII, 52h Tam było siedlisko sławnego, starożytnego sądu Są wreszcie i probierze do poszczególnych cie- (e en’Areio paç/o Ooyle), który ze względu na czy, jak np. próbki do mleka, czyli gala kto- swoją mądrość, sprawiedliwość i zabawienną dzia-metry; już z tego wszakże względu wartości istot- łalność, za najszanowniejszą instytucyę tego ro-nej nie mają, że pozwalają oceniać tylko gę- dzaju w całej Grecyi, a nawet w całym staro-stość badanej cieczy, ale nie upoważniają do żytnym świecie, był poczytywany, i pomimo wszel-

nowicie, miejsce przy mieszaniu się alkoholu z wodą, następuje zagęszczanie cieczy, ciężar przeto właściwy mieszaniny nie jest średnią arytmetyczną ciężarów właściwych części składowych, a po-działka takich A-ów winna być dla każdego ro • dzaju cieczy doświadczalnie oznaczaną; pod tym względem szczególną staranność łoży się na budowę alkoholometrów (ob.). - Częste zastosowanie praktyczne mają zresztą i inne jeszcze A-y, zwane pospolicie probierzami albo próbkami do cieczy, o podziałce zupełnie dowolnej i nie przedstawiające z tego względu żadnej wartości naukowej. Najwięcej z nich rozpowszechnione są A-y Baumé’go, Cartiera i Becka. — Baume w A-e swoim dla cieczy lżejszych, oprócz puu-ktu zanurzenia w wodzie, oznaczył drugi punkt stały, zanurzywszy przyrząd w roztwór 1 części na wagę soli kuchennej w 10 cz. wody; odstęp między te-mi punktami podzielił na 10 równych części, które nazwał stopniami. Punkt zauurzenia w wodzie oznaczył liczbą 10 i pod/.iałkę przedłużył ponad ten punkt w górę. Dla cieczy cięższych, oprócz punktu zanurzenia w wodzie, oznaczył drugi punkt przez zanurzenie A »u w roztworze 15 cz. soli kuchennej w 85 cz. wody; odstęp podzielił na 15 równych części i podziałkę przedłużył ku dołowi. Widzimy, że A. taki nie daje ani ciężaru właściwego cieczy, ani jej składu.—Cartier wprowadził w powyższej skali zmianę nieznaczną, polegającą na tern, że odstępy między kreskami są nieco dłuższe, tak, że 15 jego stopni wyrównywa 16 stopniom Baumé’go. — W A-e Beck a’przypada zero w punkcie zanurzenia w wodzie, stopień zaś 30 w cieczy o ciężarze właściwym 0.85. Ponieważ w praktyce często zachodzić może potrzeba porównania różnych tych skal, podajemy tu tablicę, zestawiającą trzy te podziałki, wraz z odpowiedniemi ciężarami właściwemi:

A r e o m et ry dla cieczy

lżejszych od wody I cięższych od wody

Ciężar

właściwy

0.75

0 80

0.85

0.90

0.95

1.00

Baume Beck Cartier

Ciężar

wla^civvv

Baume

Beck

ozna-

CO    p    r-1    N    O

00    ÇD    “Ô    ï£5    t-‘    O

iO    M    (M    >h    —

r-> CO >£>. in C OO OO O Ki OS o ćo CC O Oi —1

o îo t-. o

! co « U5 H

^CONHri

[nc—ii—>“—■ i-jr⁻‘i⁻¹

ö ćc bc os ćn Î&- ćo to ï-* ö

0.0

0.0

13.2

24.2

33.5

41.5

48.4

54.4

59.8

64.5

68.6

72.6

15.4

28.3

39.2

48.6

56.7

63.7

70.0

75.6

kich zmian politycznych swoje istnienie, niekiedy się odbywały posiedzenia, na wzgórzu Aresa, więcej, niekiedy mniej wpływowe, aż do czasów rzym- prosty, z gliny ulepiony dom, widzieć jeszcze było skich cesarzów zachował. Początki A-u odnie- można za czasów Witruwiusza. Tu stały: praw-sione być mogą do najdawniejszej, mitycznej epoki, dopodobnie przez Oresta wzniesiony ołtarz Mi-Euzebiusz oznacza jego powstanie na rok 41 pano nerwy Arei (Areia) i dwa przez Epimenida po-wania Cekropsa, kronika paryjska na czas pano- stawione ołtarze, Dumy i Bezwstydu, przy nich wania Kranausa, kiedy Ares i Poseidon zjawili zaś dwa kamienie: na jednym z nich stawał się tu, ażeby spór o zamordowanie przez pierw- oskarżyciel, na drugim oskarżony. Były tam rów-szego Halirrothiusa poddać pod rozstrzygnięcie nież na słupie (stele) przybite ustawy, dotyczące sądowe. Od tego nad Aresem odbytego sądu wy- spraw gardłowych. Początkowo stanowił A. mniej prowadzają też niektórzy nazwę A-u; prawdopo- wedle pozytywnego prawa, niż wedle własnego dobnem jest jednak jej pochodzenie od słowa uznania, zwyczaju, słuszności i to w halli królew-airein—uprzątać z drogi, zabijać, ponieważ pier- skiej (,basileios s‘oci). Krwawa klątwa (ob.) spa-wszem przeznaczeniem A-u było rzucenie krwawej dała na winnych mordu, rozmyślnego skalecze-klątwy (dikai fonikai). Po przetrwaniu dziewięciu nia, podpalenia, przyprawienia trucizny, rabunku, pokoleń ludzkich od czasu wyroku nad Aresem, ! przekupowania urzędników i zdrady ojczyzny przez w piątym roku panowania Demopbona, około roku 120u przed Chr., stanął tu przed sądem Orest z powodu swego matkobójstwa; został jednak uniewinniony, ponieważ głosy sędziów rozdzieliły się równo, a Minerwa na stronę uwolnienia swój głos przyłożyła. Odtąd przy równej liczbie głosów oskarżony był zawsze uniewinnianym, ponieważ mffraginm Minervae szło zawsze na jego korzyść. Zarówno nad Aresem, jak i nad Orestem, sprawowało urząd sędziowski, wedle podania, dwunastu bogów. Także Oefalus, Dedalus, a pó źniej mordercy Cylona i nawet Pizystrates, mieli stawać przed sądem A-u. Tak z tego, co już przywiedziono, jak i z Arystotelesa (Pol. Ii, 9) i Pauz. (IY, 5), okazuje się, że był to pierwszem założeniu sąd gardłowy; mianowicie: stanowił on w przedmiocie morderstwa rozmyślnego. Członkami, którzy pochodzili z rodzin najznamienitszych, byli prawdopobnie Efeci (ob.).

pierzchliwą ucieczkę w czasie niebezpieczeństwa. Skargi o morderstwo nie były przyjmowane od początku dziesiątego miesiąca attyckiego, ponieważ do ich przeprowadzenia potrzeba było trzech łych miesięcy, a przeszkodę w tern sprawić mogła zmiana sędziów, z początkiem roku następująca. Przygotowania wstępne robił Archont Basileus, (ob. wyr. Archontowie) po zdjęciu swojego wieńca. Następowała przysięga obu stron, potem ich mowy, które powinny były być wolne od wszelkich zbytecznych dodatków i oratorskich ozdób; zastęp ców i pełnomocników w późniejszym dopiero czasie dopuszczono. Po pierwszym głosie skarżącego, wolno było oskarżonemu, gdy nie przewidywał pomyślnego dla s ebie rezultatu sprawy, poddać się dobrowolnemu wygnaniu. Na kobietach ciężarnych kara śmierci wykonywaną była dopiero po ich rozwiązaniu. Jako władza najwyższa, strzegąca ustaw religii i publicznego porządku, mógł A. pociągać przed swój sąd niewiernych, samowolnych urzędników państwa,, politycznych i religijnych nowatorów, szczególniej tak nazwanych bluźnier-ców, jakoteż ciężkich przestępców przeciw obyczajom narodowym. Także i rozpustnicy, próżniacy, włóczęgi i fałszerze sądowi jego ulegali. Sprawował on nadto nadzór zwierzchni nad to-warzyskiemi zgromadzeniami przy obrzędach weselnych i uroczystościach ofiarnych, nad drogami, ulicami i budynkani przy nich, nad świętemi drzewami óliwnemi, miarami, wagami i sprawami leczniezemi. Wpływ znaczny wywierał, na uczącą się młodzież, oraz jej nauczycieli, na retorów i filozofów, z których żaden bez pozwolenia A-u w Atenach przebywać i wykładów miewać nie mógł. Poprzednio może i we względzie skarbo-I wości miał on władzę; później wykonywał jedynie zwierzchni nadzór nad poborami na rzecz państwa. Szlachetni, bezinteresowni mężowie, tylko za jego wpływem otrzymywali niekiedy dary honorowe (Athen. IV, 168; Diog. VII, 169). Oprócz tego, w wypadkach nadzwyczajnych, mógł on być umocowanym prztz lud do kierowania różnemi sprawami państwa, a nawet niekiedy, w razach niebezpieczeństwa, sam bez umocowania władzę tę sobie przybierał. (Aryst. Pol. Y, 4; Plut. Them. C. lu). Mógł także, na mocy służącego sobie zwierzchniego nadzoru nad wykonywaniem praw

ca-

w swem

Daleko ważniejsze i w większe polityczne znaczenie uposażone stanowisko nadały A-wi urządzenia Solona. Z natury swojej arystokratyczny, stanowił on, wedle tych urządzeń, przeciwwagę nowo zaprowadzonej demokracyi, a zarazem żywioł zachowawczy w ciele państwowem, poskramiając ruchliwą, namiętnie naprzód pchającą ludową siłę, a przeto mniej czynnie występując i organizując, niż osłaniając, zachowując i badając. Odtąd ujawnia on swoją działalność jako stróż praw, oraz ich wykonywania przez władze, jako obrońca starodawnej konstytucyi, zdawna przekazanych, przez stary obyczaj i formy uświę conych instytucyj, obrzędów religijnych i zwyczajów, nareszcie jako cenzor publicznego i domowego życia. Odpowiednio do tych celów, za członków tej władzy przybierani byli tylko dojrzali, doświadczeni, wypróbowanej cnoty mężowie, mianowicie byli archontowie, gdy swój urząd chwalebnie sprawowali i przez nieskalany bieg życia zarobili sobie na szacunek wolnych obywateli. Urzędowanie ich było dożywotniem, liczba nieograniczoną.

Nosić powierzchowne oznaki godności, pisać ko-medye, uczęszczać na hałaśliwe igrzyska i t. p., było areopagitom zabronionem. Zachowywanie tajemnicy urzędowej było ich pierwszym obowiązkiem. Sądzili w nocy, na końcu każdego miesiąca, przez trzy dni z rzędu. Pomieszczenie, gdzie

państwa, rozpoznawać w przypadkach pojedynczych, i rzem, poprzerastałem niższemi grzbietami górskie-jako sąd apelacyjny lub kasacyjny, wyrzeczenia j mi. Szczyty głównego łańcucha dosięgają 6,000 m.; innych sądów, lecz to, jak się zdaje, wtedy tylko, między niemi powstały liczne szczeliny, skutkiem kiedy mu władza do tego przez lud nadauą została, erozyi rzek, dążących do morza z wewnętrznej W usługach A-u pozostawał szczególny herold wyżyny, jak np. Rio Ocona, Mages, Vitor i t. p. (keryks). Instytucya arystokratyczna z tak roz- Klimat w ogóle zdrowy, zwłaszcza na wyżynie ległym zakresem działania i politycznej władzy i na stokach górskich, nadbrzeżne okolice są pra-musiała stać się kamieniem obrazy dla później- wie bezdeszczowe. Bogactwo mineralne wielkie, szych demagogów i wodzów demokracyi. Wskutek ale słabo wyzyskiwane; rolnictwo i pasterstwo ich usilnych zabiegów stracił A. swój wpływ p o- bardziej rozwinięte, gdyż doliny wielu rzek lityczno-etyczny; szlachetne usiłowania Cy- der są urodzajne, a wyniosłe płaszczyzny pokry-mona i dosadne słowa Eschylesa bez skutku po- wają bujne pastwiska. Przemysł slaby, natomiast zostały. Najszkodliwiej działał w tym kierunku handel ożywia się coraz bardziej, dzięki kolei że-Perykles przez swoją duchową władzę nad lu- laznej, która od wybrzeży oceanu przez przełęcz dem i przeź swoje dzielne narzędzie, Efialtesa. Cruceres (4,4/0 m. nad p. m.) biegnie do zaklę-W czasie panowania trzydziestu pod władzą słości jez. Titicaca. Politycznie dzieli się depar-zwierzchnią Sparty, z A-u pozostawały zaledwie tameut na 7 prowincyj. —2) À.. stolica poprze-szczątki. Po wskrzeszeniu umiarkowanej demokra- dniego departamentu, jedno z najludniejszych cyi, władza A-u została też przywróconą i zwierz- miast Peruwii; przeszło 30,000 mców. Założył je chni nadzór nad zastosowaniem praw był mu nano- w r. 1536 Pedro Azures do Campo na równinie przyznanym przez postanowienie ludu. Odtąd Quilca, na wysokości 2,329 m. nad p. m., u stóp przedłużał swoje istnienie aż do czasów cesar- wulkanu Misti vel A. (6,005 m .), o 90 km. od stwa, chociaż często ogołacanym był ze swojej wybrzeża Pacyfiku. Kolej żelazna łączy je zaró-politycznej i sądowej władzy, jakoteż swego da- ; wno z nadmorskiem miastem Mollendo, jak i z le-wniejszego obyczajowego przodownictwa. Z tern ' żącą na wyżynie stolicą departamentu sąsiednie-wszystkiem sławią jeszcze i późniejsi pisarze nie- j go, Puno, stąd handel bardzo ożywiony, głównie przedajność i ścisłą sprawiedliwość areopagitów wełną owczą, oraz wigoni i alpaki. —A. jest nad-(Tac. Ann. IF, 53, 55); (Meurs 1. 4. p. 2080). to składowym punktem towarów europejskich Czas, w którym ten sąd całkiem istnieć prze- i produktów amerykańskich, ma okolicę bardza stał, nie da się z dokładnością oznaczyć Z Dzie- urodzajną (t. zw. Campińa), klimat zdrowy, lecz jów apostolskich (17, 19, 22) okazuje się, że istniał natomiast podlega bardzo często trzęsieniom zie-jeszcze za czasów Klaudyusza; prawdopodobnie znie- mi; ostatnie z r. 1868 zniszczyło całeprawiemia-siony został za Wespazyana. Główne źródła: sto. Uniwersytet, założony 1825 r., kilka zakła-Eschyles: , Eumenides”, „Izokrates,” „Orat. Are- dów naukowych, fabryki wyrobów bawełnianych, •opagitica“ i attycpy mówcy, a głównie Pollux, złotych, srebrnych, szlifiernia drogich kamieni. VIII, 125inast. Źródła pomocnicze: Meurs: Tutejsza katedra zalicza się do najpiękniejszych „Areopagus et de sonato Areopagitico in Thes. w Ameryce    And. s.

na

wo

Ares - bóg wojny u greków. Pochodzenie tej nazwy nie jest stanowczo uzasadnionem. Z charakteru jednak, jaki to bóstwo posiada, wyraz Ares odpowiadałby wyrazowi ar à, który, pomiędzy innemi, u Homera zwłaszcza, ma znaczenie zniszczenia,

¹ kleństwa, strasznej jakiejś klęski. Jakoż, A. jest w greckiej mitologii i poezyi przedstawicielem pierwotnego, półdzikiego sposobu jowania, w przeciwieństwie do Ateny, bogini cywilizowanej, wykształconej sztuki wojennej. Wczasach najdawniejszych, przedhomerowskich, zabczano tego ponurego i burzliwego boga do bóstw podziemnych (chthonioi); posiadał on jednak wtedy sprowadzania na ludzi tak ' dobrze klęsk, jak i pomyślności. Takie zapatrywanie się ludu bożka wojny odpowiada temu peryodowi w życiu greckiego plemienia, w którym wojna, czej rozwój morski i lądowy, był powszechnie nowanym i uważanym za główny środek do życia. W czasach nieco późniejszych', w epoce po

-Gron, t. V, str. 207; Sigonius„De rep. Ath.“, III,

1568, tamże; Rhede: „De Areop.” i Gust. Schwab:

„Num quod Areopagus in plébiscita aut confirmanda aut rejicienda jus exererit legitimum”, Stuttgard 1818 r.; Meier i Schömann: „Att. process.”;

prze-

Edw. Meier: „Von der Blutsgeriechtsbarkeit des Areop. Rathes”, Rhein. Mus. II, str. 265 -279,

z r.

Kieł 1828, Matthiae „De jud. Ath” w Miscel. philol.; Krebs: „De ephetis”; Wachsmuth: „Heli. Alterthiimer” 1.1. 264, I, 248; II, 1. 318; II, 2, 338; „Meyers Conversationslexicon”,-z r. i842.K J

Aroopagita (Areopagiles). 1) Członek areopa-gu. 2) Komedya greckiego komika Demetryu-3) Areopagita Dyonizyusz, ob. Dyoni-

1838: P. W. Forchhammer „De Areopago”,

wo-

\1

sza. zyus z.

F. J.

#—

Kig 198. Ares.

moc

na

a ra-sza-

Arequipa. 1) Jeden z departamentów rzeczy-pospolitej peruwiańskiej, od południo-zachodu oblany oceanem Spokojnym, a od strony lądowej otoczony departamentami: lea, Ayacucbo, Cuzco, Puno i Moquegua, 59.017 km. p;wr. 1876 przeszło 160,OoO mców, obecnie blisko 190,000. Zachodni łańcuch Kordylierów peruwiańskich przecina dep. A. na dwie prawie równe części: zachodnią nadmorską, miejscami pustynną, oraz wschodnią, która jest dość wyniosłem płaskowzgó-

przedzającej bezpośrednio okres historyczny, A. A-a, przypisywanym Homerowi, poeta nazy-przybiera coraz więcej charakter bóstwa złośli- wa A-a obrońcą Olimpu, ojcem pięknie zdoby-wego i szkodliwego. Rzuca się on na wszystkie tego zwycięstwa, pomocnikiem Temidy (sprawie-strony, gdzie tylko może zaspokoić palącą go żą- dliwości). Pomimo jednak poprawienia swojej opi-dzę krwi i mordów, która tylko śmierć i klęski nii, A nie pozbywa się nigdy swoich cech prze-ludzkości przynosi. Krokami jego nie kierują ża- ważnie wojennych, zawsze on jest jedynie bogiem dne wyższe pobudki. Ta jednostronność w cha- klęsk, niszczycielem ludzi nietylko przez wojnę, rakterze A-a uwydatnia się coraz bardziej wt poe- ale przez morowe powietrze (riofokles: „Edyp zyi, opiewającej walki greków pomiędzy sobą, Król”). Zbójca raczej, niż rycerz, cieszy się je-które grupują się około wyprawy siedmiu królów dnak względami Afrodyty, ze szkodą kulawego przeciw Tebom. W tern zjawisku możemy znowu Hefesta (ob.), jej prawego małżonka. Wynika-upatrywać odbicie się w poezyi poglądu ludu na ją stąd głośne nieraz sceny małżeńskiej zazdro-wojnę domową, która zawsze jest klęską, bez ści, od których drży cała Sycylia, gdyż w głębi względu na rezultat. Do tejże epoki należy od- Etny miota się i bucha ogniem rozgniewany He-nieść pojmanie A-a i zakucie go w więzy przez fest. Znanym jest powszechnie epizod w Odysei, Aloidów, dwóch braci tytanów. Zamknęli oni gro- który opiewa, jak Hefest pojmał pewnego razu źnego boga wojny w żelaznej klatce i trzymali Aresa i Afrodytę w misternie ukute sieci żelazne^ go tam przez trzynaście miesięcy, ku wielkiemu i zwoławszy wszystkich bogów z Olimpu, zażądał zadowoleniu całego świata. Po walkach wewnętrz- u teścia zwrotu kosztów weselnych i podarków nych, po ułożeniu się jako tako stosunków mię- ślubnych. A. nie używał w ogóle nigdy wielkiej dzy oddzielnemi greckiemi kraikami, naród grec- czci i sympatyi u greków. Kult jego mało był ki, wycieńczony długoletnią wojną, z rozkoszą od- rozpowszechniony. Świątynie i posągi jego są dawał się wypoczynkowi i gromadził siły do wiel- rzadkie. A. przedstawiany bywa zwykle jako mło-kiej akcyi zewnętrznej—zbrojnej kolonizacyi wy- dzieniec wyniosłej postaci, szerokiej piersi i po-brzeźa azyatyckiego. To też A., wypuszczony tężnych bar, ale z niemiłemi i ponuremi rysami w końcu z więzienia, rozhulał się tak, jak nigdy twarzy. Znany posąg, przedstawiający A-a odpo-przedtem. W trojańskiej wojnie spotykamy urzę- ożywającym po walce z Erosem, igrającym u stóp dowego boga wojny greckiego po stronie trojan, jego, znajduje się w Villa Ludovici.

Występuje on już w „Iliadzie” jako bóstwo olim- Aresas (Leucanos), filozof ze szkoły pita-pijskie, syn Zeusa i Hery, ale nie jest jeszcze gorejskiej, żył podczas siedemdziesiątej olimpia-pozbawiony swego dzikiego charakteru, przeciwne- dy, to jest mniej więcej na 500 lat przed Chry-go wszelkiemu prawu i porządkowi. Walczy on stusém. Wiadomości przechowane o tym filozo-za sprawę trojańską nie przez sympatyę dla słab- fie są niedokładne, zwłaszcza, że i nazwa^ jego szej strony lub z innych jakich szlachetnych po- często mieszaną jest z nazwą Öresander, Esaras budek, ale dlatego, że po stronie    greków stoi    i Isaras. Podług Jamblika, miał A.    stać na cze-

Atena, jego wieczna przeciwniczka,    bogini mą-    le szkoły pitagorejskiej    („De    vit.    Pyth.” R.

na-

drego, sprawiedliwego i uczonego sposobu wojo- XXXVI). A. uchodzi za autora rozprawy „O wania. To też nie okazuje A. w tej wojnie ża- turze ludzkiej“, której urywek zachował się u Sto-dnego śladu wytrwałości. Pobity i raniony przez beusza. Mullah pomieścił ten urywek w dziele Dyomedesa, u którego Atena sprawuje funkcyę swojem: „Fragni. philos. Graecor.” (wydanie Di-woźnicy, sromotnie uchodzi A. z pola bitwy i spie- dot’a, tom. II, str. 51—2).

szy ukryć swój wstyd i gniew w górach i lasach, Arese Franciszek, hrabia (* w Medyolanie gdzie w braku ludzi znęca się nad    zwierzętami,    r. 1805, f w Rzymie r.    1881),    mąż    btanu wło-

Walki Aresa z Ateną, przedstawione    w „Iliadzie”,    ski. Skazany na śmierć    razem    z przywódzcami

na niczem.

doskonale objaśniają różnicę, jaka już wtedy za- spisku lombardzkiego r. 1831, otrzymał zamianę chodziła między sposobem wojowania greków kary na trzy lata więzienia (carcere duro) w Spiel-i świata zachodnio-azyatyckiego. Z jednej strony bergu, a w końcu drilgiego roku został ułaska-występuje dzika i w chwili pierwszego natarcia wiony. Po wypadkach w r. 1848 schronił się do straszna i niczem nieposkromiona odwaga, która Piemontu, gdzie r. 1854 został senatorem. Bę-przy lada niepowodzeniu zamienia się w panikę dąo w poufałej przyjaźni z Ludwikiem Bonapar-j sromotną ucieczkę, z drugiej—spokojne, na świa- te, z którym się poznał na wygnaniu i któremu domości dobrej sprawy i obowiązku oparte mę- niejednokrotnie wyświadczał przysługi, A. prowa-stwo, jednostajne tak w chwilach zwycięstwa, jak dził z wielką zręcznością półurzędowe negocya-i niepowodzenia. Co w zaraniu dziejów greckich cye pomiędzy rządem Wiktora-Emanuela a dwo-zaznaczyła poezya, zestawiając obok siebie te dwa rem tuileryjskim. Po zawarciu pokoju w Villa-bóstwa wojny, to samo zauważyła w kilka wie- franca król dał mu misyę utworzenia ministe-ków później historya, kreśląc obrazy bitew pod ryum (13 lipca 1859), ale usiłowania A., po trzy-Maratonem i Termopilami. Dopiero w późniejszej, dniowych pertrak tacy ach, spełzły po-homerowskiej epoce, nabiera A. cech bardziej R. 1861 A. zastępował przez pewien czas mi-sympatycznych. Przypada to na to czasy, kiedy nistra włoskiego w Paryżu, kawalera Nigrę, Atena, dzięki potężnemu rozwojowi poezyi i sztuk i uzyskał u .Napoleona III uznanie królestwa pięknych w Grecyi, zaczyna coraz więcej zanied- włoskiego, a r. 1866 miałpowierzoDą sobie u cesarza bywać wojennego rzemiosła. Tak w hymnie na cześć francuskiego misyę, tyczącą się przymierza wio-

sko-pruskiego. R. 1867 prezydował we włoskiej i podejrzenia ucieczki nie budzących, stosowa-komisyi na powszechnej wystawie paryskiej.    nym być może jedynie wtedy, gdy przestępstwo

Areson Jon, ob. Arason.    zagrożone jest karą nie mniejszą, jak zamknięcie

Areszt, (w postępowaniu cywilnem, po franc, w domu roboczym lub poprawczych oddziałach saisie-arrêt), pod powagą obowiązującego poprze- aresztanckich, albo zesłanie na mieszkanie w Sy-dnio w kraju tutejszym kodeksu postępowania beryi. Przy mniejszem zagrożeniu stawiennictwo sądowego cywilnego, był to środek egzekucyjny, zabezpiecza się przez wzięcie kaucyi lub porę-zwany inaczej zapowiedzeniem, za pomocą czenia z pieniężną odpowiedzialnością, oddanie którego każdy wierzyciel, na mocy tytułów egze- pod dozór policyi, a nawet przez prostą deklara-kucyjnych, mógł sprzeciwiać się wydaniu rzeczy cyę niewydalania się z miejsca zamieszkania, i sum dłużnika swego, znajdujących się w rę- Przy wyborze jednego z tych środków, odejmu-ku trzeciego. Jeśli nie było tytułu, zapowiedze- jących obwinionemu możność uchylania się od nie mogło być dopełnionem za pozwoleniem sę- śledztwa, prawo zaleca mieć na uwadze nietylko dziego. Czyniący zapowiedzenie, obowiązany był wysokość zagrażającej kary, ale także siłę i zna-w ciągu ośmiu dni zawiadomić dłużnika o zapo- czenie zebranych poszlak, możność ukrycia śla-wiedzeniu i zapozwać go w celu uzyskania wyro- dów przestępstwa, stan zdrowia, płeć, wiek i po-ku, uznającego ważność tego aktu. Na mo- łożenie towarzyskie obwinionego (art. 415—423 cy takiego wyroku, lub też tytułu urzędowego, Ust. Post. kar.). Decyzya, pozbawiająca wolno-jeśli w nim była należność ustaloną, zapowiada- ści, ulega w każdym czasie apelacyi, która w cią-jący wzywał zapowiedzianego o złożenie deklara- gu doby od jej podania wyższej instancyi prze-cyi co do posiadanych funduszów dłużnika. Gdy słaną być winna.—Areszt z wyroku stanowi taką deklaracyę zapowiedziany złożył, zaręczył karę poprawczą najniższą w rodzaju, w odróżnie-za jej rzetelność w kancelaryi pisarza trybu- niu od kary wieży i innych rodzajów więzienia; nału, poparł dowodami i kopię jej doręczył obroń- stopniuje się od jednego dnia do trzech miesięcy, cy zapowiadającego, a co do deklaracyi niebyło nie pociąga za sobą żadnego ograniczenia praw. Oso-sporu, nie miało miejsca żadne dalsze postę- by uprzywilejowane mogą, stosownie do uznania powanie; w razie przeciwnym trybunał poczyty- sądu, odbywać areszt w wieży, t. j. przy więzie-tywał zapowiedzianego za samodłużnika, lub niu, w oddzielnem pomieszczeniu, na odwachu uwalniał go od sprawy.. W obu przypad- wojskowym, lub we własnem mieszkaniu, które kach, gdy zapowiedzenie uznane zostało przez może być i specyalnie na ten cel wynajęte (art. trybunał za ważne, wierzyciel odzyskiwał na- 57 K. kar. 1866 r.). — Areszt dłużników cy-leżność poszukiwaną na tej drodze zwykłemi wilnych jest stosowany względem niewypłacal środkami sprzedaży ruchomości i rozdzielenia nych z ograniczeniami, w art. 1225 Ust. P. C. szacunku, lub sumy zaaresztowanej (gdy ze stro- wyraienionemi, a mianowicie: nie ulegają areszto-ny innych wierzycieli poczynione także zostały wi za długi: nieletni, starsi nad lat 70, kobiety zapowiedzenia). Obecnie odpowiedniemu środko- mające zostać matkami i do 6 tygodni po roz • wi egzekucyjnemu nadawaną jest w ogólności wiązaniu, rodzice mający nieletnie dzieci nie po-nazwa: skierowania egzekucyi na kapitały, lub siadające środków utrzymania bytu; nareszcie inny ruchomy majątek, znajdujący się u trzeciej duchowni, o których niewypłacalności zawiadamia osoby, we władzy administracyjnej lub sądowej, się natomiast władzę dyecezyalną. Dłużnik ulega lub instytucyi kredytowej, oraz na pęnsye i inne osobistemu zatrzymaniu jedynie ze specyalnej de-fundusze, stanowiące uposażenie urzędnika. Na- cyzyi sądu, w którego okręgu wyrok jest wyko-dawana mu. jest wszelako w prawie i nazwa po- nywany, i wtedy tylko, gdy nie może wskazać łożenie aresztu. (Por. art. 1078, 1079, 1084 innych środków wykonania (art. 1224 i 1225 ust. p. s. c.). Szczegóły co do tegoż ob. pod U. P. C.). Samo zatrzymanie nie może mieć wyrazem „Egzekucy a”.    F,J* miejsca od godziny 8 w wieczór do 8 rano, w ko-

Areszt, zatrzymanie osoby lub funduszu; prze- ściele, w pałacach i mieszkaniach, zajmowanych nośnie znaczyć może miejsce, w ktorem areszto- przez posłów i ambasadorów lub ministrów za-wany pozostaje. Co do zatrzymania osoby, po- granicznych, a także w biurach w czasie posie-szczególne prawodawstwa gwarantują nietykalność dzeń. Za dług niższy od 100 rs. nie podlega obywateli oddzielnemi aktami i postanowieniami, się zatrzymaniu osobistemu, przy wyższym czas Angielskie Habeas corpus (1679 r.), nasze da- zatrzymania normuje się w następującym stosun-wne N eminem captivabimus (1430), znajduje ku: za dług od 100 rs. do 2,000 rs. sześć mie-odbicie w art. 8 i y statutu organicznego król. sięcy, od 2,000 rs. do 30,000 rs. dwa lata, do polsk. z 1832 r. i w art. 8 obowiązującej proce- , 60,000 rs. trzy lata, do 100,000 rs. cztery lata, dury karnej, który powiada: „Nikt nie może być poczynając od 100,000 rs. do ilości nieograniczo-zatrzymany pod strażą inaczej, jak w przypad- nej pięć Jat. Odsiedzenie tych terminów aresz-kach prawem wskazanych, ani też więzionym tuje umarza sam dług. Dłużnik, uważający w miejscach, nie przeznaczonych na ten cel przez się za niewłaściwie przyaresztowanego, ma pra-prawo”. — Areszt detencyjny v. prowizo- wo żądać od komisarza sądowego, iżby ten, ryczny, zatrzymujący obwinionego podczas śle- pod osobistą odpowiedzialnością, bezzwłocznie sta-dztwa, jest najwyższym środkiem, zabezpieczają- wił go przed prezydującym iśądu Okręgowego, cym stawiennictwo. Względem osób osiadłych I ewentualnie sędzią pokoju, celem przedstawienia zażaleń. Choroba dłużnika, należycie stwierdzona co do jej stopnia, może przeszkodzić zatrzymaniu. Wojskowi ulegają zatrzymaniu jedynie z wiedzą i za współudziałem swej władzy. Koszta utrzymania dłużnika w areszcie ponosi wierzyciel i złożyć je winien w ilości nie mniejszej, jak za miesiąc z góry.

mogą być ściśle oznaczone, ile że A., oprócz Homera i Hipokratesa, nie wspomina w swych pismach o żadnym autorze, o nim zaś nadmienia pierwszy Aleksander riphrodisias (około 200 po Chr.). Z opisu rolnictwa i ogrodownictwa egipskiego, tudzież syryjskiego zapalenia gardła, wnosić należy, że autor bawił w tych krajach; z pism jego atoli wypada także, że przebywał w Italii. Cokolwiekbądź, pozostałe po nim dwie prace: „O przyczynach i znakach chorób ostrych i prze-włocznych” („Peri aition kai semeion okseon kai chronion pathon”), w której nie dostaje czterech pierwszych rozdziałów i kawałka piątego, i „O leczeniu chorób ostrych i przewłocznyoh” („Peri therapejas okseon kai chronion pathon”), równie jak pierwsza o czterech księgach, także z wieloma lukami, świadczą dowodnie, że przedewszyst-kiem autor nie krępował się żadną teoryą, ani szkołą (zaliczamy go przeto do eklektyków), że

J. M. K.

Aresztanckie roty, podług dawnej, w potocznym języku dotąd utrzymanej nomenklatury, obecnie aresztanckie poprawcze oddziały, rodzaj cięższej kary poprawczej, przy której skazani w warunkach systematycznej dyscypliny do robót publicznych bywają używani. Kara ta połączoną jest zawsze z utratą wszystkich szczególnych praw i przywilejów, tak przez pochodzenie, jak i osobiście nabytych i podług art. 31 kod. kar. 1866 r. ma 5 stopni, a mianowicie: 1° od 3¹/₂ do 4 lat:

2° od 3 do 3*/₂ lat; 3°) od 2l/₂ do 3 lat; 4° od I¹/, do 2 V₂ lat; 5° od 1 do iy₂ ruchu. Osoby uprzywilejowane w miejsce tej kary skazywane są j wzorem dlań był wyłącznie llipokrat, że w wierno-na dożywotnie mieszkanie w Syberyi, a w szczegół- ści opisów chorób, dokładności obserwacyi, trafności ności podług 1-go i 2-go stopnia w gubernii poleceń leczniczych, skromności i prawdziwej czci Irkuckiej lub Jenisiejskiej, z zabronieniem wyjazdu j dla nauki, przewyższał (z wyjątkiem twórcy lecz-do innych gubernii syberyjskich przez czas ud j nictwa, Hipokrata) wszystkich lekarzy starożyt-8 do 12 lat, zaś podług trzech dalszych stopni ; nych. W pojęciach anatomo-fizyologicznycb nie na takież mieszkanie w gubernii Tomskiej lub różni się A. od swego wzoru, ani co do wszech-Tobolskiej.    J- M- K władnej „physis”; jedno tylko spotykamy tu po-

Aresztant, wyraz częściej używany na oznaczę- jęcie shy. „tonus”, która ma w związku utrzymy-nie skazanego na karę więzienia, lub w popraw- wać wszystkie części stałe (na czem Er Hof-czyck aresztanckich oddziałach, może również ozna- mann w XVIII wieku oparł całą swoją teoryę czać i każdego zatrzymanego, który jednak przy patologiczną). Choroby w ogóle wyprowadza au- -prowizorycznem zatrzymaniu zwie się nie aresztan- tor już to z nieprawidłowego stanu cieczy, już lem, lecz zostającym pod strażą, urzędownie bywa też wrodzonego ciepła, lub owego tonus. Przy nazywany.    określaniu pojedyńczych chorób, uwzględnia słusz-

AretaiogUS. Sybaryci rzymscy, goniąc za coraz nie skłonność do nich tak indywidualną, jako też nowemi uciechami, któremi rychło się przesycali, wieku i płci. W chorobach mózgo-rdzeniowych pomiędzy innemi, najmowali do stołu osoby    żaba-    rozróżnia nader trafnie: apopleksyę, jako    poraże-

wiające. Pełniący taką    funkcyę zwał się A.;    wspo-    nie ruchu, czucia i czynności umysłowych,    pocho-

minają go i Swetoniusz i Juvenalis; ale w jaki dzące od cierpienia mózgu; paraplegię, objawia-sposób mianowicie odbywało się to bawienie, bli- jącą się porażeniem czucia i ruchu w poszczegól-żej nie określają. Prawdopodobnie A. był to rodzaj nych członkach; paralysis odnosi do niedostatku błazna.    K-K-    samego ruchu, zaś anestezyę do utraty    czucia,

Arete, (po grecku:    męstwo, cnota; to    samo,    które to formy mają źródło swe w zboczeniach

co łacińskie.Virtus). Wedle mitologii greckiej żo rdzenia. W symptomatologii apopleksyi zaznacza na Alcynousa, króla Teaków, cieszyła się wiel- autor wyraźnie, że porażenie członka występuje kim szacunkiem męża i poddanych. Za jej przy- w stronie przeciwnej od siedliska choroby czyną Odysseusz, zabłąkawszy się na wyspę w mózgu, co jest prawdziwie zadziwiającem, z po-Teaków, był bardzo gościnnie przyjęty i swobo- wodu, że do zrozumienia tego »faktu potrzebną dnie wyprawiony napowrót do ojczyzny. Również jest wiadomość o skrzyżowaniu włókien nerwo-dzięki jej wpływom, uciekająca z Jazonem Me- wych w mózgu i miejscu naruszenia mózgu. W rzę-dea, nie była wydana w ręce swych prześlą- dzie chorób gardła podaje opis panującej w Egip-dowćów.    cie choroby „Eschara", pochodzącej jakoby od

Arete, planetoida (197), odkryta przez Palisę złego pożywienia, niezdrowej wody nilowej, a któ-w r. 18/9; obieg dokoła słońca kończy w ciągu rej istota zbliża się w zupełności do uaszej bło-4.54 lat.    nicy. Szczególnie nadto uwagi godnem jest za-

Areteusz    z Kapadocyi, lekarz grecki    z dru-    strzeżenie A-a przy chorobie syncope,    „że cho-

giej połowy    pierwszego wieku naszej ery,    głębo-    rzy tacy przedstawiają tętno drobne    i słabe,

ko uczony,    z klasyczną literaturą ogólną zaró-    gwałtowne kołatanie serca i właściwy    szmer

wno, jak z    lekarską, dokładnie obeznany,    należy    w sercu (patagon tes kardies)”, coby dowodziło,

do rzędu najznakomitszych mężów starożytnej że autor auskultował ruchy serca! Do klasycz-Hellady. O stosunkach osobistych jego nie mamy, nych iście zabytków zalic\yć można A a opisy: niestety, żadnych wiadomości; nawet czas i miej- suchot, dysenteryi, (wspomina o owrzodzeniu kiśće, w których żył, przebywał i pracował, nie szek), chorób nerek i pęcherza, zalewu mózgu,

Arethusia--Aretin Karol.

767

i posadę dyrektora komory w Ingolstadt. Trzech jego wnuków odznaczyło się na wyższych stanowiskach publicznych i na polu piśmienniczem. („Die Familie Aretin”, 1825,).

Aretin Jan Adam, baron, d’ (* w Ingolstadt 24 sierpnia 1769—f w Haidenburgu w Ba-waryi 18 sierp. 1822). Studyował prawo i obrał karyerę dyplomatyczną. Za ministeryum hrabiego Mongelasa objął urząd szefa sekcyi dyplomatycznej, a po wystąpieniu hrabiego Reohberga z le-gacyi bawarskiej we Frankfurcie, zajął jego stanowisko w sejmie (1817) i tam, stanąwszy w opo-zycyi z Metternichem, bronił z zapałem konsty-tucyi, którą król Maksymilian nadał był swemu narodowi. A. odznaczył się również jako pisarz i niepospolity amator sztuk pięknych; brał czynny udział w pracach towarzystwa historyczno-niemieckiego, założonego we Frankfurcie r. 1819 Arethusa Gronov. Chorost. Rodzaj należą- staraniem barona Steina i zebrał jedną z najbogatszych w Niemczech kolekcyj sztychów i rycin. — Brulliot: „Catalogue des estampes du cabinet d’Aretin”, Monachium, 1827, 3 tomy, in 8-0. — A. wydał: „Catalogue des estampes gravées par Chodowiecki”, Monachium, 1796, in 8-o i parę dzieł innych.

Aretin Jan Jerzy, baron, d’ (* 29 marca 1770 w Ingolstadt —30 stycznia 1848); studya odbył w Heidelbergu; r. 1806 otrzymał posadę inspektora dróg i mostów w Tyrolu. Po wybuchu powstania w tym kraju, A. został generalnym komisarzem obwodu Eisach-Erixen i dostał się w ręce austryaków, którzy go wygnali do Węgier. R. 1810 król bawarski, w nagrodę jego zasług, nadał mu dobra Mendorferbuck i od tej chwili A. poświęcał się rolnictwu. Pozostawił następujące prace: „Aktenmäss. Donaumooskulturgeschichte”, 1795.—„Jahrbücher derLand-wirthschaft in Baiera”, 1823—26. Ostatnie dzieło napisał wespół z Schonleutnerem.

Aretin Karol M a r y a, wicehrabia, d’ (* w Wetzlar 4 lipca 1796 — -j- w Berlinie 29 kwietnia 1868), historyk niemiecki, najstarszy syn Jana Chryzostoma d¹ Aretin. Podczas kampanii r. 1813 wstąpił do wojska i służył do r. 1825, poczem zrzucił mundur i, osiadłszy na wsi pod Landshut, oddał się poszukiwaniom historycznym. R. 1843 wstąpił do bawarskiego ministeryum spraw zagranicznych, a r. 1846 stanął na czele archiwów koronnych; brał także kilkakrotnie udział w negocyacyach dyplomatycznych; zajęcia te nie oderwały go bynajmniej od pracy na polu historycznem. On-to utworzył sławne muzeum historyczne, w którem zgromadził wszystkie dokumenta i starożytności, odnoszące się do panującego domu i królestwa bawarskiego. Głó-wnemi dziełami, jakie A. wydał, są: „Bayerns auswärtige Verhältnisse seit dem Anfang des XVI Jahrhunderts”, Passawa, 1839 (wyszedł drukiem jedynie 1 tom i sięga roku 1654). „Geschichte des bayrischen Herzogs und Kurfürsten Maximilian I”, Passawa, 1842 (wyszedł drukiem tylko 1 tom).—„Tilly und Wrede”, 1844. — „Wallen-

tęźca (wywołanego zranieniem albo czasem epidemiczną chorobą), trądu arabskiego, zgorzeli (której przyczyny szuka w zakrzepie większych naczyń), gorączki pałającej i w. in. W terapii A-a zajmuje główne miejsce dyeta i mały zapas znanych powszechnie środków Hipokratesowych. Rękopisy rzeczonego dzieła A-a przechowują się w Paryżu (najlepsze), Oksfordzie, Rzymie, Flo-rencyi i t. p.; wszystkie są kopią jednego manuskryptu. Pierwsze wydanie greckie wyszło w Paryżu 1554, J. Goupyla; pierwszy przekład łaciński Crassusa w Wenecyi 1552 r. Wyborne wydanie Wigana z tekstem greckim Goupyla i doskonałym przekładem łacińskim: Oxon, 1723, Lugd. B. 1731—1735, ed. Boerhaave; grecko-angielskie A-damsa 1856; angielski przekład Hoffata 1785; niemiecki Dewera 1790, Manna 1858, włoski Puccinottiego 1838.

Dr. Ł.

cy do rodziny Storczykowatych, podrodziny Arethuseae, wyróżnia się okwiatem, złożonym z listków równych, przy podstawie spojonych; z nich zewnętrzne i boczne przy nasadzie posiadają krótki garbek i schodzą się z tylnym i wewnętrznym, dla utworzenia hełmu. Miodowarga przyrośnięta do podstawy prętosłupa i tworzy u góry kapturek, opatrzony wewnątrz krążkiem. Prętosłup ró-wnowązki, rozpostarty, płatkowaty u góry. Pyl-nik wierzchołkowy, o komórkach bardzo do siebie zbliżonych. Masy pyłkowe w liczbie czterech, kańciaste. Zioła bezlistne, o korzeniach bulwiastych, o głąbikach bardzo prostych, pochwiastych, zakończonych kwiatem samotnym, różowym. C h o-rost bulwiasty (Arethusa bulbosa L.) jest jedynym gatunkiem tego rodzaju, żyjącym w Ameryce północnej, gdzie jego pąki są używane do rozpędzania nabrzmiałości i do uśmierzania bólu zębów.

J. A.

Aretin Paweł, mieszczanin praski, piastował r. 1618 godność sekretarza apelacyjnego i był gorliwym poplecznikiem Wacława Budowca, uczestnika powstania czeskiego. W r. 1619 wygotował „Mapę ziemi czeskiej”, opartą na własnych obser-wacyach podróżniczych, rytowaną przez Bayarda w r. 1632. Jest to najlepsza między mapami z XVI i XVII wieku; posłużyła za wzór do wielu podobnych map, wydawanych w Niemczech i Francyi. — Ob. Jireczka „Rukovét”; Histor. Sborn. II, 321.

Aretin (* w Konstantynopolu r. 1706), funk-cyonaryusz bawarski. Księżna Flerisi Kune-gunda Sobieska, żona elektora Maksa-Emanuela Ii-go, po zajęciu Bawaryi przez austryaków, schroniła się do Wenecyi, skąd przywiozła z powrotem do kraju małego chłopca, którego jej polecono; miał to być syn Bakdazara Kaziadura, króla części Armenii, zawojowanej przez persów. Na chrzcie otrzymał imiona J. B. Chryzostoma Arutiuna Kaziadura i był dla bezpieczeństwa wywieziony do Wenecyi r. 1708. Wychowany następnie na dworze monachijskim, A. wszedł do służby bawarskiej i otrzymał tytuł szambelana

JŁaojklopatJT* Potmtchua Uu»br. T. IV.

97

K. G.

J. A

stein”, Ratysbona, 1846. — „Alterthümer und Denkmale des bayrischen Herrscherhauses”, tamże, 1855 ~ 1871.

Aretino Leonard, ob. Bruni.

Aretino Piotr (1492—1557), poeta włoski, słynny z cynizmu zarówno w życiu, jak i w pismach swoich. Urodził się w Arezzo (stąd Aretino), jako syn naturalny pewnego szlachcica i pospolitej kurtyzanki, i tu spędził młodzieńcze lata, okazując już wtedy wielki talent, zwłaszcza w kierunku satyrycznym. Za napisanie satyry na sprzedaż odpustów wygnany z Arezzo, schronił się do Perudżyi i tu uczył się introligatorstwa, uzupełniając w chwilach wolnych swoje skąpe wiadomości literackie. W r. 1517, dla zdobycia świetniejszej karyery, udał się do Rzymu i tu wprędce talentem, dowcipem, złośliwością, pochlebstwami, pozyskał protektorów i dostał się na dwór Leona X. Po kilku wszakże latach (1524) zmuszony był Rzym opuścić za napisanie sprośnych sonetów („Sonetti lussuriosi”), które stanowiły właściwie wierszowany komentarz do wszetecznych rysunków Juliusza Romano. A. zna lazł teraz protektora w osobie J ana Medyceusza, księcia Toskanii, zwanego naczelnikiem „czarnych band’*, a ten przedstawił go w Mediolanie Franciszkowi I, królowi francuskiemu, który przyjął go łaskawie, obdarzył złotym łańcuchem i ułatwił mu powrót na dwór papieski. Tu przecież, wdawszy się w miłostki, został przez rywala poraniony i ratował się ucieczką do Jana Medyceusza, a po jego śmierci—do Wenecyi (1527). W mieście tern stale już przebywał, żyjąc w wielkim zbytku i jawnej rozpuście, w towarzystwie kurtyzanek, ,które, niby harem, utrzymywał w swoim domu. Środków na to wszystko dostarczały mu liczne i hojne podarunki i pensye, które umiał z właściwą sobie czelnością wymuszać na królach, książętach i magnatach, to pochlebstwem, to żebraniną, to,zjadliwą złośliwością, a niekiedy wszystkiem tern razem. Jedni czynili mu zadość z wyrachowania, większość atoli z obawy, żeby nie ściągnąć na siebie dokuczliwej złośliwości tego „bicza na książąt“—jak się sam nazywał. Opłacał mu się nawet papież Juliusz III, ale gdy mu odmówił kapelusza kardynalskiego, uniknął dotkliwszych pocisków tylko dlatego, że A. obawiał się św. inkwizycyi. Franciszek I skarbił sobie jego względy, a cesarz Karol V płacił mu stałą pensyę, jako swojemu ajentowi, z czego A. umiał także wyciągać lóżne korzyści. Umarł A. wskutek spadnięcia z krzesła, gdy zanosił się od śmiechu, słuchając opowieści o psotach jednej z sióstr swoich, znanych z rozwiązłych obyczajów. Większość pism A-a dobrze ilustruje życie jego i, podobnież jak ono, stanowi wielce charakterystyczny przyczynek do nastroju obyczajów ówczesnego społeczeństwa włoskiego. Rozważane z historycznego punktu widzenia, najciekawsze są jego listy (wyd. kompl,, Paryż, 160y); po nich idą jego „Souetti“, „Oapitoli“, i „Capriciosi e piacevoli raggionamenti“, które, podobnież jak „Sonetti lussuriosi’* należą do naj-sprośniejszycłi kompozycyj ówczesnych. Większą wartość literacką mają jego utwory dramatyczne, a mianowicie tragedya „Orazia“ (Wenec. 1546) i pięć komedyj: „Marszałek”, , „Komedya dworska” (Cortigiana), „Talanta”, „Świętoszek” i „Filozof” (drukowane najprzód zosobna, następnie zbiorowo w Wenecyi 1553, 1560 i później); zwłaszcza w komedyach okazał wiele satyrycznego dowcipu i zdolności do charakteryzowania osób działających. A. posiadał niewątpliwie wielki talent, ale nie wykształcony i pozbawiony lepszego smaku, wskutek zupełnej nieznajomości literatury klasycznej. Mimo to akademia della Crusca, dla zalet języka, którym A. władał z wielką swobodą, zaliczyła go do pisarzy klasycznych. Oprócz dzieł wyżej wskazanych, A. zostawił dwa niedokończone poematy romantyczne: „Le lagri-me d’Angelica” (Wen. 1538) i „Marfisa” (Wen. 1544); opracował nadto parafrazę siedmiu psalmów pokutnych, żywot Najświętszej Panny, św. Tomasza z Aquino i t. d., zapewne dla przejednania wzrastającej podówczas reakcyi religijnej. Dzieła jego wydał ostatnio M. Fabi (Medyol. 1861 i 1882). Porówn. G. Sinigaglia: „Sagio di uno studio su P. A.” (Rzym, 1882); Chasles: „L’Arétin” (Par. 1873); Samosch: „P. A.” (Berlin, 1881).

Aretius Benedykt, uczony szwajcar, urodź, w Bernie na początku XVI stulecia. Uprawiał filozofię, teologię i botanikę. Zajmował się nade-wszystko roślinami alpejskiemi; odkrył około 40 gatunków, należących do roślin rzadkich, które opisał w dziele p. t. „Stockhornii et Nessi Hel-vetiae montium et nascentium in eis stirpium Descriptio” (Argentorati, 1561, in-fol.).

Aretusi Cezary, malarz włoski (* w drugiej połowie XVI w. w Bolonii). Zdolny portrecista i odznaczający się kolorystyką, A. odtwarzał najczęściej dzieła innych mistrzów. A. znanym jest głównie jako twórca dolnej części fresków kościoła katedralnego w Bolonii (1576 r.), przedstawiających wszystkie wybitniejsze gmachy tego miasta, pośród których snują się procesye różnych bractw miejscowych.

Aretusi Jan, malarz włoski z końca XV stulecia, znany z fresków, jakiemi ozdobił jednę z kaplic kościoła del Carmine w Modenie. A. był protoplastą uzdolnionego rodu artystycznego.

Aretusi Pellegrino, zwany Pellegrino di Giovanni, albo Pellegrino z Modeny, syn poprzedniego (* w drugiej połowie XV w. w Modenie — -j* 1523). A. kształcił się w malarstwie pod kierunkiem Rafaela, któremu później pomagał w większych dziełach. I tak: A. pracował przy lożach watykańskich, a nawet przypisują mu „Historyę Jakóba”. Po śmierci mistrza swego, A. powrócił do miasta rodzinnego, Modeny, gdzie w kościele św. Pawła wykonał najważniejszą z prac swoich, to jest „Narodzenie Chrystusa”.

Aretuza (mit. gr.), nimfa z Elidy, córka Ne-reusza i Dorydy, ścigana przez zakochanego w niej Alfejosa (ob. Alpheus), wyobrażającego bożka rzeki tego imienia, zamienioną została przez bo-

K. K.

g, a.

ginię Artemidę w krynicę. Alfejos dopędził ją, masz A. schronił się do Sycylii, skąd powołany i tak pod powierzchnią morza płynęli wspólnemi przez papieża Piusa VI na stolicę arcybiskupią wodami, aż do wyspy Ortygii, sąsiadującej z Sy- (in partibus) Seleucyi, wyjechał niebawem do rakuzą, gdzie utworzyli zdrój wody słodkiej, lubo Rosyi, w charakterze legata, na dwór cesarza Pa-otoczony słoną wodą morską. Bałamutny mit wła I (1801). A. miał za zadanie doprowadzić ten w kilku różnych wersyach opowiadany, zdaje do unii oba kościoły, w której-to sprawie poczy-się wskazywać pewną łączność osadniczą mieszkań- nane już były poprzednio wielokrotne negocya-

cye. Śmierć Pawła I przerwała układy, a po wstąpieniu na tron cesarza Aleksandra I-go A. opuścił stolicę rosyjską i udał się do Drezna, skąd wezwał go Napoleon do Berlina, aby mu zakomunikować swoje plany co do zniesienia świeckiej władzy papieży (1807). A. pośpieszył zawiadomić Piusa VII o zamiarach Napoleona, za co ten kazał go zaaresztować we Florencyi, skąd przewieziony został do Nawary i następnie do Bastia. Przebrawszy się za marynarza, A. uszedł z więzienia r. 1813 i schronił się do Sardynii, skąd razem z Wiktorem-Emanuelem wylądował w Genui (1814), poczem przez Savonę wrócił wraz z Piusem VII do Rzymu. R. 1815 A. otrzymał kapelusz kardynalski i gubernatorstwo Ferrary. W tem-to mieście założył akade« mię degli Ariostei i przywrócił zakon jezuitów, poprzednio zamknięty. Po rewolucyi w roku 1820, A. obszedł się z wielką ludzkością z więźniami politycznymi, osadzonymi w więzieniach Ferrary; chodził sam po celach i pocieszał strapionych. Za Piusa VIII został wice-kanclerzem Kościoła (1830). Pochowany został w kościele San Lorenzo z jak największemi honorami. Pozostałe po nim pamiętniki nie są jeszcze wydane.

Fig-. 499. Aretuza.

ców Elidy z ludnością wyspy Ortygii,łączność, dokonaną pod wezwaniem Artemidy, która na tej wyspie miała świątynię i gdzie, równie jak w Sy-rakuzie, czczono także Aretuzę. Nimfa ta była mianowicie muzą poezyi pasterskiej i często ukazuje się na monetach sycylijskich. Taż sama nazwa służy wielokrotnie i innym nimfom kry-nicznym.

Aretuza, planetoida (95), odkryta przez Luth-ra w r. 1867; obieg dokoła słońca kończy w ciągu 5.4 lat.

Aretyńskie sylaby (wyr. muz.); tak się nazywają sylaby: ut, re, mi, fa, sol, la—po dziś dzień używane w solmizacyi, które Guittone z Arezzo (ob.), słynny reformator muzyczny z XI w., wprowadził do teoryi muzycznej, jako nazwy sześciu tonów ówczesnego Hexachordu. Te nazwy w zupełności odpowiadają naszym: c, d, e, f,

A. Pol.

Areusz, rodem z Aleksandryi, filozof grecki ze szkoły pitagorejskiej. Podług niektórych pisarzy, A. miał być nauczycielem cesarza Augusta. Swetoniusz twierdzi nawet (Aug., R. LXXXIX), jakoby cesarz ten, po upadku Antoniusza, przebaczyć miał mieszkańcom Aleksandryi jedynie przez wzgląd na swego nauczyciela, Areu-sza. Seneka wychwala wymowę A-a, a dziełom jego przypisuje głównie ulgę, jakiej doznała Li-wia w boleści swojej po stracie męża.

Arevalo, stolica okręgu w prowincyi hiszpańskiej Starej Kastylii, w departamencie Avila, przy połączeniu się rzeki Alamedy z Adają (lewy dopływ Douro) i przy drodze żel. z Madrytu do Santander; fabryki tkanin wełnianych; 4,500 mców. Okolica, wyjątkowo urodzajna, dostarcza zboża w wielkiej obfitości.    And-s

Arezzo, słynny ród sycylijski, który dostarczył wielu znamienitych ludzi kościołowi, literaturze i dyplomacyi. Klaudyusz Marya A. był histo-ryografem Karola V; Tomasz A., wnuk poprzedniego (* w Orbitello 1758 ~*J* w Ferrarze 1833) był kardynałem. Przeszedłszy studya filozoficzne pod profesorem Beccaria, obrał stan duchowny, został vice-legatem w Bolonii, a następnie otrzyma¹ gubernatorstwo Fermo, Perudżyi i Macera-ty. Uchodząc przed wojskiem francuskiemu To-

Arezzo Guittone d’, oh. Guittone z Arezzo.

Arezzo. 1) departament włoski w Toskanii, otoczony dep. Florencyi, Sieny, Perudżyi oraz Urbino & Pesaro; liczy 247,917 mców na 3306 km. □. Kraj wogóle górzysty, zwłaszcza na wschodzie, gdzie przesuwa się główny grzbiet Apeninu toskańskiego, ze szczytami M. Falterone (1649 m.), Alpe di Serra i in.; środkową część przerzynają odrośle Apeninu: Prato Magno (1580 m.), A. di Catenaja (1450 m.); na zachodzie Subapenin przejawia się w górach Chianti, których wschodnie stoki ograniczają obszerną dolinę rz. Chiany. Hydrograficznie należy departament do rzek Arno i Tybru, które tu biorą początek: pierwsza z nich wypływa z pod g. Falterone i zataczając wspaniałą linię spiralną, okrąża wyniosłość Prato Magno; drugi wychodzi z pod g. Comero i przez rz. Paglia przyjmuje wody Chiany (staroż. Clanis), która, dziś skanalizowa na, wpływa jednocześnie do Arno i do Tybru, przedstawiając ciekawy przykład stopniowego podnoszenia się gruntu pod wpływem osadów rzecznych. Grunt wogóle urodzaj uy dostarcza zboża, wina, oliwy i owoców; na stokach górskich kwitnie pasterstwo (starana hodowla nierogacizny).— 2) A., stolica poprzedniego, w pobliżu złączenia kanału Chiany z rz. Arno; 270 m. nad p, m., zbudowana na wzgórzu, którego szczyt wieńczy katedra; liczy jako „centro” 14}3Q§ nmów, ą ja-;

A. Pol.

ko „commune” 39,770 mców. Godne są uwagi: katedra z XIII w., z grobowcem Grzegorza X, kościół S. Maria della Pieve, zbudowany w IX wieku na ruinach dawnej świątyni Bachusa, kościoły św. Franciszka, św. Bernarda, św. Dominika i kilka innych; pałace Rossi i Bacci z inte-resującemi zbiorami sztuki i starożytności; dom Petrarki; ratusz z XIV wieku; akademia sztuk i nauk; wielki szpital, założony 1215 r.; wiele zabytków etruskich i rzymskich; piękne aleje spacerowe, biblioteka, instytut chirurgiczny i t. p. Mieszkańcy trudnią się jedwabnictwem, farbiar-stwem, sukiennictwem, garncarstwem i wyrobem przedmiotów galanteryjnych i metalowych. A. należy do najstarszych miast w Italii. Jako Ar-retium, było jednem z 12-u miast związkowych Etruryi i słynęło z wina, pszenicy, broni i naczyń glinianych ( Vasa Arretina). W 310 r. zawiera pokój z Rzymem; Sulla burzy je w wojnie domowej, lecz zarówno po tej katastrofie, jak i po najściu gotów i longobardów, miasto szybko dźwiga się z gruzów. W średnich wiekach A. staje się rzecząpospolitą; w wojnie gwelfów z gibelli-nami staje po stronie ostatnich, przeciwko Ugo-linowi z Pizy. Na początku XIV w. dostaje się pod władzę rodziny Tarlatich, a około połowy XVI w. Kozmas Medyceusz przyłącza je do Flo-rencyi. W 1799 na bunt aretyńczyków odpowiadają francuzi rzezią mieszkańców. A. było miejscem urodzenia wielu sławnych ludzi; tu ujrzeli światło dzienne: Mecenas, przyjaciel Augusta, Petrarka, Fra Guittone (autor pierwszego sonetu włoskiego), malarz i historyk Vasari, satyryk Pietro Aretino, wynalazca nut muzycznych, mnich Guittone d’A., botanik Cesalpini, bajkopisarz Pignotti, najznakomitszy nowożytny malarz florencki, Pietro Benvenuti, historyk Leonardo i kilku innych, mniej rozgłośnego imienia.    And S-

Arfa lub harfa (włos. ar pa, franc, harpe), jedno z pierwotnych narzędzi muzycznych, znane asyryjczykom, dawnym chińczykom, egipcyanom, hebrajczykom, grekom i wogóle wszystkim narodom starożytnym. Jak nas pouczają zabytki archeologiczne, asyryjczykowie używali arf różnej wielkości i formy, głównie trójkątnej, zwanych, jak się zdaje, ogólnem mianem Magadis. Podług opisu Anakreona (około 530 r. przed Chr.), grajkowie na Magadis przywiązywali ją rzemieniem do ramion, i tym sposobem mieli ręce zupełnie swobodne do grania nawet wczasie pochodu. Hebrajczykowi również budowali arfy różnego gatunku i formy, zwykle trójkątnej, na których towarzyszyli śpiewom religijnym. Stosownie do gatunku zwano je: Kinnor, Negina, Nebel, Nebel-Nasor i t. d. Józef Żydowin mówi w swej historyi, źe przy poświęceniu kościoła jerozolimskiego było czynnych aż 40,000 arfistów. Jakkolwiek ta cyfra zdaje się być mocno przesadzoną, w każdym jednak razie świadczy ona o wielkiem rozpowszechnieniu tego instrumentu wśród hebrajczyków, co zresztą stwierdzają częste o nim wzmianki w biblii. A. egipska o 3-ch do J5-tu i więcej strunach, odznacza się już wielką elegancyą i dokładnością w budowie. Okazy jej, w róźnyoh gatunkach, przechowały się na pomnikach staroegipskich, sięgających kilku tysięcy lat przed Chr. Najcenniejszym z tych okazów, jest A. znaleziona przez James’a Bruce w grobie króla tebańskiego, ojca Sezostrysa. O ile sądzić można z reprodukcyj litograficznych tej prześlicznej arfy, była ona wyłożoną ozdobami z kości słoniowej, szyldkretu i perłowej macicy. Kilka innych okazów A. egipskiej znajduje się w muzeum egipskiem w Berlinie. U dzisiejszych narodów wschodnich i dzikich mieszkańców Afryki w powszechnem dotąd jeszcze znajduje się użyciu narzędzie muzyczne, które taką samą posiada formę, jak i pierwotne arfy egipskie z przed 4000 lat, znalezione wsta-roźytnym grobie egipskim (przechowane w muzeum brytańskiem), z tą tylko różnicą, że mają 4 lub 5 strun i że pudło rezonansowe jest pokryte skórą zwierzęcą. Z nader małemi zmianami w pierwotnej swej budowie, A. dotrwała do nowszych czasów. W XVI w. wiele straciła na znaczeniu, bo nie nadawała się do coraz większych potrzeb muzycznych, jakie wywołały nowe wówczas teorye chromatyczności. Jakkolwiek bowiem wiele strun posiadała, niebyła jednak zdolną do szybkiego podwyższania dźwięków. W końcu XVII w. nie-dogność tę w części usunięto za pomocą haczyków (crochets), przymocowanych do szyi A. między tonami c i d, f i g, oraz g i a, któremi skracano struny, wedle potrzeby, bez użycia, jak dotąd, wielkiego palca. Wynalezienie arfy pedałowej przez słynnego arfistę Hochbruckera w 1720 r., położyło kres niedogodności w użyciu arfy. Urządził on A-ę o pięciu pedałach, zapomocą których podwyższał wszystkie dźwięki c d f g i a, o pół tonu wyżej. Do tego systemu Cousineau dodał jeszcze w 1782 r. jeden pedał, stopniujący siłę tonu, a Krumpholz (czech) uzupełnił w 1787 r. arfę systemu Cousineau jeszcze trzema pedałami. W 1818 r. sławny arfista belgijski, Dizi, urządził A-ę o podwójnem działaniu pedałów, w ten sposób, źe mógł dowolnie podwyższać lub zniżać tony. Wszystkie te wynalazki ulepszył Erard, słynny fabrykant fortepianów w Paryżu, i ostatecznie zbudował A-ę z pedałami, które podwyższają dzwi ę-ki o pół lub cały ton. Obecnie tylko A., pochodząca z jegojfabryki, ma wziętość i sławę wśród wirtuozów. Posiada ona 30 i więcej strun zwierzęcych, oraz 6—7 pedałów. Stroi się najczęściej w Es dur; skala rozciąga się od Et do e⁴. Nuty piszą się na A-ę tak samo, jak i na fortepian, w dwóch kluczach: basowym i wiolinowym. Jakkolwiek pedały usuwają wiele trudności w wykonywaniu na arfie passaży chromatycznych, w każdym razie tego rodzaju passaże dadzą się swobodnie wykonywać tylko w tempach wolnych. Tryle również wiele sprawiają trudności wirtuozom. Najlepiej wychodzą na arfie arpeggio, (ob.). A. pedałowa, jako instrument solowy, mało dziś znajduje zwolenników; natomiast A. bez pedałów w powszechnem znajduje się użyciu wśród grajków wędrownych, zwłaszcza dziewcząt czeskich.

Arfa, Arfowanie. Arfa, inaczej rafą zwana, jest

E. L>.

A. P-ska

to rama drewniana lub żelazna, do której z dwóch przeciwległych stron, w pewnych jednakowych odległościach, przymocowane są pręty podłużne; posiada ona nadto przystosowanie, dozwalające na pochyłe ustanowienie przyrządu. Tego rodzaju pierwotne urządzenie, z powodu podobieństwa do instrumentu muzycznego, odpowiednią też nazwę otrzymało. Przez rzucanie materyału danego na A-ę dokonane być może rodzielenie cząsteczek różnego gatunku, niejednakowej względnie wielkości, lub podział materyału jednogatunkowego na grubszy i drobniejszy, a czynność ta zowie się Arfowaniem. Przy A-niu, cząstki materyału, uderzając o pręty przyrządu pochyło ustawionego, albo przelatują przez otwory, pomiędzy prętami się znajdujące, lub też, gdy są większe od tych otworów, zsuwają się po prętach, zatrzymując się w pewnej części A -y. Przez A-nie oczyszać można rudę, węgiel, szaber i t. p. z piasku i miału, gatunkować zboże, żwir, węgiel, szaber i inne, stosownie do żądanej wielkości, oczyszczać ziemię od korzeni i grud i spełniać podobne temu czynności. A-nie odbywa się zwykle na sucho, w niektórych jednak wypadkach i w wodzie, przy urządzeniu odpowiedniego rodzaju płuczek (ob.) Stosownie do rodzaju arfowanych materyałów, urządzenie A-y bywa rozmaite. Do materyałów lekkich, gruboziarnistych, używa się A-y o ramach drewnianych, z drewnianemi również, o trójkąt-nem przecięciu, prętami, zwróconemi kanteui do przedniej części przyrządu; przy cięższych gruboziarnistych materyałach, w ramie żelaznej lub drewnianej osadzają się okrągłe pręty żelazne; przy drobnoziarnistych, do ramy przytwierdza się siatka druciana o względnej wielkości oczkach. A-nie zboża, zajmujące miejsce pośrednie pomiędzy młynkowaniem i wianiem, odbywa się zawsze na arfach drucianych. A., pomimo prostoty swego urządzenia, jest przyrządem niezbędnym przy robotach ogrodniczych, górniczych, budowie dróg szosowych, i t. p.

Arfat, ob. a pad.

ArfFberg (von) Henryk Dusmer, w. mistrz krzyżacki. Po niefortunnej wyprawie krzyżaków na Litwę w r. 1344, musiał Ludolff König v. Weizau złożyć godność wielkiego mistrza, na jego zaś miejsce obrano byłego marszałka zakonu

H. D. v. Arffberg. Wybór jego poprzedził straszliwy napad Olgierda i Kiejstuta na Kastenburg. Nowy mistrz postanowił zgnieść rosnącą potęgę Litwy i napa;dom pogan położyć tamę. Wyprawa wojenna na Żmudź, w zimie r. 1345 przedsięwzięta, była inauguracyą tych zamiarów, poczem oddał się A. wewnętrznym sprawom państwa i zakupił Estlandyę od króla duńskiego, Waldemara III. Skoro następnie litwini w 1347 r. znowu spustoszyli okolicę rastrenburską i Samlaudyę, zwołał mistrz kapitułę i postanowił walną wyprawę na Litwę przy współudziale zaproszonych gości i rycerzy z zachodu. Rozesłano liczne zaproszenia po całej Europie, a żądzę pomsty mistrza podsycił jeszcze i jesienny napad litwinów na południowo-zachodnie strony Prus. W początkach następnego roku zebrał A. pod chorągwie swe olbrzymią na ów czas armię, 40,000 wynoszącą, wyruszył na Instruć i, przekroczywszy pod koniec stycznia granicę litewską na południe od Kowna, począł straszliwie pustoszyć w okolicy. Nie szczędzono ni dzieci, ni starców, nikogo nie brano w niewolę, mordowano wszystkich bez wyjątku. Zebrał Olgierd wszystkie siły litewskie i ruskie, bo i z Włodzimierza, Brześcia lit., Witebska ( Wit-temberge!), Smoleńska i Połocka, i wyruszył przeciwko krzyżakom, którzy stali nad rz. Strawą, niedaleko uścia tej rzeki do Niemna. Nastąpiła dnia 2 lutego jedna z najstraszniejszych bitew, jaką w ogóle rycerski zakon w kronikach swych zapisał. Przechylało się z początku szczęście na stronę liczniejszej Litwy; 4,000 rycerzy poległo pod jej mieczem; przemógł jednakowoż zwarty szereg lepiej uzbrojonych rycerzy; litwini poszli w rozsypkę, krzyżacy zaś z podziwieniem spostrzegli, że odnieśli drogo okupione zwycięstwo. Wyzyskując je, urządził mistrz jeszcze w ciągu roku kilka wycieczek zbrojnych na Litwę i dotarł aż do Świętego lasu około Wielony, którą zburzył, zagroziwszy tym sposobem ognisku pogaństwa Litwy. W następnych latach poświęcał się A. wyłącznie podniesieniu dobrobytu i handlu w krajach zakonu; znakomity wzrost miast i, dzięki przyjaznym stosunkom z Kazimierzem W., rozszerzenie handlu zakonu na Ruś halicką i Węgry, stanowiły owoce pracy w ostatnich latach panowania A-a. Klęska morowego powietrza, która w 1350 r. nawiedziła i Prusy, spowodowała wyludnienie całych okolic i przemieniła urodzajną i uprawianą ziemię w pustki, była przyczyną, że mistrz A-a złożył swą godność mistrzowską i cofnął się w zacisze na zamek Braeian, gdzie też wkrótce umarł. Po nim obrano na mistrza Win-ryka (Weinricha) v. Kniprode.

Arfe, rodzina słynnych w XVI w. rzeźbiarzy i złotników w Hiszpanii, pochodzenia niemieckiego albo flamandzkiego, wsławiona głównie artyzmem w wykonywaniu kustodyj, w których wszystkie niemal katedry hiszpańskie przechowywały mon-strancye i które podczas procesyi Bożego Ciała noszono na postumentach (Andas), artystycznie ozdobionych. Protoplastą był 1) Henryk A. (także Arphe lub Darfe), który przybył około r. 1500 do Leonu i tu w r. 1506 wykonał ze srebra kustodyę dla miejscowej katedry, zabraną później przez francuzów, a następnie przez kapitułę wykupioną. W r. 1513 powstała kustodya dla katedry w Kordubie, zeszpecona niewłaści-wemi dodatkami przez złotnika de los Reyes w r. 1735. W dwa lata później rozpoczął Henryk kustodyę dla katedry toledańskiej, 8 stóp wysoką, z 260 statuetkami i łicznemi płaskorzeźbami, którą ukończył ddpiero 1524 r.; przechowała się ona po dziś dzień w pierwotnym stanie. Kustodya, wykonana dla klasztoru benedyktynów w iSahagun. stała sie łupem wojennym w 1810 r. Obok tych czterech większych prac, pozostawił artysta wiele cennych, choć drobnych, sprzętów kościelnych różnego rodzaju. Wszystkie odznaczają się wysokim

And S.

bionym z drzewa. (Pacheco: „Arte de la pin-tura”).    s s

Za.

K. J.

And. S.

artyzmem pomysłu i wykonania oraz prawie wyłącznie panującym w nich stylem gotyckim, pozostającym w,harmonii z architekturą świątyń ówczesnych. Żył jeszcze około 1543 r. Jego syn 2) Antoni usuwał powoli gotycki styl ze sztuki złotniczej i był pierwszym z hiszpanów, który w tę gałęź artyzmu tchnął pierwiastki renesansu włoskiego, ze znaczną jednak domieszką arabskich i gotyckich elementów. Choć dokładny w rysunku i staranny w wykonaniu, nie doścignął sławy ojca. Z prac jego najważniejsze są kustodye dla kościołów w Medina de Rio Seco (Stara Kastylia) w St. Jago do Oomposteila i w Burgos, (zabrana przez Francuzów) oraz postumenty (Andas) dla kustodyi w Leon, wykonanej przez ojca. Najsławniejszym jednak z całej rodziny był wnuk Henryka, a syn Antoniego, 3) J an, właściwie Juan de Arfe, albo także Arphe y Villafane (* w Leonie 1535 r. -f po 1600 r.). Poprzedzony sławą rodzinnego imienia, starannie wychowany, (kończył uniwersytet w Salamance), oddał się z zapałem studyom matematyki i anatomii, a następnie zwiedził Madryt i Toledo, gdzie badał dzieła rzeźby hiszpańskiej. Z licznych jego dzieł wyróżniają się kustodye dla kościoła w Avila, (6 stóp wysoka), w Burgos, Walladolidzie, Segowii, Madrycie, piękna choć niewielka kustodya w Ósma i najwspanialsza ze wszystkich, 12 st. wysoka, kustodya w Sewilli, na którą kapituła rozpisała konkurs, pragnąc mieć dzieło, „któreby przewyższało wszystkie inne tego rodzaju w całej Hiszpanii”. Obok tego wykonał Jan wiele innych arcydzieł złotniczych, jak krzyże, pastorały, świeczniki, pu-hary, konwie i t. p., pewna część jednak stała się łupem zdobywców podczas wojen napoleońskich. Godne są także wzmianki jego prace jako ryto wnika i cyzelera. Wogóle przedstawiał on w zło-tuictwie styl późniejszego renesansu, który pojmował należycie, oceniał doniosłe znaczenie w sztuce swego dziada Henryka i z politowaniem patrzył na nieumiejętność współczesnych oraz na powolny zanik artyzmu Tern powodowany, napisał oktawami poemat p. t. „De Varia, Gomensuracion para la escultura y arquitectura,” z drzeworytami własnego rysunku (Sewilla, 1585—7). zawierający wiele ciekawych wskazówek artystycznych i historycznych. Inne jego dzieła dotyczą min-carstwa („Quillitador de oro y piata”). Źródła: Gean Bermudez: „Diccionario”, Llaguno y Ami-rola: „Noticias”, niemniej: „Allgemeines Künstler -Lexicon” J. Meyera, Lipsk, 1878.

Arfian Antoni de, malarz hiszpański z drugiej połowy XVI stulecia. A. był uczniem Ludwika de Vargas, pracował głównie w Sewilli, gdzie też znajdują się najważniejsze dzieła jego pędzla, jak np.: ołtarz główny katedry miejscowej i malowidła kaplicy parafialnej św. Magdaleny. Inne liczne freski jego, wykonane w stylu florenckim, uległy zniszczeniu. A. słynął w swoim czasie jako jeden z wybitniejszych artystów sewilskich, a nadto celować miał przed innymi w tak zwanem, modnem wówczas, „estofar”, to jest w nadawaniu barwy naturalnej posągom rzeź-

Arfvedson Jan August, właściwie nazywał się Afzelius, ur. 12 stycznia 1792 w Skagerholm Był posiadaczem zakładów górniczych i oddawał się studyom mineralogicznym i chemicznym Badał rudy manganowe i niklowe, szczególniej jednak minerały o nieznanym wówczas składzie chemicznym: spodumenilepidolit. W tych ostatnich wykrył nową zasadę, podobną do potażu i sody, o czem w 1817 r. zawiadomił Berze-liusa. Ten ostatni, stwierdziwszy słuszność i nowość odkrycia, wydzieloną przez A. zasadę nazwał lityną. Wkrótce potem Davy przekonał się, że zasada ta odpowiada nieznanemu przedtem metalowi, litynowi. A., zachęcony powodzeniem, oddał się wyłącznie chemii i ogłosił spostrzeżenia nad kwasem mrówkowym i nad cukrem. Mianowany członkiem akademii sztokholmskiej, umarł 28 października 1841 r. w Hedensee.

Arfvidsonit Brooke (miner.). Minerał szeregu jedno-skośno-osiowego, oceniając z łupliwości, zwykle bowiem występuje w skupieniach ziarnistych lub zbity. C. wł. 3.33—3.59; Tw. 6. Barwy czarnej, w rysie seledynowy, albo szaro-ciemno błękitny (co go różni od egirynu), z silnym blaskiem szklistym, nieprzezroczysty. Według rozbiorów Hammels ber g a zawiera: 51.22 krzemionki, 23.75 tlenniku żelaza, 7.80 tlenku żelaza, 10.58 sody, 2 08 wapna, oraz ślady tlenku manganu, magnezyi i potażu, co odpowiada wzorowi: Na2 Si0₃ 4- RSi0₃ 4- (Fe₂) Si₃ 0₉. T scher mak przyjmuje dla niego wzór egirynu i achmitu, a mianowicie: Na₂ (Fe₂) Si₄ Oł2; Lorenzen uważa grenlandzki A. za amfibol glinkowy wzoru: 11 RSi0₃ + (R₂) 0₃. Topi się już w płomieniu świecy, pod dmuchawką wrze silnie i daje guzik czarny magnetyczny; w kwasach nierozpuszczalny. Znajduje się w Kangerdluarsuk w Grenlandyi, wraz z eudyalitem w syenicie so-dalitowym; w Frederiksvärn w Norwegii, w okręgu El Paso w Colorado, w kwarcu obok astro-fillitu i cyrkonu.

Arga, lewy dopływ Aragon u (ob.), ma źródła w Pirenejach zachodnich z pod góry Lohiluz, przepływa pod stolicą Nawarry Pamploną i, przebiegłszy 120 km. w kierunku południowym, wpada do Aragonu pod Villafranca. Dla bystrego prądu i zmiennego stanu wód niezdatna do żeglugi. Nad jej brzegami odnieśli karliści zwycięstwo nad wojskami rządowemi dnia 27 czerwca 1874 r

Argaeus Mons, ob. Ardźysz

Argali ( Ovis argali Pall. Ovis Amon L.). Dzika owca gór azyatyckich, należy do zwierząt p rz e ż u-waj ących, do rodziny poch worogich (Cavicor-nia). Samce i samice opatrzone rogami, mają głowę silną, szeroką; twarz zwęża się stopniowo, oczy średniej wielkości, uszy małe, wązkie, tępo zakończone, ogon bardzo krótki, nogi cienkie i wysokie, kopyta wąskie i krótkie. Rogi silne trójścienne, szerokie, mają powierzchnię górną i dwie boczne, schodzące się ku dołowi w ostrą

krawędź; skręcają się w ten sposób,    że krawędź    |    sługujących właściwemu wynalazcy.    A. wytoczy!

dolna, ostra, zwraca się ku przodowi    i ku górze,    *    mu proces, który wszakże przegrał,    śród ówcze-

na końcu rogów zaś ku dołowi. Od nasady swej snego bowiem zamętu rewulucyjnego przywileje rogi zwracają się ku tyłowi i ku górze, następ- wszelkie były zniesione. Z tego względu Quin-nie skręcają sic ku dołowi na zewnątrz (czyli na quêta nazwano Amerykiem Vespucci w dziejach boki), dalej ku przodowi, tak, że końce rogów    udoskonalenia lamp. A. oddał się następnie al-

zbliżają się ku nasadzie i zakreślają    prawie ko-    chemii i umarł w nędzy,

rnr—

ii:

ło, przy uważaniu ich z boków. Na powierzchni Argandzkie lampy, tak są pokryte nierównościami falowatemi, porozdzie- nazwane od wynalazcy Ar-

-w

fi -''U

V" .A

-C\I

YlJ

ganda, lampy powszechnie używane, wyróżniające się od lamp pierwotnych knotem walcowym, wewnątrz pustym, umieszczonym w odpowiedniej przestrzeni obrączkowej między dwoma walcami. Od dawnych lamp wyróżnia je też kominek szklany, otaczający płomień.

:ł

Zalety takiego urządzenia r e. 501. Argandzk» nap*. lamp polegają na tern, że powietrze ma do płomienia dostęp pełniejszy, ztąd spalenie jest dokładniejsze, lampy świecą jaśniej i kopcia nie wydają (ob. Lampy).

mm

lig. 500. Argali.

lanemi przez głębokie brózdy. Ciało porosłe gęstym włosem, dość krótkim; tylko na przodzie szyi, na karku, wzdłuż grzbietu i w okolicy ogona, znajdują się włosy znacznie dłuższe. Zabarwienie w lecie czerwonawo-brunatne, przechodzące w sza-ro-brunatne lub jasno-szare, w zimie szaro-czer-szaro-białawem podszyciem. Podstawę ogona otacza plama żółtawa lub jasno szara. Długość ciała 1.8 metr., wysokość, przy łopatkach, 1.1 metr., długość ogona 11 cm. Zamieszkuje górzyste okolice środkowej i północnej Azyi, rzadko dochodzi wyżej jak 1000 metr. nad poziom morza. Lubi góry porosłe lasami.

Argamasilla de Alba, miasteczko w departamencie hiszpańskim Ciudad Real (Nowa Kastylia), nad Gwadyaną górną (Guadiana alto), w ognisku pustynnej i bezwodnej wyżyny La Mancha; tu więziony był Cerwantes i za to uczynił A. miejscem urodzenia i śmierci bohatera swego poematu, Don Kichota.

Argand Jakób Aimé, fizyk i mechanik, (* 1755 w Genewie, f 1803 w Anglii). Upamiętnił się udoskonaleniem w r. 1782 lamp, które aż do owego czasu odpowiadały zaledwie dzisiejszym lampkom nocnym (ob. Argandzkie lampy). Farmaceuta Quinquet zmienił nieco postać kominków szklanych i lampkom tym nadał swe nazwisko—-kinkietów, korzystając z zysków, przy-

nemi.

wonawe z

wyro-

J. A.

Argania, Argan. Rodzaj należący do rodziny roślin zap i ano waty cli (Sapotaceae), którego typowym i zresztą jedynym gatunkiem jest Argan ciernisty (Ar gania Sideroxylon, Sideroxy-lon spinosum L.). .lest on krzewem uzbrojonym w ciernie, mającym liście naprzemianległe, małe i skórzaste; kwiaty liczne, boczne, szypułkowe, pięciomierne, foremne, o podwójnym kielichu’ pojedyńczej koronie i 10 pręcikach, z których tylko 5 przeciwległych płatkom korony są płod-Zaląźnia 5 komorowa, zawierająca w komorach po jednym zalążku wznoszącym się. Owoc pestkowiec jednonasienny. Nasienie oleiste. Krzew ten rośnie w Maroko. Z nasion jego otrzymują olej w sposób szczególny: karmią bowiem owocami kozy, które trzymają w zagrodzie; po czeni z ich odchodów wybierają pestki i po oczyszczeniu wytłaczają z nich olej. Olej ten używa się się w przemyśle i do oświetlenia. Drzewo Arga-nowe, jest bardzo twarde i używa się do bów stolarskich.

A. S.

na

Argeadzi, pierwsza dynastya królów macedońskich. Nazwę swoją (dzieci Argosu) A. opierają legendzie, według której niejaki Kazanos, my-tyczny potomek Heraklidy Temenesa, miał przesiedlić się z Argos peloponeskiego do Macedonii i stać się założycielem królewskiego rodu A-ów Prawdopodobnem jest pochodzenie tej nazwy od macedońskiego miasta Argai, skąd wyszedł Per-dykkas I, pierwszy król macedoński, według He-rodota i Tueydydesa, i prawdziwy założyciel tak państwa, jak i dynastyi A-ów. On, prawdopodobnie, chcąc uświetnić ród pokrewieństwem z He-raklidaini, skorzystał z jiodobieństwa nazwy swa* go rodzinnego miasta do Argos i ułożył wyżej wspomnianą legendę. Pierwszymi następcami jego w porządku chronologicznym byli: Argajos, Filip I, Aeropas, Alketas i Amyntas I, których

T. S

lata panowania, podane przez Dyodora, nie zasługują na wiarę, jako, najwidoczniej, ułożone w sposób szematyczny, tak, żeby wypadło równo 300 lat bez przerwy od założyciela dynastyi aż do Aleksandra I, pierwszego z A-ów, o którym grecy posiadają dokładne wiadomości. Ten ostatni, już grek z przekonań i wychowania, poddał się Daryuszowi i został wplątany w wojny greko-perskie. Po 44-letniem jego panowaniu nastąpił syn jego, Perdykkas II, w r. 454, którego syn i następca, Anhellaos, może być uważany za drugiego założyciela państwa macedońskiego. Po jego zamordowaniu (399,), następuje chwilowa przerwa w panowaniu. A-ów. Dopiero w 394 r, dostaje się na tron macedoński Arayn-tas II, syn Arrydeusza (Arridaios), daleki potomek Aleksandra I. Po śmierci tego (370) panuje najstarszy syn jego, Aleksander II, za któ-rego-to panowania najmłodszy syn Amyntasa II, Filip, dostaje się do Teb w charakterze zakładnika. Po śmierci Aleksandra (368) tron przechodzi chwilowo w ręce zięcia Amyntasa, Ptolemeusza (Ptolemaios), który ginie już w 363 r. z ręki drugiego syna Amyntasa, Perdykkasa III. Po czteroletniem panowaniu umiera Perdykkas i po usunięciu od tronu jego syna, Amyntasa LII, (będącego jeszcze w wieku niemowlęcym), Filip, trzeci syn Amyntasa II, zostaje w r. 359 królem i założycielem supremacyi macedońskiej w święcie helleńskim. Jego synem był Aleksander III Wielki (336—323), na którego jedynym prawowitym synu z Roksany, córki króla perskiego, Daryusza III, Aleksandrze IV, zwanym Egos, zamordowanym w więzieniu przez Kassandra (311), wygasła dynastya A-ów. — Ąbel: „Makedonien vor König Philipp’*.

Argei. .Nazwa ta oznaczała przybytki święte, wznoszone w różnych dzielnicach Rzymu, do których udawano się w uroczystym pochodzie w d. 16 i 17 marca, a zarazem manekiny z łozy, które, przy innym obrzędzie, dnia 15 maja, zrzucano z mostu, Sublicius zwanego, do Tybru. Przybytków (sacraria, sacella), znanych pod nazwą A. lub argea, było 24, po sześć w każdej dzielnicy. Rozdział ten odpowiada pierwotnemu podziałowi Rzymu na okręgi (viens), jak również podziałowi Serwiusza Tulliusza na cztery „tribus” miejskie, który wszakże musiał być dawniejszym. Liwiusz odnosi założenie tych świątyń aż do Numy, uchodzącego w ogóle za religijnego prawodawcę rzymian. Ale badacz francuski Bouché-Leclerq („Pontifes de l’ancienne Rome”, Paryż, 1871), posuwa tę chwilę jeszcze dalej, do czasu kiedy społeczność rzymska jeszcze nie istniała, ale kiedy już gromadziły się żywioły, utworzyć ją mające. Wtedy to, według niego (str. 273), na wyniosłościach Palatynu, Celiusa, Eskwilinu, Kwirynału, Wiminału, w osadach niepodległych, żyły drobne ludnostki latyńskie i sabińskie, pomieszane może ze szczątkami ludności jeszcze dawniejszej. Każda z tych siedzib musiała mieć swoje Lary, kult ten bowiem, ze wszystkich najstarszy, stanowił początek i związek wszystkich stowarzyszeń, rodów, i samej nawet rodziny. Mieszkańcy poszczególnej osady nie tworzyli zgoła bractw, czyli grup religijnych, odpowiadających rodom (gentes) lub kuryom; nie składali obiat dziedzicznych i wspólnych, nie przechowywali trądycyj zbiorowych, słowem, tworzyli jedność tylko polityczną. Ich więc modły wspólne ściągać się mogły jedynie do bóstw samych, odrębnie wziętych i czysto miejscowych, przywiązanych do gruntu, a opiekujących się tymi, co na tym gruncie postawili sobie domostwa. Jak zatem każdy z okręgów, zakreślonych przez Serv. Tulliusza, miał swą świątynię, w której cześć otrzymywali „Lares compitales”, tak samo przypuścić można, że A. były to Lary opiekuńcze poddziałów gruntu rzymskiego w okresie starożytnym, już może zapomnianym wówczas, gdy Ser. Tulliusz nowy przepisywał ustrój. Wszystkie wskazówki obyczaj o wo-hi-storyczne dozwalają przypuszczać i tam ofiary z ludzi, tembardziej, że wymagały takich znacznie późniejsze „Lares compitalesr', którym poświęcano dzieci, aż do ustanowienia rzeczypospolitej (Macr. Sat. 1; 7, 34). Przypuszczenie to dopomaga do odkrycia znaczenia ofiar pod nazwą A. Kiedy Rzym historyczny ułożył się w moc zbliżenia ram nów, tycyów i lucerów, Lary dawniejszych sadyb nie mogły już zapewne trzymać się w rozproszeniu, ale nabyły prawa do czci, która-by przypominała to, czem były. Zapomniane dla bogów nowych, mogłyby na potomkach swych dawnych czcicieli mścić się za wzgardę swej bosko-ści. Pod takiem-to rozumowaniem, Numa, według Liwiusza, mógł uczynić zadość temu obowiązkowi, i wzniósł lub utrzymywać kazał te świątynie, znane później pod nazwą A. Serwiusz Tulliusz znowu, starający się zacisnąć węzły jedności między trzema podstawowemi ludnościami Rzymu, mógł chcieć, ażeby one wspólnie przyjęły obowiązki względem A-ów, wcielonych do państwa. Takie tłómaczenie ostoi się przy konfrontacyi tekstów, a wartość jego najlepiej się okaże przy rozpoznaniu samego kultu A-ów. Składał się on z dwóch obrządków odrębnych: 1) pochód do świątyń i 2) obiata na moście Sublicyjskim. Obchód odbywał się 16 i 17 marca; uczestniczyła w nim „Flaminia Dialis”, z włosami rozpuszczo-nemi na znak żałoby. Następnie d. 15 maja, kapłani, westalki, pretorowie i inni urzędnicy udawali się na most, a gdy kapłani odprawili ofiarę zwykłą, westalki rzucały do Tybru 24 manekiny z łozy, którym nadawano nazwę Arge i. Pochód marcowy przypadał pośrodku uroczystości Salijskich (1—24 marca) i był prawdopodobnie jednym z tych, jakie odbywano dla złożenia pamięcią hołdu dawnym larom społeczeństw za nikłych. Co się zaś tyczy obrządku mostowego, ten należy już wyłącznie do kultu A-ów. Starożytność jego jest niezaprzeczona; pisarze jednomyślnie odnoszą go do czasów przedrzymskich, ale wyobraźnia grecka, która w tyle bajek oplotła dzieje rzymskie, pod swojemi fikeyami ukryła punkt wyjścia tego zwyczaju. Opowiadano, że pierwsi mieszkańcy gruntu rzymskiego, aboryge-

J. A.

od r.

Fig. 502. Argelander Fryderyk.

nowie lub pelazgowie, poświęcali Saturnowi, inni, że bogu piekieł, zwanemu Dis Pater, jedną lub kilka ofiar ludzkich, a to w moc wyroczni, której nawet przytaczano tekst grecki. Dziki ten obyczaj trwał, dopóki nie przybył Herakles, wyobrażający cywilizacyę helleńską, który nauczył ten lud barbarzyński przez podstawienie manekinów czynić zadość wymaganiom bogów, a nie obrażać ludzkości. Ofiary te musiały się zrazu odbywać z brzegu rzeki, ponieważ most Sublicyj-ski, według podania, powstał dopiero za Anka Marcyusza. Wszystko to zebrać można z tekstów wielu pisarzy łacińskich, których opowiadania wykazują archaiczną tradycyę o ofiarach ludzkich, poświęcanych bogom podziemnym. Imię Saturna, (pierwiastku zasilającego ziemię, zkąd słowo sa-itirare), wprowadziło do teoryi A-ów legendy, już przedtem koło niego zgrupowane, więc miasto Saturnię, założone u stóp Kapitolu przez Heraklesa i Argów, jego towarzyszów, których Ar-gei (gr. Argeja) grobami być miały (Yarro V, 45.; Dionys I, 34.; Ovid. Fasta, Y, 630.; Plut. Quaest. rom. 32). Owi Argowie, mówiono, rzucili się do Tybru, czy też kazali zrzucić swe zwłoki, by fale poniosły ich ciała aż do ojczyzny Argolidy. Herakles, przerobiony na Herkulesa, pod imieniem greckiem, miał zrazu fizyo-gnomię zgoła italijską. Był to także duch opiekuńczy, pasterz na wsi, szafarz dobrodziejstw niespodzianych w mieście; tam też zjednoczył się pod względem współdziałania z Larami publiczne-mi. Kiedy postęp hellenizmu w Italii już go niemal całkowicie upodobnił do imiennika greckiego, kiedy rzymianie nawykli mu dodawać przydomek „argijski”, toż i Lary, jego towarzysze, uchodzili również za Argów. Epitet ten zastąpił ich miano właściwe, oddawna zapomniane, a przez rozciągnięcie zastosowało się ono i do poświęcanych im obiat. Takie temu obrzędowi daje wyjaśnienie Bouché-Leclercq w dziele przytoczonem wyżej. Oprócz tego wiadomości i uwag dostarczają: Bunsen: „Beschreibung der Stadt Bom,” Stuttgard, 1829. Hertzberg: „De diis Rom. patriis.” Hallae, 1840. Ambrosch: „Studien und Andeutungen im Gebiet des Alten röm. Boden und Cultus”, Wrocław, 1839. Momsen: „Röm. Tribus”, Altona, 1844. Jordan: „Topographie der Stadt Rom.”, Berlin, 1871, str. 236. Daremberg i Saglio: „Diet, des antiq. rom.” Paryż, 1871.    K- K-

Argei. Nazwa dawana na Wschodzie małej roślinie, znajdowanej w domieszce do senesu handlowego, z której Hayne zrobił typ nowego rodzaju, pod nazwą Solenostemma Argel. Roślina ta, (której cechy będą podane pod wyrazem Sole-nostemma), należy do rodziny trójeściowaty ch (Asclepiadaceae) i rośnie w Egipcie, Nubii, a także w Arabii Skalistej. Jest to środek gwałtownie przeczyszczający, który będąc przy-mieszany do senesu może wywoływać bolesne kolki. Pod tą nazwą na Wschodzie znaną jest i druga roślina, Gomphocarpus fruticosus, także z rodziny trojeściowatych, mająca własności podobne.

Argel, hiszpańska nazwa Algieru.

Argelander Fryderyk Wilhelm August, znakomity astronom (* 1799 wMemlu —-f 1875).

Był synem bogatego kupca, którego dom zamieszkiwała rodzina W-z&mĘfc    króla Piskiego, gdy

•S / I TPt ,    zmuszona była 1806 r.

yjlpl •    Berlin opuścić; kształ

ci wl m cił się w gimnazyum ^ i» elbląskiem, a

1813 w Collegium |1K| Fridericianum w Kró-■Bpl'-:lewcu, gdzie też w r. MpT 1817 wstąpił na uniwersytet. Pierwotnie oddawał się naukom kameralnym, wkrótce jednak pociągnęła go astronomia i matematyka, a zwłaszcza wykłady Bessla, którego zyskał zaufanie tak dalece, że ten mu poruczył szereg zadań rachunkowych dla obserwatoryum i do swoich „Fundamenta astronomiae”, a w r. 1820 został stałym asystentem obserwatoryum, gdzie brał żywy udział w pracach Bessla nad oznaczeniem położenia gwiazd. W r. 1822 uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy o obserwacyach Flamsteeda i wkrótce potem, po ogłoszeniu rozprawy „O drodze wielkiej komety z r. 1811” (Królewiec, 1822), został docentem. Już jednak w 1823 przeniósł się do Abo, gdzie po śmierci Walbecka powierzono mu kierownictwo nowego obserwatoryum. Pożar, który zniszczył większą część miasta w roku 1827 przerwał jego dostrzeżenia na czas dość długi, A. mógł wszakże jeszcze ukończyć jednę z najważniejszych swych prac, mianowicie obserwacyę 560 gwiazd, posiadających znaczny ruch własny. W r. 1833 uniwersytet i obserwatoryum przeniesione zostały do Helsingforsu, a A., zamianowany profesorem astronomii, zajął się tam głównie obliczeniem swych dostrzeżeń w Abo, które ogłosił pod tytułem „DLX stellarum inerrantium po-sitiones mediae in eunte anno 1830” (Helsingfors. 1835), oraz badaniem własnego ruchu układu słonecznego, a rezultaty tych poszukiwań zamieścił w tomie III „Mćm. d© 1’acad. de St. Peters-bourg” (1837). I w Helsingforsie wszakże bawił A. niedługo, gdy bowiem rząd pruski postanowił zbudować w Bonn obserwatoryum'pierwszego rzędu, A. objął dyrektorstwo tego nowego instytutu w 1837. r. Zanim wszakże budowa została ukończoną, prowadził A. w pomieszczeniu tymczasowem dostrzeżenia gwiazd zmiennych i niedostateczną ich dotąd znajomość znacznie uzupełnił. Wtedy też ogłosił bardzo użyteczny atlas nieba: „Uranome-tria nova” (Berlin, 1843). Po otrzymaniu doskonalszego przyrządu, przeprowadził szereg dostrzeżeń stref nieba, mających na celu oznaczenie położenia prawie 22,000 gwiazd między 45° a 80° zboczenia północnego, które stanowią uzupełnienie podobnych prac Bessla. Gdy wreszcie w roku 1845 nowe obserwatoryum ukończone zostało,

98

Encyklopedy* Powszechna llustr. T. IV.

przeprowadził dalszy ciąg tych dostrzeżeń, a to w Medyolanie), historyk i archeolog włoski, pra-przy pomocy nowego koła południkowego Pisto- cował wspólnie z Muratorim nad wydaniem „Scri-ra, oznaczywszy położenie 17,000 gwiazd aż do ptores rerum italicarum”, nadto wydał: „Biblio-9—10 wielkości, między 15° a 3LJ zboczenia po- theca scriptorum Mediolanensium” (Med. 1745, łudniowego. Przed ukończeniem jeszcze wszakże 2 tomy), „De monetis Italiae variorum illustriuiu tych prac, powziął A. plan rozleglejszy -posta- virorum dissertationes” (tamże, 1750—59, 6 tonowi! mianowicie oznaczyć położenie wszystkich mów) i opracował życiorysy poetów do wydawni-gwiazd aż do dziewiątej wielkości, między biegu- etwa „Corpus omnium poëtarum latinorum cum nem północnym, a 2° zboczenia południowego, versione italica” (Med. 1731—65, 35 tom.), z dokładnością taką, aby błąd nie przecho- Argemone, T. (Inst. 239—t. 121). Bielm ok. dził 1 sekundy we wznoszeniu prostem i 0.5’ Rodzaj z rodziny Mak o waty ch (Papaveraceaë), w zboczeniu. Olbrzymie to zadanie, w którem z budowy kwiatów bardzo podobny do maku. brali udział Schönfeld, późniejszy dyrektor obser- Kwiaty jego bowiem są foremne i dwupłciowe, watoryum w Bonn, oraz Krueger, który następ- o kielichu 2 —4 listkowym, koronie tworzącej dwa nie został zięciem A. i dyrektorem obserwato- okółki, każdy z 2-4 płatków opadających. Prę-ryum w Kiel, zostało, pomimo wielu trudności, ciki bardzo liczne, podzaiążniowe. Zalążuia gór-szczęśliwie ukończone. Od lutego 1852 aż do mar- na opatrzona w wyraźną szyjkę, rozdzieloną na ca 1859 lunetą o otworze 34 linij w ciągu 625 klapy znamienia, odpowiadające łożyskom ścien-Docy dokonano około 850,000 obserwacyj oddziel- nym. Zalążnia ta jedno-komorowa, z 4—6 łoży-nych; nieuniknione zaś przy takiej pracy wątpli- skami ściennemi i licznemi zalążkami wsteczno-wości rozstrzygnięto przy pomocy przyrządów po- zwrotnemi. Owoc torebka, otwierająca się wścia-tężniejszych, zwłaszcza zaś heliometru Merza nach, zawierająca liczne nasiona z zarodkiem, o otworze 6-calowym, w 476 rewizyach, zawierających około 137,000 dostrzeżeń. Rezultat ostateczny, obejmujący położenie 324,198 gwiazd, t. j. ich wznoszeń prostych i zboczeń, w r. 1855, zestawiony jest w wielkiem dziele, tak zwanem „Durchmusterung”, ogłoszonem w r. 1859—1862 („Bonner Beobachtungen” t. III — V). Wraz z tern wydane zostały i karty: „Atlas des nördlichen gestirnten Himmels”. Dalszy ciąg tej pracy, przedłużenie tego katalogu aż do zboczenia — 23°, przeprowadził Schönfeld. Z podniety również A-a stowarzyszenie astronomiczne podjęło pracę dokładniejszego oznaczenia położenia wszystkich gwiazd powyższego katalogu bonneńskiego, tak aby niepewność nie przechodziła 2”. Praca ta, rozdzielona między różne obserwatorya, również szczęśliwie przeprowadzoną została. Jakkolwiek obecnie przy pomocy fotografii spisy gwiazd i karty nieba dokonywają się daleko prędzej i obejmują drobniejsze gwiazdy, znakomite prace A-a znaczenie swe zachowają na długo. Wytrwa łość, staranność i bystrość krytyczna stawiają A-a w rzędzie najznakomitszych obserwatorów nieba. Był członkiem wielu akademij i stowarzyszeń naukowych, a odznaczenia rządowe również obficie nań spływały. Aż do schyłku życia zachował zupełne zdrowie, dopiero w r. 1874 uległ tyfusowi i wkrótce potem zmarł 17 lutego 1875. Życiorys jego podało „Vierteljahrschrift der astron.

ef

'ê

ES®

FU. 503-505. ARGEMONE MEXICANA L.

3) Przekrój.

1) Kwiat.

2) Owoc.

otoczonym bielmem mięsistem i oleistem. Są to rośliny zielne, roczne, posiadające sok mleczny, o liściach naprzemianległych, klapowanych, ząbkowanych i ciernistych. Kwiatostan rozmaity. Znanych jest około 7 gatunków, rosnących głównie w Meksyku. Z nich Bielmok meksy kański (Argemone mexicana T.), w swoim żółtym soku zawiera morfinę i używa się jako środek przeczyszczający. Lecz w tym względzie przekładają olej, otrzymywany z jego nasion, który własnościami swemi bardzo zbliżony do oleju rącznikowego (Oleum Ricini). VV ogrodach, jako rośliny ozdobne, bywają hodowane: A. sulphured Sweet, o kwiatach siarczysto-źółtych, łodygach niskich, zaledwie na 50—60 centymetrów, przez co dobrze się nadaje na szlaki, i A. gran-diflora Sweet, o kwiatach dużych, czysto białych, łodygach blisko na 1 metr wysokich.    J- A

Argen, rzeka bawarsko - wirtemberska, powstaje z połączenia Wyższego i Niższego A-u na północnych stokach Alp Algawskich i pod Laugenargen wpada do jez. Bodeńskiego; ogólna długość 72 km. Od niej w średnich wiekach wziął nazwę okrąg Argeński, oraz dziedzictwo hrabiów Montfortów-Argen, które Austrya nabyła w r. 1781 i w r. 1805 odstąpiła Bawaryi, ta zaś w r. 1810 Wirtembergowi.    And

Argenan, ob, Gniewkowo.

Gesellschaft” (T. 10).

S, K.

Argeies. 1) A. de Bigorre, stolica okręgu w departamencie francusk m Wyższych Pirenejów, na drodze żelaznej z Lourdes do Pierrefitte, w nader malowniczej i zdrowej dolinie rz. Gave de Pau, 421 m. nad p. m. miejsce kąpielowe —

CO

And. S.

2ü00 mców. 2) A. sur mer, stolica kantonu francuskiego w departamencie Wschodnich Pirenejów, naci brzegiem morza Śródziemnego, w okolicy urodzajnej i zdrowej, dostarczającej w obfitości wina, oliwy i drzewa korkowego.

Argellati Filip (* 1685 w Bolonii —-j- 1755

A.

ArgeûS Jan Chrzciciel de Boyer, margrabia d’ (* 24 czerwca 1704—-j- 11 stycznia 1771), głośny pisarz francuski, pochodził ze starej rodziny prowansalskiej. W piętnastym roku życia oddany przez ojca do pułku, konsystujące-go w Strasburgu, prowadził tu życie hulaszcze i wreszcie z aktorką uciekł do Hiszpanii. Aresztowany w Barcelonie i z kochanką rozłączony, udał się z ambasadą francuską d’Andresela do Konstantynopola, zwiedził Algier, Tripolis, Tunis i wszędzie na szalone narażał się przygody miłosne. Pod groźbą wydziedziczenia zmuszony przez ojca do powrotu, oddaje się studyom prawnym i zostaje obrońcą przy trybunale w swo-jem mieście rodzinnem Aix, lecz ekscentryczne sprawy, których się podejmował, dowodziły humoru dobrego raczej, niż skruchy. Przecie w tym czasie dużą, acz nieporządną lekturą, wyrobił sobie tę dziwaczną erudycyę, jaką zużytkował następnie w mnogich swych pismach. W 1733 r. pojechał do Włoch i awanturował się w Rzymie; 1734 r. wstąpił do pułku ks. de Boufłers w Lille, lecz ranny pod Kehl i pod Philippsburgiem (18 lipca 1734), niebawem porzucił służbę. Dzieje awanturniczego swego do tej chwili żywota opisał d’A. w ciekawych „Mémoires de Mr. le marquis d’A. avec quelques lettres sur divers sujets” (Londyn 1735, z planem Philippsburga); w dołączonych kilkunastu listach wypowiada przenikliwe uwagi o narodach, które miał sposobność poznać w czasie swych wędrówek. Zachęcony powodzeniem „Pamiętników”, a wydziedziczony nareszcie przez ojca, osiadł w Amsterdamie i całkiem oddał się literaturze. Zapatrzywszy się na niedawne (1721) powodzenie „Listów perskich” Monteskiusza, wydał „Lettres chinoises” (Haga 1739, 5 t.), „Lettres cabalistiques” (Ib. 1741, 6 t.) i „Lettres juives“ (Ib. 1742, 6 t.), gdzie w korespondencyi fikcyjnych chińczyków i żydów wypowiada śmiałe i cięte sądy o europejskich urządzeniach państwowych, zwłaszcza zaś religijnych. Skandaliczny proces jezuity Girarda i stygmatyczki Lacardière, z którym zapoznał się ongi dokładnie w Aix, pobyt w Turcyi i Rzymie, wpływ Woltera, wszystko to razem wyrobiło w d’A. zupełną a kaustyczną niewiarę, której we wszystkich swych pismach śmiały daje wyraz. W drugiej edycyi „Listów chińskich“ (Haga 1751), znajduje się też opis Warszawy i surowy sąd o Polakach, „którzy od wieku trudzą się, aby utracić wolność“; gromi ich d’A. za brak jedności, lekkomyślną politykę zagraniczną i złą wymowę łacińską; swoim zwyczajem źródło nieszczęścia upatruje w jezuitach; doradza Augustowi zbliżenie się do Szwecyi. (List 130, T. V, 107 i nast., por. tamże częste o Moskwie surowe ustępy w listach 28, 35-42, T. I 259, II 43 i nast.). Fryderyk pruski, jeszcze jako następca tronu, będąc wielbicielem piśmiennictwa francuskiego i scepcytyzmu religijnego, zaprosił d’A-a do Berlina, lecz dopiero po śmierci Fryderyka Wilhelma skorzystał d’A. z zaproszenia. Odtąd (1744) zawiązał się między

nim a Fryderykiem II ścisły stosunek przyjacielski; d’A., mianowany szambelanem i dyrektorem akademii berlińskiej, ćwierć wieku przesiedział w Berlinie. W 1769 r. pokłócił się z królem, który mu za złe wziął małżeństwo niestosowne z aktorką berlińską Cochois; i r. wyjechał d’A. z powrotem do rodzinnej Prowancyi, gdzie już po dwóch latach zmarł. Z licznych jego pism wypada wymienić jeszcze kompilacyjne „Mémoires historiques et secrets concernant les amours des rois de France” (1739); „Mémoires secrets de la république des lettres” (1744), bardziej znane p. t. „Histoire de l’esprit humain”, „Lettres morales et critiques sur les différens états des hommes” (1746), zawierające śmiałe wycieczki polityczne; „Reflexions critiques sur les différentes écoles de peinture”, gdzie trafnemi uwagami estetycznemi wyprzedza niejako Diderot’a (1752). W polskim przekładzie wydał Makulski „Niestałość w miłości, czyli awantury markiza de Vandreville z franc, pana d’A.” (Warszawa, u Dufoura 1793 i 1803). — Por. „Oeuvres du marquis d’A.” (Haga 1768, 24 t.), „Correspondance entre Frédéric II et le marquis d’A. (1797), „Grimm et Diderot Corresp. littéraire“ T. VII i XI. Damiron: „Mémoire sur d’A.“ (1856).

Argens, rzeka w departamencie francuskim Yar, wypływa z wyniosłości S-te Victoire, płynie stale ku wschodowi i pod Fréjus wpada do m. Śródziemnego, przebiegłszy 101 km.—żeglowna przed uścicm, służy dla spławu drzewa, przeznaczonego dla Marsylii i Tulonu. An4-S-

Argensola. 1) Lup ereyusz Leonard (*1564 w Barbastro — j 1613 w Neapolu), poeta hiszpański, rodem aragończyk. Wykształcony w Hu-esca, był sekretarzem cesarzowej Maryi Austryac-kiej (wdowy po Maksymilianie II), później (od 1591) historyografem Aragonii w Saragosie, wreszcie w r. 1610 nowo-mianowany wice-król neapo-litański, br. Lemos, wielki miłośnik literatury, zabrał go z sobą do Neapolu i tu powierzył mu urząd sekretarza stanu i wojny. Na tern stanowisku A. pozostał aż do śmierci. W młodości próbował sił swoich w poezyi dramatycznej i napisał trzy sztuki („Filis“, „Izabela“ i „Aleksandra“), ale, przyćmiony przez Lope de Vegę, przerzucił się do liryki; jego sonety, ody i tym podobne pieśni były bardzo chwalone i chętnie czytane. 2) Bartłomiej Leonard (* 1565 w Barbastro, f 1631 w Saragosie), brat poprzedniego, także poeta hiszpański, kształcił się w Huesca, poczem przyjął święcenia kapłańskie i, osiadłszy w Salamance, oddał się naukom. W r. 1609 ogłosił „Conquista de las Moluscas’'. W r. 1610, razem z bratem udał się do Neapolu, a po jego śmierci mianowany historyografem Aragonii, wrócił (1616) do kraju i osiadł w Saragosie. Poezye obu A-ów wyszły dopiero po śmierci obu braci, w skromnym zbiorku p. t. „Rimas” (Saragosa, 1634; ostatnie wydanie w dwóch tomikach, Madryt 1804), gdyż większość utworów, zwłaszcza starszego, uległa zniszczeniu jesz-

cze w rękopisie. Są to różne pieśni światowe i religijne, epigramaty, oraz satyry, w których widoczny jest wpływ włoski i klasyczny, zwłaszcza Horacy u sza; stąd też zwano A-ów Horacyu-szami hiszpańskimi.

seau, został zarazem ministrem finansów i sprawiedliwości (1718); t. r. obrała go do swego grona akademia. Wszakże, sprzeciwiwszy się projektom Lawa, będącego naówczas w najwyższych łaskach u rejenta, już po dwóch latach musiał wystąpić z zarządu finansów, który powierzony został Lawowi (1720). T. r., wskutek zgody, jaka nastąpiła między rejentem a parlamentem, ustąpić też musiał z ministeryum sprawiedliwości, wobec powrotu D’Aguesseau. Dobrze umieściwszy braci i synów na wysokich urzędach, sam cofnął się do życia prywatnego, lecz, do bezczynności nieprzywykły, zmarł już po roku. Pod koniec życia znienawidzony dla dwuznacznej roli politycznej, jaką odgrywał za rejencyi, był znieważony po śmierci przez lud podczas pogrzebu. Ob. trafną jego charakterystykę u Saint Simona w „Pamiętnikach” i w „Eloges” Fontenelle’a. Por. „Notes de René d’A., lieutenant général de police, interessantes pour l’histoire des moeurs et de la police de Paris à la fin du règne de Louis XIV“ (wyd. 1866); Clément: „La police sous Louis XIV⁻ (1866).—René Louis de Voyer, margrabia d’A., syn poprzedniego, najwybitniejszy przedstawiciel tej rodziny (* 18 paź dziernika 1694— -j* 26 stycznia 1757), został 1716 radcą parlamentu paryskiego, 1719 intendentem w Valenciennes, 1724 powrócił do Paryża i zasiadł w Radzie Stanu. Uczony, pracowity, honorowy, był zarazem niezręcznym w stosunkach osobistych, co w wielkim świecie zjednało mu niepochlebny przydomek „la bête“. Należał do klubu arystokracyi wolnomyślnej „l’Entresol“; pilnie tam uczęszczał aż do zamknięcia klubu z rozporządzenia władzy (1731); wykładał obecnym swoje projekty reform wewnętrznych, oraz fantastyczne plany wiecznego pokoju, polubownych sądów międzynarodowych, powszechnego rozbrojenia, jakie przejął był z pism dobrodusznego utopisty, księdza Saint-Pierre’a; nazywano go też żartobliwie z tego powodu „sekretarzem stanu respubliki platońskiej“. Oskarżany przez jednych o skrajno-liberalny kierunek, przez innych ośmieszany, a w niezgodzie będąc z wszechpotężnym naówczas kardynałem Fleurym, długo nie mógł się d’A. dobić stanowiska, odpowiadającego jego pochodzeniu i wiedzy. Nareszcie 1744 powierzono mu wydział spraw zagranicznych, najmniej stosowny dla niepraktycznego, nazbyt doktrynerskiego umysłu d’A-a, zwłaszcza w chwili ,trudnych owoczesnych zawikłań europejskich. Źle widziany u innych ministrów, w ustawicznej kolizyi z osobistą zakulisową polityką króla, już 1747 r., wskutek intryg dworu hiszpańskiego, otrzymał dymisyę. Zaprzyjaźniony z Wolterem, Kondylakiem, d’Alembertem, przyi-mował u siebie filozofów w zacisznem swem ustroniu w Segrès; zimę przepędzał w Paryżu, trzymając się zdała od życia politycznego, lecz

Argenson Voyer d’, panowie na Paulmy, wybitny ród szlachecki francuski, którego począt* ki sięgają XIII w. René de Voyer d’A. (*2L listopada 1596,—-f 14 lipca 1651), w młodości służył wojskowo, później został radcą parlamentu paryskiego. R. 1628 brał udział przy oblężeniu twierdzy bugonockiej La Rochelle; z ramienia kard. Richelieu’go, sprawował też wewnątrz kraju rozmaite urzędy ze szkodą hugonotów. Od 1630 r. był intendentem armii królewskiej pod Schom-bergiem, od 1632 intendentem do spraw finansowych, policyjnych i sądowych dla prowincyj Burgundyi i Berry; używany też był przez kardynała do misy] dyplomatycznych w Hiszpanii.

j.

Również wysoko ceniony przez Mazariniego, uzyskał d'A. tytuł hrabiowski (1643), zarządzał czas jakiś Katalonią pod okupacyą francuską; w czasie Frondy wielkie królowi oddał usługi, pośrednicząc w Bordeaux pomiędzy parlamentem a księciem d’Epernon. Około tego czasu (1651) cofnął się do życia prywatnego; wielkiej będąc pobożności, napisał i ogłosił „Traité de la sagesse chrétienne’’, lecz ulegając prośbom Mazariniego, raz jeszcze udał się w charakterze posła do Wenecyi, gdzie też zmarł niebawem.—Marc René de Voyer hr. d’A., syn poprzedniego, (* 13 grudnia 1623 —

1700), już 1642 mianowany radcą parlamentu w Bordeaux, obejmował kolejno wszystkie niemal urzędy ojcowskie: intendenta (1647) i posła przy rządzie weneckim (1651). Fanatyczniejszy jeszcze, niż ojciec, katolik a mniej zręczny dyplomata, już 1655 r. odwołany był przez Mazariniego z ambasady weneckiej, w czasie której na wielkopańską prezentacyę wydał połowę ojcowskiej fortuny; usunął się do dóbr rodzinnych av Poitou, gdzie resztę życia przeważnie przepędził. Nie był obcy literaturze, korespondował z Janem Balzac’iem; urywki z ich koresponden-cyi wydał T. Larroque 1874 r.—Marc René de Voyer, margrabia de Paulmy i d’A., syn poprzedniego (* 4 listopada 1652, -j- 8 maja 1721). Urodzony w czasie posłowania ojca w Wenecyi, trzymany był do chrztu przez ks. de Sou-bise i Rzpltą wenecką, od której mianowany był zaraz kawalerem św. Marka. Wskutek niełaski, w jaką popadł ojciec, pozostawiony był aż do 1694 r. na stanowisku podrzędnem w Angoulême, kiedy dzięki poparciu kanclerza Pontchartrain’a został mianowany prokuratorem przy Radzie Stanu, zaś 1697 r, otrzymał stanowisko wpływowe naczelnika policyi paryskiej. Sprytny i energiczny, w początku łubiany przez lud i u dworu, dużo uczynił dla bezpieczeństwa Paryża i polepszenia stanu sanitarnego miasta. 1709 r. przytłumił rozruchy, wybuchłe z powodu głodu; 1716 r. uwaźnem okiem śledził wypadki i wyniki swych oskarżony przez parlament paryski o nadużycia, spostrzeżeń starannie notował. Po śmierci d’A-a uwolniony był za wstawiennictwem rejenta. Po dostały się Russowi do ręki rękopiśmienne jego oddaleniu ks. de Noailles i kanclerza D’Agues- „Considérations sur le gouvernement de la Fran •

d’A-a do Breteuila z 19 paźdz. 1762, zawierający oskarżenia przeciw Czartoryskim). W Warszawie został sekretarzem ambasady francuskiej, Hennin, któremu, dał d’A. od siebie instrukcyę na czas swej nieobecności; przyznaje się tu, że „ogra-n czał się dotychczas do roli obserwatora wobec rychłej elekcyi coś zrobić wypada; lecz zarazem wykazuje zupełny brak jakiejkolwiek przewodniej myśli politycznej, właściwy wszystkim reprezentantom francuskim u Rzeczypospolitej w XV11I w. Zresztą po za plecami d’A-a odbywały się, ulubionym Ludwikowi XV zwyczajem, „poufne”, a również bezcelowe pertraktacye: ten sam Hennin otrzymywał, bez wiedzy swego ambasadora, bezpośrednie instrukcyę królewskie przez Broglie’go, zaś równocześnie (1763) wysłany był generał de Monet do Warszawy dla tajnych układów ze Stanisławem Augustem. D’A., któremu w tym chaosie przypadła najmniej poważna rola, wskutek skargi posła austryackie-go, niezadowolonego z dwuznacznego zachowania się reprezentantów francuskich względem Czartoryskich i elekcyi, nagle z Paryża otrzymał odwołanie. Na audyencyi pożegnalnej u prymasa Łubieńskiego ciężkiej doznał przykrości: gdy w przemówieniu swem wyraził się, że „ponieważ Rzplta jest w niezgodzie wewnętrznej i wojska obce znajdują się w stolicy, uważał dwór francuski za właściwe odwołać swego ambasadora”, przerwał mu prymas słowami: „gdy nie uznajesz pan Rzpltej, „Le mar- szukaj jej gdzie chcesz, pan i wszyscy posłowie francuscy”, i pojechał, nie oddawszy mu przynależnych ambasadorowi honorów. D’A., który miał pozostawić w Warszawie zastępcę, po takim afroncie opuścił miasto z całym składem ambasady. Rulhière postępek prymasa tłómaczy chę • cią pozbycia się na czas jakiś posłów francuskich z Warszawy. W istocie, dopiero 1765 r. zastąpiono d’A-a przez Grérard’a. Jeszcze raz 1766 r. wysłano d’A-a z poselstwem do Wenecyi na czas krótki. Odtąd do końca życia d’A., zaliczony od 1748 r. do Akademii francuskiej, oddawał się z zamiłowaniem zbieraniu rękopisów i książek; ogromną swą bibliotekę, składającą się z przeszło 150 tys. tomów, sprzedał, z zachowaniem prawa użytku dożywotniego, hrabiemu d’Artois, bratu królewskiemu (1781); stanowi ona obecnie słynną „bibliotekę Arsenału”. Sam wydał „Bibliothèque universelle des romans” (w 40 t., 1775—1778); mieszczą się tu niektóre utwory oryginalne d’A-a, wydane osobno p. t. „Choix de petits romans de différents genres” (2 t., 1782). Wydał też dużą pracę kompilacyj -ną historyczną p. t. „Mélanges tirés d’une grande bibliothèque” (69 t., 1779—1787j. O działalności jego poselskiej w Polsce ob. Farges: „Recueil des instructions données aux ambassadeurs et ministres de France-Pologne” (1888, t. II, 215 — 235), Rulhière „Histoire de l’anarchie en Pologne” liv. VI, w „Oeuvr. Posthumes”, Par. 1819, T. II, 226—230.—Marc René de Voyer de Paulmy hr. d’A., stryj poprzedniego (ur. 16 sierpnia 1696—-j* 22 sierpnia 1764), dzięki sto-

ce”, gdzie wyłożył d’A. całokształt reformy politycznej, jakiej oczekiwał od rządu. Zasadzała się ona na powrocie do dawniejszych stosunków parlamentarnych francuskich, obok ograniczenia umiarkowanego władzy królewskiej i podniesienia stanów mieszczańskiego i włościańskiego; jednocześnie występował tu d’A. jako zacięty przeciwnik angielskiego ustroju politycznego. Taki charakter dzieła skłonił Russa do entuzyastycz-nej o niem wzmianki w swoim „Contrat social”; tą drogą nazwisko d’A-a odraz u stało się sławnem. Czyniąc zadość zbudzonemu zainteresowaniu, wydali spadkobiercy d’A-a jego książkę (Amsterdam 1764), która odtąd licznych doczekała się wydań. Z licznych innych jego pism, pozostawionych w rękopisie, ukazały się dopiero 1785 r. wydane przez syna „Essais dans le goût de ceux de Montaigne”, urywki z korespondencyi w edy-cyi zbiorowej 1857 r. (5 t.), nader zresztą niestarannej—i wreszcie prawie kompletny a nader ceony „Journal et mémoires du marquis d’A.” (9 t., 1861—67, w wydawnictwach Towarzystwa hist, franc., staraniem Ratherego). W tym dzienniku, na sposób Saint-Simona, acz z mniejszą sztuką, charakteryzując spółczesne wypadki i ludzi, okazuje d’A. wieiką przenikliwość; przewiduje groźny przewrót wewnętrzny, z bezwzględną surowością odzywa się o klasie rządzącej we Fran-cyi, nie szczędząc najbliższych sobie osób. O d’A. pisał Sainte-Beuve: „Causeries du lundi” (3 éd. 1885, T. XII i XV) i Edgar Zévort quis d'A, et le ministère des affaires étrangères” (1880). Znaczna ilość cennych rękopisów niewydanych d’A-a, przechowywana w bibliotece Luwru, spaloną została w czasie komuny 1871 roku.—Marc Antoine René, margrabia de Paulmy d’A., syn poprzedniego (* 22 listopada 1722,—j- 13 sierpnia 1787), radca parlamentu paryskiego (1744), komisarz do spraw wojskowych (1747); 1748 posłował w Szwajcaryi, od 1751 z powrotem zasiadł w wydziale wojny, 1757 r. na czele tegoż wydziału w stopniu sekretarza stanu. Po odwołaniu (w styczniu 1759 r.) margrabiego de Monteuil, posła francuskiego w Warszawie, w czerwcu t. r. mianowany na jego miejsce d’A., który wszakże dopiero w maju 1760 udał się na nowe swoje stanowisko. Na drogę otrzymał d’A. od Choiseula instrukcyę (pod datą 7 kwiet. 1760) nader dla Rzpltej nieprzychylną, gdzie zwracano uwagę posła, że „anarchia (w Polsce) odpowiada interesom francuskim, a zatem cała względem Rzplitej polityka sprowadza się do utrzymania tej anarchii”. D’A., w duchu tej instrukcyi, zachowywał się bezczynnie. W maju 1763 r., zaraz po wyjeździe króla z Warszawy, udał się za nim do Drezna, by pilnować ostatnich chwil Augusta: nie rozumiał, że środek ciężkości położenia znajdował się w Warszawie, w ręku Kaj-zerlinga, który tu przebywał od października 1762 i starannie przejmował depesze d’A-a wysyłane do Paryża. (Ob. „CóopmiKL Mmu. PyccK. HcTop. OómecTBa” T. XLVIII, 1885, str. 178—184, gdzie jest komunikowany Kajzerlingowi przejęty raport

i że

And. S.

sunkom ojca, już 1720 r. został po Machault’-cie naczelnikiem policyi paryskiej, lecz przez pół roku tylko piastował tę godność, nazbyt niestosowną dla jego młodego wieku. Został następnie intendentem królewskim w Tours (1721); znowu powrócił następnego roku na stanowisko naczelnika policyi paryskiej, na którem pozostawał tym razem do 1724 r.; 1725 wybrany, również bez zasługi, do Akademii nauk; 1740 został intendentem stolicy, a 1743 ministrem wojny na miejscu Breteuila. Działo się to w czasie wojny o sukcesyę austryacką, w chwili dotkliwych porażek wojsk francuskich. D’A. energicznie zajął się reorganizacyą armii, mając dzielnego pomocnika w tej sprawie w osobie marszałka Maurycego Saskiego. Gdy tegoż 1743 r. generałowie francuscy, ks. Broglie i Noailles, zmuszeni byli wycofać się zupełnie z Niemiec, dA. wpłynął na króla, że w maju następnego roku sam, we własnej osobie, udał się na miejsce wypadków, co znakomicie podniosło ducha żołnierzy; trzy armie, wysłane przez d’A-a do Włoch, Flan-dryi i Alzacyi, pomyślne prowadziły walki; 1745 pobito pod Fontenoy na głowę anglików i holendrów. Sam d’A. i tego roku, i następnych, stale przebywał na miejscu działań wojennych; w bitwie pod Fontenoy przy boku króla i delfina przyjmował czynny udział ze swoim synem, i miał sobie ofiarowane od króla sześć zdobytych dział angielskich. Po zawarciu pokoju akwizgrań-skiego (1748) zajął się reorganizacyą artyleryi, oraz twierdz pogranicznych; 1751 r. założył w Paryżu szkołę wojskową. W wielkich łaskach u króla, wyrobił bratu starszemu tekę ministra spr. zagr., synowi wysokie stanowisko w zarządzie wojskowym. Piastował jednocześnie zarząd naczelny nad pocztą, akademiami, bibliotekami, teatrem. Kolega szkolny Woltera, któremu dostarczył z archiwum ministeryum wojny materya-lów do „Wieku Ludwika XIV”, pozostawał w przyjacielskich z nim stosunkach, oraz z Mar-montelem i prezydentem Hénault’em. Diderot i d’Alembert dedykowali mu Encyklopedyę i znaleźli w jego osobie dzielnego protektora. Znienawidzony przez panią Pompadour, uległ wreszcie d’A. jej wpływowi i, zmuszony ustąpić (1757), wydalony był z Paryża; niebawem niepowodzenia wojny siedmioletniej kazały królowi żałować tego kroku. — Marc Be né d’A., syn poprzedniego (* 20 września 1721—-j* 18 września 1782), brał udział w wojnie o sukcesyę austryacką, odznaczył się pod Fontenoy, służył odtąd do końca kampanii przy boku marszałka saskiego. 1748 mianowany marszałkiem, 1749 inspektorem naczelnym kawaleryi, 1753 naczelnikiem wojennym Alzacyi, 1754 gubernatorem w Vincennes. Pod rozkazami ks. Soubise dzielnie, acz nieszczęśliwie, prowadził wojnę z Fryderykiem II. Po upadku Choiseula przyłączył się do niego i do stronnictwa opozycyjnego, lecz 1775 r., wobec wybuchu wojny amerykańskiej, powrócił do porzuconych zajęć, zapomniawszy krzywd wyrządzonych ojcu, j ważne oddal usługi przez u for ty li kowanie przy

stani nadmorskich.—Mar c Re né margrabia d’A. syn poprzedniego (*17 września 1771—-f* 1 sierpnia 1842). W charakterze adjutanta Lafayette’a, znajdował się z nim przy armii północnej, lecz, aczkolwiek dzielił jego przekonania polityczne, po ucieczce Lafayette’a za granicę, sam przy armii pozostał. Mimo to, oskarżony niebawem w Zgromadzeniu Prawod. o stosunki z emigrantami, musiał służbę porzucić. Odtąd nie mieszał się do polityki, zajmował się przemysłem, aż 1809 r. mianowany był przez Napoleona prefektem w Antwerpii; 1813 r. podał się do dymisyi, 1814 nie przyjął od Ludwika XVIII ofiarowanej sobie prefektury w Marsylii, 1816 r. wybrany do Izby, przyłączył się do skrajnej lewicy i energicznie protestował przeciw rozwielmożniającej się reakcyi. Po rewolucyi lipcowej obrany do Izby, nie chciał złożyć przysięgi na wierność Ludwikowi Filipowi. Stale odtąd zasiadał na lewicy republikańskiej. Gdy po rozruchach na pogrzebie gen. Lamarque’a Paryż ogłoszony był w stanie oblężenia, założył protest, przeciw temu aktowi samowoli. Wielki przemysłowiec, dobro kraju, nie własne zyski, mając na celu, przejął się Saint-Simonizmem i pojęciami, datującemi jeszcze od spisku Babeufa, którego głównego kierownika, Buonarottiego, trzymał u siebie w domu. Z powodu pisma ulotnego p. t. „Boutades d’un homme riche à sentiments populaires”, wytoczono mu proces karny, lecz sąd przysięgłych uznał jego niewinność. Od 1834 r. żył w odosobnieniu zupełnem, poświęciwszy się rolnictwu. Ob. „Opinions et discours de d’A.” (2 t. 1846). Charles Marc René margrabia d’A. (* 2Ö kwietnia 1796—f3l lipca 1862), syn poprzedniego. Po rewolucyi lutowej obrany do Zgromadzenia ustawodawczego, należał do umiarkowanego środka demokratycznego. Wydał wybór z pism i pamiętników d’A-a, autora „Konsyderacyj” (1825 i 1857), surowo skrytykowany przez Sain-te-Beuve’a; oraz samodzielną pracę większego zakroju „Les nationalités européennes” (1859). A-

Argenta, miasto w departamencie włoskim Ferrary, w okolicy niezdrowej i błotnistej z powodu niskiego położenia w delcie Padu (Po di Primaro), lecz bardzo urodzajnej i wydającej wiele ryżu; należy do starszych miast półwyspu, posiada wiele zabytków budownictwa, sięgających VI w., 17,287 m-ców (commune). W 1624 zniszczyło je trzęsienie ziemi.

Argentai Karol August de Ferriol hr. d’ (* 20 grudnia 1700—f 5 stycznia 1788 r.), siostrzeniec kardynała de Tencin, na ławie szkolnej w kolegium Ludwika zawarł przyjaźń z Wolterem, z którym do śmierci w najściślejszych pozostawał stosunkach. Zgryźliwy Wolter z nim jednym nigdy się nie poróżnił, „aniołem” swoim go nazywał; umiał też d'A. wstawiać się za nim niejednokrotnie u dworu, godził spory jego literackie, czynnej mu udzielił pomocy w sprawie re8tytucyi Calas’a. Był radcą parlamentu paryskiego, później mianowany posłem od księcia Parmy u dworu francuskiego. Umysłu dosyć

Woltera epistole. Por. listy d’A-a w korespon- ; przedmiotów srebrnych i obrót pieniężny, łączyły dencyi Woltera w „Oeuvres compl.” (éd. Kehl.), się niekiedy w jednych osobach; stąd ogólna nazwa „Sainte-Beuve causeries du lundi” T. I. A A. Pierwsza mennica w Rzymie powstała do-

Zn.

And. S.

ograniczonego, znany był głównie z romantycznego stosunku z aktorką Adryanną Lecouvreur, oraz przedewszystkiem jako „ami de Voltaire”, W hotelu jego na Quai d’Orsay zbierało się około 1775 r. wyszukane towarzystwo stolicy, któremu gospodarz na głos odczytywał otrzymywane od

Argentan (pakfong, alfenid, srebro chińskie), pofrancusku maillechort, poniemiecku Neu-silber, znany u nas lepiej pod nazwą niemiecką albo srebra nowotnego. Aliaż ten był oddawna przywożony z Chin do Europy i jeszcze przed końcem XVIII w., skutkiem rozbioru Engströma, poznany co do swego składu. Dopiero jednak około 1830 r. zaczęto go wyrabiać na większą skalę, początkowo tylko w Niemczech, a następnie i we wszystkich innych krajach. A. posiada bardzo wiele szacownych własności: jest prawie biały, twardszy od miedzi, a zarazem od niej bardziej kowalny i ciągliwy, bardzo wytrzymały na czynniki chemiczne, doskonale daje się obrabiać narzędziami i odlewać. Skład A-u zmienia się w pewnych, niezbyt obszernych, granicach, zależnie od zastosowania, do jakiego ma być użyty. Głównemi częściami składowemi są miedź i cynk, w stałym stosunku 3 cz. drugiego z tych metali na 8 cz. pierwszego. Oprócz tego do składu A-u zawsze wchodzi nikiel, w ilości niemniej szej od 7* i niewiększej od ³/₄ wagi użytej miedzi. Dodają nadto niekiedy cyny, ołowiu, nawet żelaza, a w ostatnich czasach manganu, ażeby otrzymać pewne specyalne gatunki aliażu. Otrzymywanie A-u składa się z dwu operacyj: w pierwszej jedną połowę miedzi stapiają z cynkiem, a drugą z niklem, w drugiej dopiero tak przygotowane aliaże stapiają razem. Ważnym warunkiem dobroci A-u jest, o ile można, największa czystość użytych do jego przygotowania metali. Nieznaczna ilość arsenu nadaje mu kruchość, a ta okoliczność spra wiała, że A. był dawniej mało ceniony, gdyż nie umiano oczyszczać niklu od arsenu, jak również nie znano wolnych od tego ostatniego ciała rud niklowych. A. doskonale srebrzy się i złoci galwanicznie, w tym kierunku jest obecnie prawie wyłącznie używany, dając podstawę ogromnej i bardzo ważnej gałęzi przemysłu.

Argentan, (staroż. Argenus = Arae Genuae), stolica okręgu w departamencie francuskim Orne, w Normandyi, na prawym brzegu Orny i przy drodze żelaznej Caen-Alençon; 6,285 m-ców. Jest tu starożytny zamek, w którym dziś mieści się trybunał, kilka kościołów, fabryki płótna i wyrobów siodlarskich; słynne niegdyś koronki: Points d'A., dziś w zaniedbaniu. W pobliżu Le Pin au Haras, gdzie Ludwik XIV założył słynną, istniejącą dotąd stadninę. Okrąg A. dzieli się na 11 kantonów i liczy 83,990 m-ców; staranna hodowla hydła rogatego i koni.

Argentarii (łac. od argentam—srebro). Tak nazywano w Rzymie wszystkich zajmujących się srebrem lub złotem, zarówno złotników, jak bankierów i wymieniaczy pieniędzy, w pierwszym tylko razie czasami dodawano fahr i lub vascularir, obracających zaś pieniędzmi zwano także num-mularii (od pieniędzy), mensularii (od stołu), cottectarii (od gromadzenia). Jest teź prawdopodobieństwo, że wszystkie te zajęcia, jak wyrób piero w r. 268—9 przed Ohr.; ale oczywiście obieg monety musiał być wcześniejszy. Jakoż istnieje ślad, że już w r. 309, podczas wojny z Sumnita-mi, stały kantory wymienne na forum, gdzie też, a zwłaszcza pod kolumnadą świątyni Janusa, [odbywała się giełda rzymska, w hallach zwanych ta-bernae, zbudowanych i wynajmowanych, przez cenzorów na rachunek państwa. A. podlegali przepisom szczególnym lub też obyczajom, których ślad wprawie rzymskiem pozostał. Najpierwsze i główne ich zajęcie stauowiła wymiana (permutatio lub collybus, z gr. koltybos, co wychodzi na dzisiejsze komisowe). Jednocześnie przyjmowali oni de-pozyta na przechowanie lub pod zastaw; pożyczali i wypożyczali. Składano u nich za kwitem pieniądze albo w worku opieczętowanym, które powinny być wydane w naturze (in specie); albo też częściej, jako depozyt nieprawidłowy, do wzrotu w jakiej bądź monecie obiegowej. W tym ostatnim razie A-us mógł tym depozytem obracać na swoje ryzyko; lecz składający posiadał ten przeciw niemu przywilej, że złożona suma, w razie zażądania, powinna była być zwróconą przed wszyst-kiemi innemi zobowiązaniami, z prostych cyrografów wynikającemi; tylko jeżeli od depozytu pobierany był procent, to przywilej ustawał. Skoro zaś przywilej istniał, to w razie bankructwa win* dykacya depozytu rozciągała się nietylko do zakresu interesów bankierskich, ale do całego majątku A-usa, a prawo takie wielce podnosiło znaczenie bankierów. Mogli też A., z polecenia składających, czynić z depozytu wypłaty lub udzielać pożyczki, słowem, pieniędzmi złożonemi spekulować, zawsze jednak w granicach rozporządzeń samych właścicieli: stawali się więc względem nich tern, czem są np dziś notaryusze względem swych klientów. Trudnili się też, w zamian za otrzymaną sumę w Rzymie, wypłatą takiejże za pośrednictwem korespondenta swego w innem mieście, (Listy Cycerona: Do Attyka, XII, 24, 27; XV, 15; V, 15; XI, 1, 24), ze względem na kurs monety, czas i różnicę krajów, i tu właśnie przychodzi wyraz permutatio lub collybus, objaśniający agio i zysk bankiera przy zmianie. Był to zatem widocznie już zawiązek wekslu, ale jeszcze nie sam weksel, gdyż polecenie A-sa nie miało, jak dziś weksel bankiera, wartości obiegowej. Rzymianie w zasadzie nie przyjmowali ustąpień wierzytelności, a cyrograf (z gr. rękopis, czyli kwit), ważnym był dla nich tylko między dłużnikiem i wierzycielem. U bankierów stosunki z klientami objawiały się w księgach przychodu i wydatku, które w ogóle rzymianie prowadzili bardzo starannie. A. zapisywali tam na kredyt wszystk₀

co on

za ce-

w „Diet. des Antiq”, 1874 r.).

Argentario, pierwotnie wyspa na wybrzeżu Toskanii we Włoszech, dziś półwysep, połączony z lądem za pomęcą dwóch wąskich mierzei, między któremi znajduje się laguna, a pośród niej wyspa z twierdzą Orbetello. A., uwieńczony górą t. im. (636 m.), przedstawia ciekawy przykład stopniowego kształtowania się wybrzeży pod wpływem działania fal morskich, analogicznie z niektóremi wyspami Hieryjskiemi, a zwłaszcza Giens, na po • łudniowym brzegu Francyi.    And- s-

Argentât, miasto w departamencie francuskim Corrèze, na prawym brzegu rz. Dordogne, w bliskości uścia Maronny; fabryki likierów, słynny most wiszący, 3,500 m-ców; w okolicy wiele starożytności celtyckich i rzymskich, których część zgromadzono w bibliotece miejskiej.

j.

wznosił lub przekazywał (acceptum a Titio centum;; na jego debit, wszystko co wypłacali do rąk lub za zleceniem (expensum Titio centum); po zakończeniu rachunku nazwisko klienta się wykreślało. Prawo rzymskie, w ciągu całego istnienia państwa coraz wyraźniej określa specyalne do rządu i do publiczności stosunki tych manipulantów pieniężnych, (ob. Digesta: II, 13, 9, 2; i passim). Jakkolwiek Argentarii, nummularii, mensularii i collectarii, często przez autorów nie-specyalistów, jak Cycero, Liwiusz, Pliniusz, brani są za jedno bez różnicy, i jakkolwiek w samych ustawach różnicę tę niezawsze odkryć można, są wszakże wskazówki, że nazwa A. stosuje się przeważnie do tych, którzy przyjmowali w depozyt złoto i srebro cudze, tudzież otwierali rachunki, czyli prowadzili czynności bankierske, z charakterem publicznym, ale tylko względem osób prywatnych, Mensularii mają raczej charakter dzisiejszych kantorów wekslu, a prócz tego używani są jako probiercy monet i manipulanci grosza publicznego. Tymczasem czynności te widzimy także niekiedy załatwiane przez luzdzi pod nazwą A. Z drugiej strony mieszają się znowu mensularii i nummularii, którzy to ostatni stanowić się zdają niższą hierarchię finansową, zajmują się wymianą bilonu, depozytów przyjmować ani do licytacyi stawać nie mają prawa. Oni i mensularii sarstwa podlegali kontroli urzędnika, zwanego praefectus urbis. Pod jakąbądź wszakże nazwą, ścisłą czy luźną, występujący ci manipulanci pieniężni w literaturze rzymskiej, raz wyglądają jako ludzie uczciwego fachu i stanowiska, to znowu jako szubrawcy i lichwiarze, a przynajmniej indywidua bez godności. Wynika to zapewne stąd, że niektórzy z nich, pod pozorem prawnego działania, musieli obchodzić prawo i dopuszczać się nadużyć, czynów, jak i teraźniejsza lichwa, przez sumienie publiczne potępianych: czyli że nic nowego pod słońcem. Zgoła róźnemi od nich są tak zwani Triumviri lub Quinqueviri mensularii, wyżsi urzędnicy finansowi, mianowani przez rząd w okolicznościach wyjątkowych, (Sieber: „De argentariis”, Lipsk, 1739. Kraut: „De argentariis et nummu-lariis”, Gettynga, 1826. Rein: w „Realencyclopä-die% t. I, str. 1513, wyd. 2. Saglio i Humbert:

K. K.

Argenteau Eugeniusz, hrabia, (* 1741 — , 1819), generał austryacki. Jako półkownik, odznaczył się w bitwie z turkami 9 września 1788 r. pod Zemunem, a w roku następnym podczas ataku na Białogród, w wojnie włoskiej 1795 r., otrzymał order Maryi Teresy i norainacyę na vice-marszałka. Od r. 1800 do 1804 był generałem dywizyi w Wiedniu, potem komendantem miasta Berna aż do r. 1808.

Argenterio Jan, (* 1513 — f 1572), lekarz; porzuciwszy praktykę w Lugdunie i Antwerpii, oddał się studyom uniwersyteckim w Bolonii, Pizie, Neapolu, Mondovi i zajął główne stanowisko w szeregach przeciwników przeżytej nauki Galena, Walka postępowych lekarzy z upartymi zwolenikami przestarzałej szkoły przybrała z wystąpieniem Arg. dwulicowy charakter: dotychczasowi nowatorzy zwalczali Galena zasadami no-woplatońskiej filozofii wprawdzie gwałtownie, ale najczęściej bezskutecznie; pierwszy A. przeniósł spór na pole doktryn czysto lekarskich, a jakkolwiek zadanie to było trudniejsze, (nie mogąc na miejsce Galenowskich podstawić uzasadnionych pojęć nowoczesnych), toż przecież spokojne, naukowe postępowanie popleczników A-a. zwolna ale stanowczo przygotowywało upadek nauki wielkiego pergamczyka. Z należną czcią dla praktycznej strony nauki greckiej, występuje A. śmiało przeciwko zasadniczym pojęciom Galena, twierdząc, że „własności (g Militates), drugiego stopnia”, nie zawisły od własności pierwszego, że oprócz głównej siły życiowej, t. j. wrodzonego ciepła, nie masz innych, w dodatku licznych przez Galena przytaczanych, (jedynie dla systematycznego zaokrąglenia teoryi), że nareszcie wątroba ma podrzędne znaczenie w sprawie odżywiania, i nic spólnego z nasieniem nie ma, lecz wyłącznie odnosi się jej czynność do wytwarzania krwi i krążenia. W obronie Galena powstał wprawdzie

J. Al. v. Neustem: „Anti-Argenterica pro Galeno”, 1552); większość atoli lekarzy znakomitych, wraz ze szkołą Montpellierską, oświadczyła się za kierunkiem A-a wogólności, który ostatecznie zwyciężył. Do ważniejszych dzieł A-a należą: „De erroribus veterum medicorum”, 1553; „Commen-tarii très in artem medicinalem Galeni”, 1553 i często; „De morbis”, 1556; „Opera Joh. Ar-genterii”, 1592.    Dr-Ł-

Argenteml, miasto w departamencie francuskim Sekwany i Oazy, (Seine et Oise), w pobliżu Paryża, na prawym brzegu Sekwany, węzeł kolei żelaznych, słynne winnice, zwaliska opactwa, w którem Heloiza była przełożoną, liczne i piękne wille Paryżan, kościół z XIII stulecia, (odnowiony 1866), 12,809 m-ców.    And- s-

Argenteus ccdex, ob. Codex Argenteus. Argentier©, 1) TA., wioska w departamencie francuskim Wyższej Sabaudyi, w górnym końcu doliny rz. Arwy, zwanej doliną Ckamounix, 1270 m. n. p. m., u stóp spływającego z Mont Blanc lodowca Mer de l'A., punkt wyjścia turystów na

M. Blanc. 2) TA. miasto w depart. Alp Wyższych, w okręgu Briançon, przy drodze żel. łączą

And. S

And. S

K.

III”, Lwów, 1828).

cej to miasto ze stok dep. Gap, leży w dolinie rz. Durance 961 m. nad p. m., ma kopalnie sre-bronośnego ołowiu i 1,500 m-ców. 3) l’A., stolica okręgu w depart. Ardèche, zwykle Largen-tiére, z wyczerpanemi kopalniami srebra.

Argentomagus, ob. Ar gent on.

Argenton, starożytny Argentomagus, w kraju Biturygów, dziś stolica kantonu w departamencie francuskim Indre, leży nad rz. Creuse, stąd zowie się urzędowo A. sur Creuse (dla różnicy od innego miasta A. położonego, w dep. Deux Sevres, nad rzeką t. im.) ^tacya kolei żel. Paryż-Orlean-Agen, rumy wspaniałego niegdyś zamku, piękny kościół z XV w., fabryki płótna i papieru, garbarnie; 6,500 mców.

Argentopiryt (miner.). Nazwą tą Schrauf oznacza pewną odmianę siarku srebra i żelaza z Joa-chimsthalu, opisaną przez Sartoriusa v. Waltershausen pod nazwą Silberkies i bardzo bliską składem chemicznym sternbergitowi, a którą uważa za minerał samoistny. Występuje on w bardzo drobnych kryształkach, pozornie sześciokątnego szeregu; C. wł. 6.47; Tw. 3.5—4; jest wielce kruchy, szaro-stalowej do cynowo-białej barwy, z naleciałością zwykle żółtą lub tombakową, blaskiem metalicznym, nieprzezroczysty. Skład jego: 36,69 siarki, 38.54 żelaza i 24.77 srebra; wzoru, według Weisbacha: AgFe₃S₅. Schrauf uważa go za minerał rombowy, jednokształtny z sternbergitem: c. wł. jego oznacza na 5.53, a ilość srebra w nim na 22.3°/₀«

Argentoratum (Argentaria), łacińska nazwa • Strasburga (ob. Strasburg).

Argentré Karol, Du Plessis d’A. (* 1673 w zamku du Plessis — -J* 1740 w Tulle), biskup z Tulle, teolog i pisarz kościelny. Po odbyciu studyów w Sorbonie paryskiej, A. objął (1699) opactwo Sainte-Croix w Guingamp, a roku następnego otrzymał stopień doktora teologii. W r. 1705 A. zasiadał w ogólnem zgromadzeniu duchowieństwa, w 1707 został wikaryuszem generalnym dyecezyi Trćguier, następnie jałmuźni kiem królewskim (1709), a w końcu biskupem w Tulle (1723). A. należy do bardzo płodnych pisarzy kościelnych. Prócz mnóstwa kazań, mów pogrzebowych, instrukcyj pasterskich i rozpraw teologicznych, A. wydał wiele dzieł, przeważnie treści teologicznej, z których ważniejsze są: „Analyse de la foi, avec un traité de l’essence et des marques qui distinguent la véritable église de J.-C.” (Lion, 1698,    2 tomy); „Apologie de

l’amour...” (Amsterdam, 1698); „Elementa teolo-gica...” (Paryż, 1702); „Lexicon philosophicum” (Haga, 1706); „De supernaturalitate... notiones quaedam pbilosopicae” (Paryż, bez daty) i wiele innych.—Porów. Du Mabaret: „Vie d’A.” w „Mémoires de Trévoux” (1743).

Argentus J an (* ok. 1561 —f 26 listop. 1626), jezuita. Urodzony w Modenie, po skończeniu nauk i wykonaniu ślubów, rządził różnemi kolegiami we Włoszech; w r. 1603 był wice-prowin-cyałem w Siedmiogrodzie, w 1612 w charakterze wizytatora przybył do Polski. Po śmierci gene-

Encyklopedya Powszechna llustr. T. IV.

rała zakonu, Klaudyusza Aquavivy, otrzymał na kongregacyi generalnej, choć nieobecny, 29 głosów na urząd generała. Za generalstwa Mateusza Vite]eschi zarządzał kolegium medyolańskiem, następnie prowincyą polską. W r. 1614 zachęcił w Wilnie członków swego zakonu, iżby w dni niedzielne i świąteczne po przedmieściach i wioskach nauczali pospólstwo katechizmu i pobudzali do pobożności, który-to zwyczaj przetrwał na Litwie i Białej Rusi aż do kasaty jezuitów. Umarł w Modenie. Podczas pobytu w Rzeczypospolitej wydał po łacinie (1615, 1620) dwa listy do Zygmunta III o stanie jezuitów w prowincyi polsko-litewskiej. Jest też autorem pisemek o jezuitach w Siedmiogrodzie, Węgrzech, Czechach, Morawach i Szląsku. (Brown: „Bibl. pisarzów as. poi. Tow. jez.” —Siarczyński: „Obraz wieku pan. Zyg.

w. s.

Argentyna, Argentyńska Rzeczpospolita, (Republica Argentina), państwo w Ameryce południowej między 22° i 55° sz. pd. oraz między 53° 45' i 73° 15' dł. zd. Gr. Sporne przez długi czas granice A-y z ościennemi respublikami zaczynają się powoli ustalać. Układem z d. 23 lipca 1881 ustanowiono granicę między A-ą i Chile; w r. 1886 rozpoczęto w tym celu pertraktacje z Brazylią, sprawa zaś uregulowania granicy z Boliwią i Paragwajem, niejednokrotnie przedtem poruszana, zdaje się wchodzić na drogę pomyślną. W dzisiejszym stanie A-ę zamyka się w następujących granicach: Od wschodu ocean Atlantycki oblewa brzegi państwa, począwszy od uścia La Platy aź do południowego krańca Ziemi Ognistej; od zachodu granica biegnie po głównym grzbiecie Andów, oddzielających A. od rzeczy-pospolitej chileńskiej aż do 52° sz. pd., odtąd bowiem zwraca się ku wschodowi, biegnąc po tym równoleżniku do 70° dł. zd. Gr., następnie zbacza nieco ku pd. wd. do przylądka Dungeness, przekracza cieśninę Magiellańską, należącą w całości do Chile, lecz oddaną swobodnej żegludze, wreszcie przecina Ziemię Ognistą na dwie, prawie równe, części południkiem 68° 45’, aż do kanału Bearte. Granica od strony Boliwii trzyma się mniej więcej 22° sz. pd., a od strony Paragwaju biegnie korytem rz. Pilcomayo do uścia do Paragwaju, Paragwajem do uścia do Parany i Paraną do uścia do niej rz. Yguassu. Od strony Brazylii tworzą granicę rzeki: S. Antonio, (dopływ Yguassu), Peperi Guassu (dopływ Urugwaju) i Urugwaj, który w niższej części oddziela A-ę od rzeczypo-spólitej Urugwajskiej, Z tego jest widoczna, że granice A-y są przeważnie naturalne, gdyż z wyjątkiem nieznacznych przestrzeni lądowych, oraz mniejszych strumieni, opierają się one albo o góry, albo o krawędź oceanu, albo też o wielkie rzeki. Wybrzeże Atlantyku tworzy wiele obszernych, półkolistych zatok, jakiemi są Bahia Grande, św. Jerzego (San Jorge), Bahia Nueva z pół-wyspem Valdes (v. św. Józefa), Bahia de San Matias (także S. Antonio, vel Fondo), Bahia Blanca, Samborombon i Rio de la Plata. Ta ostatnia nie powstała, jak mniemano, pod wpły-

99

wem połączonego działania wielkiej rzeki i fal morskich, lecz jest utworem samodzielnym, z konfi-guracyi lądu Ameryki wynikającym. Pomimo tej obfitości zatok, wybrzeże trudno jest dostępne, już to dla wyniosłości i stromości lądu, już też dla skał podwodnych i ławic piaszczystych. Tylko przy uściach niektórych rzek powstały dość wygodne, lecz nie zawsze dość osłonięte, przystanie. Powierz-granicy wznoszą się góry Andy Chileńsko-Pata-gońskie. Z południa ku północy biegnąc aź do 41° sz. pd., wyrzucają ku wschodowi nieznane bliżej gałęzie na terytoryum Patagonii, przecię* ciowa wysokość grzbietu dochodzi do 1,200 m. szczyty pojedyncze sięgają 3000 m., przełęcze są rzadkie i bardzo uciążliwe. W dalszym ciągu Andy Chileńsko-Argentyńskie biegną ku północy

. W____

—r:

Z.TJZZZZ

wm

da /UttsumU

M yprftr

% y fvcLc o j

me§ PM^

**===*

Pmmu. -

tü

•f

He

T °A

i""*:

•»gr

60

‘«'ii'

iZCôïCj

TEBR.

DEL GRAS tttACC

t\’Ap5§&

C h cue o ■ die. L jś. tes t

. ,t A-SG O-

XS^aiiUaÿsLiUf^tfea o

u L g)E L , ;MKS\TKR()

Corr

r-a.I•.

ckzJrlufj -

mĄcdraulo £j£-Be laruh.

W $ / Jt Aź?

s% :

C.

Cru2i

•Jr'x-T ’

nuis ^    . .

!É™p»^.................Ä

jjE-.- .,

Colcrr

area'

AN

■JuJlzAaJzs / Ź// ^

• Jonitu »AJ J/ c

Ety TjttE

SJCitfl tos&Ć

^..........:'u “

MX

w /* H% « ^

1. ^

K XI HłM I S D I O'- A L sun.

•ï

a. •

r-.V.-’y

,jû

Kft

Fhdro \

a]

-Uc

rx'

!Rv

4.?.’ •

>-\c3no*o

B»r‘JC

.î    \ farriUit^t^r

•; a

'^jJ^Oifùréin^*ï

o'U

c *9 sPi^y-'-te

ic^L. .... .-...-.l

JLtù

*.|A «

Sij^wRosa

«V

'.TqL

f£u.

T" —

łf sp;

■ô^ÆkSa'

<• â

S.Jindoniû g

~LK^liS

-%

ê|.â,s«\w^ 'vi    • Maws Ub 1:16,500000.

sJjfa‘ipPjAliïfi 0 0 N    .

£^T»y—    \    y==========~=r=======^=-,    Mile gteqraficz.

üé&i    ^    ^    ==H    Mv/i żelaza».

________. SO p"    ....... ""    ".......... jbœ"*^

10

Fig. 506. Mapka Argentyny właściwej.

chnia rzeczypospolitej, w granicach wyżej określonych zawarta, według obliczenia Behma i Wagnera wynosi 2,835,970 km. □ i niemal sześciokrotnie przenosi wielkość Francyi; największa długość z północy na południe dochodzi do 3,600 km., tak, że A., umieszczona w Europie, oparłaby się północnym krańcem o Nordkap, a południowym o Matapan. — Układ powierzchni. Na zachodniej aź do Boliwii, coraz szerszym i coraz wyższym wałem, mając od wschodu niższe łańcuchy przed-górskie i wytwarzając tym sposobem szereg dolin podłużnych, które przybierają niekiedy charakter prawdziwych choć niewielkich wyżyn. Do takich należy między innemi wyżyna, znana pod nazwą Gran Plateau (30° sz. pd.), wyżyny Catamarca (28° sz. pd.), Arenal (27° sz. pd.) i t. p. Z pobocznych łańcuchów niektóre mają charakter alpejski, zwłaszcza w północnej części A-y, jak np. Sierra de Aconquija, ograniczająca wyżynę Arenal, Sierra Victoria, przecinająca granicę boliwijską, a szczególnie Sierra Famatina, której szczyty przewyższają nawet wyniosłość odpowiedniego jej głównego łańcucha. Ta część Andów dosięga największej wysokości w stożku wulkanicznym Aconcagua, należącym całkowicie do A-y i uważanym dotąd za najwyższą górę całej Ameryki (6970 ni., według innych 7070 m.). Inne szczyty wynioślejsze są: Tupungato 6178 m., Mercedario 679S m., Cerro del Cobre 5584 m., Maipo 5381 m. i t. p. Co się tyczy przełęczy, te są jeszcze uciążliwsze od Patagońskich, bo znacznie wyższe: przy średniej wysokości głównego grzbietu 4000 m., leżą one przecięciowo 3000 m. nad p. m. Z tego powodu bliższe stosunki między A-ą a rzecząpospolitą Chileńską są wielce utrudnione. Jedna tylko przełęcz, leżąca na wysokości chileńskiej Valdivii, wzniesiona jest tylko 800 m., lecz, że prowadzi na bezludne przestrzenie Patagonii, nie ma dla handlu żadnego znaczenia. Natomiast najbardziej uczęszczana droga przez przełęcz Uspallato v. Cumbre, wiodąca-z Valparaiso do Mendozy, leży na wysokości blisko 4000 m. i ledwie pieszo, nie bez wielkich trudności, osiągnąć się daje, Andy A-y w całej swej długości odznaczają się wulkanicznym charakterem i obfitują w skarby mineralne; ich szczyty, nie dochodzące linii śnieżnej, zowią się Paramos, te zaś, które się wysuwają ponad tę liniię, noszą nazwę, jak wszędzie u Hiszpanów, nevados—ènieżki. (Bliższe szczegóły ob. Kordyliery). Pozostała część obszaru Argentyny jest płaszczyzną łagodnie zniżającą się ku wschodowi, t. j. na południu ku Atlantykowi, a na północy ku rynnie, jaką tworzy Parana z Paragwajem. Po drugiej stronie Parany pochyłość ta z natury rzeczy zmienia swój kierunek i, na niewielkiej zresztą przestrzeni, grunt zniża się tu od wschodu ku zachodowi. Na tej ogromnej płaszczyźnie dadzą się odróżnić następujące formy powierzchni: a) Mezopotamia Argentyńska, między Urugwajem i Paraną, kraj lekko sfałdowany niewyniosłemi wzgórzami, na północy usiany mnóstwem jezior, wogule bardzo urodzajny. />) Równina Gran Chaco między Andami i rz. Paragwaj em-Parauą, ograniczona na południu przez dopływ Parany, Rio Salado, na północy zaś przechodząca poza rz. Pilcomayo na terytoryum Boliwii i Paragwajskiej respubliki. Południowa część tej równiny, od Rio Salado do Rio Bermejo, nosi nazwę Chaco Austral (południowa), środkowa między R. Bermejo i Pilcomayo — Chaco Central, północna wreszcie, do A-y już nienależąca -- Chaco Boreal. Jest to kraj płaski, dobrze zroszony, w wielu miejscach zanadto nawet przesiąknięty wilgocią, co wytwarza obszerne bagniska; wielkie lasy zajmują znaczne przestrzenie, grunt w bliskości rzek i pasm górskich bardzo urodzajny, gdzieniegdzie forma stepu przeważa, c) Stepy Pampasów zajmują przestrzeń, zawartą między rzekami R.

Salado na północy a Rio Negro na południu, zachodnią krawędzią opierają się o mur Andów, wschodnią zaś o Atlantyk i dolną Paranę. Pośrodku północnych Pampasów wyrasta dość znaczny łańcuch górski, biegnący w kierunku południka i dochodzący do 2,500 m. wysokości. Jest to pasmo Sierra de Cordoba, słynne z piękności krajobrazów i zdrowego klimatu pobocznemi jego częściami są: Sierra Chica na północo-wschodzie, Yerba Buena na zachodzie i San Luiz na południo-za-chodzie. Nad oceanem Atlantyckim po obu stronach 38° równoleżnika zjawia się druga grupa wyniosłości, rzadko jednak przenoszących 1000 m. nad p. m., jak np. Sierra de Quillalanquen, S. de Tandil (450 m.), S. de la Ventana (1060 m.). Zresztą pampasy przedstawiają niemal dokładną i nieprzejrzaną równinę, na której oko, jak na powierzchni spokojnego morza, nic, prócz nieba i gładkiego stepu, nie dostrzega. Ogromną ich płaszczyznę dziurawią niezliczone, drobne, częścią słone, częścią słodkie jeziora, których zaklęsłości, niewidzialne dla oka, mczem monotonności obrazu nie przerywają. Niektóre z większych jezior zbierają w sobie wodę strumieni okolicznych, kończących tu najczęściej wątły swój żywot i nie mających dość siły do dalszej ku morzu wędrówki. Gdzieniegdzie, zwłaszcza w bliskości rzek, wystrzela z traw stepowych kępa drzew i krzaków, owdzie zaś step przechodzi w piaszczystą pustynię i tworzy wyniosłe wały, czyli odsepiska (me-danos), które, o ile ich wiatr nie zmiecie, służą strzelcom i indyanom za punkt (Ä’yentacyjny. W okolicach dolnej Barany i w bliskości zatoki La Platy zjawiają się miejsca bardzo urodzajne, (ob. Pampasy). d) P a t agon i a obejmuje pozostałą część A-y, od rz. Rio Negro do cieśniny Magielańskiej. Jest to kraina dość znacznerai pofałdowana wyniosłościami, które najczęściej mają kierunek wschodni i służą za wododział licznym rzekom, dążącym do Atlantyku. Grunt przeważnie b. mało urodzajny, kamienisty, w wielu miej scach złożony z law i bazaltów, świadczących o wulkanicznem pochodzeniu, co stwierdza się także wielką ilością kraterów, lejkowatych jezior i stożkowatych szczytów górskich. Nad brzegami rzek ziemia dość urodzajna wydaje niekiedy bujną roślinność, wogóle jednak Patagonia, o ile dotąd poznaną została, jest krajem pustynnym, niegościnnym i to tembardziej, że do nieprzyjaznych warunków gleby przyłącza się klimat coraz surowszy w miarę posuwania się ku południowi, (ob. Patagonia). — Hydrografia. Systemat Rio de la Platy, choć nie odwadnia zbyt wielkiego w stosunku do całości obszaru, jest jednak najważniejszym, a pod względem komunikacyi jedynym dotąd w całej A-nie. Tworzą go zlewające się razem Urugwaj i Parana. Pierwszy, stanowiący granicę wschodnią od brazylijskiej prowincyi Rio Grande do tiul i rzeczypospolitej Urugwajskiej, zbiera wody z południowej wyżyny brazylijskiej i przyjmuje w A-nie tylko nieznaczne dopływy; do wodospadu Salto Grande pod Concordią podatny tylko dla małych statków, staje się odtąd aż do uścia

dostępnym dla wielkich nawet żaglowców. Parana, równie jak największy jej dopływ prawy, Paragwaj, przychodzą jako spławne rzeki z Brazylii, tworzą granicę z rzecząpospolitą Paragwajską i łączą się powyżej m. Corrientes. Parana, choć peryodycz-nie grozi wylewami (8 m. nad zero), a niekiedy cierpi od posuchy, jest jednak najważniejszą artery ą komunikacyjną A-y; nie tworzy prądowin ani mielizn, ma koryto równe, na ramiona rozdziela się rzadko i prawie bezjprzerwy dostępną jest dla większych statków. Najwięcej wzmacnia ją olbrzymi system Paragwaju, zasilonego znacznemi, równolegle przez Gran Chaco płynącemi, strumieniami, jak np. Bermejo (Yermejo), który niewielkim kosztem mógłby być uspławnionym, i nieszczęśliwy dla podróżników, spławny Pilcomajo (zagłada wyprawy Crevaux, 27 kwietnia 1882 r., śmierć głodowa Jana Page w 1890 r.). Inne prawe dopływy Parany są: Rio Salado, miejscami płynący pośród bagnisk i w górnym biegu mający nazwę Rio Passage v. Juramento, oraz Rio Ter-cero, wypływający ze wschodnich stoków Sierra Cordoba. Znaczna ilość rzek, dążących do Parany, celu swego nie osiąga, ginąc w stepach, piaskach lub jeziorach słonych. Pod tym względem za-bójczemi są dla hydrografii kraju liczne jeziora i bagniska słone, zwane Salinas, rozsiane na wschodnim stoku Andów między 27° i 37° sz. pd., dokoła Sierra Cordoba, czyli na przestrzeni 10 klimat na wybrzeżu łagodny, zbliżony do połu-stopni geogr. Z ich-to powodu Rio Saladillo dniowo-europejskiego, deszcze padają zwykle na rozlewa się w szeregu lagun na północ od jeziora wiosnę (nasza jesień), rzadko w zimie, śnieg jest Mar Chiquita, a Rio Vermejo i Rio San Juan osobliwością, wiatry silne i częste: szczególnie giną w lagunach Guanancbe. Podobny los spo- daje się we znaki gorący wiatr północny (Viento tyka rzeki właściwych pampasów, jak Rio Quinto, Norte v. Zonda), przychodzący od równika i spro-giuący w lagunuch Zuncal, Rio Diamante, Rio wadzający gwałtowne burze; po nim zjawia się Tunuyan, Desaguadero i t. p. Wobec systematu zwykle ożywczy wiatr Pamperos, przychodzący Rio de la Platy, pozostałe rzeki schodzą na plan z chłodnego południa od Andów patagońskich dalszy, choć w przyszłości mogą mieć bardzo i wiejący najczęściej, przez trzy dni z rzędu, ważne lokalne znaczenie dla kolonizacyi. Są to W miarę posuwania się ku południowi, klimat rzeki patagońskie, nie ze wszystkiem jeszcze na- staje się coraz chłodniejszym, stąd Patagonia, leżycie poznane, biorące początek na wschodnim zwłaszcza w miejscach wynioślejszych i odsunię-stoku Andów i nawet w porze suchej dochodzące tych od morza, ma zimę dość surową, śnieżną, do wybrzeży Atlantyku. Tu należą: Rio Colorado, i lecz do przeniesienia nietrudną. Nakoniec oko-Rio Negro, powstający z dwóch źródłowych rzek: i lice podgórza Andyjskiego mają klimat zależny Neuquen i zasobnego w wodę Limayu (kraj zawarty od wzniesienia, wilgotniejszy i cieplejszy na pół-między Colorado i Negro zowie się Mezopotamią nocy, suchszy pośrodku, chłodniejszy na południu, patagońską, która jednak jest pustynią), Rio Wogóle ubytek ciepła następuje od północy ku Chubut v. Chupat, ze znacznym dopływem prawym południowi i od wybrzeży ku górom; średni opad Senguel, Rio Deseado, Rio S. Denis, Rio Chico, roczny w Gran Chaco wynosi przeszło 1000 mm., zlewająca się we wspólnem uściu z rzeką św. w Buenor Ayres 1,200 mm., w Andach od 500 Krzyża (S. Cruz), Rio Coyle, Rio Gallegos etc. do 1,000 mm., na Pampasach niżej 400 mm. Pcdnóże wschodnie Andów patagońskich obfituje Brak danych dla wielu okolic co do stanu tem-w liczne jeziora, mające charakter prawdziwych peratury i wilgotności powietrza nie pozwala na jezior alpejskich i dające źródło wspomnianym wyprowadzenie ściślejszych wniosków o warunkach wyżej rzekom, i to takich należy piękne i łagod- klimatycznych całego kraju, lukę tę jednak wy-nvm klimatem okolicy wsławione jez. Nahuel- pełnią wkrótce zakładające się w rozlicznych Huapi (źródło rz. Limay), jez. Buenos Ayres (źr. punktach stacye meteorologiczne, za przykładem rz. Deseado), jeziora: San Martin, Yiedma, Ar- uniwersytetu w Kordobie, który w 1887 r. dał gentmo etc. Ogólny charakter rzek argentyńsko- inieyatywę wrtym kierunku. — Bogactwa przy-] atagońskich (z. wyjątkiem Parany z Paragwajem rodzone, a) Świat mineralny. Prowincye i Urugwaju), da się streścić w kilku słowach: Andyjskie A-y, dla bogactwa kruszców, powołane rozlewają się one w korytach szerokich, ale płyt- są do odegrania ważniejszej roli w przyszłości, kich, są ubogie w wodę podczas pory suchej, Dziś wielu okolic nie poznano jeszcze należycie,

a wzbierają gwałtownie podczas deszczów, tak, że posterunki wojskowe w fortach, zaskoczone znienacka przyborem wody, nie zawsze mogą ratować się. ucieczką; bieg ich jest kręty, tracą wiele wody przez parowanie i przez infiltracyę, i wogóle, jeśli nie ustają śród drogi w lagunach stepowych, dosięgają morza z nieznacznym zapasem wody i przy uściu tworzą mielizny. — Klimat. Klimat Argentyny, pomimo nadmorskiego iej położenia, ma wszystkie cechy klimatu lądowego, ze znacznemi różnicami między temperaturą lata i zimy, dnia i nocy. Jest on wogóle suchy i zdrowy, wolny od złośliwych chorób epidemicznych, tak, że śmiertelność jest tu znacznie mniejsza, aniżeli w Niemczech lub Francji. Wypadki malaryi i żółtej febry są rzadkie i nie zabierają, podczas epidemii, tak wielkiej liczby ofiar, jak w sąsiedniej Brazylii lub na Anty Iłach. Z tern wszystkiem, ogromna południkowa rozciągłość kraju oraz wzgląd na wzniesienie danej okolicy ponad poziom morza dają podstawę do rozróżnienia kilku pasów klimatycznych w A-ie. Północną podzwrotnikową część kraju, czyli Gran Chaco, cechują największe upały, jakie dotąd w Ameryce pd. zauważono; deszcz pada obficie podczas lata (Listopad—Luty), zima jest suchą, burze dość częste, zmiana temperatury niezbyt gwałtowna. Ku południowi strefa Pampasów ma

mimo to jednak wiadomo, że złoto i srebro znajdują. się w prowincyach: Salta i Rioja; miedź w górach Cordoby, w Sierra Famatina i Sierra de los Capillitos (prow. Catamarca); węgle znaleziono nad rz. Yermejo i w Patagonii; żelazo, nikiel i ołów—w prow. San Juan; sól w nieprzebranej ilości zawiera się w słonych lagunach pampasów (las Salinas); równie bogatą, jest A. w saletrę i sodę. Wydobywanie skarbów mineralnych nie odpowiada jednak ani potrzebom ludności, ani stanowi górnictwa w innych krajach, pasterska bowiem i rolnicza ludność A-y mało dotąd zwracała uwagi na tę gałąź bogactwa narodowego. Najlepszym tego dowodem jest fakt, że A., mimo obfitości soli, sprowadzała ją do niedawna z Europy za milion-marek rocznie, b) Świat roślinny. Flora, właściwa A-ie, należy do trzech obszarów, a mianowicie: obszaru brazylijskiego na północy, obszaru pampa sów pośrodku i obszaru antarktycznego na ziemi Ognistej i na południowym cyplu Patagonii (ob. Ameryka, Tom I} str. 971—972). Pierwotna jednak roślinność uległa znacznej zmianie pod wpływem kolonizacynej działalności człowieka, który wszystkie niemal europejskie zboża, trawy, jarzyny i drzewa owocowe tutejszemu przyswoił krajowi. Przyczyniły się do tego z jednej strony dość przyjazne warunki klimatu, zbliżonego do klimatu południowej i zachodniej Enropy, a z drugiej gleba, która, pomimo zdarzających się dość licznych wyjątków, może być w swym ogóle za urodzajną poczytana. Rolnictwo w ostatnich czasach zadziwiające robi postępy: corocznie idzie pod pług znaczna ilość dziewiczej ziemi, a jednocześnie pro-dukcya przemysłowo-rolna rozwija się nadzwyczaj pomyślnie i powoli stara się zepchnąć hodowlę zwierząt domowych z naczelnego dotąd stanowiska. W rezultacie A., która do niedawna sprowadzała zboże ze St.-Zjednoczonych, dziś poważną przewyżkę wysyła za granicę, głównie do Francyi. Jak na dziś, pszenica i kukurydza pierwsze zajmują miejsce w produkcyi zboża; plantacye ryżu, manioku i trzciny cukrowej rozwijają się zwolna w cieplejszych okolicach północnych, o ile te łatwo nawodnić się dają; tytoń jest rośliną miejscową i dobrze się udaje, choć wyższe gatunki cygar sprowadzane są z zagranicy; latorośl winna przyjęła się dobrze na zboczach Sierra Famatina i prow. Rioja, ale produkcya nie wystarcza na potrzeby kraju. Drzewa owocowe znalazły w A-ie grunt i klimat nader odpowiedni dla siebie, —tyczy się to zarówno drzew, naszej strefie właściwych, jak i tak zwanych południowych owoców; ogrody jednak i sady trzymają się dotąd okolic miast większych, nad brzegami rzek położonych. Większe obszary leśne znajdują się w Grau Chaco, na podnóżu andyjskiem, w Mezopotamii argentyńskiej, oraz na samym południu Patagonii i Ziemi Ognistej. c) Świat zwierzęcy. Hodowla zwierząt domowych jest dotąd najważniejszem i najzysko-wniejszem zajęciem mieszkańców, czemu sprzyjają rozległe równiny pampasów. Z niewielkiej liczby koni, bydła rogatego, kóz i owiec, sprowadzonych do A-y w połowie XVI w., rozrodził się inwentarz żywy w tak znacznej ilości, że dziś państwo to zajmuje jedno z naczelnych miejsc w rzędzie krajów całego świata. W 1885 r. liczono 4 miliony koni, 100 mil. owiec, 250,000 mułów, 3 mil. kóz, 15 mil. bydła rogatego, co daje w przecięciu do 40 sztuk zwierząt na 1 głowę ludności. Jest to najwyższy dziś stosunek na kuli ziemskiej. Bydło rogate, sprowadzone z Hiszpanii i pozostawione samemu sobie, zdziczało; polowano na nie na stepach pampasów dla skóry i mięsa; dziś, prawie zupełnie obłaskawione, żyje wielkiemi gromadami na swobodzie, lecz pod nadzorem specyalnych pasterzy, którzy znaczą każdą sztukę cyfrą właściciela, za pomocą rozpalonego żelaza, wybierają egzemplarze przeznaczone na sprzedaż, na repro-dukcyę lub na zabicie i wogóle czuwają nad całością stada. Mięso sztuk, bitych, albo przerabia się na ekstrakt w tak zwanych saladeros, t j. fabrykach ekstraktu, albo też w stanie solo nym, wędzonym lub mrożonym idzie do handlu. Muły cenione są w okolicach górzystych, natomiast konie rasy hiszpańskiej żyją swobodnie na równinach, podobnie jak bydło, i stanowią znaczne źródło dochodu: rocznie wywozi się do 300,000 sztuk za granicę, niezależnie od włosia, które jest przedmiotem znacznego handlu (do 2 mil. kg. rocznie); niekiedy konie bywają zabijane dla skóry i, tłuszczu (potro), z którego wytapia się łój. Źrebięta w drugim i trzecim roku chwytane są z pośród stada na arkan i poddawane tresurze; klacze rzadko są do tego celu używane, stąd ich liczba w stadzie znacznie jest większa od koni. Owce, długi czas zaniedbywane, cieszą się obecnie staranną hodowlą przez stopniowe uszlachetnianie rasy; mięso ich nie jest w użyciu, natomiast wełna i skóry zajmują w handlu A-y wybitne miejsce; pierwszej w r. 1885 wywieziono za granicę 128 mil. kg., drugich 31 mil. kg. Nierogacizna w po gardzie, hodują ją głównie emigranci włoscy. Wspomnieć jeszcze należy o hodowli strusi, rozwijającej się szybko i prawidłowo, oraz o pta-stwie doinowem które w A-nie troskliwszą opieką poszczycić się dotąd nie może. Z pomiędzy zwierząt miejscowych wyróżniają się: wiskacliy, świnki morskie, guanako, łabędzie, kuropatwy, kondory; zwierząt drapieżnych niewiele, a i te niezbyt szkodliwe, jak np. jaguar na wschodzie i kuguar na zachodzie; obfitość pszczół i mrówek. — Ludność i kolo niżący a. Między pierwotną, powoli zanikającą ludnością A-y wyróżnia się szczep Gwara-nów w Mezopotamii argentyńskiej (Parana Urugwaj), dzikie i złośliwe plemiona Gran Chaco, jak Tobasy, Cadieho, Mbocobi, wreszcie szczep chi-leńsko-patagoński, rodzielony przez rz. Rio Negro na dwie części: Tehuelczów w Patagonii (Ono v. Eno na Ziemi Ognistej) i Puelczów na obszarze Pampasów, między któremi wybitnieją Araukanie, Pehuenczowie, Rankwelesi i Aukowie. Ogólna liczba indyan argentyńskich, których część stawia po dziś dzień wytrwały opór kulturze europejskiej, nie może być nawet w przybliżeniu określoną, zdaje się jednak, że 100,000 głów nie przenosi,

I właściwych gospodarzy kraju, inni przybysze z Eu-¹ ropy stanowią pierwiastek imigracyjny; pierwsze miejsce zajmują tu włosi, po nich francuzi, an-glicy, niemcy (szwajcarscy głównie), baskowie i t. p.

Rząd argentyński dość późno zajął się sprawami kolonizacyi i nic prawie nie czynił dla zwabienia obcej ludności w obszerne swe ziemie. Dopiero około 1867 r. przedsięwzięto pewne kroki w tyra kierunku, i szeregiem pewnych ulg i ułatwień dla przybyszów, dopięto pomyślnego względnie celu.

«Już w r. 1882 liczono przeszło 900,000 imigrantów, między nimi 339,000 z Włoch, 161,000 z Hiszpanii, 153,000 z Francyi, 54,000 z Niemiec i Szwajcaryi, 51,000 z Anglii, 165,000 z innych krajów. Co się tyczy okolic, podatnych dziś do kolonizacyi, posłużą następujące wskazówki. Pierwszeństwo trzyma tu stan Buenos Aires, nietyle dla urodzajności gleby, są bowiem daleko urodzajniejsze, ile, że uregulowane społeczne i prawne stosunki dają osadnikom większe bezpieczeństwo, obfitość zaś kolei żelaznych i bliskość portów morskich ułatwiają zbyt produktów. Niestety, wszystka ziemia w tym stanie, podobnie jak w całej Argentynie (z wyjątkiem terytoryów"), ma swoich właścicieli prywatnych, którzy, nabywszy przedtem grunt od rządu, dziś przy cząstkowej sprzedaży za wysokie dla osadników stawiają wymagania.

Dlatego też rząd, chcąc złagodzić sytuacyę, odkupuje znaczne naraz obszary od osób prywatnych, aby je znacznie taniej, oraz przy pewnych ułatwieniach co do spłaty, kolonistom odstępować. W prowincyi Santa Fć znajdują się dość liczne bagna na północy, ale południowa jej część należy do najurodzajniejszych w całem państwie. Kówną niemal urodzajnością odznaczają się prow. Corrientes i Entre Kios w Mezopotamii, gdy tymczasem sąsiednie terytoryum, Missiones, warunkami przyjaznemi wcale się nie zaleca, pomimo, że istnieje agitacya, pragnąca skierować emigrantów w te strony. Główna jednak uwaga zwróconą została w ostatnich czasach

łudniową część pampasów, n Patagonię Gran I dzi umiejętnie Chaco, jako na miejscowości w których ziemia dalszych okoli

uro-

dla

CD

Kio

i z każdym zmniejsza się rokiem. Ilość murzynów jest nieznaczną, natomiast mieszańcy europejczyków z indyanami, znani pod nazwą gauczo-sów (gauchos), stanowią główny rdzeń ludności pasterskiej. Napół zdziczali, zrośli niemal z ko* niem, zbrojni w długi nóż, oraz w arkan i bole, których z zadziwiającą używają zręcznością, okryci ! malowniczym płaszczem-poncho, uwijają się gau-czosi po niezmierzonych równinach pampasów, dozorując stad bydła i koni, chwytając upatrzone sztuki i spełniając wszystkie wogóle posługi, jakich zajęcie pasterza wymaga. Ludność euro* ! pejską przedstawiają głównie hiszpanie, w żyłach ich jednak płynie krew", niewolna od przymieszek obcych elementów. Język hiszpański jest językiem urzędowym; uległ on znacznemu wpływowi języka angielskiego i francuskiego, zwłaszcza na wybrzeżu, gdy tymczasem w prowincyach wewnętrznych przejawia się wyraźne nań oddziaływanie języka indyan miejscowych. Obok hiszpanów,

po-jest własnością państwa, i o ile nadaje się do osadnictwa, bardzo tanio nabywcom ustępowaną być może. Południowa część pampasów, przedstawiająca dobre warunki dla uprawy ziemi i hodowli bydła, była zawsze przynętą dla osadników, lecz opierała się ona dawniej o nieznaczną, choć długą, rzekę Colorado, z poza której wypadały częstokroć łupieżcze bandy indyan, uprowadzając dobytek kolonistów, a nierzadko i ich samych. Rząd wówczas widział się zmuszonym wznosić forty nad rzeką, dla osłony spokojnych pracowników; była to jednak rzecz kosztowna i często bezowoczna, bo ogromna rozciągłość strzeżonej granicy utrudniała zadanie; próbowano więc drogi układów z indyanami i starano się ich neutralność pozyskać podarkami. Gdy jednak nieuczciwi pośrednicy poczęli oszukiwać dzikich, ci w odwet mścili się po dawnemu na kolonistach, co tern łatwiej im przychodziło, że, podczas dość często zdarzających się zamieszek politycznych, nadgraniczne wojska powoływane były do stolicy dla obrony rządu, i ludność sama o swem bezpieczeństwie myśleć musiała. Nareszcie w r. 1878 rząd zdecydował się na krok stanowczy: postanowił on odrzucić indyan dalej na południe, za rzekę Kio Negro, i o nią, jako o stalszą przeszkodę, oprzeć swoje forty. Kio Negro, jako w każdej porze roku obfitujący w wodę, już dawniej zwracał na siebie uwagę; były nawet pewne faktyczne usiłowania stworzenia zeń granicy, nie osiągnęły jednak celu. Przedsięwzięta z wiosną r. 1879 wyprawa wojsk argentyńskich, która przy tej sposobności wielce zbogaciła wiedzę geograficzną, wyparła indyan poza K. Negro, a ten krok energiczny ubezpieczył z jednej strony kolonistów, z drugiej zaś odebrał dzikim ochotę do dalszych napaści. Nie poprzestając na tern, wyprawa postanowiła poskromić Araukanów, niepokojących osiadłą ludność na stokach Andów, i w tym celu przeszedłszy rz. Neuquen, północne źródlisko Kio Negro, zbadała widły rzeczne, utworzone przez tę rzekę, oraz przez południowe źródlisko Limay, i przepędziwszy napastników, usadowiła się nad tą ostatnią rzeką, pobudowawszy silne forty. Tym sposobem granicę bezpiecznej osiadłości stanowi dziś Kio Negro rjego południowy dopływ źródłowy Limay. Z pomiędzy wszystkich miejscowości, jakie wyprawa ubezpieczyła przed indyanami, naj-podatniejszą do zamieszkania i do uprawy roli jest przestrzeń, zawarta między wspomnianemi źródliskami Rio Negro, zwana urzędowo Gober-nacion del Neuquen. Klimat łagodny i grunt dzajny, zwłaszcza w okolicy malowniczego jez. Nahuel-Huapi, zdaje się nęcić ku sobie, i gdyby nie pustoszące, tern groźniejsze, że nagłe, wylewy rzek (dwukrotnie w, roku), warunki byłyby nadzwyczaj przyjazne. Ze jednak i tu możnaby osiągnąć pomyślne rezultaty, dowodem żywo rozwijająca się kolonia Carmen de Fatagones, niedaleko uścia Kio Negro założona, gdzie, z pomocą sztucznych środków, nadmiaru wód w czasie powo-

” ienia gruntu , jako rzeka

graniczna, lepsza jest pod względem militarnym, i t uwagi, że pasmo Andów u jej źródeł jest dość za to Colorado podatniejszą jest dla koloniza- luźne, i daje. łatwy dostęp do przeciwległego chi-cyi. Nad jej brzegami spotkać można wiele leńskiego wybrzeża. Moyano, któremu wiedza miejscowości z glebą urodzajną, za to Mezopo- o tej krainie wiele zawdzięcza (ekspedycye 1880 — tamia patagańska (Colorado-R. Negro) jest wy- 1883), z kilkakrotnych swych podróży dochodzi żyną nagą, bezwodną i jedną z najniegościnniej- do wniosków, że wybrzeże południowej Patagonii szych na ziemi, którą indyanie nawet ze strachem nadaje się wszędzie na pastwiska, a gdzieniegdzie omijają. Przedstawia ona typ formy patagoń- do uprawy roH, że jej wnętrze tylko gdzieniegdzie skiej, o której Darwin powiedział, że cięży na ma warunki pastwiskowe, a nigdzie nie jest po-niej przekleństwo bezpłodności. Południowa część datne dla pługa że wreszcie stoki Kordylierów, Gran Chaco przygotowuje się również dla kolo- w których natrafiono także na ślady żelaza i węgla nizacyi na wzór patagońskich pampasów. Pod- kamiennego, posiadają obszerne lasy, bogatą faunę zwrotnikowy klimat, obfitość wilgoci, bogactwo (guanaco, zdziczałe konie) i w równej prawie części lasów i urodzajność gruntu są warunkami, zupeł- odpowiadają życiu pasterskiemu i rolniczemu, nie dla tego celu odpowiedniemi; lecz i tu, po- Zdania te, z pewnemi jednak zastrzeżeniami, dobnie jak i na pampasach, należało wprzód dadzą się do całej zastosować Patagonii i pro-oczyścić kraj z indyan, a zwłaszcza z tobasów wadzą do wniosku, że jej kolonizacya może być (zagłada wyprawy Crevaux). Wyprawa wojenna, tylko częściową, wymaga jeszcze wielu uzupełnia-której towarzyszyły uczone komisye, zdołał, dotąd jących badań i obserwacyj nad klimatem i nie-zabezpieczyć kraj między R. Salado i R. Ber- obejdzie się bez czynnej pomocy rządu, który mejo, pozostała zaś część między R. Bermejo wprzód musiałby kraj uczynić bezpiecznym i po-a Pilcomayo oczekuje swojej kolei w przyszłości, myśleć o ułatwieniu środków komunikacyjnych. -która zdaje się nie jest odległą. Nateraz jednak Przemysł, handel, kcmunikacye, oświata etc. W kra-kraj, świeżo na indyanach zdobyty, nie dość zba- ju> którego mieszkańcy najważniejsze i niemal dany pod względem zdrowotności i środków ko- jedyne źródło swego dobrobytu znajdują w rolni-munikacyjuych pozbawiony, do osadnictwa nada- ctwie i pasterstwie, nie może być mowy o roz-wać się jeszcze nie może. Badanie Patagonii woju przemysłu, mierzonego choćby miarą śre-znacznie od czasów Darwina posunęło wiedzę dnio-przemyślowych państw europejskich — stąd naszą o tym kraju; wprawdzie niejeden szczegół większość przedmiotów, do codziennego służących może uledz sprostowaniu i niejedno zmienić się użytku, jak: tkaniny, wyroby metalowe i galan-zapatrywanie na warunki klimatu i gleby, ale teryjne, szkło, papier etc., sprowadzane być mu-obraz ogólny, jaki dziś już mamy, pozostanie, szą z zagranicy, głównie z Anglii, Francyi, Sta-Tu jednak nie rząd, lecz inicjatywa prywatna nów Zjednoczonych, Niemiec i Belgii. A. posia-wiele zdziałała dla poznania wnętrza tej, ogólnie da tylko wielkie, na sposób fabryczny urządzone, za niegościnną uważanej, ziemi, a świeże wyprawy rzeźnie (saladeros), kilka cukrowni, browarów Moreno, Lista, Moyano i innych, uzupełniają i dystylarni, oraz zakłady górnicze, przeważnie dawniejsze eksploracye i coraz nowe rzucają przez anglików prowadzone. Daleko większe zna-światło na miejscowe warunki. Ekspedycye Mo- czenie dla kraju ma handel międzynarodowy, reno,dokonane wiatach 1873—1880, stwierdzają, z każdym wzrastający rokiem i dosięgający dziś nieco może optymistycznie, że stoki Kordylierów, w ogólnym obrocie do miliarda franków rocznie, nietylko w okolicach jeziora Nahuel-Huapi, ale W 1888 r. ogólna wartość towarów przywiezio-i bardziej ku południowi, dla swej bujnej wege- nych wynosiła 459 mil. fran., wywiezionych zaś tacyi i bogatej fauny, są bardzo podatne do ko- 429 m. fr. W rzędzie państw, które największy lonizacyi; przemawiają za tern obszerne lasy, do- biorą udział w wywozie, idą kolejno: Francya, stateczna ilość wilgoci, dobre pastwiska, łagodny Belgia, Anglia, Niemcy i Stany Zjednoczone; klimat. Do podobnego wniosku doszedł i Lista przywożą zaś najwięcej: Anglia, Francya, Niem-(1877—80), który wzdłuż rzeki Santa Cruz i Chico cy, Belgia i Stany Zjednoczone. Rozwojowi han-dotarł do Kordylierów i przekonał się o bogatej dlu, prócz wielu instytucyj finansowych, tak kra-rośliności tych okolic. Z tych powodów zdaje się jowych, jak i zagranicznych, sprzyja wielce rożnie ulegać wątpliwości, że osadnictwo, skierowane gałęziona sieć kolei żelaznych, których budowa, do podnóża Andów, miałoby widoki pomyślnego dla równości terenu, jest łatwą i niekosztowną; rozwoju, gdyby je zabezpieczono od indyan i uła- ogólna ich długość w połowie 1887 r. wynosiła twiono mu komunikacyę z wybrzeżem. Gorzej 6,648 km. w eksploatacyi i 1,651 km. w budowie. Do rzecz się ma z wnętrzem wyżyny patagońskiej, wszystkich portów argentyńskich wpłynęło w 1886 która tylko nad brzegami większych rzek, oraz roku przeszło 11,000 okrętów, z ładunkiem 3V2 przy ich uściu, możliwą jest do zamieszkania mil. tonn -wypłynęło zaś 8,250, z ładunkiem 3³/4 i kultury ziemi; stąd też niektóre tylko osady, jak mil. tonn; z ogólnej tej liczby więcej niż połowa Santa Cruz w bliskości uścia rzeki t. im., lub przypada na m. Buenos-Aires. Ilość stacyj pocz-Rawson w uściu rz. Chubat, rozwijają się dosyć towych wynosiła w r. 1886 blisko 700, a ilość szybko. Ta ostatnia rzeka w niedawnym czasie stacyj telegraficznych 670, przy ogólnej długości szczególniejszą zwróciła na siebie uwagę, tak ze drutu 24,418 km. i 141 km. liny podmorskiej. Je-względu na przyjazne warunki dla osadników, jak dnostką monetarną jest peso nacional—4 markom

czne

na

Na 1 km. kw. przypada głów

Ludność

(lŁ87j.

Rozleełośe km. kw.

74

435,000

CO

CM

198,030

143,912

58,022

66,974

99,713

31,166

84,215

80,403

109,247

88,193

86,204

89,685

60,674

62,332

Ćri h- Or QO to OC Jfc. ÛO to Cn O

380,000 290,000 300,000 215,000 210,000 200,000 100.000 J 30^000 160,000 125,000 100,000 100,000 90.000

CC CM

Ö O

325,422

61.337

90.000

10,000

Ol

O cn

d'd o o o o

CM O

© d

497,331

693.035

2,835,969

3.860.000    1.4

mu-

pruskim i rozdzielony na 100 centavos; system wag i miar metryczny. Beligią panującą jest katolicka; rząd związkowy zaspakaja wszystkie potrzeby duchowieństwa, lecz wszystkie bulle i rozporządzenia papieskie pozyskują moc obowiązującą dopiero po otrzymaniu rządowego exequatur. Inne wyznania cieszą się zupełoą swobodą. Sprawa oświaty nader troskliwie jest pielęgnowaną; jej wymaganiom czynią zadosyć dwa uniwersytety: w Buenos-Aires i Cordobie, 15 liceów narodowych, po jednem w każdej prowincyi, dwa se-minarya nauczycielskie, dwie szkoły rolnicze, szkoła górnicza, techniczna, wojskowa, handlowa, marynarki, wreszcie przeszło 3,500 szkół elementarnych. Obok tego istnieje słynne, dobrze uposażone i obsadzone, obserwatoryum astronomiczne w Buenos-Aires, które dokonało wielu cennych obserwacyj; dalej akademia narodowa, towarzystwo zoologiczne, towarzystwo geograficzne, zostające w ścisłych stosunkach z wieloma ciałami naukowemi w Europie i t. p. Armia związkowa składa się z 3,550 ludzi piechoty, 2,844 kawale-ryi, 930 artyleryi, oraz blisko 400,000 gwardyi narodowej ; flotę wojenną stanowi 38 okrętów wszelkiego rodzaju, o 73 działach i 1,966 ludzi załogi. Finanse państwa, pomimo wielu niesprzyjających okoliczności (częste zamieszki polity i dość elastyczna kontrola nad dochodami i wydatkami), znajdują się w stanie pomyślnym, przynajmniej w porównaniu z innemi respublikami Ameryki południowej. Według budżetu za rok 1887, dochody wyniosły 46 mil. pes. nac. (same cła 30 mil. p. n.j, wydatki 47 mil. pes. nac., dług państwowy 163 mil. p. n., t. j. 54 pesos n. na osobę. Niezależnie od związkowego, ma każda prowincya własny swój budżet i własne swoje długi. Herb państwa stanowi tarcza, w której dolnem, srebrnem polu dwie ręce złączone trzymają pręt pionowy, a na jego wierzchołku zawieszoną jest czapka frygijska, całkowicie w górnej, błękitnej części tarczy, umieszczona. Flaga marynarki handlowej składa się z dwóch pozio-mych pasów niebieskich, przedzielonych pasem białym, Haga zaś marynarki wojennej różni się od poprzedniej tern, że pośrodku białego pasu znajduje się złote słońce.— Administracyjny podział kroju i forma rządu. Argentyna dzieli się na 15 prowincyj, prócz których w skład państwa wcho ■ dzą tak zwane terytorya (gotiernacion) w liczbie ośmiu, a mianowicie: gobernacion del Chaco i g. Formosa, po obu stronach rz. Bermejo; territono de Missiones we wschodniej Mezopotamii argentyńskiej; gobernacion del Pampa i g. del Bio Negro, po obu stronach rzeki Colorado; g. del Neuquen, na stokach Andów, w widłach rzecznych, utworzonych przez Limay i Neuquen; gob. del Chubut, po obu stronach tej rzeki, od42u do 46° sz. pd., i g. de iSanta Cruz, obejmująca pozostałą część na południe od 46° sz. pd. Poniższa tablica daje obraz rozległości i ludności po-jedyóczych prowincyj i teryturyów.

NAZWA PROWINCYI

1.    Buenos-Aires,mia

sto........

2.    Buenos-Aires, pro

wincya......

3.    Cordoba.....

4.    Corrientes. . . .

5.    Entre Bios . . .

6.    Santa Eé . . . .

7.    Tucuman ....

8.    Salta.......

9.    Santiago ....

10.    Catamarca . . .

11.    Mendoza ....

12.    San Juan ....

13.    Bioja......

14.    San Luis ....

15.    Jujuy......

Tery t. Gran Chaco (In

dio al Norte).

„ Missiones. . .

„ Pampas (Indio al Sur)....

„ Patagonia . .

Bazem. . .

Do r. 1880 A. liczyła tylko 14 prowincyj, gdy jednak w tym roku miasto Buenos-Aires oddzielone zostało od prowincyi t. im. i ogłoszone za samoistne terytoryum związkowe (territorio fédérale), liczba autonomicznych prowincyj wzrosła do 15. Wówczas też zaszła potrzeba innej stolicy dla prowincyi Buenos-Aires, i rząrl, spełniając życzenia ludności, założył nowe miasto La Plata, na wzgórzu 15 m. Wysokiem, nad zatoką La Plata, w odległości 12 km. na południo-wschód od stolicy państwa. Ceremonia założenia odbyła się z wielką uroczystością w d. 9 grudnia 1882 r. Wzrost nowej stolicy prowincyi odbywa się z właściwą • miastom amerykańskim szybkością, gdyż w r. 1885 m. La Plata liczyło już 26,327, w trzy lata później blisko 4U,000, a obecnie przeszło 50,000 mców. Konstytucya argentyńska opartą jest na pierwowzorze konstytucyi Stanów Zjednoczonych; uchwalił ją kongres, odbyty w Santa Fé dnia 1 maja 1853 r. Nie przyjął jej jednak stan Buenos-Aires, mający zawsze pretensyę do przodowania wszystkim prowincyom, i oddzieliwszy się od pozostałych stanów, utworzył samodzielną i niezawisłą rzeczpospolitą. Gdy jednak, wskutek zaszłych okoliczności, Buenos-Aires siał nareszcie przystąpić do związku, naówczas pierwotna konstytucya z 1853 r. została przejrzaną i, uległszy pewnym modyfikacyom, stała się w d. 6 czerwca 1860 dla całego państwa obowiązującą. Na jej podstawie A. (urzędowo Be-publica Argentina,) jest federacyą prowincyj au-

— Zeballos:

And. S.

tonomicznych, cz^li stanów, ze stolicą Buenos-Aires; obok panującej religii katolickiej wszystkie wyznania mają zupełną swobodę; każdy cudzoziemiec używa praw na równi z obywatelami; wolność prasy i nauczania jest zapewnioną; niewolnictwo zniesione; wszystkie stany zrównane; wszel kie przywileje usunięte Władzę prawodawczą stanowi kongres, złożony z dwóch izb: senatu (30 członków) i izby deputowanych (86 czł.); na czele władzy wykonawczej stoi prezydent i dodany mu do pomocy lub zastępstwa wice-prezydent, obaj wybierani na lat 6, niemniej pięciu ministrów: sprawiedliwości, wojny, skarbu, spraw wewnętrznych i spraw zewnętrznych. Tak kongres, jak i rząd związkowy, nie mieszając się do spraw ■wewnętrznych każdej prowincyi, stanowi, resp. wykonywa, prawa, dotyczące wojskowości, ceł, poczt i telegrafów, sprzedaży gruntów państwowych, polityki i wogóle wszelkich spraw, wyłączonych z pod kompetencyi pojedyńczych stanów. Każda prowincya rządzi się sama, posiada własne ustawy, własną reprezentacyę, tak prawodawczą, jak i wykonawczą, i w kwesty ach, dotyczących podatków prowincyonalnych, szkół niższych, admini stracyi wewnętrznej i praw miejscowych, zupełnie jest od rządu centralnego niezależną. Nad wykonaniem tych praw i przepisów, htóre bezpośrednio od kongresu wychodzą, czuwa w każdej prowincyi gubernator, w charakterze agenta rządu związkowego. Do izby deputowanych wybranym być może każdy obywatel argentyński, mający najmniej 25 lat wieku, do senatu zaś — każdy, kto skończy lat 30 i wykaże przynajmniej 2,000 pesos nac. (około 4,000 rs.) rocznego dochodu.

Do utrzymania szkół wyższych (licea, uniwersytety), wyższego duchowieństwa, a nawet kościołów parafialnych, przyczynia się w całości lub w części rząd związkowy, o ile środki miejscowe na to nie wystarczają. Terytorya utrzymywane są i rządzone całkowicie i bezpośrednio przez rząd związkowy; wszakże każde z nich może być na żądanie ludności zamienione na prowincyę autonomiczną, jeśli ma przynajmniej 60,000 ludności i jeśli zgodzi się własnym kosztem utrzymywać' swój rząd i zaspakajać wszelkie potrzeby w tych granicach, w jakich czynią to wszystkie inne prowincyę. Prezydent rzeczypospolitej wówczas tylko może się wmieszać do spraw wewnętrznych danej prowincyi, jeśli przez jej rząd będzie o to wezwanym, lub jeśli go kongres upoważni do tego; ta ostatnia jednak alternatywa staje się zwykle źródłem niechęci i rozterek wewnętrznych, które nieraz już fatalnie odbiły się na moralnych i materyalnych interesach kraju —Literatura. M. de Mussy: „Description géographique et statistique de la Confédération Argentine” (1861). — Andrée: „Buenos-Aires und die argentinischen Provinzen” (1874).

„Description amena de la Republica Argentina”

(1881). — Aleman: „Neuste Mittheilungen über die argentinische Republik” (1883). — Latzina:

„Die argentinische Republik als Ziel der europäischen Auswanderung” (1883). — Napp: „Die

Encyklopedya l’owszechna ilustr. T. IV.

argentinische Republik” (1876).—Friedrich: „Die La Plata Länder” (1884). — Paz Soldan: „Geografia argentina” (1885). — Mulhall: „Handbook of the River Plate Republics” (1885) i wiele innych. Obok tego ważnem są źródłem do poznania kraju biuletyny, wydawane przez argentyńskie towarzystwa geograficzne, a mianowicie: „Bo-letin del Instituto (feografico Argentino”, pod redakcyą Zeballosa i „Anales de la Oficina Me-teorologica Argentina”, pod redakcyą Goulda, oba w Buenos-Aires; cenny materyał zawierają także Petermanna „Mittheilungen”, oraz biuletyny paryskich i londyńskich towarzystw geograficznych

Argentyna, rzeczpospolita. — Dziej e. Admirał hiszpański, Juan Diaz de Solis, poszukując przejścia południowo zachodniego do Indyj wschodnich, przybił pierwszy 1512 r. do uścia rzeki La Platy, która długi czas nazywała się po nim Rio de Solis, i odpłynął (1515) w górę rzeki do uścia Uruguayu, lecz otoczony przez wojowniczych indyan Charma, zginął z całym swoim oddziałem. R. 1519 zatrzymał się tu niedługo Magel-haens; później Diego Garcia i Sebastyan Cabot prowadzili dalej poszukiwania; ten ostatni, włoch rodem, wysłany przez Karola V, założył 1527 r. nad Paraną twierdzę San-Espiritń, gdzie pierwsi koloniści hiszpańscy znajdowali schronienie przed indyanami (w teraźniejszem Santa-Fé). Cabot, zasłyszawszy o dobywanych przez krajowców cennych kruszcach, a widząc u nich mnóstwo ornamentów srebrnych, nadał rzece nazwę Srebrnej — Rio de la Plata. Lecz niebawem połowę kolonistów i garnizon w Espiritd wycięli w pień indya-nie; cesarz Karol, pochłonięty przez wojnę francuską, nie może wiele się troszczyć o nabytki zamorskie; jedynie inicyatywa prywatna szlachty hiszpańskiej przychodzi z pomocą kolonizacyi. Don Pedro de Mendoza, na czele wyekwipowanej przez siebie ekspedycyi, składającej się z 2,500 ludzi, na 14 okrętach, odpływa 1534 roku z Kadyksu, otrzymuje od króla tytuł adelantada (gubernatora) ziemi nad La Platą; 2 lut. 1535 r. zakłada miasto Buenos-Aires. Nie był przecie zdolen ożywić kolonizacyi; już 1537 r. odwołany, zmarł w drodze powrotnej. Gdy równocześnie Peru zabrane zostało na rzecz Hiszpanii przez Pizarra, usi łowali hiszpanie znaleźć przejście przez góry do kolonij nad La Platą, lecz podjęte w tym celu wyprawy ginęły w pustyni Chaco od indyan Paya-gua (1537). Natomiast Ayolas zdołał po uporczywych walkach z indyanami Guarani założyć (1536) miasto Asuncion w Paraguayu; gdy zaś Buenos-Aires spalone zostało przez indyan, cofnęli się koloniści do Asuncion, gdzie obrano naczelnikiem Martinez’a de Irala (1538). R. 1542 przysłany z Hiszpanii ze świeżemi siłami, admirał Cabesa de Yaca, odbudowuje Buenos-Aires, lecz już 3 lut. 1543 r. zmuszeni hiszpanie po raz wtóry ustąpić z miasta przed najazdem dzikich i powrócić do Asuncion, skąd szerzyła się odtąd kolonizacya (ob. Paraguay). R. 1573 założone miasto Santa-Fé przez Garaya, który 1530 r.

100

ar-

wca

dociera na południe do uścia La Platy i po raz trzeci odnawia Buenos-Aires pod nazwą Ciudad de la S-ssima Trinidad. Tymczasem Almagro, towarzysz Pizarra, zajął Chile południowe; wysłany przez niego Hurtado de Mendoza przebywa (1559) strome Andy i zakłada w Argentynie miasto Mendoza. Tąź samą drogą powstały stolice prowincyj Tucuman (1561) i Cordoba (1573).

Dwaj następni adelantados, Irala (1555) i Ortiz de Zarate (od 1569), przyczynili się wielce do umocnienia zdobyczy hiszpańskich nad La Platą; za ich następcy, don Juana de Torres Yera y Aragon (1587—1591) założono stolicę prowin-cyi Corrientes (1588). Odtąd do 1620 r. nastę-! powało po sobie dziesięciu gubernàtbïSw, Horzy niewiele troszczyli się o dobrobyt kolonij; nato-I miast wprowadzony tu 1610 r. zakon'jezuitów i położył wielkie zasługi’cywîïïkacÿjnër~h:czkolwiek całą swą działalność opierał tylko na biernem, nie-wolniczem posłuszeństwie krajowców, których zresztą umiał obronić od ucisku władzy świeckiej. Za Filipa TH połączone zostały prowincye s;>-Tucuman, Paragwaj i Buenos-Aires w jedną całość administracyjną, p. n. Gobierno del Rio de la Plata (1620); zarazem Buenos-Aires, uczynione niezaleźnem od Asuncionu, otrzymało zarząd naczelny nad miastami w Corrientes, Mendoza, San-ta-Fé i Entre-Rios. Wszakże wszystkie te ziemie, włącznie z Asuncionem, Tucumanem i Cor-dobą, pozostawały pod władzą zwierzchnią wice-królestwa Peru. Rozwój kolonij skrępowany był przez uciążliwy monopol na rzecz Hiszpanii; rozwinęło się też niezmiernie przemytnictwo, zwłaszcza, odkąd portugalczycy, w tym wyłącznie celu, założyli naprzeciw Buenos-Aires przystań Colonia del Sacramento (1680), skąd dopiero 1776 r. zostali wyparci. Roku 1767, jednocześnie z wygnaniem przez Arandę jezuitów z Hiszpanii, zostały też rozwiązane ich osady nad“ La Platą, przez co zadano silny cios całej kolonizacyi gentyńskiej. Rn 776 prowincye nad La Platą uczyniono niezaleźnemi od Peruwii i utworzono z nich osobne wice-królestwo, ze stolicą w Buenos-Aires, obejnrujfiSeCóprócz Argentyny dzisiejszej, jeszcze Boliwię, Urugwaj i Paragwaj. Pierwszym wice-królem mianowany był Cevallos; zarazem wypârter'z”sąsiedztwa portugalczyków, ’roszczących sobie pretensye do Urugwaju, i poczyniono ustępstwa na rzecz handlu kolonij między sobą i z krajami europejskiemu R. 1782 podzielono wice-królestwo na ośm okręgów, z których cztery (Salta, Buenos-Aires, Cordoba i Missio-nes) stanowią Argentynę właściwą, pozostałe zaś (Chaînas, La Paz, Cochabamba i Potosi) — Pe-ruwię górną. R, 1806, gdy, wskutek przymierza Hiszpanii z Napoleonem, wybuchła wojna z Anglią, flota angielska pod rozkazami sira Home Popham zbombardowała Buenos-Aires i 27 czer-t. r. gen. Beresford zajął miasto. Wice-król Sobremonte cofa się do Cordoby, lecz niebawem dowódzca hiszpański, Liniers, oblega anglików w Buenos-Aires; 12 sierpnia t. r. Beresford z całą swą armią zmuszony broń złożyć. Natomiast w lutym 1807 r. sir Samuel Auchmuty bierze szturmem Montevideo. W maju 1808 r. gen. angielski, Whitelock, na czele 8,000 ludzi, usiłował odebrać hiszpanom Buenos-Aires, lecz sam przez nieprzyjaciela osaczony, wzięty do niewoli. Dzielny Santiago Liniers y Bremont podniesiony został do godności wice-króla. Tymczasem wielkie zmiany zaszły w metropolii: dynastya Bur-bonów złożona z tronu, Józef Bonaparte ogłoszony królem hiszpańskim. Po otrzymaniu tych wieści, legitymiści z nad La Platy wypowiedzieli posłuszeństwo przyjaznemu dla francuzów Li-niersowi, oświadczyli się za Ferdynandem Yn i przyjęli, z ramienia sewilskiej junty rewolucyjnej mianowanego, wice-króla Cisnerosa (19 lipca 1809 r.), za którego zgodą ustanowioną została (25 maja 1810) junta prowizoryczna dla kolonij nad La Platą, z dziewięciu osób złożona, a stanowiąca w istocie pierwszy krok ku usamowol-nieniu tego kraju. Cordoba, Urugwaj i Paragwaj nie uznały tej nowej władzy rewolucyjnej; w wybuchłej wojnie domowej Liniers dwukrotnie pobity, pod Cotogaita i Tupiza, wzięty do niewoli i w Buenos-Aires rozstrzelany (1810). Równocześnie i Cisneros przez wszechwładną junlę złożony z urzędu i do Hiszpanii odesłany. Pod przewodnictwem Kornela Saavedry rozwinęła junta wielką energię w walce z hiszpanami, dobijając się już zupełnej niezależności od metropolii; 1811 r. hiszpanie wyparci z Paragwayu; 23 wrześ. t. r. junta gubernativa rozwiązała się sama; na czele rządu postawieni: don Mauuel Sarratea i don Juan Jose de Paso. W paźdz. 1812 r. wybuchła nowa rewolucya w Buenos-Aires, gdzie 30 czerwca 1813 r. otwarto zgromadzenie Icons ty tucyj ne, pod prezydencyą Carlosa Alvearsa. Ciągle jeszcze trwa zacięta walka z hiszpanami, którzy trzymają się w Montevideo, a nawet odbierają z powrotem Tucuman; obrany dyktatorem Posadas odnosi nad nimi znaczne korzyści. D. 25 marca 1816 r. zbiera się w Tucuman ponownie kongres; Payrides obrany prezydentem Konfederacyi Stanów La Plata, których udzielność 9 lipca t. r. uroczyście ogłoszona przez kongres. Zwycięstwa połączonych wojsk Buenos-Aires i Chili nad hiszpanami pod Chacabuco (1817) i Maypu (1818) utwierdziły niezależność Stano w; 1821 r. powstańcy wkraczają nawet do Peruwii i stają się panami Limy. D. 3 grudnia 1817 r. uchwalił kongres prawo zasadnicze dla Stanów, 30 kwietnia 1819 r. pierwszą zupełną konstytucyę. Wszakże ustawiczne niesnaski wewnętrzne stawały oporem, zarówno ustanowieniu normalnych rządów w Konfederacyi, jak i ostatecznemu wyparciu hiszpa-nów. Już wówczas uwydatnił się antagonizm pomiędzy stronnictwem unionistów, czyli unita-ryanów, pragnących zjednoczenia kraju pod silnym rządem centralnym, a federalistów, strzegących zazdrośnie niezależności każdego stanu. Na czele pierwszych stali i po dziś dzień stoją ruchliwi, handlujący z Europą, mieszkańcy Buenos-Aires, świadomi nieco europejskiego życia i pojęć politycznych, którzy przecie, pragnąc ściągnąć mocniej luźne węzły federacyi, zastrzegają dla siebie samodzielność nieograniczoną i żadną miarą dozwolić nie chcą, aby rząd Konfederacyi zasiadał w ich murach. Federalism znowu—to rodzaj ciemnej i dumnej arystokracyi prowincyo-nalnej, potomkowie pierwszych zdobywców hiszpańskich, mieszańcy indyjscy, zamieszkali w głębi kraju, posiadacze olbrzymich dóbr bezludnych, nienawidzący obcych dorobkiewiczów z Buenos-Aires; pragną oni autonomii zupełnej Stanów, lecz Buenos-Aires' chcą przemocą uczynić—posłuszną swym rozkazom—stolicą związku. Unita-ryanin Rivadavia i federalista Rodriguez zdołali na krótki czas pogodzić te dwa wrogie żywioły; zwołany przez nich (1 marca 1822 r.) kongres generalny do Buenos-Aires rozwinął pożyteczną działalność prawodawczą. D. 23 stycznia 1825 r. uchwalona nowa konstytucya narodowa’; Buenos-Aires postawione na czele związku. D. 2 lut. t. r.

Anglia, w osobie ministra spr. zagr., Canninga, uznała pierwsza niezależność Konfederacyi; za jej przykładem poszły inne państwa europejskie, a w końcu i Hiszpania (1842). Wszakże życzenie Rivadavii, aby całe dawne wice-królestwo weszło do związku, nie znalazło urzeczywistnienia; Paragwaj wywalczył sobie niezależność pod rządem gen. Francia; Urugwaj (Banda Oriental), dokąd (1811) wysłany był z Buenos-Aires, dla walki z hiszpanami, don Fernando de Artigas, stał się, mimo zaciętego oporu tego walecznego dowódcy, łupem portugalczyków i razem z miastem Montevideo wcielony został (1821) do Brazylii p. n. „Provincia cisplatina”. Wybuchła z tego powodu krwawa dziesięcioletnia (1817 — 1828) wojna Konfederacyi z Brazylią; 1825 r. podniesione w Montevideo przez Lavalleja powstanie przeciw Portugalczykom, którzy, pobici w walnej bitwie pod Ituzaingo, zmuszeni prosić o pokój, w którego zawarciu rząd angielski pośredniczył (27 sierpnia 1828); niezależność Uruguayu uznana przez Brazylię. Kongres, zwołany do Buenos-Aires 1825 r., określił bliżej stosunki wzajemne czternastu skonfederowanych stanów w duchu centralistycznym; obrany prezydentem uuitaryanin Rivadavia przyczynił się wielce do uchwalenia trzeciej, szczegółowszej od poprzednich, ustawy konstytucyjnej z d. 24 grudnia 1826 r., poczem (7 lipca 1827) dobrowolnie z prezydentury ustąpił. Za następnych prezydentów, Dorrega i Vicente Lopeza, uzyskało przewagę stronnictwo federalistyczne. Kraj znużony był od ustawicznych walk i szybkiej zmiany rządzących: w przeciągu dziesięciolecia 1819-1829 r. nastąpiło było po sobie czternaście rządów. Tym to okolicznościom przypisać należy wyniesienie dyktatora, don Juana Manuela Ortiza de Rosas (ob.). Odznaczywszy się podczas walki o niepodległość, wysłany następnie przeciwko indyanom w stopniu generała de la campana, zostaje on 1829 r. gubernatorem Buenos Aires, a wkrótce potem prezydentem Konfederacyi. Sam prosty, nieokrzesany gaucho, aczkolwiek w Buenos-Aires zrodzony, należał z pochodzenia i ducha do krańcowego odłamu stronnictwa federalistycznego. We wszczętej ponownie wojnie domowej pobił Rosas na głowę unitaryanów (grudz. 1830), poczem do stycznia 1832 r. wykonywał władzę nieograniczoną; t. r., wyznaczywszy generała Balcarce swoim zastępcą, udał się na południe z wyprawą wojenną przeciw plemionom indyjskim, ośmielonym w swych napadach przez zamieszki wewnętrzne Stanów. Cofnął się następnie pozornie do życia prywatnego, lecz już 7 marca 1835 r. ma sobie ofiarowaną przez federalistów godność gubernatora i wodza naczelnego, a niebawem nadaje mu kongres zupełną władzę dyktatoryalną na lat pięć. Tę to, odnawianą bez przerwy, dyktaturę, dzierżył Rosas do 1852 r. Była to dla kraju epoka niesłychanego ucisku. Stowarzyszenie federalistyczne „mazorca” (od kukurydzy, którą miało godłem, tak nazwane), po wszystkich Stanach rozgałęzione, przy pomocy okrutnego dyktatora, z nieubłaganą srogością usiłowało zdusić w kraju wszelką opozycyę. Z organów prasy pozostawiono tylko kilka pism rządowych, inne zamknięto; stało się obowiązującem noszenie kolorów czerwonego i purpurowego, będących oznaką federalistów, kolory zaś niebieski i zielony, uważane za godło unitaryanów, zakazane i wzbroniony nawet przywóz z Europy materyj w tych kolorach i t. p. Nieznośny terroryzm dyktatora wywołał niebawem nowe ruchy powstańcze w pro-wincyach Corrientes i Santa-Fé. Przyłączyła się do tego wojna z Urugwajem, gdzie również wybuchły były zamieszki pomiędzy popieranym przez Rosasa gubernatorem Oribe a stronnictwem demokraty cznem, kierowane m przez Fructuoso Ri-berę, który ze swej strony wspierał unitaryanów argentyńskich. Wreszcie 1838 r. i Francya wzięła udział w wojnie przeciw Rosasowi, domagając się zadośćuczynienia za obrazę, wice-konsulowi królewskiemu w Buenos-Aires, oraz krzywdy handlowi francuskiemu przez dyktatora wyrządzone. Eskadra francuska pod rozkazami bar. Mackau przez dwa lata (1838 —1840) trzymała w blokadzie uście La Platy; dopiero 29 paźdz. 1840 r. udało się argentyńskiemu ministrowi spr, zagr., zręcznemu Filipowi Aranie, zawrzeć z Francyą pokój i traktat handlowy. Wszakże już 1845 r. wywołuje Rosas nowe kolizye: po zajęciu przez Riberę stolicy Urugwaju, Montevidea, wysyła przeciw niemu Rosas armię argentyńską z pomocą pobitemu Oribemu. Anglia i Francya przeciw nowemu temu gwałtowi wystąpiły łącznie z interwencyą, dyplomatyczną najpierw, przez lorda Howdena i hr. Walewskiego, potem zbrojną (sierp. 1845); zniszczyły flotę argentyńską, zarządziły blokadę Buenos-Aires, lecz po kilkakrotnych porażkach na lądzie stałym odstąpić musiały myśli wylądowania sprowadzonych wojsk i niebawem wycofały się z walki, bez wielkiego dla siebie zaszczytu. Wzmocniło się tym sposobem jeszcze stanowisko Rosasa, który 12 wrześ. 1849 r. ma sobie znowu powierzoną władzę dyktatoryalną; wzmogła się jednak zarazem zaciętość opozycyi i niechęć zaniepokojonych o swoją

samodzielność państw sąsiednich. Gubernator pro- arg. okazała się jednak niebawem, gdy już na-wincyi Entre Rios, don Justo Jose de Urquiza, stępnego roku, z powodu nieporozumień o ścią-sprzymierzony z Brazylią, Urugwajem i Para- ganię z mieszkańców Buenos-Aires opłat podat-gwajem, podjął na nowo walkę, w której tym kowych na rzecz Federacyi, gen. Mitrę podniósł razem uległ Rosas; pobity na głowę pod Monte- rokosz przeciw Stanom, rozproszył (17 września Caseros (3 lut. 1852), ledwo z życiem uszedł do 1861 r.) armię związkową, prezydenta związku, Europy na statku angielskim. Od tej chwili daje Santiago Derquî’ego, zmusił do ustąpienia i sam się dostrzedz zmiana w stosunku wzajemnym stanął na czele rządu. Na 25 maja 1862 r. zwo-dwóch wrogich stronnictw; antagonizm partyj po- łany został kongres do Buenos-Aires; konstytu-litycznych staje się bezpośrednio antagonizmem cya z 1853 r., zreformowana 1 paźdz. 1860 r., stolicy i Stanów; dawne nazwy federalistów i uni- przywrócona, jakkolwiek z licznemi zastrzeżenia-taryanów zastąpione zostają przez pogardliwe mi na korzyść stolicy; gen. Mitrę (14 paździer. przezwiska: gauchos i portenos. Na zwołanym 1862 r.) obrany prezydentem. Konstytucya ta, 3 maja 1852 r. kongresie w San Nicolas de los z nielicznemi zmianami obowiązująca po dziś Arroyos, obrany Vicente Lopez gubernatorem dzień, wzorowana na ustawie Stanów Zjed. A. P., Buenos-Aires; zaś 23 czerwca t. r. Urquiza, opar- zapewniała autonomię 14 Stanom, poręczała sa-ty na posłusznej sobie armii, ogłasza się dykta- modzielność miasta Buenos-Aires, którego ode-torem. Aczkolwiek zasłużony w walce z Ro- rwanie od Stanu tejże nazwy zostało wszakże od-sasem, łagodniejszy od niego, a prawy, był prze- roczone; ustanawiała kongres, z dwu izb złożony, cie Urquiza, jako czystej krwi gaucho, nienawi- zbierający się z urzędu raz do roku, od maja do stny mieszkańcom stolicy; ledwie przeto opuścił października; prezydenta Konfederacyi, obierane-Buenos-Aires, udając się na kongres narodowy, go na lat sześć; obieralnych przez każdą z oso-zwołany do Santa-Fé, wybuchła w stolicy rewo- bna prowincyę (stan) gubernatorów, od prezy-lucya: Walenty Alsina obrany gubernatorem, denta niezależnych. Ten ostatni szczegół, będą-uchwalone oderwanie Buenos-Aires od związku, cy ustępstwem na rzecz federalizmu, oraz zawa-Zgromadzeni w Santa-Fé przedstawiciele pozo- rowane w ustawie konstytucyjnej prawo każdego stałych Stanów wypowiadają wojnę zbuntowane- stanu—wystąpienia przed kongres z zażaleniami mu miastu, a zarazem w uchwalonej 15 maja na rząd narodowy, w wypadku naruszenia auto-1853 r. konstytucyi związkowej ogłaszają Buenos- nomii stanu, miało stać się niewyczerpanem źró-Aires stolicą Konfederacyi, z zachowaniem zu- dłem niesnasek. Rząd federalny przeniesiony zo-pełnej w zarządzie miejskim autonomii, w nadziei stał z Parany do Buenos-Aires. Niedługo cie-skłonienia tym sposobem mieszkańców Buenos- szył się kraj pokojem; 1865 r. przystąpiła A. do Aires do dobrowolnego powrotu na łono z wiąz- przymierza z Brazylią przeciwko dyktatorowi paku. Tymczasem obrano Urquizę prezydentem raguajskiemu, Lopezowi, który zdawał się wstę-Konfederacyi na lat pięć, na zasadach nowej pować w ślady Rosasa. W wybuchłej wojnie ustawy konstytucyjnej (5 marca 1854 r.); władze Mitrę, w charakterze wodza naczelnego armii rządowe przeniesiono do Bajada del Parana sprzymierzonej, wielką okazał nieudolność, kiedy w prowincyi Entre-Rios. Urquiza postępowaniem znów zastępujący go w zarządzie krajem wice-oględnem, unikając kroków wojennych, owszem prezydent, dr. Marcos Paz, również był niezara-przychodząc z pomocą stolicy przeciw napadom dnym. Ciągłe porażki, doznawane przez armię tlibustyera Costy, tak dobrze umiał usposobić w ciągu czterech lat toczącej się wojny, koszto-mieszkańców Buenos-Aires, że już 8 stycz. 1855 wały ubogą w ludzi i środki Konfederacyę do r. zawarli z nim układ pojednawczy, na mocy 50,000 ludzi i 40 mil. pesos; nadto wybuchła za-którego kroki nieprzyjacielskie zawieszone, współ- raza choleryczna zabrała do 200,000 ofiar. R. 1868 flaga narodowa przyjęta, wolne przejście ze po śmierci Paza, powrócił Mitrę na właściwe Stanów do stolicy uznane, obiecana pomoc wza swoje stanowisko; zastąpili go przy armii zdol-jemna przeciw indyanom oraz na wypadek wojny niejsi dowódcy; wojna wzięła odtąd obrót po-zewnętrznej. Z tern wszystkiem Obligado, obra- myślny i zakończyła się na wiosnę 1870 ny w Buenos-Aires prezydentem (1857), nic chcąc pełną porażką Lopeza. Wcześniej jednak zaszły ulegać prezydentowi Konfederacyi, Urquizie, sprze- w A-ie ważne zmiany. W paźdz. 1868 r., z upły-ciwia się przywróceniu unii z 1826 r.; rozpoczęte wem sześciolecia prezydentury, obrany został, w tym celu pertraktacye (w paźdz. t. r., w Pa- miejsce Mitręgo, prezydentem federalista umiar-rana) nie doprowadziły do żadnych rezultatów, kowany, dr. Domingo Faustino Sarmiento. Wiel-

na

r. zu-

na

T. r. 1857 układ pojednawczy z 1855 r. został zer- kich zdolności i najlepszych dążeń, umiał on zre-wany, kroki wojenne na nowo rozpoczęte. D. 23 habilitować niejako w opinii kraju i zagranicy paźdz. 1859 r. armia powstańcza z Buenos-Aires stronnictwo, skompromitowane przez dyktaturę poniosła zupełną porażkę; w pokoju, zawartym Rosasa. Nie miał też miru u federalistów krań-10 listop. t. r. w San José de Flores, musiało cowych, którzy, po zamordowaniu gen. Urquizy miasto poddać się warunkom, podyktowanym przez (12 kwiet. 1870 r.), zaprzyjaźnionego z prezy-zwycięskie Stany i z mocy aktu unii z 6 czerwca dentem, podnieśli rokosz w stanie Entre-Rios, 1860 r. zostało wcielone z powrotem do związku, stłumiony nie bez trudu dopiero w r. następnym, Centrem rządowym pozostało miasto Parana, aby już w r. 1873 wybuchnąć z nową siłą, pod Chwiejność stosunków politycznych w państwie ¹ wodzą Lopeza Jordana. Sarmiento zastąpiony

został przez don Nicolasa Avellanedę, również pospólstwo obdarzony przydomkiem „el burro” federalistę, który pobił na wyborach (12 czerwca (osioł,)—był Celman powolnem narzędziem w ręku brata swego, Marcosa Juareza, gubernatora Cordoby. Najgorsze żywioły skupiły się wkoło nowego rządu, pod nazwą dziwnie nielogiczną „partyi autonomicznej narodowej”; z początkowych liter tego miana powstała nazwa klubu „Panai” w Cordobie, który przez ostatnie cztery lata istotnie sprawował rządy Konfederacyi. Zaczęła się era niesłychanych nadużyć; za pośrednictwem londyńskiego domu bankierskiego Ba-ringów zaciągano w Anglii i Francyi do ogromnej wysokości pożyczki, nietylko na rachunek Konfederacyi, lecz oraz na rzecz oddzielnych stanów⁷, a mianowicie banków prowincjonalnych. Banki te, pod pozorem podniesienia osadnictwa i imigracyi zakładane, stały się przyczyną ruiny finansowej A-y; urzędnicy administracyjni, gubernatorowie, deputowani,ministrowie,prezydent wreszcie, korzystali z nieograniczonych kredytów; największych przeniewierstw dopuszczono się w banku stanu Cordoby oraz w banku hypotecznym stanu Buenos-Aires. Obok tego, prezydent na własną rękę najbrudniejszych imał się zysków; dydatem na prezydenta. Gdy 1880 r., wobec tak np. za odstąpienie przedsiębiorstwu angiel-zbliżających się wyborów, Roca, wyraźnie popie- skierau robót wodociągowych i kanalizacyjnych rany przez Avellanedę, miał sobie zapewnione w Buenos-Aires kazał sobie zapłacić 200,000 zgóry zwycięstwo nad kandydatem unionistów, funtów; to też, pobierając skromną pensyę pre-d-rem Tejedorem z Buenos-Aires, znowu podniosła zydencką 36,000 dolarów, zdążył w przeciągu stolica sztandar powstania, w przymierzu ze sta- czterech lat swych rządów zebrać majątek oso-nem Corrientes. Avellaneda, zmuszony opuścić bisty przeszło 200 mil. franków Uczciwa opozy-Buenos-Aires (3 czerwca 1880 r.), przeniósł się cya liberalna, połączona w „Unię obywatelską” z rządem do Belgrano; Roca, który naówczas do- pod przewodnictwem d-ra Leandra Alema, popie-wodził wyprawą przeciw indyanom,' śpiesznie zo- rana przez wpływowy dziennik „La Nacion” i naj-stał odwołany; po krótkiej walce powstańcy po- popularniejszego obecnie w A-ie męża stanu, gen. bici, Buenos-Aires oblężone i zmuszone do kapi- Mitręgo, postanowiła nareszcie położyć kres nad-tulacyi; Roca, obrany w tym czasie (13 czerwca), użyciom rządu. D. 1 września 1889 r. odbyła się obejmuje rządy (12 paźdz. t. r.). Buenos-Aires w stolicy wielka demonstracya ludowa, zwrócona ostatecznie obrane stolicą i „federalizowane”, t. j. przeciw wybitnym członków gabinetu. Jednak poddane w zupełności rządowi federalnemu i od- nowomianowany minister finansów, Francisco Uri-dzielone od stanu tejże nazwy, którego zarząd buru, przy pierwszych krokach, zmierzających do przeniesiony do Ensenady, potem do La Platy, reformy kredytu, napotkał zaciekły opór „Panalu” Roca, rodem z Tucumanu, ogniska federalizmu, i zmuszony był ustąpić. Demonstracje ponowiły nienawistny stolicy, potrafił utrzymać pokój w kra- się z wzrastającą coraz gwałtownością. R. 1890 ju, zawarł (23 lipca 1881 r.) korzystny układ utworzyło się tajne sprzysiężenie wojskowe, na z Chile, kończący długoletni spór o Patagonię, I którego czele stał popularny gen. don Manuel wiele poczynił dla ożywienia imigracyi europej- Campos. Gdy w czerwcu t. r. rząd, zaniepoko-skiej—z tern wszystkiem dał A-ie sztuczny i nie- jony wieściami o gotującym się wybuchu, naka-trwały dobrobyt. Sam bezinteresowny i prawy, zał uwięzienie Camposa, przyspieszyło to tylko re-lecz skrępowany zobowiązaniami, zaciągniętemi wolucyę. D. 26 lipca 1890 r., Campos, na czele tych względem swego stronnictwa, nie był zdolen samych wojsk, pod których straż był oddany, pohamować chciwości przyjaciół. Za jego-to rzą- wyruszył z odwachu, gdzie go więziono, i podniósł dów, wobec niezwykle szybkiego wzrostu Buenos- sztandar powstania. Cała ludność stolicy, garni-Aires, które nareszcie mogło w pokoju korzystać zon, artylerya, flota, stają pod jego rozkazami, z przywilejów miasta stołecznego, wzięły począ- Tejże nocy ukonstytuowała się, pod prezydencyą tek szaleństwa spekulacyjne, które w krótkim Alema, junta rewolucyjna, do której, oprócz Cam -czasie doprowadziły finanse do ruiny. Roca pierw- posa, weszli: Lucio Vicente Lopez, senor Juan szy zaprowadził w A-ie kurs przymusowy pienię- José Romero, Aristobulo del Valle, Michael dzy papierowych. Przy nowych wyborach na pre- Goyena, Mariano Demaria. Po trzydniowej krwa-zydenta w r. 1886 utrzymał się znowu kandy- wej walce, powstańcy, aczkolwiek wzięli górę na dat federalistyczny, szwagier gen. Roca, dr. Mi- wszystkich punktach, zawarli z rządem zawiesze-guel Celman. Niedawno jeszcze dependent ad- nie broni, gdyż zabrakło im amunicyi — zresztą wokacki z Cordoby, chciwy i ograniczony—przez ¹ istotny charakter pertraktacyj tajnych, prowa-

1874 r.) Mitręgo, kandydata stolicy. D. 12 paźdz. t. r. objął Avellaneda rządy prezydenckie, lecz napotkał zbrojny opór ze strony unionistów (24 iistop. t. r.); wszakże naczelnicy powstania, Mitre i Arredondo, ponieśli niebawem zupełną porażkę pod La Verde; sam Mitrę wzięty do niewoli (2 grud. t. r.). Avellaneda, jakkolwiek rodem z Buenos-Aires, a więc porteno, związał się zupełnie z federalistami i, sam człowiek słabej głowy i chwiejnych zasad, dawał im bez oporu sobą powodować. Przeciwwagę w rządzie stanowił minister wojny, Adolf Alsina, wielkiej dzielności, łubiany w stolicy, zasłużony energiczną działalnością cywilizacyjną na południu, gdzie przez założenie szeregu punktów obronnych przeciw indyanom uprzystępnił znaczne przestrzenie dla osadnictwa. Zgodnie od obydwóch stronnictw upatrzony już na przyszłego prezydenta, zmarł Alsina nagle 29 grud. 1877 r.; po nim objął tekę wojny gen. don Julio Roca, znany z surowości i przekonań federalistycznych, a zarazem ogłoszony został przez federalistów kan-

K. J.

na

dzonych z tego powodu pomiędzy juntą a generałem Roca, nie został jeszcze po dziś dzień należycie wyjaśniony. Mimo to już 6 sierpnia Cel-man podać się musiał do dymisyi, a z nim ustąpiło całe jego otoczenie. Naczelnikiem rządu tymczasowego został don Carlos Pellegrini; mi-nisteryum spr. wew. objął gen. Roca; finanse — dr. Vicente F. Lopez, b. profesor ekonomii poi., znany uczony i człowiek szanowny. Zawarty tym sposobem kompromis okazał się przecie bardzo nietrwałym: z jednej strony-gen. Roca nienawidzony jest przez mieszkańców stolicy, którą był upokorzył w 1880 r., z drugiej zaś—żywioły fe-deralistyczne ze stanów środkowych, upatrując w osobie jego zdrajcę swej sprawy, nie przestają grozić kontr-rewolucyą. Tymczasem upadek domu Baringów, będący skutkiem rewolucyi lipcowej r. 1890 zupełnie skompromitował położenie, finansowe A-y. Gen. Mitrę, wyprawiony do Europy dla układów z wierzycielami Konfederacyi, powrócił do kraju w kwietniu 1891 r. bez żadnego rezultatu; rząd argentyński zmuszony był zawiesić wypłatę kuponów od pożyczki zewnętrznej, co równa się częściowemu bankructwu. Jednocześnie odkryto 12 lutego 1891 r. tajne sprzysięże-nie w stolicy, mające na celu wymordowanie celniejszych członków obecnego rządu; 21 lutego jakiś młody człowiek strzelił w Buenos-Aires do generała Roca i zranił go lekko; tegoż dnia ogłoszony został w stolicy stan oblężenia. Wreszcie 1 maja 1891 r. gen. Roca podał się do dymisyi; tekę spraw wewn. objął senator José Zapata.— Nunez: „An account historical, political and statistical of the provinces of la Plata” (1825). — Dominguez: „Historia argentina” (1861; główne źródło hist.). — Kennedy: „La Plata, Brazil and Paraguay during the present war” (1869). — L. Schneider: „Der Krieg der Tripelallianz gegen die Republik Paraguay” (1875).—Do najnowszych wypadków, a mianowicie rewolucyi 1890 r., ob. Alfred Ebelot: „La révolution de Buenos-Ayres” w „Revue des deux mondes”, z 1 grud. 1890 r., T. CII, oraz artykuł W. R. Lawsona w „Contemporary Review”, September, 1890 i szereg sprawozdań „Times’ôw” od lipca do września r. z. - Obfity materyał źródłowy do dziejów wewnętrznych A-y w bieżącem stuleciu zawiera „Rejistro oficial de la Repńblica Argentina que comprende los documentos espedidos desde 1810” (Buenos-Aires, 1879 i nast.).

Argentyt, Haidinger (Błyszcz srebrny, Srebro szkliste). Minerał szeregu foremnego; zwykła postać kryształów: sześcian, ośmiościan, gra-natoedr i ikositetraedr; kryształy zwykle wydłużone lub zgięte, niekiedy pojedyncze, zwykle wszakże złączone w grupy, często szeregowe lub schodowate, włosiste, drutowe, drzewiaste, plecione; występuje niekiedy w postaci blaszek lub powłoki, tworzy też masy zbite lub wkropione. Pseudomorfozy po srebrze rodzimem i czerwo-nem. Łupliwość sześcienna, bardzo niewyraźna; odłam nierówny i zadziorowy; minerał giętki i kowalny. C, wł. 7.74; Tw. 2—2.5. Barwa ciemna, szaro-ołowiana, często z naleciałością czarną lub brunatną; blask słaby, w rysie moc» niejszy. Skład chemiczny: siarek srebra, Ag₂S, z 87.07 srebra i 12.93 siarki. Pod dmuchawką na węglu topi się i silnie wzdyma, wydziela kwas siarkawy i ostatecznie przechodzi w guzik srebra; w stężonym kw. azotnym rozpuszcza się z wydzieleniem siarki. Znajduje się w Ereibergu, Schneebergu, Annabergu, Marienbergu (Saksonia); w J ohanngeorgenstadzie i Joachimsthalu (Czechy); w Szemnicy i Kremnicy (Węgry); w Kongsbergu (Norwegia); w Meksyku, Peru, Chili; w kopalni Comstock w górach Śnieżnych (Nevada). Stanowi jedną z najbogatszych i najważniejszych rud srebra.

Ärgern, właściwie Angern, nadbrzeżne jezioro typu lagunowego w Kurlandyi, na zacho-dniem wybrzeżu zatoki Ryskiej, z którą łączy się za pomocą strumienia.

Arget (l’A.), lewy dopływ rz. Ariège, w franc, dep. Ariège, ma źródła na półn. stoku Pirene • jów, a uście pod Foix.

Argias Grafe (gr. aergija — bezczynność, $ra-/e^pismo; edykt przeciw bezczynności). Bezczynność była uważana w starożytności za matkę wszelakiego zepsucia; ograniczały też ją prawa państwowe. Jedno z takich, znane w Egipcie, przywiązane jest do imienia kr. Amazysa; jak twierdzą Herodot (II, 177) i Diodor (I, 77), przeniesione zostało ztamtąd do Grecyi przez Solona, Kto w Egipcie, według tego prawa, nie wykazał corocznie przed nomarchem prawowitych źródeł swego dochodu, ulegał karze śmierci. Pomimo zapewnień wspomnianych tu historyków, zdaje się, iż prawo to istniało w społeczeństwie greckiem jeszcze przed Solonem, i to nietylko w samej Helladzie, lecz i w osadach italijskich, jak świadczą inne źródła. Co do Aten, różni pisarze różnym wprowadzenie go przypisują prawodawcom: jedni Drakonowi, drudzy Solonowi, inni Pizystratowi. Najprawdopodobniej wprowadził je Drakon, późniejsi je zapewne modyfikowali. Z oskarżeniem wystąpić mógł przed naczelnym archontem (epo-nimem) każdy obywatel (Diog. Laërt. I, 55), ale kto wyrokował? Powszechnie podają, że areopag, Chociaż, ściśle biorąc, sprawa tego rodzaju, jasno określona i wywołująca akcyę publiczną, należała do dikasterionu Za czasów Drakona, przekona nie o bezczynność pociągało według jednych karę śmierci, według drugich—at i mię (infamia). Solon zmienił karę: za pierwszym razem do stu drachm grzywien, dopiero za trzecim razem winnego dotykała atimia. Ze Sparty dochodzą o tern wiadomości sprzeczne. Podług Eliena, eforowie próżniaków skazywali na chłostę; w Plutarchu znowu (Likurg, 24), jeden ze spartan dziwi się, gdy kogoś w Atenach za bezczynność skazano karę. I Sokrates przeciwnym był snadź temu prawu, jemu- to bowiem przypisują wyrażenie: „bezczynność siostrą wolności”, coby dowodziło, że wielki filozof krótko widział w polityce. Rzeczywiście, prawo to nic innego nie miało na celu, tylko zużytkowanie wszystkich sił i zdolności

(ob.).

cze

K. J.

XIV.

pojedyńczych na ogólny pożytek społeczeństwa; jest to również zasadą dzisiejszej demokracyi so-cyalnej, ale ma ono niewątpliwie i tę niedogodność, że ogranicza swobodę jednostki. Skoro jednak machina społeczna, ażeby dobrze funkcyo-nowała, wymaga mnóstwa ograniczeń pojedynczych, to przymus do pracy wydaje się być je-dnem z ograniczeń najszlachetniejszych i społecz nie naj zbawienniej szych. Co pewna, to, że im liczniejsi w społeczeństwie próżniacy, tern nędzniejszy jego żywot, a rozstrój organizmu bliższy. Rozumiano to w starym Egipcie bardzo dawno, bo jeżeli prawdą jest, że pławo przeciw bezczynności obywatelskiej wprowadził Amazys, to ono odnosi się jeszcze do XVII w. przed Chr. Może to być bowiem tylko Amazys, zwycięzca Hyk-sów, założyciel ośmnastej dynastyi, nie zaś Amazys, syn Apryesa, który wstąpił na tron w r. 569 przed Chr., więc po reformach Solona w lat blisko trzydzieści. (Caillemer w „Diet. d. Antiq.”, wyd. Darem berg i Saglio).    K K

Argillageus Franciszek z Walencyi, wydawca rozgłośnej w swoim czasie książki lekarskiej p. t. „Articella” (ob.).

Argillit (geol.), inaczej łupek gliniasty,

Argilofir (geol.). Nazwę tę niektórzy petrografowie francuscy nadają pewnym odmianom por firu felzytowego, których główna masa jest matową, nierówną, kruchą, prawie ziemistą, nie da jącą iskier przy uderzeniu stalą i łatwo rysującą się ostrzem noża. Własności te zależą widocznie od poczynającego się w nich rozkładu, czyli kao-linizacyi (przeobrażeniu w glinę) substancyi ich feldspatowej, jakkolwiek mikroskop pozwala jesz-odróźnić w niej ziarna kwarcowe od feldspa-towych. Niemieccy petrografowie odmiany podobne zowią porfirem gliniastym (Thonsteinporphyr; Thonporphyr).

Arginuzy, grupa skalistych wysepek na wybrzeżu Azyi mniejszej, wprost wyspy Lesbos (dzisiejsza Mityiene), pamiętna zwycięstwem ateń-czyków, pod wodzą Konona, nad flotą spartań ską, którą dowodził Kallikratidas r. 406 przed Chr.

Argiope, jedna z nimf parnaskich, która miała stosunki miłosne z Fflammonem. Porzucona przez kochanka, udała się do Tracyi i tam powiła syna, sławnego w czasach bohaterskich Grecyi śpiewaka, Tamirysa. Toż samo imię A. nosiła żona Agenora fenickiego, matka Europy, Kad-musa, Fenika i Cylicesa; znaną jednakże była i pod imieniem Telefassy.

Argiraspidy, (z gr. srebrne tarcze), wyborowa piechota, stanowiąca przyboczną straż Aleksandra Macedońskiego. Po jego, śmierci A. służyli rodzinie, przeciwko której walczyli wodzowie wielkiego zdobywcy, ażeby ją z władzy obedrzeć. Wiernym pozostał jej znakomity wódz Eumenes, którego też trzymali się A. Czynił on nadludzkie wysiłki, ażeby ocalić prawa rodziny, ale sam przeciw wszystkim nie mógł poradzić. A , przewidując możliwość katastrofy, opuścili go i wydali w ręce Antygona, r. 315 przed Chr. Wzruszające szczegóły tego bohaterstwa prawości i wierności danemu słowu, a zarazem oburzającego czynu A-w, obszernie opisują: Plutarch i Cornelius Nepos w życiorysie Eumenesa, tudzież Justyn.,

K. K.

Argistis albo Argistes I, król Alarodyów (ob.), syn Menuasza, panował około r. 780 — 745 przed Chr.; korzystając z osłabienia Assyryi po śmierci króla Rammannirara III, opanował część krajów do niej należących i założył rozległe państwo, znane w napisach klinowych pod imieniem Urarti (Ararat). Oprócz innych narodów poddani mu byli Hittetowie, Meli-dha (Melitenowie) i Mana. Państwo jego rozciągało się od Syryi północnej do morza Kaspijskiego. Liczne napisy z czasów A-a I, tyczą się przeważnie budowy świątyń, poświęcanych bóstwu alarodyjskiemu, Chaldi. A. II był następcą Ursy; panował około r. 714.

Argiwi (gr. argeioj), wyrażenie łacińskie na oznaczenie mieszkańców miasta Argos; w języku polskim używa się ono przeważnie w poezyi.

ArgO, nader żyzna i gęsto zaludniona wyspa na Nilu w Nubii, poniżej m. Hamak, pod 19y₂° sz. pn. oraz 3072° dł. wd. Gr.

ArgO, ob. Argonauci.

Argo (Argus), nazwa gwiazdozbioru, nazywanego częściej „okrętem Argo” lub tylko „Okrętem” (ob.).

Argoi lithoi (gr. lithoi — kamienie, a-ergoi— nieobrobione). Jest to utarta nazwa kamieni w stanie natury, którym cześć oddawały najdawniejsze ludności Grecyi. Były to pierwiastkowo zapewne aerolity i ta cześć religijna odnosiła się do nich dlatego, że spadły prosto z nieba, coby wskazywało, iż kult ten przedostał się ze Wschodu; faktem bowiem jest, że tam aerolity pod semicką nazwą be tyle lub abadir, czci takiej dostępowały. Następnie w Grecyi czczono i inne kamienie, jakieś osobliwe co do wielkości i kształtów, albo takie, w których wyobraźnia coś boskiego sobie upatrzyła. Faktów takiej czci najwięcej naliczył Pauzauiasz, któremu, podczas podróży, mnóstwo takich świętych kamieni nieobrabia nych pokazywano w świątyniach różnych bóstw, po różnych miejscowościach Grecyi. Widział on między innemi w Fare (Pharai), w Achai, trzydzieści kamieni czworograniastych, uważanych za symbol takiejźe liczby bogów, co opisując (VII; 22, 4), dodaje te słowa: „jest to kult (timà) najdawniejszy i wszystkim hellenom wspólny, jaki otrzymywały kamienie nieobrabiane (argoi lithoi) przed kunsztownem wyobrażeniem bogów (theon anti agalmâton)” A gal ma bowiem znaczy przedmiot ozdobiony artystycznie. Z tego jednak, że kamienie, które widział w Achai, były czworograniaste, wnosić można, że już i w pierwszych czasach pozwalano sobie je w pewnym okresie obrabiać, przynajmniej pod względem symetryi i gładkości czysto geometrycznej, aż rozbudzenie się instynktu artystycznego w narodzie doprowadziło do przekształcenia prostych głazów na idole, na bożyszcza w postaciach ludzkich, czemu za-

wdzięczamy powstanie tej wielkiej sztuki, jaką j zwą „Tysiąca i jednej nocy”; pod innym wzglę-jest rzeźba. Opróc kamieni, czczono także pier- dem znacznie od nich różny. Te są wytworem wotnie rosnące drzewa, a nawet proste polana, czystej fantazyi, bez żadnej podstawy realnej, (Overbeck: w „Ber. der Sachs. Gesellsch.” 1864, wprost poetyczną rozrywką i grą wyobraźni. Mit str. 162. Saglio: w „Diet. des Antiq.” zesz. III, Argonautów opiera się na taktach rzeczywistych, str. 413). Oprócz Pauzaniasza, za czcią kamieni znaczenia narodowego i wszechświatowego, bez surowych świadczy Sokrates (Ksenofon: „Memor.” względu na to, co fantazya dodała od siei ii. Ja-I; 1, 14), Teofrast („Charak.” 16), Lucyan, Lu- koż podstawą jego są podróże starożytnych gre-krecyusz, Owidyusz.    K-K- ków, przedsiębrane w bohaterskim okresie naro

©-

rona,

Według Schiaparellego, właściwym twórcą tego sy stemu miał być Herakleides Pantikos. Pogląd ten usprawiedliwia się tern, że Merkury i Wenus wyróżniają się od innych planet, niewiele się tylko od słońca oddalają i nigdy nie przypadają w opozy-cyi. A. obliczał też efemerydy, według układu Kopernika i Tychona.    s-Tv

Argolida, dzielnica północnego Peloponezu, na płd. od Koryntyi, na wschód od Arkadyi, ciągnęła się wśród morza Egejskiego. Na czele jej stało miasto Argos; w związku z niem i pewnej zależności od niego: Miceny, Sycyon, Trezena, Epi-daurus, Tyrynt, Nauplia, Hermiona, a różnemi czasy i inne. Nazwa A. nie jest znaną w historyi Grecyi najdawniejszej, jest to raczej nazwa tej części Peloponezu, jako prowincyi już rzymskie;; w starożytności figuruje zwykle miasto Argos, jako streszczające w sobie cały okrąg związkowy i jako rezydeneya króla; pod ten wyraz więc co do znaczenia i dziejów odsyłamy czytelnika.—Dzisiaj ów okrąg Argolis, wraz z Koryntyą, tworzą jednę monarchię królestwa greckiego, liczącą 13U,00U mieszkańców, której głównem miastem port Nauplia.    K- Ł

Fig. 507. Układ świata według Andrzeja Argoli.

Argoli Andrzej, profesor astronomii w Pa- du, rozszerzające znajomość świata, wyrabiające dwie (* 1570 — f 1657). W dziele „Pandosion siły społeczne w kierunku osadnictwa, handlu, sphaericum” podał nowy system świata, różny od przemysłu, wiedzy, zbogacające umysłowo i ma-układu Kopernika i Tychona Brahe. Według sy- teryalnie, torujące następcom drogę do dalszych stemu tego, środek świata tego rodzaju zdobyczy. Jakikolwiek trud podróż-zajmuje nieruchoma ziemia, niczy kryje się pod tą nazwą „wyprawy Argo-którą obiega najbliżej księ- nautów”, opiewający go mit dawniejszym jest od życ, a dalej słońce, okrą- Homera i wojny Trojańskiej — dawniejszym, po żane przez Merkurego i We- nieważ, lubo krótko, o A-ch wspomina już Ody nerę, gdy planety dalsze, seja. Z drugiej strony, zdaje się on, pozornie Mars, Jowisz i Saturn, to- przynajmniej, nie o wiele wyprzedzać wojnę troczą się znów dokoła ziemi jańską, ponieważ oba fakty mają wielu bohate-po okręgach współśrodko- rów wspólnych, a więc z tego samego pokolenia, wych. Układ ten wszakże nie Oryginalne wszakże epos, utwór zapewne aojdów był nowym, ale znanym już poprzedzających Homera, nie doszło do naszych w starożytności pod nazwą czasów, tak jak Iliada; niema nawet wiadomo-„egipskiego układu świata.” ści, aby je w tej formie pierwotnej znał który Znajdował on uznanie zwła z poetów pohomerycznych. W każdym razie, jaszcza u rzymian, jak u Var- kiekolwiek byłyby tej treści rapsody, błąkające Witruwiusza i in. się po Helladzie i przechodzące z ust do ust, dały one wątek, który, koleją prawie wszystkich mitów, uległ późniejszym przekształceniom i rozgałęzieniom. W rozmaitych czasach, rozmaici poeci greccy opiewali ten fakt podróżniczy, ale utwory ich albo zupełnie zaginęły, albo w drobnych pozostały ułamkach. Dopiero Apollonius ftodyjski, który dużo czytał i studyował, a prawdopodobnie miał w ręku opisane w części lub w całości te dawniejsze rapsody, uporządkował je i sam utworzył z nich poemat „ Argonautica”, stanowiący dla nas główne źródło rzeczy. Ale dzieło to wyszło bardzo porno, bo około r. 200 przed Chr., więc nie można od niego żądać ani charakterystyki czasu, ani tych typowych cech twórczości, jakiemi odznacza się poezya pierwotna, tembardziej, że Apollonius Bodyjski był raczej uczonym wierszorobem, niż natchnionym poetą. Po takim jednak sumiennym pracowniku przypuszczać można, iż podał mniej więcej wiernie w tre*ści, co znalazł u poprzedników, i wiernie odbił naturę mitu. Po nim też i za nim powtarzają go inni, zarówno poeci, jak kronikarze. Za dopełnienie jego uważać można jeszcze późniejszego Apollodora, oraz rzymskiego Valeriusa Flakka. W jakiejbądź interpretacyi, na mit ten spoglądać należy jako na hołd narodu, przez usta Argonauci- Nazwa bohaterów wyprawy po poety czy poetów złożony pierwszym inieyatorom złote runo, odbytej do Kolchidy, pochodząca od i bohaterom wypraw morskich, jako wielkiemu okrętu, na którym się taż wyprawa odbyła, Ar- zjawisku dziejowemu, połączonemu z nieslycha-go (od imienia twTórcy, Argosa). Jest to mit, nèmi niebezpieczeństwy, świadczącemi o wielkości przedstawiający same cudowności i nadzwyczaj- ducha tych, co się na nie narażali dla sławy ności od początku do końca, jak żaden inny; pod i pożytku społeczności; oto fakt pozytywny mitu, tym względem porównać go można ze średnio- przygody zaś uczestników i owe cudowne wyda-wiecznemi powieściami arabów, znanemi pod na- rżenia, ścigające się nieustannie, są tylko okrasą

au.

poetyczną, w każdym razie malującą wiarę i uspo-mbienie ludu, a pod tym względem nie różniącą się od tego, co czytamy w samej Iliadzie, a zwłaszcza Odysei. Sławny ów mit, starczący na wiele eposów i dramatów, zebrany ze wszystkich źródeł, tak się przedstawia. Syn króla Jolkosu w Tesalii, Jazon, po złożeniu rządów przez ojca, otrzymuje od opiekuna i regenta państwa, Pelia-sa, stryja swego, rozkaz udania się dla zdobycia złotego runa, które należało do mówiącego ba-rana. Zbiera on więc w tym celu najdzielniejszą drużynę Hellady, złożoDą z 50 bohaterów pierwszej ręki, w których gronie znajdowali się nawet tacy, jak Herakles i Tezeusz. Jeden z uczêstni-ków, Argos, syn Fryksosa, za natchnieniem bog. Ateny, zbudował do tej wyprawy okręt, w którego skład wchodziła deska, wyciosana z dębu Dodony, posiadającego także dar mowy. Sternikiem był syn Apollona, Tyfis; Ldmon i Mopsos udali się jako wróżbici, Orfeusz zaś towarzyszył im jako bard. Już w samem wyliczeniu uczestników wyprawy znać dowolność poetów, mieszczą się tam bowiem imiona ludzi, oddzielonych od siebie przestrzenią czasu zbyt odległą dla jednego pokolenia, a przybranych z innych legend, co dowodnie wykazał Burman w katalogu A-ów, na czele swego wydania Valeriusa Flakka. Nasam-przód wylądowali na wyspie Lemnos, w chwili gdy tameczne kobiety, zbuntowane przeciw męź

so?

-'.y-.

Fig. 5U8. F'ryksos, Helle i Nefele, według wazy znajdującej się w Narodowem Muzeum neapolitańskiem.

czyznom, wymordowały wszystkich (rzeź tę opiewa Eschylos w jednej ze strof tragedyi Choe-foroi”) i pozostały same. Nowe zaludnienie wyspy rozpoczyna się właśnie od tych odwiedzin A-ów. Królowej Hypsipili Jazon pozostawił dwóch synów. Ztamtąd płynęli wzdłuż brzegów Tracyi aż do południowego Propontydy wybrzeża, zamieszkałego przez Dolionów, pod królem Cyzykusem, gdzie przyjęto ich dobrze. Po wyjeździe zbłądziwszy, wrócili w to samo miejsce: niepoznani przez mieszkańców i zaczepieni, rzucili się na nich, a w starciu Cyzykus zginął z ręki Jazona, co, po wyjaśnieniu się rzeczy, wielką wszystkich przejęło żałością. Odbyto więc wspólną uroczystość pogrzebową, po której A. udali się wzdłuż brzegów Myzyi, gdzie stał się wypadek, który pozbawił

JSncyklopedy* Powszechna ilnttr. T IT.

ich udziału Heraklesa. Przy jednym ze spoczynków, nimfa którejś z krynic porwała mu ulubionego młodzieńca, Hylasa, tak iż Herakles zmartwiony porzucił towarzyszów i pozostał dla odszukania ulubieńca. Nic nie wskórawszy, kiedy i sam musiał już odejść, włożył obowiązek na mieszkańców sąsiedniego miasta, Kios, odbywania dalszych poszukiwań. Owa to legenda tłóma-czy nam trwający przez wieki obyczaj religijny miasta Prussy, którego mieszkańcy w pewnej porze biegali około jeziora Askanios, wołając: Hyla! Hyla! (Wykrzyknik ten powtarza Wergiliusz w swej eklodze „Silenus”, lecz inny daje mu powód). Zatrzymali się potem w krainie Berbeków, a ztamtąd po walce na pięście między królem Amikosem, a argonautą Polluksem, pociągnęli ku Bitynii, gdzie przebywał ślepy piewca Fineus, oślepiony przez Pozejdona za to, że ukazał Fry-ksowi drogę do Kolchidy. Srogość kalectwa jego wzmagało jeszcze prześladowanie, doznawane od Harpij, potworów skrzydlatych, które, gdy siadł do posiłku, wydzierały mu z ust żywność, a powietrze napełniały wonią nieznośną (Verg.: „Foe-dissima ventris proluVies”). W nieszczęściu tern powitał on A-ów jak zbawców, tembardziej, iż jako wieszcz, wiedział o mającem nastąpić ich przybyciu. Za ukazaniem się też Harpij, dwaj A., Zetes i Kalais, skrzydlaci synowie Boreasza, odpędzili je i puścili gię za niemi w pogoń, aż zatrzymał ich Hermes, oświadczając, iż z rozkazu Zeusa, Harpie mają zaprzestać dręczenia Fi-neusa i odtąd przebywać w miejscu urodzenia, to jest w jednej z jaskiń na Krecie. Po tern wzruszającem ze względu na oślepionego poetę spotkaniu, podającem się do bardzo poetycznego obrazowania, następuje fakt innego znaczenia. Wdzięczny za przysługę Fineus, uprzedza A-ów o niebezpieczeństwach podróży i wskazuje sposoby ich przełamania. Jakoż natrafiają oni w dalszej żegludze na dwie opoki, zwane Symplegady, mające tę własność, że się ustawicznie otwierają i zamykają, a to tak szybko, że i ptak-by w przerwie przez otwór nie przeleciał, lecz upadłby zmiażdżony. Cóż tu robić z okrętem? Według instruk-cyi wieszcza, Eufemos puścił tam gołębia, który przeleciał, zostawiwszy tylko kilka przytrzaśniętych piórek z ogonka. Było to dla A-ów znakiem, iż mogą się ważyć. Rzucili się więc w chwili otwarcia z wytężeniem wszystkich sił do wioseł, przy zamykaniu Atene dopomogła im do odporu potężnem ramieniem, okręt przemknął szczęśliwie, utraciwszy tylko kilka ozdób z tylnej części; i odtąd zabójcze te wrota już się nie zamykały nigdy. Jakkolwiek nie mamy klucza do odcyfro-wania zagadek wszystkich powieści greckich, tu jednak aż nadto widoczną jest figura jakiegoś trudu inżynierskiego, który miejsce nieprzebyte na morzu jońskiem, w pobliżu lądu, oczyścił z niebezpieczeństw, grożących wątłym statkom, i dla żeglugi stałej otworzył. Ujarzmiwszy w ten spo' sób Symplegady, Argouauci zatrzymują się na wybrzeżu Maryandynów, gdzie umiera im sternik Tyfis; bawią chwilowo w krainie Amazo-

101

nek. a odnalazłszy syDÓw poprzednika swego, Fryksosa, zatrzymanych na wybrzeżu przez Pozejdona w powrocie z Kolchidy do Grecyi, oddali ich matce, Chalcyopie, i dotarli nareszcie do rzeki Fazys (dzisiejsza Ryjon, w Mingrelii), w miejscu gdzie królował Ajetes. Dodajmy, że przebywając około Kaukazu, widzieli orła, oprawiającego Prometeusza, i słyszeli jęki Tytana. Stanąwszy tedy w Aji (ziemi jutrzenki), zażądali od króla jej Ajetesa, ażeby im, Argonautom, bohaterom pochodzenia boskiego i z boskiej poręki przybyłym, dozwolił zabrać złote runo, za co ofia rują mu pomoc przeciw wszelkim nieprzyjaciołom. Król wzdragał się i postawił ciężkie warunki. Otrzymał on od Hefesta dwa tury dzikie i nieposkromione, o nogach miedzianych, a z nozdrzy ich buchał ogień. Niechże Jazon da dowód swej potęgi i namaszczenia bożego, niech ujarzmi te tury i usposobi do uprawy roli, dla posiania na niej zębów smoczych. Jazon, podbudzony przez towarzyszów, zwłaszcza przez Idmona, poddał się tym srogim warunkom, pod któremi zginąłby niechybnie, gdyby nie pomoc zgoła niespodziewana. Zakochała się w nim córa królewska, Medea, a była to dziewica hojnie przez Hekatę uposażona w moc czarodziejską i postanowiła użvć jej dla ocalenia lubego. Zgotowała więc dla niego maść z ziela, na które padła podczas katuszy kropla krwi Prometeusza, i balsam ten zabezpieczał Jazona od wszelkiego obrażenia na ciele. Tym sposobem udało mu się pokonać tury, ujarzmić i do roli zapędzić, a kiedy posiał zęby smocze, z ziemi wystąpili ludzie zbrojni, z bronią, zwróconą przeciwko niemu. Idąc za radą Medei, rzucił on pomiędzy nich skałę; ludzie zaczęli bić się z sobą, a wtedy łatwo mu .ich było pokonać. Mimo spełnienia warunków, Ajetes nietylko odmówił wydania złotego runa, ale nadto cichaczem zabierał się do wyrżnięcia A-ów i spalenia im okrętu. Wykonać to miał pewnej nocy po uczcie uroczystej. Ale i tu przyszła im pomoc z nieba. Afrodyta, szczególniej opiekująca się Jazonem, obudziła w Ajetesie po uczcie chęć udania się do sypialni królowej, a przez ten czas A., mający już pewne podejrzenia, postanowili umknąć. Medea, posiadająca snadź balsamów dostatek, użyła znowu jednego z nich dla uśpienia smoka, pilnującego runa, przeniosła skarb ten na okręt A-w i sama z nimi poszła, zabierając młodego braciszka, Apsyrtosa. Zgryziony Ajetes udaje się w pogoń: wtedy Medea zabija brata, rozcina członki i po jednemu rzuca do morza; Ajetes, poznawszy ciało syna, zbiera jego kawałki, układa w całość i rozbolały wstrzymuje chwilowo pogoń dla uczczenia pogrzebem nieszczęsnego (ob. Apsyrtos), co daje możność swobodnej ucieczki A-om. Już nie miłość, ale szalona żądza, jaką Afrodyta poddmuchnęła Medei, uczyniła z niej najohydniejszą potworę kobiecą. Zrazu, przez tę miłość, okazała tylko brak patryotyzmu, dozwalając zabierać cudzoziemcom skarb krajowy; teraz dopuściła się bratobójstwa, za które też Zeus srodze zagniewał się na A-ów. Dotąd wszystko szło im gładko; odtąd zaś, kiedy osiągnęli już takie-mi środkami tyle pożądany skarb, przy powrocie do domu walą się na nich tysiączne przeszkody i nieszczęścia. Odtąd też wypadki cudowne mieszają się z geografią, z którą bardzo sobie trudno poradzić nawet temu, kto ma pojęcie o geograficznych systematach starożytności, bardzo ułomnych, niedokładnych i zmieniających się od pisarza do pisarza. Przebyli oni w ciągu 4 miesięcy przestrzeń niezmierzoną mórz i rzek. Nasamprzód z rzeki Fazys wypłynęli na ocean, opływający dokoła ziemię, a przezoń dostali się do Nilu, w Egipcie, zkąd na barkach dźwigać musieli okręt aż do jeziora Trytonis w Libii. Wypoczęli tu u króla tej okolicy Trytona, który nietylko gościnnie ich przyjął, ale jednemu z nich, Eufemosowi, podał grudkę ziemi, jako znak symboliczny, że potomkowie jego założą w tych stronach osadę; co i spełnić się miało, gdyż afrykańscy cyrenejczycy chlubią się pochodzeniem od A-ty Eufemosa. Wydostał się stamtąd Jazon na morze Śródziemne, w kierunku rodzinnego Jolkosu, ale przedtem A. odwiedzili królowę Cyrce, na wyspie Aei, istotę posiadającą moc oczyszczania ze zbrodni i tam to oczyściła się Medea z zabójstwa brata. Ztam-tąd udali się na wyspę Korcyrę, wówczas zwaną Drepane, gdzie pod protekcyą władcy jej, Alcy-nousa, odbył się ślub Jazona z Medeą. Jeszcze za czasów historyka Timeusza (ułamki) istniała grota, w której odbyła się ta uroczystość, ołtarze, jakie tam Medea wystawiła Apollonowi, zwyczaje, jakie z tej okazyi zaprowadziła. Po opuszczeniu Korcyry, A. ulegli groźnej burzy, od której ocalił ich Apollo, rozświecając wypuszczeniem strzały ciemności i dobywając dla żeglarzy z głębi morza nową wyspę Anafe (ob.), na którą się schronili. Od wylądowania na Krecie wstrzymywał ich miedziany człowiek, Talos, urządzony przez Hefesta dla Minosa, broniący przystępu do wyspy. Ale i tu przydał się rozum Medei. Kiedy strażnik ten rzucał na przybyłych odłamami skał, któreby ich zdruzgotały, ona odkryła w nim miejsce obrażalne, uderzyła w nie i położyła trupem Talosa, tak, iż żeglarze mogli wylądować i zaopatrzyć się w potrzeby. Od Eginy, zaledwie po wielkim oporze, udało się im otrzymać wodę do picia, poczem już, z mniejszemi lub większemi przeszkodami, opłynąwszy brzegi Eubei i Lokry-dy dostali się do zatoki, nad którą leżał Jolkos. Tu nowe trudności. Korzystając z długiej nieobecności Jazona, Peleusz uprzątnął jego rodziców i zawładnął państwem na własną rękę; przystęp więc do miasta był dla Jazona niemożliwym. Lecz i to załatwiła zaradność Medei. Niecnym podstępem przywiodła ona córki Peleusza do zamordowania ojca i bez rozlewu innej krwi wprowadziła męża na tron, oswobodzony od przywłasz-czyciela. Tyle zasłużony okręt, dźwigający co najprzedniejszych bohaterów Hellady, złożony został przez Jazona w ofierze Pozejdonowi na przesmyku Korynckim. Według innej wersyi, Atene umieściła go między gwiazdami i stał się konstelacyą Argo. Oto jest streszczenie przygód A-ów, których

Jj

pewne podrzędne szczegóły różnią się stosownie do autorów, je opiewających, przy tożsamości rzeczy głównych: co prawda, rzadki jest mit, nieco skomplikowany, w którymby nie było różnicy wer-syi. Dola pojedynczych bohaterów była rozmaitą, wszyscy jednak niemal bytność swą w tej podróży po rozmaitych miejscach zaznaczyli jakiemiś pamiątkami, od Abdery w Tracyi do Armenii i Medyi. Jak co do nimfy Ijo, Amazonek, Heraklesa, Odysseusa, tak i ćo do A-ów powtarza się, i utrwala ten fakt wszędobytności pewnych osób, pokazują się w długie czasy ich ślady, lubo niema na to żadnego dowodu, a nawet lubo inne fakty zdają się sprzeciwiać zapewnieniom. Umysł grecki niewyczerpanym był w tworzeniu kombi-nacyj, dogadzających wyobraźni i ambicyi narodowej: każde miasto, osada, gmina, miały sobie za punkt honoru przyczepić jakieś wielkie, stare nazwisko do swego bytu; zawsze znalazł się poeta miejscowy, który w jakimś micie wypatrzył punkt łączny i to wystarczało do przyjęcia, do wiary powszechnej. Otóż i tu, na przestrzeni między Jolkosem a Kolchidą, nietylko wprost, lecz po znacznych zboczeniach ukazuje się ta wszę-dobytność, a ilość Jazonii, czyli przybytków poświęconych czci Jazona z odpowiedniemi uroczystościami, trudno przeliczyć. W okolicy Cyzyku, w świątyni Ateny Jazońskiej, przechowywany był już w czasach historycznych kamień, który służył za kotwicę okrętowi A-ów na brzegach Bebrycyi. Drugi podobny okazywany był nad brzegiem rzeki Fazys, w świątyni Rei. A. wystawili wielką świątynię na górze Dindymon, nieopodal Cyzyku; inną Zeusowi, przy wejściu do Azyi nad m. Czar-nem, przy której znajdował się także port Fry-ksos. Wróżbita wyprawy, Idmon, używał czci w Heraklei Pontyjskiej, równie jak towarzysz Po-linchos, a to na zalecenie wyroczni delfickiej. Inny towarzysz, Antylokos, czczonym był w Sy-nopie, jako jej założyciel; za takiegoż uważało syna Ajetesowego znaczne miasto Pantykapejon, na europejskim brzegu Bosforu cymmeryjskiego położone. Gdzieś pomiędzy Herakleją a Synopą, wspominają istnienie świątyni Hekaty, wzniesionej przez Medeę. Na wyniosłościach około Kolchidy znajdowała się, założona przez Fryksosa, świątynia Leukotei, bogata i szanowana aż do epoki królów Pontyjskich (więc do czasów rzymskich), gdzie surowy panował zakaz ofiarowywania baranéw. Miasto Dioskurias, na północy rzeki Fazys, chlubiło się pobytem tam Kastora i Polluksa, od których też przybrało nazwę. Środkowa nawet Medya i Armenia obfitowały we wspomnienia A-ów, tembardziej, iż grecy pochodzenie obu narodów odnosili do synów Jazona i Me-dei, Medosa i Armenosa, zkąd też u dawniejszych starożytników Wschodu potworzyły się pewne sztuczne powinowactwa pomiędzy grekami a narodem medo-perskim. To mniemanie ziomków przyjmuje nawet Eratostenes, który, jakkolwiek biegły geograf i umysł badawczy, myśliciel żyjący już w czasach krytyki naukowej, słowem aleksandryjczyk, wierzy stanowczo, że Jazon zatrzy

mał statki na kotwicach w rzece Fazys, a przedsięwziął lądową wyprawę dla zdobycia Armenii i Medyi (Strabon, I). Jak dalece grecy wbili sobie w głowę owo pokrewieństwo, za wskazówkę służyć może to, że oficerowie Aleksandra Mac., pochodzący z Tesalii, pozdobywawszy tyle przestrzeni na Wschodzie, rozgłaszali wszędzie, że przybyli jak do swego, dzięki dawnemu pokrewieństwu Medów i Tessalczyków, zaprowadzonemu przez A-ów (Strabon, XI). Na zasadzie tych wieści o szerokim wpływie A-ów, powiada rzymski pisarz, Justyn: „Jazonowi więc cały niemal Wschód, jako założycielowi, boską cześć oddawał, świątynie stawiał, które dopiero Parmenion, wódz Aleksandra W., po wielu latach kazał poniszczyć, a to iżby niczyje imię na Wschodzie nie doznawało czci większej od Aleksandra”. Pompejusz tak był przejęty tą wiarą, że, po zwycięstwie nad Mitrydatesem i zagarnięciu Pontu, umyślny odbywał pochód przez Kolchidę dla poznania miejsc, uświęconych pobytem i czynami A-ów (Appian; Mithrid.). Co większa, nietylko na Wschodzie, ale i na zachodzie od sfery wyprawy nie zbrakło

& i

MJ

□u

Fig. 509. Budowa okrętu Argo, według płaskorzeźby starożytnej.

wspomnień już to samych A-ów, już też ludzi z Kolchidy, którzy ich ścigali. Do takich należą miejscowości Korcyra, Kreta, Epir, góry Akrocerau-nijskie, wyspy Apsyrtydy, wybrzeże Illiryi, zatoka Cajety, Pozejdonia na południowym brzegu Italii, wyspa Etalia (Elba), nareszcie Libia (Afryka). A teraz co z tego wszystkiego jest prawdą? Dowodu choćby pośredniego, wskazówki, mającej jakąkolwiek wartość dokumentalną, niema na nic. A jednakże jest to fakt, którego historya ze swego gmachu za okno wyrzucić nie może, ponieważ był on wiarą milionów ludzi przez tysiące lat: historya tylko powinna go wytłómaczyć, postawić na właściwem miejscu i we właściwem świetle. Owóż tu do światła brakuje nici przewodniej. Fakt „wyprawy Argonautów” pochodzi od poetów, a ci argumentów podawać nie zwykli. Roz-trząsnąwszy go, znajdujemy w nim do uzasadnienia: 1) samą wyprawę, 2) osobistość uczestników, 3) chronologię i geografię. Co do pierwszego. Nic nie wskazuje, czy wyprawa jest faktem pozytywnym, tylko źle opisanym, czy teź jest ona czystym wymysłem w części lub w całości. Miejscowości tak odległe i tak porozrzucane, na których wskazywane są, pomniki podróży, naprowadzają na myśl, że początek temu dała wyobraźnia epicka. Zarzewiem całego faktu jest roman-tyczność i nadprzyrodzonośó, to jego charakterystyka; jeżeli zaś wpośród tego istnieją jakieś fakta historyczne i geograficzne istotce, brakuje środka do ich wydzielenia, sprawdzianu do ich rozpoznania. Co do drugiego. Aktorowie wyprawy są zarazem bohaterami innych mitów i tem samem podchodzą pod metodę traktowania mitologii. Metoda zaś ta zależy na tem, ażeby dziś nie żądać od mitów więcej, niżeli one dać mogą; czyli że dyssekcya tych opowieści, dla wynalezienia podstawy realnej, jest postępowaniem zgoła bezpłodnem. Takie przynajmniej co do mitu obecnego jest zdanie Heynego (Observ. ad Apollod.), Burmana (Catol. Argonau.), Grote’a (Hist. Gr.). Odrzuciwszy co w tych osobach jest nadprzyrodzonego, nie możemy ich bez dowodu przyjmować, ale też nie mamy prawa zaprzeczać ich istnieniu, działaniu, boć przecie coś na rzecz historyi działano w Grecyi w czasach przedhistorycznych, skoro historyczne przedstawiają nam już społeczność tak wybitną i dziwnie a oryginalnie zorganizowaną. Pewniejszemi co do istnienia realnego są z tego faktu osoby, będące zarazem aktorami w dramacie trojańskim, jako posiadającym więcej cech historycznych. Inaczej wszakże ma się rzecz z punktem trzecim. Tu, ze względu na samą naturę przedmiotu, do zdania łatwoby przyjść można, tylko wypowiedzenie tego zdania dla Greków okazało się trudnem. Co do chronologii, to, gdyby wyprawa rzeczywiście istniała, istnienie jej poprzedzałoby wojnę trojańską; na ło za dowód słuźyćby mogła Odyseja. Lecz na ile lat przed tą wojną się rozpoczęła, jak długo trwała podróż z Jolkosu do Kolchidy i z powrotem, tego nikt się nie dowie. Wspólność aktorów zdaje się zbliżać bardzo te dwa fakty, tymczasem niektórzy z nich ażeby mogli być współ-nemi, musieliby urodzenie przyśpieszyć albo opóźnić; co do tych zatem zachodzi wielka wątpliwość, tak, że chronologia, i co do faktu, i co do jego działaczy, pozbawioną jest podstawy. Geografia znowm, w podróży z Jolkosu do Kolchidy daje się zupełnie usprawiedliwić. Jakkolwiek sam mit sięga głębokiej starożytności, mamy w nim dowód niezaprzeczony, że droga ta z lądu europejskiego, przez Helespont, nad Pontus Euxinus (m. Czarne), była dobrze znaną, boć i dziś jest tąż samą, po której przesuwali się A-ci. Znajomość ta dowodziłaby też, że już w starożytności bardzo głębokiej, poprzedzającej Bóg wie na jak długo wojnę trojańską, ludy Pelazgijskie, od których Grecy biorą początek, już wietrzyły odległe kraje, by tam zakładać osady, przejmować treści cywilizacyjne, gruntować swe panowanie, a kierunek ten, raz nadany przez przodków, dotrwał w Grecyi do najpóźniejszych czasów. Ta starożytność żeglarstwa greckiego objaśnia nam może cuda architektury, ogrodnictwa, sztuki złotniczej, jakie błyszczą na kartach Iliady i Odysei, a których Homer nigdzie u siebie nie widział, bo sztuka w Grecyi w kilka wieków po nim jeszcze była w kolebce, a o bogactwach i mowy nie ma: wszystko to snąć wspomnienia i odbicie wrażeń podróży po krajach cywilizacyi ustalonej. Ta też starożytność żeglarska, geograficznie nawet na przestrzeni między Bosforem trackim, a morzem Czarnem udowodniona, to jedyny nabytek historyczny mitu A-ów. Lecz jakże inną jest ta geografia w powrocie. Żeglarze okrętu Argo, wracając tą samą drogą, nie mogliby oczywiście zwiedzić tylu miejscowości, leżących bardzo daleko od niej, jak Libia, Kreta, Anafe, Korcyra, zatoka Adryatyku, Etalia, — słowem, cały niemal świat, znany ówcześnie po za obrębem Hellady. Trzeba więc było wymyślić inną drogę, która też bynajmniej nie sprawiała kłopotu poecie z czasów heroicznych, bo istniała w jego wyobraźni: z łatwością zatem, bez pośrednictwa Helespontu, przerzuca okręt z m. Czarnego w górę Nilu, a po tem, wyprowadziwszy go w dół rzeki i na morze, łatwiej jeszcze kręci nim na wschód i na zachód od Krety do Etalii (Elby), tak jakby to była wycieczka spacerowa. Ta linia pochodu nie raziła w niczem słuchaczy pierwotnych, którym w eposie narodowym chodziło wcale nie o geografię. A wreszcie, była to geografia, utrzymująca się powszechnie za czasów nietylko Homera, ale i He-zyoda. Jakoż, A., według tego systematu, znajdując się na rzece Fazys, wypływali z niej od-razu, nie tak jakby to było dzisiaj, na m. Czarne, ale na ocean, opływający świat dokoła, a po tym prądzie głębokim i cichym dostali się bezpośrednio nad Nil. Ten ocean, okalający ziemię przez długie czasy w pojęciu Greków, usprawiedliwia zupełnie twórcę mitu. A skoro ich Nilem przeprowadził aż do ujścia, czyli na dzisiejsze m. Śródziemne, to mógłby im z zupełną swobodą pozwolić bujać po wszystkich wyspach, choćby nie wiedzieć ile tworzyli gzygzaków niepodobnych. Ale od czasów Herodota zaczęto poddawać w wątpliwość ów prąd oceaniczny dokoła ziemi, na którym opierają się wszystkie stare legendy geograficzne i astronomiczne; a wtedy trzeba było co innego wymyślić dla wyjaśnienia powrotu A-ów. Częstsze podróże, odbywane na gruncie realnym, odkryły wiele miejscowości prawdziwych, gór, rzek, zwłaszcza wpadających do Euxynu. Uczyniono więc przypuszczenie, iż rzeka Ister (Dunaj), spuszczająca się z gór Rypejskich ku Europie północno-zachodniej, dzieli się na dwie odnogi, z których jedna wpada do Euxynu, druga do Adryatyku. A., uciekając przed Ajetesem, aby zmylić jego pogoń, nie ruszyli oczywiście drogą, którą przybyli, lecz wpłynęli na Ister, a wszedłszy na tę drugą odnogę, dostali się na Adryatyk, ścigani wciąż przez załogę z Kolchidy. Takie przynajmniej tłómaczenie daje Apoloniusz Rodyjski, czerpiący je z Timagetesa; ale, co większa, takie tłómaczenie przyjmuje niepospo lity geograf, Eratostenes, który, nie dowierzając

pochodowi Odyseusza, zdaje się wierzyć bezwarunkowo w rzeczywistość podróży A-ów. (Rozdział Dunaju na dwie odnogi utrzymuje też i wcześniejszy od niego Arystoteles („Hist. zwierząt”;

rów całej Grecyi, liczącej zwłaszcza w swem gronie Tyndarydów Kastera i Polluksa, patronów żeglarstwa, chroniących od burz. Z pełną głową szczegółów podaniowych o poprzednich podróżnikach, na których czele widział Jazona, żeglarz czuł się dumnym, że idzie w ich ślady; wszędzie też, gdzie stanął, umiejscowiał podanie, często z nowemi dodatkami, poddanemi to przez przygody własne, to przez jaki wypadek, którego był świadkiem. Przez wzięcie niejako w religijne posiadanie jakiejś miejscowości, przywiązywał ją do ziemi rodzinnej węzłem wiary, wznosił tam świątynię lub ołtarz z odpowiedniemi uroczystościami pamiątkowemu Tym sposobem ukształtowane Jazonion służyło nietylko do utrzymywania przy życiu podania o Argo w umysłach przybywających lub mieszkańców przyszłych, ale nadto przyjmowanem było za dowód oczywisty i wystarczający, że ten cudowny okręt istotnie zawadzał w swej podróży o tę miejscowość. A chronologia, geografia,—kto o takie rzeczy pyta w nastroju poetycznym i entuzyastycznym? .leżeli on, żeglarz podrzędny, może znajdować się tu, to czemużby nie miał znajdować się boski Jazon? A jak się tu dostał i kiedy—mniejsza o to: miał za sobą Herę i Atenę i inne bóstwa; one mu tam radziły. Czemuż taki żeglarz nie miał wierzyć w bytność gdzieś jakiego półboga, jeżeli wierzył w fikcyjne miejscowości Homera, do których, według słów Pindara, nie można się dostać ani morzem, ani lądem — chyba tylko na skrzydłach poety. Jakkolwiek zatem wyglądać mógł pierwotny mit o A-ach, którego tej pierwotnej formy nie znamy więcej nad wzmiankę w Odyssei, prawdopodobnie urósł on dopływami późniejszych mitotwórców do tego rozmiaru, jaki przybrał w dalszem upowszechnieniu, aż póki się nie stawił w wielkiej niezgodzie z geografią, i z której to niezgody nawet późniejsi fachowi uczeni wyprowadzić go nie zdołali. Polegał on na wierze, powstałej w samych pierwiastkach bytu, w okresie, kiedy opowiadania poety natchnionego wystarczały do przekonauia słuchacza: owa to wiara uświęcała wiarogodność faktu w tych warunkach, w tej oprawie poetycznej, w jakiej go przedstawiła wyobraźnia epików; czyniła zadość uczuciu, jakiem każdy hellen przejęty był dla tych plemion bohaterskich i nadludzkich, których początek odnosił do bogów i którym zawdzięczał wszystko, co widział dokoła siebie w ojczyźnie, wszystkie owoce, jakie spożywał. Wiara ta, do głębi przenikająca umysły, stała wyżej ponad wszystkie dowody historyczne, i oczywiście nie jakieś nieporozumienia geograficzne mogły ją zachwiać. Z wiarą, na takim gruncie wyrobioną, trudna była walka krytyce, tembardziej, że i sam krytyk był także grekiem i nie z chęcią otrząsałby ten złoty pyłek poezyi, jakim tradycya przysypała niezaprzeczenie wielkie przodków jego czyny, tak wielkie w oczach zwykłego śmiertelnika

VIII, 15); wspomina nawet o rybach, zwanych „trichiai”, które, tak samo jak A., wychodząc z Euxynu i płynąc do rozdroża, udają się przez tę drugą odnogę na Adryatyk). Inni jeszcze historycy, w liczbie ich Tymeusza (ułamki), lubo uważają ocean za morze zewnętrzne i odrzucają istnienie dawnego prądu oceanicznego Homera, inną znowu, podobną do hezyodycznej, wymyślili drogę powrotną okrętu Argo, a mianowicie: okręt ten, wszedłszy na Meotis (m. Azowskie), udał się w górę rz. Tanais (Don); potem zaś przeprowadzono go lądem, aż do rzeki, mającej uście w tern morzu zewnętrznem, i tym sposobem dostał się gdzieś aż pod Gibraltar, by ztamtąd swe dalsze, według mitu, odbywać wycieczki. Była jeszcze i trzecia wersya (Diodor; IV, 9), najprostsza i najpraktyczniejsza, która chciała, ażeby A-ci wracali tą samą drogą, którą przybyli. Rze czywiście, w takim razie uratowaną byłaby geografia, lecz przepadłby mit o tylu sławnych i zajmujących wydarzeniach narodowych, a tego w Gre-cyi nikt sobie nie życzył; wersya ta przeto nie nabrała gruntu. Takie to w czasach wkraczającej krytyki czyniono usiłowania o pogodzenie mitu A-ów z postępem wiedzy pozytywnej. Zagadka nie została rozwiązaną, ale wiara w mit nie ustała. Jakże bo miała ustać? Mit, jak wiemy, powstał w samem zaraniu bytu Hellady, składał się z żywiołów religijnych, bohaterskich i poetycznych; istnienie jego treści uświęciła księga Homera, ta pierwsza księga, która nam stawia społeczeństwo helleńskie takiem, jakiem było w przejściu z czasów przedhistorycznych do hi-storyi. Wydrzeć taki mit z umysłu społeczności znaczyłoby to wyszarpać jej część serca. Mit ten szczególniej ukochany był żeglarzom, & żeglarstwo stanowiło jedno z najżywotniejszych zajęć (i reków. To nie zabawka, nie popis marynarski, ale sprawa życia, lub śmierci; bez żeglugi niema osad, bez osad śmierć tam głodowa wśród tych gór skalistych, wśród dolin spalonych, wśród ciasnoty wąwozów tej Grecyi, pięknej dla oka, ubóstwionej dla wdzięków, ale niewdzięcznej dla pracy rolnej. Całym ratunkiem—morze, wyzywające w dal, ku bujnym, szczęśliwym krainom, prze-stronnym i żyznym. Zrozumieli to pierwsi mieszkańcy i, bez względu też na trudy i niebezpieczeństwa pierwotnych pokus żeglarskich, wiecznie się włóczą po powierzchni morza, wzywając opieki Pozejdona, okrywają osadami wszystkie dostępniejsze wybrzeża, torując sobie zwolna drogę do wnętrza. Odkryli tym sposobem z jednej strony wybrzeża i wyspy m Jońskiego, Euxynu; z drugiej część Aźryki, południową Italię, Sycylię, zajrzeli do Galii i Hiszpanii. W obszernej seryi poematów epickich nie było opowieści lepiej obliczonej na popularność między drużyną żeglar- późniejszego, że on, do własnych sił porównywa-ską, jak dzieje pierwotnego statku Argo i jego jąc czyny przodków, nie przypuszczał, ażeby zdol-wyborowej załogi, złożonej z celniejszych bohate- ni byli w warunkach ludzkich czegoś podobnego

K. K.

i «■ st

Fig 510. Argonauta.

A. S

K. J.

dokonać, i dlatego przypuszczał w nich pochodzenie boskie, a przynajmniej w razach ciężkich interwencyę boską, dopomagając tym sposobem do aureoli. Uczeni też późniejsi, stojąc między miłością tradycyi, a sumieniem nauki, delikatnie obchodzili się z mitami, łagodzili najbardziej rażące niepodobieństwa podań mitycznych, treści nie naruszając, ani jej nawet nie podajqc w wątpliwość. Szczegółowo zaś co do mitu obecnego poprzestawali na miarkowaniu w nim wypadków nadprzyrodzonych i zbyt romantycznych; uprawdopodobniając przebieg rzeczy stosownie do stanu spółczesnego umysłów, niechcący tworzyli Ar-gonautykę swego osobistego pomysłu, a więc nie-raającą żadnej wartości, ani dla wiedzy pozytywnej, ani dla uczucia narodu, który zbyt już daleko odszedł od pierwotnej naiwności, aby poszedł za waryantem lub komentarzem pierwszego lepszego logografa, tak jak dawniej chodził za stro fą natchnionego barda. Strabon, naprzykład, nie mogąc ani objaśnić, ani usunąć niepodobieństw geograficznych w powrocie A-ów, tłómaczy od siebie cel wyprawy. Uważa, iż owo złote runo było tylko symbolem bogactw Kolchidy, której rzeki obfitowały w piasek złoty; że Jazon, to zdobywca, który na czele potężnej siły zbrojnej wojskowo zajął i spustoszył krainę, i t. p. Słowem, szukał kompromisu pomiędzy stanem współczesnej mu wiedzy, a starożytną tradycyą, kompromisu niepodobnego, dowolnego, a więc nie dogadzającego obu stronom: nie śmiał wprost zerwać z do -robkiem świata bohaterskiego, nie śmieli i inni, w surowszej szkole krytyki wychowani—i mit pozostał w stanie, w jakim się zrodził. Nie posiadając żadnych danych do wykrycia w nim grantu historycznego, i my go też dzisiaj jeszcze musimy przyjąć takim, jakim jest, i nie szukać w nim więcej nad to, co zawiera. Mało to nas obchodzi, czy specyalna wyprawa A-ów i w jakim celu przedsiębrana istniała, albo nie; ale ponieważ wiemy zkądinąd pozytywnie, że podobne wyprawy, istotnie z nadludzką wytrwałością prowadzone, odbywały się nieustannie, boć przecie osady greckie na tak wielkich przestrzeniach, z całem swem urządzeniem, zabezpieczeniem, instytucyami i wspomnieniami, z nieba nie spadły, a w pierwszych zwłaszcza czasach wymagały bohaterskich wysi-leń, nakształt dzisiejszych Livingstonôw i Stan-leyów, — przeto w eposie tym, pod firmą Argonautów, nie bez prawdopodobieństwa widzieć możemy objaw czci dla tych wysileń, wyrażony pewną sumą chaotycznych wspomnień o ludziach, mających udział w budowie tego wielkiego gmachu, który się nazywał Helladą. Do poznania mitu A-ów służą: Apolloniusz Rodyjski, Apollodor, Valerius Flaccus. W ułamkach: Hczyod: Stare epos Aegimius, Naupaktia, Eumele. Z krytyków nowoczesnych: Heyne „Observ. ad Apollodorum”. Burmann: „Catalogus Argonautarum”. Najobszerniej i najkrytyczniej przedmiot ten opracował Grote w „Hist. Gr.” t. I, roz. 13.

Argonauta L., Żeglarek. Mięczak gło wo-nogi (Cephalopoda), do rzędu dwuskrzelnych ( Dibranchiata) należący; odznacza się ciałem zao-krąglonem, głową małą i niewyraźnie oddzieloną od reszty ciała, lejkiem długim; posiada 8 ramion. Samiec niepodobny do samicy, samiec bowiem jest mniejszy od samicy, nie ma skorupy, posiada wszystkie ramiona jednakowe, zeszczu-plone na końcu; zwykle 3-e ramię lewe zamienia się na hectocotylus. Samica większa: ma dwa ramiona grzbietowe, na wierzchołku rozszerzone; posiada skorupę zewnętrzną, skręconą spiralnie, nie podzieloną na komory przegródkami. Znanych jest kilka gatunków, zamieszkujących głównie morza podró-wnikowe. Do najpospolitszych gatunków należy Argonauta ar go L., Zegla-rek zwyczajny. Skorupa samicy delikatna, biaława, opatrzona poprzecznemi żeberkami, z boków ścieśniona. Na grzbietowej powierzchni skorupy (na skręcie) znajdują się dwa szeregi wyniosłości ciemnych, jakby przypalonych. Długość skorupy 20 cm. Mieszka w m.

Sródziemnem, pływa w czasie pogodnym na powierzchni, podczas burzy lub w niebezpieczeństwie samica kryje się w skorupę i tonie na dno.— A. tubercnlata Lam. Skorupa samicy biała, z żeberkami węzłowatemi na bokach, z długiemi wyniosłościami (kolcami) na grzbietowej powierzchni. Mieszka w oceanie Indyjskim.,

Argonauta (paleont.). Skorupy żeglarka (Argonauta), mięczaka ośmionogiego, z rzędu dwu-skrzelnych głowonogów (Cephalopoda dibranchiata), żyjącego obecnie w cieplejszych morzach, spotykają się w pokładach pliocenowych, a szczególniej gatunku A. Sismondai Bell. w pliocenie piemonckim.

Argoński las, Argonny (forêt d’Argonne), lesista wyniosłość jurajskiej formacyi we Fran-cyi, w obrębie departamentów Mozy i Marny, prawie zupełnie wierzchołków pozbawiona i głę-bokiemi dolinami rzek Aisne, Aire i Mozy po-żłobiona. Stanowi ona część wyżyny lotaryńskiej i na północy przechodzi w systemat Ardennów, na zachodzie zaś obniża się w równinę Szampanii. Pomimo nieznacznego wyniesienia nad poziom morza (około 400 m.), są Argonny niegościnne i do przebycia trudne dla swej lesistości i mnóstwa erozyjnych wąwozów; stąd też pod względem strategicznym przedstawiają ważną linię obronną i niejednokrotnie wspominane są na kartach historyi wojen (Termopile francuskie). Z najwyższych punktów przedstawia się rozległy widok na Wogezy, Jurę i wyzierające z poza nich Alpy. Mieszkańcy dla małej urodzajności gruntu zajmują si3 głównie hodowlą zwierząt domowych, ą także wyrobem rozmaitych przed-

miotów drewnianych i handlera drzewa (liczne kom homerycznym. Teraz cała dzielnica półwyspu, na której czele stoi A., rozprasza się znowu Argos, wyraz używanyw znaczeniu i miasta i pań- na drobne potomków Danajów władztwa, pełne stwa związkowego. Jako miasto, leżało ono w pół- legend mitycznych; powstają nowe grody, od A. nocnym Peloponezie, nad rzeką Inachus (dziś Pla-nitza), o 9 km. na płnz. od Nauplii. Początek tego miasta sięga starożytności bardzo głębokiej i jest czysto mityczny. Mit wypełnia jego roz-wój, jego dzieje przez długie wieki, dostarcza też najdonioślejszych epizodów, szczegółów ważnych z życia helleńskiego, które jakkolwiek skojarzone z tikcyą, tak, iż jej od rzeczywistości odedrzeć niepodobna bez unicestwienia organizmu, dostarczyły poetom i artystom helleńskim najwznioślejszych natchnień. Pod względem też mitycznym A. nierównie większe ma znaczenie, niż pod względem historycznym. Najpierwsze, w mroku mitycznym tego miasta, występuje imię Inachusa, syna Oceana i Tetydy, który też nadał od siebie imię rzece, pod tern miastem płynącej. Trzeba to chyba rozumieć tak, iż rzeka dała, jeżeli nie imię, to początek miastu, myśl założenia tam osady i zespoliła swą nazwę z imieniem założyciela. Według obliczenia Grote’a (Hist. Grec.), panowanie lnacha w A. przypadałoby na 20 wieków przed Chr. A., już nietylko jako miasto (osada), lecz jako metropolis, czyli główne ognisko kupiących się dokoła osad, istnieje także od rodziny lnacha. Jakoż, syn jego, Egialej (Aigialejos), nadaje imię swe okolicy na połu-dniowem wybrzeżu zatoki Korynckiej. Drugi syn,

And S.

tartaki i.

odrębne, jak Tyryns i Miceny. Z rodziny tej wychodzi znakomity mitycznie Perseusz, a z niego znakomitszy jeszcze, Herakles, którego potomkowie, pretendujący do panowania na półwyspie, skutkiem niepowodzeń w walce, zmuszeni byli cofnąć się i zobowiązać za siebie i swych następców, że przez trzy pokolenia, co wypada na jakie lat sto, wstrzymają się od wszelkich kroków najezdniczych. Cóż się przez ten czas dzieje? Oto w A. i Micenie zjawia się nowa dynastya tak zwanych Pelopidów; o tej jednak początku krążą wieści, rozumie się, nietylko mityczne, ale jak najsprzeczniejsze. które daremnie, nawet taki historyk, jak Tucydydes i taki filozof, jak Plato („O prawach”), usiłują zastąpić swojemi komentarzami—realniej • szemi, żadnego świadectwa realnego nie przytaczając. Jedna rzecz tylko jest pewną, że założyciel tej dynastyi, Pelops, nadał nazwę całemu półwyspowi, który Peloponezem dotąd jeszcze zwie się. Wnukowie jego po synu, Atreuszu, Agamemnon i Menelaus, panują w A., Micenie i Spareie; syn Agamemnona, Orestes, sam jeden dziedziczy po całym rodzie Pelopidów władzę, jako ostatni z tej dynastyi, której imiona i dzieje poe-zya wszystkich form rozniosła po wszystkich klimatach świata. Ale też tylko poezya—na rzecz prozy przypada jedynie ta cząstka, która wiąże synów Atreusza z wojną trojańską, mniej więcej dokumentem homerycznym stwierdzoną, a więc jak imiona bohaterów, tak i miejscowości stwierdzającą. Już tam coś memitycznego istnieje po za mitem, a że wojna trojańska według rachuby genealogicznej pr>ypada na koniec XXII wieku przed Ghr. (rok 1280), przebrnęliśmy zatem dotąd w kolejach A-u siedm wieków od czasu Inachidów. W 48 lat, według rachuby Apollodora i Eratostenesa, po wojnie trojańskiej, upłynął termin abstynencyi od kroków nieprzyjacielskich przeciw Peloponezowi dla Heraklidów, którzy przez cały ten czas siedzieli cicho i jakby w ko-mornem u sąsiadów. Teraz, zwolnieni z umowy, wyruszyli nie sami, lecz w towarzystwie licznego zastępu Dorów, odłamu greckiego z północy, i przy ich współudziale, pomieszani z nimi i niejako wcieleni w ich plemię, z zupełnem powodzeniem dokonali Dajazdu na półwysep. I toż to jest ów często przytaczany w history! Grecyi powrót Heraklidów do Peloponezu, a raczej najście Dorów, którzy tamtych zupełnie w siebie wchłonęli; epoka to ważna w dziejach nietylko Peloponezu, ale całej Grecyi, gdyż za sprawą Dorów następują nowe urządzenia państwowe, które ważny wpływ wywarły na całość społeczną. Epoka ta przypada na rok 1190 przed Chr. i wprowadza nas w okres jeszcze pewniejszy. Potomkowie Heraklesa—jeśli ich tak nazwać można—„zdory-zowani”, a właściwie Dorowie sami, podszywający się pod ród Heraklidów skutkiem powinowactw, ze związków małżeńskich wynikłych, rozdzielili

Poroneusz, słynnym jest w mitycznych rodowodach argiwskich, jako „ojciec ludzi śmiertelnych” (dawny poemat „Foronis”, frag.), władca całego półwyspu i cywilizator. iSyn jego, Apis, miał znowu całemu temu półwyspowi (notabene, nazwa Peloponez jeszcze podówczas nie istniała, przychodzi ona daleko później, z inną dynastyą, w osobie Pelopsa) nadać od siebie imię Apia, tak jak syn tegoż w podobny sposób nazwał półwysep Argosem. Już i z tego rodowodu okazuje się, że mit nadaje Inachidom panowanie nad całym półwyspem, na czele jego stawiając osadę najdawniejszą. Ród się mnoży i od owego to Argosa, eponima półwyspu, plączą się stosunki rodzinne, zachodzą sprzeczności w legendzie i jedna tylko rzecz wychylać się zdaje z po-za mroku-to jakiś stosunek osadniczy i zdobywczy między A-em i Egiptem, za pośrednictwem legendowej królewny argejskiej, ljo. Potomkami jej, według legendy, z syna, czarnego Epafusa, byli Danaus i Egiptus (ob.), widocznie zatem egip-cyanie. Obaj oni wcisnęli się do A., tak, że ostatni król jego, Gelanor, zrzekł się tronu na rzecz syna Egiptusa, Linceusza, żonatego z córką Danau-sa, Hypermnestrą. Cała więc ta romantyczna legenda zdaje się osłaniać najazd egipcyan na półwysep, zawładnięcie dorobkiem pierwotnych osadników i założenie na miejscu Inachidów nowej dynastyi r. 1572 przed Chr., która też niebawem tak się wkorzeniła, że nazwę swą Danaje (Danajoi), od ojca pierwszej królowej, nadała nietylko mieszkańcom półwyspu, ale wszystkim gre-

się Peloponezem. Messena przypadła dla Kres-mntesa, Sparta dla nieletnich dzieci Arystodema, na tronie A-u zasiadł najstarszy z Heraklidów, Temenus. Odtąd też A., za Inachidów, a zwłaszcza za Pelopidów, górujące nad całym półwys* pem, za Agamemnona mianowicie imponujące całej Helladzie, rozciąga swe panowanie do pewnej tylko liczby miast i ściśle określonego okręgu, nie przechodzącego granic później tak nazwanej Argolidy (ob.). Zrazu nawet podbój Te-menusa ograniczał się do samego A-u z okolicą, w następstwie dopiero miasta: Trojzen, Epidau-rus, Egina, Sycyon, Flmnte, Kleone, Flios, Her-miona, Asine i Nauplia, kolejno zajmowane były przez Dorów, synów i zięciów Temenusa, jak Dei-fontes, Falkes i Kejsos (Strabon V1LJ; Pauz. 11). Lubo objęcie władzy nad A-em przez Teme-noss, jako i cały powrót Heraklidów, trzyma się na sieci legendowej i stanowi materyal dla poetów, którzy nim po swojemu obracają, bohaterowie ci są już jednak ostatnimi w tym aparacie, co znaczy, że od Temenusa wchodzimy w bistoryę realną. Miasta, któreśmy wymienili— w języku mitycznym „dola Temenusa”,—stanowiły związek oparty na przymierzu i przodownictwie A-u. Przodownictwo to nie było wymagane bezpośrednio i otwarcie; według pojęć czasu, cele jawne tego związku, czyli amhktyonii argolidzkiej, były religijne, lubo następstwa poboczne, a niemniej realne, miały wartość czysto polityczną. Wielkim bogiem, orędownikiem związku, był Apollo Pityjski, w którego imieniu nakładano zobowiązania na pojedyńcze ciała związkowe, centralny zaś i najświętszy jego przybytek znajdował się w Laryssie, czyli na akropolu A. Do tej to świątyni znoszono ofiary ze wszystkich gmin, ona wysyłała rozkazy w imieniu boga, karała wykraczających grzywnami. Oczywiście prerogatywa taka w ręku energicznego władcy wielce sprzyjała widokom politycznym, a nawet ambicyom osobistym, i dowód tego mamy na królu A-su, Fejdonie, którego dzieje stawiają po raz pierwszy w Grecyi przykład rzeczywistych starć grodów i ludzi historycznych. Mało co wiemy o jego na tronie poprzednikach, równie jak i następcach; nie jesteśmy też zgoła pewni ich kolejności, ani z datami przyjść nie możemy do ładu, a to z powodu ciągłej sprzeczności kronikarzy. Jeden z poprzedzających go królów, Eratus, przepędzić miał mieszkańców z Asine na półwysep Ar-golidzki, za pomoc udzieloną królowi spartańskiemu, Nikandrowi, w najściu na ziemię argolidzką. O Da-mokratydasie tyle wiadomo, że za jego także panowania, Argiwczycy wygnali z portu Nauplii dawnych mieszkańców, którzy przytułek znaleźli w Lacedemonie; lecz z jakiej okazyi, nie wiadomo. To tylko greccy historycy o poprzednikach Fejdona, począwszy od wnuka Temenusowego, Medona, utrzymują zgodnie, że zmuszeni byli czynić ciągłe ustępstwa z praw korony na rzecz lu-< u, tak, iż władza królewska została raczej tytularną. Fejdon, którego panowanie przypada między r. 770 a 730 przed Chr., dał uczuć swą władzę nietylko przywróceniem, ale nawet przekroczeniem granic dozwolonych i stał się jedynowładcą '{despotes). Rozciągnął nadto władzę A-u, poprzednio bardzo osłabioną i niemal upadłą, nad miastami sprzymierzonemi. < lo większa, jako legendowy potomek w prostej linii Heraklesa, po synu Hillusie (tytuł wobec wierzeń społczesnych poważny), zamyślał o przewadze na większej części Peloponezu, roszcząc prawa do wszystkich miast, jakie ów bohater był kiedykolwiek zdobył. W tym snadź zamiarze, przy pomocy pizan, wszedł do Olimpii i objął tam naczelny kierunek świętego igrzyska (agon), nie z innej racyi, tylko jako potomek Heraklesa, uchodzącego za założyciela agonów olimpijskich. Gdyby zdołał zatrzymać tę prerogatywę i zyskać dla niej sankcyę ogółu grec kiego, to już dzięki jej jednej, A. stanęłoby moralnie ponad wszystkiemi sąsiadami; ale wdała się w to zazdrosna siostrzyca, Sparta, i od tego zaszczytu usunęła Fejdona, po dawnemu zostawiając przodownictwo agonu przy Elidzie, czyli przy ludności, panującej w krainie, gdzie leży świątynia boga; takie bowiem było prawo ogólne. Ale Fejdon rzucił się na coś większego jeszcze i tego dokonał pomyślnie. Oto on pierwszy zaczął w Eginie wybijać monetę miedzianą i srebrną, oraz ustanowił stopę wag i miar (Herod. VI, 127. Efor. u Strabona VIII), która, dzięki jego wpływowi, przyjętą została przez cały Peloponez, a ostatecznie przez wszystkie państwa doryckie, przez całą północną Helladę i zaszła aż do Macedonii, pod nazwą stopy eginejskiej, pod tym względem wyprzedzając skalę zwaną eubejską, przyjętą w Atenach i w ogóle we wszystkich miastach jońskich. Jakkolwiek zatem nie wszystko powiodło się Fejdonowi, co zamierzał, dawał on jednak znać o sobie, działał, a przy nim A., wraz ze swym okręgiem, miało bez zaprzeczenia naj • wyższe znaczenie na półwyspie. Tworzyło ono rzeszę zupełną i jednomyślną, ale potrzebowało ręki silnej i sposobnej do używotnienia swej or* ganizacyi wewnętrznej, jakoteź do podsycania wpływów na zewnątrz. Owóź nie mamy szczegółów pozytywnych, według których moglibyśmy ustanowić istotne powody utraty tej supremacyi, jaką A. posiadało zrazu, to wszakże pewna, że po Fejdonie już nie wydało ono człowieka z energią i inicyatywą. Szereg jego królów ciągnie się jeszcze czas jakiś. Pauzaniasz opowiada, że ostatnim z rodu Temenusa był syn Lacydesa, Meltas, którego lud z tronu strącił i urządził się oligarchicznie; gdy według Herodota (VII, 49), co jest wiarogodniejszem, królowie istnieli aż do wojen perskich, ale zapewne znowu tylko tytularni, którzy dla pozyskania blasku nie byli zdolni, jak Fejdon, wywołać zwycięskiego cienia Heraklesa, tembardziej, że, jak znów twierdzi Plutarch, ród Heraklidów wygasł i inny wybraniec ludu, Egon, rozpoczął nową dynastyę. Kiedy tak słabło w organizmie wewnętrznym przodownicze A., tymczasem pod nowemi prawami Likurga, jak posiew pod rzeźwą rosą, wzmagała się nowa potęga w Peloponezie, pobratymcza z A-em Sparta. Szła ona, na podobieństwo późniejszej, drobnej zrazu, marchii

brandeburskiej; nikt o niej nie myślał, nie mówił, mało kto na nią uwagę zwracał, a ona tymczasem umacniała się wewnątrz sokami instytu-cyj, zwróconych ku pozyskaniu największej siły zaczepnej, a nazewnątrz upatrywała co tylko można słabszemu uskubnąć. Zyskała ona wyższość, już to przez ześrodkowanie wielkiej części władzy w ręku króla, już też przez zaprowadzenie osobliwej harmonii, a nadewszystko przez swe urządzenia militarne, któremi, co do ćwiczeń i środków uruchomienia, wyprzedziła sławną ze swej landwery dzisiejszą organizacyę pruską. W innych państwach greckich wszyscy wprawdzie obywatele ćwiczyli się w broni i wszyscy ruszali w razie potrzeby, ale też potrzeba dopiero tworzyła organizacyę; w Spareie, przeciwnie, wszystko w wojsku było przewidziane z góry, wszystkie posterunki wyznaczone, każdy wiedział, gdzie ma iść i kogo słuchać, a komu rozkazywać. W tukiem przeciwstawieniu Sparty do A-u, nie trudno było na wypadek starcia przewidywać rezultat. Początkowo do rzeszy Argolidz-kiej należały nietylko krainy Cynurya i Tyreatis, ale całe wybrzeże aż do przylądku Malea. Otóż cała ta przestrzeń podpadła, niewiadomo jak i kiedy, pod panowanie Sparty Dość, że około r. 547 przed Chr., Argiwczycy uwzięli się odzyskać Tyreję; gwoli temu zaproponowali wyzwanie na rękę po trzech mężów z każdej strony (zwyczaj dość powszechny w Grecyi), co Sparta przyjęła; lecz gdy pojedynek ten nie wydał skutku rozstrzygającego, przyszło do ogólnego starcia, które wypadło na korzyść Sparty, tak, iż Tyrea do późnych czasów została dla A-u straconą. Był to dopiero początek tej głuchej walki, jaka wrzała pomiędzy wielkością dawną, ufną w swą przeszłość, a w teraźniejszości bezsilną, i potęgą nowo-wschodzącą—walki, która wybu chła między rokiem 496 a 495 przed Chr., z jakiej przyczyny bezpośredniej Herodot nie powiada. Słynny już ze zwycięstw gdzieindziej, spartański król Kleomenes, naraz ukazał się z wojskiem w porcie Nauplii; Argiwczycy nie dali na się czekać, lecz dozwolili mu zażyć się podstępem tak śmiesznym, że aż się nie chce wierzyć Herodotowi: dość, że w polu poniósłszy klęskę, cofnęli się do gaju, zwanego Argos, z którego nowym podstępem co najprzedniejszych wywabił Kleomenes i wymordował, a potem podpalił gaj, który spłonął do szczętu wraz z resztą wojska. Gdyby wówczas uderzył na A., wziąłby je niechybnie, lecz tego nie uczynił; niemniej jednak od owej klęski A. straciło urok, a Peloponez zrozumiał, że ma teraz nowego pana. Urok ten musiał upaść do reszty, gdy na wezwanie do obrony wspólnej przeciw Kserksesowi, po bitwie Maratońskiej, A. nietylko odmówiło, ale istnieją wszelkie poszlaki, że potajemnie znosiło się z królem perskim, oświadczając, że woli bodaj istnienie haraczem opłacić Persom, niż doznawać poniżenia od Sparty, za poniżenie bowiem uważali sobie Argiwczycy ofiarowane przez nią rozdzielenie dowództwa pomiędzy dwóch królów spartań-

Encyklopedya Powszechna ilustr. T. IV.

skich i króla A-u, z równemi prawami: ono chciało dowództwa naczelnego, a nie mogąc go otrzymać, przeniosło zdradę, w postaci neutralności, która je zabezpieczała na wszelki wypadek. Oczywiście, że po szczęśliwem odparciu najazdu perskiego, które chwałą okryło Ateny, nie było lepszego interesu dla ' -u jak wejść z niemi w przymierze, aby mieć przeciwwagę wobec tej rozzuchwalonej przeciw niemu Sparty. Ale i tu ono daje dowód obezwładnienia, zarówno jak polityki małodusznej. W czasie najścia Kserksesa, o kon-tyngensie z A-u nie słychać, są tylko pod Sala-miną eskadry z Epidauru, Trezenu i Hermiony, ludności, należących do systematu argolidzkiego, a pod naczelnem dowództwem wszystkich wojsk peloponeskick, spartanina Eurybiadesa, który omal że nie odciągnął na ląd i zaledwie dał się namówić do przyjęcia udziału w bitwie morskiej. Po kilka razy w ciągu następnego wieku przymierze jego chwieje się pomiędzy Atenami i Spar-tą; Argiwczycy zawracają po kilkakroć to w tę, to w ową stronę i to cała ich polityka, z której nie wyszedł żaden czyn jakiej bądź doniosłości. Zadzierając z własnemi związkowemi, jak Sy-cyon, szukając korzyści w rozterkach sąsiadów, A. doznawało samych niepowodzeń, któreby tu zadługo byłoby opisywać, oraz uszczupleń terytorialnych, i podchodziło tym sposobem coraz głębiej pod tyranię Sparty, aż razem z inneini schyliło głowę pod haniebne jarzmo, zwane pokojem Antalcydasa, narzucone wszystkim dzielnicom greckim przez Spartę, a stawiające i ją, i całą Helladę w zależności od króla perskiego (r. 387 przed Chr.). Rozbudziło się A. dopiero za panowania w Grecyi Macedonów i przystąpiło do sławnego związku miast Achejskich (ob.), mającego na celu utrzymanie dawnych swobód i instytucyj narodowych (r. 276 przed Chr.). Był to wysiłek nieco spóźniony (choć w dalszych następstwach nie bezskuteczny), niebawem bowiem nad catą Grecyą zawisło jarzmo rzymskie, któremu naturalnie uległo i A. (r. 146 przed Chr.). Przy podziale państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie, Argolida razem z całym Peloponezem weszła w skład cesarstwa wschodniego. Kiedy znowu w wieku XIII łacinnicy dzielili się państwem grecko-bizantyjskiem, Argolida uznała za władcę Godfryda II de Yillehardoin, który jako feuduin oddał ją księciu Aten, około r. 1230. Szturmem wziął A. w r. 1397 Bajazet, który z Argolidy wyprowadził 30 tysięcy ludzi w jassyr i zastąpił ich tatarami. W r. 1686 odebrali tę krainę turkom wenecyanie, lecz w r. 17.15 odzyskali ją napowrót turcy i dzierżyli aż do r. 1825, czyli do wyswobodzenia Grecyi. Jako miasto w dzisiejszem kr. greckiem, A. liczy 10 tys. mców; posiada liczne szczątki budowli starożytnych, jakoto: cytadelę, której fundamenta są konstrukcyi cyklopejskiej, amfiteatr, długie przejście podziemne, wykute w skale a łączące się z cytadelą, ślady świątyń i t. p. Jako źródła do poznania dziejów A-u starożytnych, służą przedewszystkiem dzieła pisarzy greckich, jak

102

Argos Amphilochium—• Argout Apolinary.

CC-

Herodot, Strabon, Pauzaniasz, Plutarch. Ze spół-czesnych monografij, obszerniejszego wykładu szukać trzeba w wielkich dziełach, poświęconych historyi Grecyi, jak np. Grote: „Hist, of Greece”; Kortüm: „Gesch. Gr. von der Urzeit bis zum Untergange des Ach. Bundes”; Duncker: „Gesch. d. Griechen”; Curtius: „Griech. Gesell.”; 0. Müller: „Gesch. hellenischer Stämme und Städte”. Bliższych objaśnień artykułu szukać należy pod odpowiedniemi wyrazami niniejszej Encyklope-

K. K.

cinająca zatokę, służącą, za port miastu (Reclus: „Geogr. Univ.”, I, 114).    A-Sz-

dyi.

Argot (fran 1 jest to język, albo raczej gwara, żargon, którym porozumiewają się między sobą oszuści, rzezimieszkowie i wszelkiego gatunku złoczyńcy z profesyi, ażeby nie byli rozumiani przez niewtajemniczonych w swe rzemiosło. Pochodzenie nazwy A. nie jest dokładnie wyjaśnione; prawdopodobnie ma ona związek z łaó. argutari, rozprawiać, waloûs. argoté = łac. argutus, przebiegły. Znajomość mowy złoczyńców okazuje się Argos Ampłliłochium, dziś F il o ki, miasto nad nieraz potrzebną w praktyce sądowej; oprócz tego zatoką Ambracyjską, założone przez Amfilocha, język ten przedstawia dla lingwisty ciekawy przed-syna Amfiarausa (ob. Akarnania).    miot do badania czynników mowy świadomych

Argos Hippium, inaczej Ar giry ppe, miasto i zależnych od woli. Dlatego zwracał on na w Apulii, założone być miało przez Diomedesa, siebie oddawna uwagę zarówno władz śledczych jednego z wodzów greckich pod Troją; leżało jakoteż ludzi uczonych, i dość liczne słowniki nieopodal od dzisiejszego Foggia.    szwargotów złodziejskich znajdują się w literaturze

«. A. K.

Argos panoptes (wszechwidzący), syn Agenora, francuskiej, niemieckiej i angielskiej. U nas jednego z władców peloponeskich, władca wielce w przedmiocie tym wydał dziełko K. Estreicher potężny, mający (według legendy) oczy rozrzuco- p. t. „Gwara złoczyńców”, Warsz. 1867, str. 47 ne po całem ciele — niezmiernie więc baczny, (odbitka z „Gazety pols.”). Zbiorek ten zawiera a skutkiem tego niszczący dzikie bestye i potwo- przeszło 500 wyrazów złodziejskich i pewną ilość ry, nawiedzające Peloponez. Jemu-to zazdrosna wyrażeń. Tak np. w gwarze tej andrus znaczy Hera powierzyła straż nad nimfą Ijo, do której złodziej; dolin a-kieszeń; d olin iarz—złodziej zapłonął Zeus i przemienił ją w jałówkę. A. kieszonkowy; pająk — policjant; zasypać -wiernie spełniał rozkaz bogini, aż zabił go Her- złapać; kogut — ogień, wystawić koguta mes z polecenia Zeusa. I ten to jest dziś je- czerwonego—podpalić; i t. d. szcze wszędzie przysłowiowy Argus (stuoki), syin- Argote de Molina Gonzalo (* 1549 — boi baczności.    K K    między 1597 i 1600); literat i archeolog

Argos, tak nazwany od prawnuka Inachowego, hiszpański, zamieszkały w Sewilli, gdzie pełnił chwilowo eponima półwyspu zwanego później Pe- urząd regidora (radcy miejskiego). Ogłosił dru-loponeskim,—gaj, pomiędzy Nauplią i m. Argos, kiem kilka zabytków średniowiecznej literatury w którym podczas wojny ze Spar tą, król tejże, hiszpańskiej: „El conde Lucanor”, „De la mon-Kleomenes, zamknięte wojsko argejskie częścią teria”, nadto sprawozdanie Gonzaleza de Clavijo wyciął w pień, częścią żywcem razem z gajem do Tamerlana p. t. „Historia de gran Tamerlau”, spalił (ob. Argos, miasto).    K-K- (Sewil. 1582) i opracował dzieło heraldyczne, „Hi-

Argostoli, główne miasto wyspy Cefalonii, storia de la nobleza de Andalusia”, (Sewil. 1588). właściwie Cephalenii, największej z archipelagu Jako miłośnik średniowiecznej poezyi narodowej, jońskiego. Posiada obszerny i doskonale zabezpie- występował w jej obronie przeciw nowym upodo-czony, płytki wprawdzie, ale dość uczęszczany port baniom, które się zrodziły pod wpływem litera-i do 10,000 m-ców. Główną osobliwością A. jest nie- tury włoskiej i klasycznej. W tym duchu prze-wytłómaczony dostatecznie prąd morskiej wody, mawiał w „Discurso de la poesia castellana”, Która dwoma strumieniami rzuca się w jaski- (przy wydaniu Lucanora, Sewil. 1575). niowe otwory, przepełniające Cefalonię i pozbawia- Argout Apolinary Antoni Maurycy, jące jj), wody słodkiej, co stanowi prawdziwą kię- hrabia, d’ (* w Vessilieu, dep. Isère, 28 sierpnia skę tej wyspy, skądinąd bardzo żyznej, (ob.). Te 1782—-j* w Paryżu 15 stycznia 1858). Karyerę morskie strumienie zużytkowano przez urządzenie swoją rozpoczął w administracyi skarbowej; roku dwóch wodnych młynów, jednego w 1835 r., dru- 1806-go został zamianowany głównym poborcą giego w 1859 r., które odtąd regularnie funkcyo- w Antwerpii, r. 1810 audytorem przy radziesta-nują. Gdzie się podziewa masa morskiej wpdy, obli- nu, r. 1812 dyrektorem generalnym nawigacyi czonana 160,uOO m. sześć, dziennie, jest prawdziwą na Renie. Po upadku Napoleona I, A. przeszedł zagadką, którą geolog Wiebel stara się objaśnić skwapliwie na stronę Restauracyi i szybko awan-wsiąkaniem w przenizany dziurkowatemi otworami sował. Zamianowany referendarzem stanu, admi-grunt wapienny, dający początek skąpym-źródłom nistrował kolejno departamentami Niższych Pire-wody słonawej. Temu przedziurawieniu przy- nejów (1815) i Gard (1817). W r. 1819 wszedł pisują inną klęskę, nawiedzającą wyspę: częste do Izby Parów. Podczas wypadków lipcowych trzęsienia ziemi przez zapadanie się pokładów wymógł na Karolu X odwołanie dekretów, ale wewnętrznych (ob. Dgslokacya), wskutek czego było już zapóźno i władza królewska przeszła wszystkie domy w A. bezpiętrowe, o grubych, w ręce młodszej linii burbońskiej. A. pośpieszył wytrzymałych ścianach. Zasługuje także na uwagę zaofiarować swoje usługi nowemu rządowi i, sta-na 700 m. długa, trwale zbudowana, grobla, prze- nąwszy niebawem na Wysokiem stanowisku, brał

za-

bezpośredni udział we wszystkich wypadkach panowania Ludwika-Filipa. Był on: ministrem marynarki (1830), ministrem handlu, robót publicznych i sztuk i pięknych (1831), ministrem spraw wewnętrznych i wyznań (1833), gubernatorem banku francuskiego (1834), ministrem finansów (1836). Po rewolucyi w r. 1848 A. pozostał na stanowisku gubernatora banku narodowego i uzyskał od rządu tymczasowego sankcyę na przymusowy kurs biletów bankowych. Zajmując w dalszym ciągu różnorodne urzędy skarbowe, A powołany został przez Napoleona IILgo do senatu (1852). W r. 1844 wstąpił jako wolny członek do Akademii nauk moralnych i politycznych.

Argowia, łac. Arolae pagus, niem. Aargau, franc. l'Argovie, szesnasty kanton rzeczypospo-litej szwajcarskiej, w dorzeczu dolnego Aaru, 1405 km. □, 198,541 mców (1885). Graniczy na północ z Renem, który go oddziela od W. Ks. Badeńskiego, na wschód z kantonami Ziiri-chu i Zugu, na południe z kant. Lucerny, na zachód z kant. Bernu, Solury (Solothurn) i Bazylei. Kraj, wogóle pagórkowaty, należy w południowej części do wyżyny szwajcarskiej, na którą spadają resztki wyniosłości alpejskiej, zaś w północno-zachodniej do systematu Jury, która w Gy-slifluhi Geisfluh, na lewym brzegu Aaru, dosięga 874 m. wysokości. Cały niemal kanton należy hydrograficznie do systematu Aaru, który mu nadał nazwę i który przyjmuje tu największe swe dopływy: Reuss i Limmat, obok wielu mniejszych, jak Wigger, Suhr (odpływ Sempachskiego jez.) Aa, (odpływ jez. Hallwyl) i in. Grunt, wogóle urodzajny i starannie uprawny, dostarcza zboża więcej stosunkowo, niż w sąsiednich kantonach; 35°/o ogólnej powierzchni kraju oddanych jest rolnictwu; na południowych stokach Jury uprawa wina; ogrodnictwo stoi na wysokim stopniu kultury i prowadzone jest z wielkiem zamiłowaniem; piękne lasy znajdują się głównie w systemacie Jury; obszar ziemi nieprodukcyjnej wynosi zaledwie 47₂⁰/o- Hodowla zwierząt domowych słabo rozwinięta. Pod względem mineralnym kanton obfituje w materyały budowlane (piaskowce, wapień muszlowy), które w znacznej ilości wywożą się za granicę; sól znajduje się w Rheinfelden nad Renem i w Ryburgu (rocznie 400,000 cnt.); godne są także uwagi źródła mineralne, a mianowicie siarczane w Badenie, na obu brzegach Limmatu (20,000 gości) i w Schinznach, oraz słone w Kaiser-Angst, Ryburgu i Rheinfelden. Przemysł w stanie kwitnącym i w tym względzie A. zalicza się do najpierwszych w Szwaj -caryi; na szczególną uwagę zasługują fabryki wyrobów bawełnianych, tabacznych, słomianych, wstążek jedwabnych i tkanin z włosia końskiego; blisko połowa ludności żyje z przemysłu, handlowi oddaje się zaledwie 5%. Komunikacyę ułatwia spławny Aar, wyborne gościńce i obok zu-rychskiego kantonu najgęstsza w Szwajcaryi sieć kolei żelaznych. Oświata stoi na wysokim stopniu, ilość szkół niższych odpowiada potrzebie; stąd liczba analfabetów b. mała, najniższa prawie w całem państwie; z pomiędzy średnich kładów naukowych znajduje się seminaryum nauczycielskie w Wettingen, oraz gimnazyum i szkoła rzemieślnicza wyższa w Aarau. Z instytucyj użyteczności publicznej posiada kanton szpital kantonalny w Aarau, więzienie w Lenzburgu i wzorowo urządzony szpital dla obłąkanych w Königsfelden. Co się tyczy ludności, ta pod względem pochodzenia jest prawie wyłącznie niemiecką, a pod względem wyznania w części katolicką, w części protestancką. Z 1000 głów ludności przypada 996 niemców, 2 francuzów i 2 włocbów; 544 protestantów, 447 katolików, należących do dyecezyi bazylejskiej, i 9 żydów, którym w A-i najwcześniej ze wszystkich kantonów prawa obywatelskie przyznano. Herb kantonu stanowi tarcza, na dwie części pionową linią rozdzielona; w lewem czarnem polu wije się srebrna rzeka (Aar), w prawem błękitnem trzy złote gwiazdy. Konstytucya kantonu, zrewidowana w d. 23 kwietnia 1885 r , oddaje wszelką władzę w ręce ludu, przyczem zasadnicze prawa związku szwajcarskiego uszanowane być muszą. Władza prawodawcza spoczywa w ręku tak zwanej Wielkiej Rady (der grosse Rath), wykonaw* cza zaś w ręku Rady rządowej (Regierungsrath) złożonej z pięciu członków, wybieranych na lat pięć i jej prezesa (Landammann), wybieranego na rok jeden. Wymiar sprawiedliwości odbywa się w trzech instancyach: sąd pokoju, sąd okręgowy i sąd wyższy. Kanton dzieli się na 11 okręgów: Aarau (stolica), Baden, Bremgarten, Brug, Kulm, Laufenburg, Lenzburg, Muri, Rheinfelden, Zo-fingen, Zurzach; na czele każdego okręgu stoi wybrany przez jego ludność urzędnik (Amtmann); gminy mają samorząd zupełny pod kontrolą władz kantonalnych i zostają w zawiadywaniu rady gminnej, złożonej z przewodniczącego i 2—8 członków z wyboru. Dzisiejsza Argowia, która pierwotnie należała do Burgundyi (Burgundia Transjurana) a następnie do Austryi, zdobyta została przez Szwajcarów w 1415 r. (prócz doliny Frick), i przyłączona częścią do kant. berneńskiego, częścią do Lucerny, częścią zaś stanowiła wspólne posiadanie związku. Gdy w r. 1798 rzeczpospolita helwecka pod wpływem Francyi urządzoną została, utworzono wówczas z części berneńskiej kanton Aargau, z części zaś we wspólnem posiadaniu będącej kanton Baden. W r. 1802 do kantonu Aargau przyłączono austryacką dotąd dolinę Frick, a w rok potem oba kantony Aargau i Baden połączyły się w jeden. Kongres wiedeński powstrzymał zamachy Bernu na A-ę i sprawił nawet, że demokratyczny dotychczas charakter ustaw kantonalnych przybrał odcień arystokratyczny, nadając zarazem sferom rządzącym większą władzę. Te, przeciwne usposobieniu ludności iunowacye, były powodem wielu rozterek wewnętrznych i doprowadziły w końcu do zbrojnego powstania, d. 15 kwietnia 1831, a następnie do zmiany ustawy (6 maja tegoż roku). Katolicka ludność nie godziła się z nowym porządkiem rzeczy i wywoła-

ła przez to odwet ze strony Wielkiej Rady, która postanowieniem z d. 13 lutego 1841 r. zniosła wszystkie zakony w obrębie kantonu. Wprawdzie Rada Związkowa Szwajcarska uchyliła tę uchwałę Rady Wielkiej, przekraczającą jej atry-bucye, mimo to jednak zachodziły i później częste nieporządki, które siłą poskramiać należało. Zatarg ten znany jest pod nazwą „sporu klasztornego” (Aargauer Klosterstreit) i ukończył się dopiero około 1871 r. — Por. Bronaer: „Der Kanton Aargau historisch, statistisch und geographisch geschildert” (1845); Müller: „Der Aargau, seine politische, Rechts - Kultur und Sitten -

And. S.

j?

]v V¹

Kn

mWm %

Fig. 511. Argulus foliaceus (Śpiewka),

A. S.

geschichte” (1872).

Arguelles Augustyn (* 28 sierpnia 1776 — ■f 23 marca 1844), mąż stanu hiszpański, stu-dyował prawo w Orviedo, a dzięki poparciu ministra linansów, Noruegi, i dobrej znajomości języków, dostał się na kary erę dyplomatyczną; urzędował najprzód w Madrycie, wysłany potem z poselstwem do Lizbony i Londynu. Z wybuchem wojny o niepodległość oświadczył się przeciw Napoleonowi; obrany do kortezów, zgromadzonych w Kadyksie (1808), zasiadał w komisyi prawodawczej, od której przedstawił kortezom projekt nowej konstytucyi, wzorowanej na ustawie francuskiej 1791 r ; odznaczył się przy tej sposobności wymową i zapałem republikańskim. Po restau-racyi stanął na czele opozycyi, lecz już 10 maja 1814 r. aresztowany i pod oskarżeniem zbrodni stanu pod sąd oddany. Gdy pomimo zmiany pięciokrotnej kompletu sądzącego, niepodobna było uzyskać wyroku, skazującego popularnego patryo-tę, z rozkazu gabinetowego Ferdynanda VII był A. skazany na 10 lat ciężkich robót. Wysłany wraz z 14 towarzyszami niedoli do twierdzy afry kańskiej Ceuty, potem do Alcudyi na wyspie Majorce i z całą surowością traktowany, zapadł w chorobę i dopiero 1820 r. był przez rewulucyę uwolniony. Mianowany ministrem spraw 'wewnętrznych nowego rządu, znalazł się w sytuacyi dwuznacznej pomiędzy niechęcią króla i radykałów, próżno usiłując pogodzić zasady konstytucyi 1812 r. z prądem reakcyjnym u dworu; już 1 marca 1821 podaje się Jo dymisyi i staje na czele umiarkowanej opozycyi w kortezach. 1 czerwca 1823 głosował w Sewilli za zawieszeniem władzy królewskiej, lecz w skutek interwencyi francu skiej i zniesienia konstytucyi zmuszony schronić się do Anglii. Po amnestyi 1832 r. powrócił do kraju; 1837 r. obrany do senatu; po złożeniu re-gencyi przez Maryę Krystynę, był prezydentem kongresu. Kandydatował sam na rejenta przeciw Esparterowi księciu Vittpria, lecz uległ mniej szością 103 głosów przeciw 179, jakie otrzymał Espartero. Mianowany przez kortezy 10 lipca 1841 opiekunem Izabelli, złożył ten urząd 1843 r. Okrzyczany jako jansenista, dążący do oderwania, wzorem francuskim, kościoła hiszpańskiego od Rzymu, zaciętego miał nieprzyjaciela w duchowieństwie katolickiem.

Arguenon, rzeka pobrzeżna w Bretanii, w de-partam. Côtes du Nord, ma źródło na wyniosło-soi le Mené (340 m.), płynie ku północo-zacho-dowi i ubiegłszy 51 km., wpada do zatoki de la Frenay, w kanale la Manche.

Arguijo Jan de, (* około 1560 — f około 1622), poeta hiszpański, rodem z Sewilli, gdzie też do r. 1622 był jednym z regidorów (radców) miasta, Nieliczny zbiór jego poezyj, wydanych ostatnio w „Biblioteca de autores espańoles” (1872, tom 32), okazuje, że A. należał do celniejszych liryków ówczesnych w smaku klasycznym.

Argulus Müll. Śpiewka. Pasożytny raczek (skorupiak)z rzędu widłonogich (Co-pepoda), którego różne gatunki mieszkają paso-rzytnie na rybach morskich i wód słodkich. Ciało ma złożone z głowo-tułowia płaskiego, tar-czowatego, opatrzonego 4-a parami nóg widłowa tych, przeznaczonych do pływania, a nadto 2-a parami szczękonóg iodwłoka płaskiego, małego, podzielonego podłużną szparą na 2 części.

Dwie pary rożków małych, odsuniętych od brzegu czołowego; gór- R V* na para posiada pod-stawę zgrubiałą i koń- / £ czy się haczykowato, '‘left dolna zaś para nitko-wata, składa się z kil-ku drobnych stawów. nvj Dęba opatrzona jest M szeroką trąbką, w któ- f/ rej są umieszczone żu- (i waczki, drobno zazę- 'nj bione, i szczęki szty- f lecikowate. Po nad gębą wznosi się długi, wysuwalny kolec, zawierający wydzieliny san;ie<=, T>> Przedłużenie sztyleciko-

J ■    \ wate trąbki, p) trąbka (pyszczek) T.

gruczołów trujących. Rożk< przednie, p’) banieczka czyli

Pn bdlr-aph o-phv i nnrl Przysawka O-a para nogoszczęk Kn”) r o DOKacn gęoy l poa Nogoszczęki ;2.apara). Np.) nogi pła-

nią leżą dwie pary wne- Z) Kanał pokarmowy, V) Jądra.

szczękonóg, z których górna zamieniona w 2-ie duże przysawki, dolna zaś para zaopatrzona w kolce przy nasadzie, kończy się pazurkami. Do najpospolitszych gatunków należy Argulus foliaceus L., o głowo-tułowiu jajowatym, nie przykrywającym ostatniej pary nóg, odwłoku krótkim. Zabarwienie ciała ma zielooawe, długość 5—6 mm. Żyje pasorzytnie na powierzchni ciała różnych ryb wód słodkich: karpiach, szczupakach, karaskach i t. p.

Argument (z łac. arguere—wyjaśniać; od gr. ar#os=jasny), wyraz, w języku naszym nie mający odpowiedniego jako termin filozoficzny, oznacza pewien sposób dowodzenia czegoś, zasady, na których opiera się słuszność i prawda w mniemaniu osoby, broniącej pewnego założenia: słowem. A. jeżeli nie jest już dowodem samym, stanowi kamień węgielny dowodu. Rozumie się, że jeżeli przedmiot rozprawy jest skomplikowanym i dla udowodnienia potrzeba przytaczać zasady liczne i z różnych sfer pochodzące, to każda z takich zasad będzie osobnym A-m, a wszystkie, uję-

ie K.

na-

te w łańcuch logiczny, przedstawią szereg rozumowań, stanowiących jedność, która dopiero w całości swej uznaną zostanie za dowód. Stosownie do sfery, z jakiej czerpiemy nasze zasady dowo dzenia, A. będzie przyrodniczy, moralny, metafi zyczny, prawny i t. p., w naturze atoli swej, bez względu na sferę, jest on zawsze narzędziem lo-gicznem, a właściwie dyalektycznem, czyli wyobraża zdolność umysłu, upatrującą podobieństwa i różnice i używającą ich dla przekonania się o istocie rzeczy. Dyalektyczne formy A-ów mogą być razmaite: zależą od tego, czy rozumowanie nasze jest dedukcyjnem, czy indukcyjnem. W pierwszym razie, to jest, jeżeli z danej już prawdy chcemy wyprowadzić nową, A. wejdzie w skład tak zwanego syllogizmu i stanowić będzie prostą premissę. W drugim razie przedstawiać będzie obserwacyę lub szereg obserwacyj sprawdzonych, jako podstawę do obserwacyj dalszych, mających służyć do uzasadnienia prawa ogólnego zjawisk. Najprostszym i najwyraźniejszym jest A. matematyczny, np.: linie AB i CD są sobie równe: ponieważ „we wszystkich punktach przystają do siebie.” To drugie zdanie stanowi dla pierwszego A., na którym umysł poprzestaje. Głośne są A-y metafizyczne niektórych filozofów. Descartes powiada owo sławne: „Myślę, więc jestem.” Co, lubo w formie wyobraża pewnego rodzaju petitio prin-cipii, niemniej, jako przeświadczenie, czyli świadomość, stanowi dowód własnego bytu i pociąga uzasadnienie bytu innych istot, a następnie szeregiem nowych A-ów rozciąga się do uzasadnienia bytu nad bytami, Istoty trwającej nie chwilę, ale przez ilość chwil nieskończoną, wiecznie. Sławnym jest także A. o istnieniu Boga, użyty przez św. Anzelma w jego „Proslogium” (II, 3), na który powołują się i Descartes, i Leibnitz: „Szaleniec, odrzucający wiarę w Boga, pojmuje wszakże istotę wyższą nad wszystkie te, które bytują, a raczej taką, nad którą wyższej wyobrazić sobie nie można. Twierdzi tylko, że takiej istoty niema, ale przez takie twierdzenie przeczy on samemu sobie, ponieważ (tu zaczyna się A.) istota taka, której przyznaje wszystkie doskonałości, tylko jej odmawia jednocześnie bytu, byłaby tern samem niższą od innej, z temiż wszystkiemi doskonałościami łączącej także byt. Przez samo więc pojęcie własne zmuszonym on jest przypuścić, iż taka istota bytuje, skoro byt stanowi konieczną część tej doskonałości, jaką on pojmuje.” Owóż tu św. Anzelm za A- używa pojęcia doskonałości nieograniczonej i bezwzględnej, a jego rozumowanie dałoby się ułożyć w formę syl logistyczną następującą: 1) Każdy człowiek przechowuje w umyśle pojęcie istoty, doskonało ściami przechodzącej wszystkie inne. 2) Ponie waż i byt należy do doskonałości, 3) Przeto i byt jest tej istoty udziałem. Widzimy teraz, jak na dłoni, że właściwym A em tego dowodzenia jest zdanie tu oznaczone liczbą 2. Wyraz A., zwłaszcza w łacinie i językach łacińskiego pochodzenia, a ze względu na pierwiastkowe znaczenie greckie, używany jest w znaczeniu treści ob

jaśniającej, czyli tego, co my nazywamy streszczeniem, np, streszczenie jakiegoś poematu, dramatu, nareszcie wielkiej rozprawy lub dzieła, czyli uwydatnienie głównych stron i punktów przedmiotu traktowanego.

Argument, w matematyce i astronomii, wielkość, od której zależy inna wielkość, zwłaszcza peryodyczna. W astronomii, w szczególności, nazywa się A. ilość, od której zależy pewne równanie albo jakakolwiek okoliczność, tycząca się biegu planety. Tak mianowicie A-m szerokości jest łuk drogi planety, zawarty między jej węzłem wstępującym, a jej położeniem w danej chwili, od odległości jej bowiem od tego węzła zależy i jej oddalenie od ekliptyki, czyli jej szerokość. Jeżeli znamy A. szerokości h i pochylenia drogi planety i, to szerokość planety wynajduje się z prostego związku sinem o>—sin h. sin i. A. rocznym jest odległość słońca od punktu przyziemnego księżyca, czyli łuk ekliptyki, zawarty między słońcem a tym punktem przyziemnym. A. paralaksy jest to wpływ, jaki paralaksa wywiera na obserwacyę i z tego właśnie wpływa oznaczyć ją można. —W aigebrze okazuje się, że wszelka ilość urojona postaci a+ÆJ/^ï sprowa • dzić się daje do kształtu r (cos u-\- ]/—ï ⁸iQ uh w tym razie r nazywa się modułem, a u argumentem wyrażenia    W matematyce

wyższej nazwa A. często się napotyka.

Argutl, cesarz mongolski, syn Abaka, czyli Abaga-Hana (1284—1291 r.). Po śmierci ojca został pozbawiony tronu przez stryja Ahmeda i próżno się kusił o jego odzyskanie. Pobity na głowę, dostał się do obozu uzurpatora, gdzie w więzieniu miał oczekiwać śmierci, lecz oficerowie ułatwili mu ucieczkę. A., zebrawszy niebawem nowe wojsko, pobił znów stryja, a wziąwszy go do niewoli, kazał ściąć (1284). Stawszy się cesarzem, A. powierzył rządy cesarstwa mongołowi, zwanemu Buka, który zaraz na wstępie skazał na śmierć byłego prezesa rady stanu Shams-ud-dinft; uwolniwszy się od rywala, Buka stał się pierwszym ministrem cesarza i jedynym panem cesarstwa. „A , powiada Chondemyr, cieszył się jedynie tytułem królewskim.” Upojony powodzeniem, Buka postanowił zrzucić pana swojego z tronu i wypowiedział mu wojnę (1287), ale właśni żołnierze wydali go cesarzowi i ten kazał go ściąć. A. wybrał wówczas na pierwszego ministra Sad-ud-Daula, żyda, biegłego lekarza, który go wyleczył był z niebezpiecznej choroby. Nowy minister poobsadzał prawie wszystkie urzędy swoimi krewnymi lub współwyznawcami, przecież wet chrześcianie nie mogli się skarżyć na niego; jedynie muzułmanie odsunięci byli od wszelkich stanowisk i dostojeństw. Ci, korzystając z choroby cesarza, uknuli spisek przeciwko Sad-ud-Dau-lowi, a wyrżnąwszy wszystkich jego stronników i przyjaciół, i jemu samemu śmierć zadali. A. niedługo przeżył swojego ulubieńca; zostawił czworo dzieci nieletnich, z których dwoje wstąpiło później na tron: Głazan i Oldżailu. („Grand Enc. franę.”).

Argun, poboczna rzeka Sundźy, prawego do- na skoku brak ostrogi. Znanych jest 4 gatunki pływu Tereku, utworzona z dwóch strumieni, tego ptaka, zamieszkujące Indye Wschodnie. Do z których jeden wypływa z głównego łańcucha najlepiej znanych gatunków należy A. olbrzymi gór Kaukaskich, drugi z ich najważniejszego (Argus giganteus Temm.). Ciało z wierzchu bru-odrostu, gór Andyjskich. W gwałtownym swym, natno-żółtawe z jasno-żółteini okrągłemi kropka-130 wiorst długim biegu, tworzy gęstym la- mi i kreskami; spód ciała czerwono-brunatny, sem porosłą kotlinę, zamkniętą przebijającym z czarnemi i jasno-żółteini prążkami. Skrzydła tak zwane Czarne góry wąwozem, który pod czerwonawo-brunatne z wielkiemi oczkami na naj-nazwą Arguńskich wrót odegrał wielką podczas wojny z góralami kaukaskimi rolę. Długo wszelkie usiłowania zdobycia tego wąwozu były się bezskutecznemi, dopiero w roku 1858 gener. Jewdokimowowi, podniesionemu za ten czyn do godności hrabiowskiej, po opanowaniu większej części kraju Czeczeńców, udało się 16 stycznia utorować przez tę bramę przystęp do głównego ogniska oporu, co skłoniło Szamila do opuszczenia dotychczasowej swej siedziby W e-deniaiw sześć lat później doprowadziło go do poddania się w Gunibie (ob.).    A-Sz-

na

il

;..V|

tk

m/î

''Partir-—... s**

Fig 512. Argus.

dłuższych barkówkach. Sterówki czarne z białe-mi plamkami. Dziób jasno-źółtawy, nogi czerwone, nagie miejsca na twarzy szaro-niebieskawe. Samiec większy znacznie od samicy, która jest skromniej upierzona. Długość całkowita ciała samca 170 — 180 cm., długość skrzydeł 45 cm.; długość środkowych piór ogonowych 120 cm. Zamieszkuje Sumatrę.    k-s-

Argut, prawy dopływ Katuni, jednego ze składowych strumieni rz. Oby. Wypływa z gór Ałtajskich, przez które przedostając się, tworzy gwałtowne prądowiny, nie dozwalające korzystać z jego dość znacznego, bo do 250 w. dochodzącego biegu.    A- Sz-

Argyle (także Argyll), hrabstwo szkockie na zachodniem wybrzeżu Wielkiej Brytanii, obejmujące 8,468 km. □ i liczące 76,468 mców przeważnie celtyckiego pochodzenia. W skład jego, prócz ziem w Szkocyi właściwej znajdujących się, wchodzą także wyspy Hebrydzkie południowe, a mianowicie: Islay, Jura, Colonsay, Muli, Jona, Staffa, Rum, Coli, Tiree i wiele pomniejszych. Brzegi skaliste, trudno dostępne, obfitość fiordów głęboko wdzierających się w ląd i zwanych zwykle „Loch”, jak np. Loch Sunart, L. Linnhe, L. Lewin, L. Fyne; wnętrze kraju niegościnne, surowym obdarzone klimatem i górzyste (Ben Crua-chan wznosi się do 1,101 m.), ale bardzo malownicze; mnóstwo jezior górskich i strumieni, z pomiędzy których najważniejsze są: jez. Awe i przepływająca przez nie rz. Orchy. Stoki dolin pokrywają bujne lasy, grunt do uprawy roli mało podatny, stąd mieszkańcy trudnią się przeważnie hodowlą bydła rogatego i owiec, oraz rybołów stwem (śledzie), które opłaca się korzystnie. Góry obfitują w ołów, miedź, kobalt, żelazo i węgiel kamienny, mimo to jednak przemysł górniczy nie

Arguń, wschodni strumień, składający się wraz z rz. Szyłką na utworzenie rzeki Amura, jedynej łącznicy Syberyi wsch. z oceanem Wielkim. Za początek A-i uważać potrzeba przepły wającą przez mongolskie stepy rzekę Kerułyń, która po przebyciu na pograniczu z chińskie mi posiadłościami położonego jeziora Dałaj-Nor (świętego), otrzymuje właściwą swą nazwę i na rozległości 900 wiorst biegu, z początku przez stepowe równiny, później przez górską okolicę, stanowi państwową, przez liczne osady strzeżoną, granicę (Abagatuj, Durojski, Buryński, Bułdu-rujski posty, Arguńskaja stanica) aż do połączenia się przy Ust’-Strełce z Szyłką. Porzecze A.-i miało stanowić pierwotną posiadłość Czyngischana.

Tak więc Rosya na dwóch krawędziach swych azyatyckich posiadłości, nad Argunią i w dawnej stolicy Tamerlana, Samarkandzie, stała się panią miejscowości, związanych wspomnieniem z imionami zdobywców, którzy na jej dziejowe losy w tak ciężki sposób wpłynęli.    A- Si-

A. Sz.

Argury, czyli Agchury, niegdyś kwitnąca osada na płn. stoku Araratu, w ruskiej Armenii, na 650 m. wyniesiona nad łożyskiem rzeki Araksu, do której wpadał niegdyś przepływający pod nią strumień św. Jakóba, nazwany tak od klasztoru, przechowującego według podania szczątki arki Noego, któremu przypisywano założenie starożytnego grodu. Straszne trzęsienie ziemi 2-go czerwca 1840 r., które po długim spokoju przypomniało o wulkanicznym charakterze Araratu, zburzyło miasto i klasztor, ściągający tłumy pątników, i zmieniło okolicę do nie-poznania.

Argus (initol.), ob. Argos.

Argus (Argus Temm.). Ptak kuro waty (Gallinacei), z rodziny bażantów (Phasianidae), blisko spokrewniony z pawiem. Odznacza się szczególnem i pięknem upierzeniem. Dziób ma mierny, ścieśniony, twarz i przednia część szyi naga; skrzydła krótkie, zaokrąglone; barkówki i dwa pióra środkowe ogona są najdłuższe; ogon długi, o 12 sterówkach, dachowaty. U samców

jest rozwinięty tak, jak na to zasługuje. Stolicą jest Inverary, gniazdo rodzinne książąt A., nad fiordem Fyne położone, stąd hrabstwo bierze niekiedy nazwę od swej stolicy.    And s

Argyll, dukes of (czytaj: Ar gaj 1), jest to nazwisko szkockiej rodziny Oampbellów, osiadłej w zachodniej części Szkocyi, noszącej nazwę hrabstwa Argyll. Imię A. ukazuje się po raz pierwszy w IV w., gdy usadowili się tutaj Szkotowie irlandzcy; w VIII w. opanowali tę krainę normandowie z Norwegii, w XJV w. podbili ją królowie szkoccy i oddali w posiadanie Macdo-naldom, a następnie Campbellom. Głową tego ostatniego rodu miał być Gillespie de Campo-bello, rycerz normandzki, który w r. 1250 poślubił Ewę, córkę pana na Lochow i stał się zwierzchnikiem miejscowego klanu. Ich syn, sir Colin More Campbell, miał się odznaczyć boha-terskiemi czynami i od tej pory wszyscy synowie pierworodni noszą to imię. W XV wieku Duncan Campbell otrzymał godność barona, a jego syn Colin—caria, t.j. hrabiego. Drugi hrabia Campbell z Lochow, noszący imię Archibal-da II, zginął w bitwie pod Flodden w 1513 r.; Archibald III, czwarty hrabia A., jako kanclerz Szkocyi, był pierwszym magnatem szkockim, który przeszedł na łono protestantyzmu. W epoce rewolucyjnej XVII wieku, dwóch hrabiów A., ojciec i syn, Archibald VI i Archibald VII, padli ofiarą wojny domowej i, skazani na śmierć, zginęli z ręki kata. Pierwszy, Archibald VI, ósmy hrabia, został mianowany w 1641 przez Karola I margrabią. Zapalony presbiteryanin i zwolennik Covenantu, był on jednym z przy-wódzców wojny z Anglią. Pobity w 1645 pod Inverrochy przez lorda Montrose, pomścił się na nim w 1650, kazawszy ściąć go za zbrojne powstanie na korzyść Karola II. Sam A. jednakże uznał Karola II, skoro ten przyjął Covenant, i wydał żądane przez presbyteryanów deklaracye. Po bitwie w Worcester w 1651 r. A. powrócił do prywatnego życia w swym zamku Inverary, który opuścił dopiero w dziesięć lat później, w 1661, za restauracyi, ale, przybywszy do Londynu, zamiast znaleźć na dworze królewskim łaski i honory, których się miał prawo spodziewać, został wtrącony do więzienia. Monk przedstawił jego listy, pisane do Cromwella, które, chociaż niewinne, były poczytane jako dowód zdrady stanu. Skazany na śmierć, poniósł ją z rycerską odwagą i godnością (1661). Syn jego, Archibald VII, dziesiąty z hrabiów, a drugi z margrabiów A., nie był w stanie ocalić swego ojca. Jako gorący partyzant Stuartów, był prześladowany przez Cromwella, a za restauracyi był znowu prześladowany przez Karola 11 za opozycyę, jaką robił księciu York. Skazany na śmierć, ratuje się ucieczką do Hollandyi. Wziął udział w wyprawie Monmoutha przeciwko Jakóbowi II i, gdy ich armia została rozproszoną, wpadł w ręce zwycięzców. Powtórnie skazany na śmierć, został stracony w Edynburgu w r. 1685. Syn jego, Archibald VIII, wznosi o jeden szczebel wyżej świetność rodu swojego. Znajduje się w orszaku AVilhelma Oranii, gdy ten przybywa do Anglii w 1688 r., i ma sobie zwrócone wszystkie majątki i godności rodzinne. Razem z sir Jamesem Montgomery i sir Johnem DairympJe ofiarował on w imieniu Stanów Szkocyi koronę księciu Oranii. Otrzymał naprzód stanowisko radcy tajnego, potem lorda Skarbowości, a nako-niec w 1701 mianowany został dziedzicznym księciem A. -{- 1703. Używając przez pół czwarta wieku tytułu hrabiowskiego, Campbellowie z Lochow stają się z początkiem XVIII wieku książętami i, wzniósłszy się w ten sposób do najwyższego szczebla szlacheckiej hierarchii, nie mają już przed sobą żadnego innego odznaczenia, jak skoligowacenie się z rodziną królewską. Na to uwieńczenie ich wielkości czekać im jednak trzeba było aż do ostatniej ćwierci XIX stulecia. Syn poprzedniego, John, drugi książę A. (* 1678 f 1743 r.), zapełnia całą połowę zeszłego stulecia swoją ruchliwością i swemi intrygami. Walter Scott skreślił jego wizerunek w swoim „Heart of Mid Lothian”. Bił się we Flandryi pod księciem Marlborough w 1706 r., odznaczył się w wojnie o sukcesyę tronu hiszpańskiego, pobił Jako-bitów w Szkocyi w 1715 i zmusił pretendenta do opuszczenia kraju. Obsypany łaskami króle wskiemi po powrocie do Londynu, traci je z kolei i znów odzyskuje; zostaje mianowany w r. 1720 księciem Greenwich i wielkim mistrzem dworu królewskiego, który to urząd piastuje aż do 1740 r. Jego intrygom przypisać należy upadek Walpole’a. Wzniesiono mu pomnik w katedrze Westminsterskiej, dłuta Roubillaca. Archibald IX, trzeci książę A., był bratem powyższego (* 1682 r.—-j* 1761). Odegrał wpływową rolę przy zawarciu unii pomiędzy Szkocyą i Anglią; został wybrany jako jeden z szesnastu parów, zasiadających w imieniu Szkocyi w pierwszym parlamencie Wielkiej Brytanii. Od r. 1743 aż do śmierci był kanclerzem pieczęci. Odznaczający się politycznemi zdolnościami, był on także gorącym zwolennikiem literatury i gorliwym bibliofilem. On to utworzył słynny księgozbiór w zamku Inverary, będący jednym z najznakomitszych prywatnych w Wielkiej Brytanii. Z jego śmiercią przecina się nić starszej linii książąt A., a godności, tytuły i majątki przechodzą na młodszą, w osobie Johna, czwartego księcia, który umiera w r. 1770. Jego syn, John, piąty książę A., * 1723—f 1806 r. W wojnie siedmioletniej służył z odznaczeniem i został feldmarszałkiem; był on mężem pięknej Elżbiety Gunning, wdowy po księciu Hamiltonie. Wpływ i znaczenie rodziny Oampbellów przetrwały bez żadnego widocznego ubytku w ciągu wieków. Aż do r. 1748 posiadali książęta A. jurysdykcyę w swojem hrabstwie, a chociaż feudalne ich prawa zostały zniesione, zatrzymali przywileje moralne. Często nazywano ich królami Szkocyi, a klan niezliczonych Oampbellów, używających tego samego herbu, noszących te same barwy, widzi zawsze w księciu A., w posiadaczu gotyc-

N. T.

J. A.

Dr, Ł.

- Fig:. 513. Argyroneta.

kiego zamku Inverary nad Loch Fyne, swą głowę i zwierzchnika naturalnego, rozstrzygającego ich spory, otaczającego ich swą protekcyą i opieką. Obecnie godność ósmego księcia A- piastuje Jerzy John Douglas Campbell. Urodzony w 1823, odziedziczył spadkobierstwo po ojcu swym Johnie Douglasie Edwardzie Henryku w 1847. Jeszcze jako domniemany następca, nosząc tytuł margrabiego Lorne, zajął miejsce wybitne pomiędzy polemistami o prawa kościoła presbyte-ryańskiego w Szkocyi, ogłosił kilka broszur w tym przedmiocie, ale nie posunął się aź do radykalizmu d-ra Chalmers. Jako członek Izby lordów, należał do stronnictwa whigów i piastował z kolei w ministeryum Aberdeena urząd Lorda Pieczęci, w ministeryum lorda Palmerstona urząd dyrektora generalnego poczt, w ministeryum Gladstone’a urząd sekretarza stanu dla Indyi i rozstał się ze stronnictwem tego ostatniego dopiero od czasu liberalnej jego ewolucyi w sprawie irlandzkiej. Książę A. jest człowiekiem obszernego wykształcenia, pisarzem płodnym, biorącym udział we wszystkich polemikach dziennikarskich i debatach parlamentarnych. W r. 1866 wydał „The reign of law”; w 1869 „Primeval Man”; w 1870 „History and antiquities of Jona”; w 1879 „White and Black”, następnie „The Eastern Question”, „The second Afghan war”, etc. Bierze on zazwyczaj czynny udział na dorocznych zjazdach „British Association for Adyancement of Science”, które to towarzystwo obrało go nawet swym prezesem w 1855 r. na zjeździe w Glasgowie. Był także wybrany kanclerzem uniwersytetu św. Andrzeja w 1851 r., a honorowym rektorem uniwersytetu w Glasgowie w 1854 r. Ożeniony jest od r. 1844 z Elżbietą, najstarszą córką księcia Sutherland, i wielkie jej majątki weszły do majątku Campbellów, wytrwale powiększanego przez tradycyonalną ich gospodarność i oszczędność. Będąc osobistym przyjacielem królowej Wiktoryi, która nie tai się ze swojemi przeważającemi sym-patyami do Szkotów, otrzymał on od niej w 1871 r. rękę księżniczki Luizy, czwartej córki królowej, dla swego pierworodnego syna Johna Jerzego Edwarda Henryka Douglasa Sutherland Campbella, margrabiego Lorne, urodzonego w r. 1845. Związek ten małżeński jest najwyższym honorem, jaki dom A-ów otrzymał w ciągu swego historycznego rozwoju. Małżeństwo margrabiego Lorne z księżniczką Luizą jest dotąd i zostanie bezdzietnem. Z pomiędzy siedmiorga dzieci księcia A-, trzeci syn, lord Colin Campbell, był bohaterem skandalicznego rozwodowego procesu w r. 1887.

Argynnis, ob. Perłowiec.

Argyreia, Lour. {FI. conchinch., I, 168). Srebrnolist. Rodzaj należący do rodziny Powojowatych {Convolvulaccae), plemienia Argy-rieae. Ma kwiaty foremne i dwupłciowe, podobne do kwiatów powoju (Convolvulus). Korona dzwonkowata, pręcików 5, wystających lub w koronie zamkniętych. Zalążnia uwieńczona szyjką, zakończoną znamieniem główkowatem, dwuklapo-wem, dwukomorowa, zawierająca po dwa zalążki w każdej komorze. Owoc, jagoda, otoczona kielichem trwałym i zgrubiałym. Śą to krzewy strefy gorącej Azyi, o łodygach wijących się, o kwiatach samotnych, lub ugrupowanych w kątach liści. Znanych jest przeszło 30 gatunków; niektóre z nich, a mianowicie A. arborea Lour., A. oótusifolia Lour., A. malabarica Chois, A. spr-ciosa Sweet, są używane w medycynie w tych krajach, gdzie rosną; (ob. Rosenth: „Synops. pl. diapb.” 447).

Argyria (Argyrosis) (grec, ar gyros—srebro) czyli srebrzyca, oznacza w medycynie przypadłość właściwego zabarwienia skóry po dłuższem zażywaniu przetworów srebra, mianowicie sale-tranu srebra (.Argentum nitricum, t. zw. kamień piekielny). Saletran srebra, pospolicie zewnętrznie stosowany, bywa jednak w różnych chorobach zalecany do wewnątrz (w pigułkach), przy-czem jedna część jego pozostaje w żołądku, pewna znowu ilość, jako białkan srebra, przechodzi do krwi, a z nią do skóry. W skórze, zwłaszcza w miejscach obnażonych, następuje, pod wpływem światła słonecznego, redukeya srebra i cząsteczki jego zabarwiają się ciemno, zkąd powstaje szarawe zabarwienie skóry (najprzód na krawędzi powiek), które często, po zaprzestaniu używania środka, ustępuje, czasem atoli utrzymuje się bardzo długo. Najłatwiej ustępuje srebrzyca u osób z cienką, delikatną skórą. Zalecane przeciwko A-i środki, tak wewnętrzne, jak zewnętrzne, bywają zwykle bezskuteczne.

Ąrgyro-Kastron, w staroż. Ar g y ri on, miasto w Albanii, w wdajecie Janina, na wsch. stoku gór Akrocerauńskich, nad lewym dopływem Wojucy, strumieniem Dryn. W czasie panowania wenecyan silna warownia, czego ślady pozostały w obszernych murach i kazamatach. Liczy obecnie do 6,000 m-ców i służy za siedzibę zarządu ligi Albanii środkowej. Okolice dostarczają doskonałego tytuniu, z którego wyrabia się tu słynna na wsch. tabaka—Fuli.    A-Sz-

Argyroneta Wałek. Topnik, pająk, należący do gromady pa-__ jąków właściwych (Araneina); ciało ma k" podługowate, głowo-' jg tułów dość silny, S przy głowie wzniesio-£ ny, odwłok podłużnie reggae,Jp jajowaty, pokryty Igllll jl| krótki emi i g ęs tern i włoskami. Oczu, 8 uło-lUpS-js < żonych w dwa szeregi, ’ w pierwszym szeregu 6, w drugim zaś dwoje; oczy w przednim szeregu są blisko Siebie położone, środkowe z nich zwrócone ku tyłowi; każde oko jest otoczone czarno-brunatnym pierścieniem. Jedyny gatunek A. aguatica Cl., Topnik wodny, jest koloru ciem-no-brunatnego lub ciemno-szarego, mieszka w wo-

A. S.

K. J.

A. Sz.

334 km. i ma 20,085 m-ców.

dach stojących, urządza pod wodą sieci dzwonkowatego kształtu, przyczepione nitkami pajęczyny do roślin podwodnych; siedzibę tę swoją napełnia powietrzem, a oprócz tego, chodząc pod wodą, otoczony jest zawsze warstwą powietrza, srebrzysto-połyskującą. Zwykle głowo-tułów otacza jedna bańka powietrza, odwłok zaś druga. Karmi się drobnemi skorupiakami i gąsienicami owadów wodnych.

Argyropulos Jan (* około 1416 w Konstantynopolu —-j- około 1486 w Rzymie), uczony bizantyń-czyk, kształcił się we Włoszech, a mianowicie w Padwie, na koszt kardynała Bessaryona. Po upadku Konstantynopola uciekł do Włoch i osiadł (1456) we Florencyi, dokąd go wezwał Kosma Medyceusz, żeby mu powierzyć kształcenie syna swego, Piotra, i wnuka, Wawrzyńca. W r. 1471 A., chroniąc się od zarazy, przeniósł się do Rzymu i tu prowadził swoje wykłady greczyzny i filozofii Arystotelesa aż do śmierci. A. znakomicie się przyłożył do spotęgowania ruchu odrodzenia i wykształcił wielu poważnych humanistów, jak np. A. Poliziana, J. Reuchlina i innych. Pozostał po nim łaciński przekład kilku dzieł Arystotelesa i komentarz do jego „Etyki” i „Polityki.”

Argyropulos Perykles, mąż stanu i prawnik grecki (* 17 września 1809 r. w Konstantynopolu, gdzie jego ojciec, Jakowaki, był naczelnym tłó-maczem Porty—f 22 grudnia 1860 r.). Kształcił się w Paryżu, a przybył w r. 1830 do Gre-cyi, gdzie został zastępcą prokuratora przy sądzie effetów, w r. 1837 profesorem prawa konstytucyjnego oa uniwersytecie w Atenach. W celu wywołania poprawy konstytucyi, pisał do dziennika „Anamoforfosis” artykuły p. t. „Reforma” (1843—1844), przez co popadł w niełaskę u króla Ottona. Po zaprowadzeniu konstytucyi w roku 1843, należał, jako członek sejmu, do przeciwników stronnictwa dworskiego.

Argyropiryt (miner.). Nazwę tę nadał Weis-bach opisanej przez siebie pewnej odmianie siar-ku srebra i żelaza z kopalni Himmelsfürst w Frei-bergu, zawierającej 29.75 srebra, 36.28 żelaza i 32.81 siarki, wzoru Ag₃ Fe, Sn, zajmującej pośrednie miejsce między sternbergitem właściwym i argentopirytem. Ma ona c. wł. 4.206; tworzy bronzowo-źółte, o wyraźnej podstawowej łupliwo-ści, kryształy, do 3 mm. długie, o pozornie sześciokątnej symetryi, które prawdopodobnie są trojakami rombowemi przerosłemi. Ho tegoż gatunku zalicza Weisbach również odmianę stern-bergitu ze Schneebergu, rozbieraną przez Platt-nera i zawierającą 29.7 srebra.

Aria (Areia), górzysta, lecz niezmiernie żyzna kraina, wchodząca w skład wschodniej części państwa perskiego, pod nazwą Ariany znanej (ob. niżej). Obecnie odpowiadają jej okolice prow, perskich: Chorasanu i Seistanu.

Ariana. Nazwa ta w starożytności ogarniała całą wschodnią część płaskowzgórza, znanego obecnie pod imieniem Iranu, zawartą między Parapomizem (dzisiejszym Hindukuszem), oceanem i krawędzią porzecza rz. Indu, gdzie dziś leżą kraje Afganistan i Beludżystan. W skład jej wchodziły częścią górzyste, częścią stepowe lub pustynne, dostępne jedynie dla karawan krainy, jakoto: 1) G-edrozya, dzisiejszy Beludżystan, pamiętna ciężkim odwrotem wojsk Aleksandra W. z Indyj. 2) Karmania na zach., bogata w kopalniane płody, zajmowała wybrzeża cieśniny Ormuzkiej, gdzie dziś Kerman, Mohistan i Laristan, z bogatą niegdyś stolicą tegoż imienia Karmana (Kirmen). 3) Drangiana, na płn. od poprzedzającej, na porzeczu Erymantu, dzisiejszego Hilmendu. 4) Arachozya na wsch. od poprz.; przez nią prowadziły najbliższe drogi do Indyj (Sewestan, Kandahar i płd. zach. Ka* bulistan). 5) Paropamizada ogarniała drobne, wojownicze góralskie ludy, które dopiero uległy orężowi Aleks. W. (Kabul, Peszawer).

6) Aria (ob. wyżej). 7) Par ty a, płn. wschodni górzysty węgieł płaskowzgórza, kolebka ludu, który w 256 r. utworzył groźne dla rzymian państwo. Nazwa A-y również rozciągała się do krain, na płn. stoku Parapomizu położonych, do raiędzyrzecza Oks u (Amu-Darya) i Jaksartu (Syr-Darya) sięgających, jak: 8) Baktryana, nad górnym biegiem Oksu, kolebka nauki Zoroastra, dzisiejszy Bałch. 9) Sogdyana nad środkowym biegiem, gdzie dziś Buchara i Samarkanda. 10) Margiana, której przypomnienie mamy w zmienionej nazwie, uszczuplonej w swym obszarze oazy Merw. Posiadała bogate grody: An ty o-chia Margiana (Merw) i Nisaea (dzisiejszy Herat). Nakoniec: 11) Hirkania, górzysta., lesista, lecz żyzna niegdyś okolica u płd.-wschod-niego węgła morza Kaspijskiego. Tak rozległą krainę ogarniająca nazwa Ariany, wyprowadzana od pierwiastku „ar”, który odegrywa wielką rolę w rodowodzie szczepu aryjskiego, pozostanie na-zawsze trudnym do odparcia zarzutem dla stronników nowoczesnej teoryi, upatrującej gdzieindziej jego kolebkę, niż w wyżynie, która przechowała dotąd zmienioną pierwotną swą nazwę Iranu.

Aria cattiva, ob. Malaria.

Ariano. 1) A. di Puglia, stolica okręgu w kampanii Neapolitańskiej, w depart. Avellino, przy drodze żel. z Neapolu do Eoggia; 15,490 m-ców. Położone jest malowniczo na wysokie] skale tufowej, pośród pięknej i urodzajnej okoli cy; ludność zajmuje się hodowlą jedwabników, uprawą wina, rolnictwem, garncarstwem (słynne majoliki) i wydobywaniem marmuru; siedlisko biskupa; w pobliżu kopalnie siarki. Panuje ono nad jednym z uczęszczanych wąwozów, wiodących z Neapolu nad m. Adryatyckie; ztąd ważne ma znaczenie wojenne; tu wojska neapolitańskie króla Ferdynanda kapitulowały przed Garibaldim d. 11 września 1860 r. W starożytności było tu miasteczko Equus tuticus. Okrąg liczy 95,839 m-ców, na 135 km. □. 2) A. neł Polesine, stolica okręgu w depart. Rovigo, leży na południe od Wenecyi, w delcie Padu, w okolicy żyznej, ale wilgotnej, 5,738 m-ców. Okrąg liczy

And. S.

Arias Montamis— Ariège.

Oj

cos

wraz z

larów.

„Pastorizia”

And S.

Arias Montanus Benedykt (Benito) (* 1627—-f 1598); teolog i oryentalista hiszpański, kształcił się w Sewilli i Alcali de Henna-res, a po przyjęciu święceń kapłańskich, został członkiem zakonu św. Jakóba z Kompostelli; umarł w Sewilli, jako komtur tegoż zakonu. Ą. odznaczył się głównie opracowaniem t. zw. An-twerpskiej Biblii poligloty z komentarzami (1569 —1573, 8 tomów). Publikaeyą tą, w której uwzględniał często teksty chaldejskie, ściągnął na siebie zarzuty, że się przechylał do judaizmu i musiał się usprawiedliwiać w Rzymie. Oprócz tego A- opracował „Commentaria in XII prophetas” (Antwerpia 1572), „Antiquitatum judaicarum li-bri XII” (tamże, 1593), parafrazował wierszem łacińskim psalmy Dawidowe, Pieśń nad pieśniami i układał oryginalne poezye religijne, także w języku łacińskim („Poemata”, Antwerpia 1598). Za te prace poetyckie był publicznie uwieńczony w Alcali de Henares.

Arias Fernandes) Antoni, hiszpański malarz historyczny (* na początku XVII w. w Madrycie—f 1684 tamźe\ A. F. był uczniem Pe-dra de las Cuevas. W bardzo młodym wieku słynął już A. F. jako zdolny artysta i dlatego wezwany został do ozdabiania Alkazaru królewskiego w Madrycie, gdzie pracował w towarzystwie wybitnych ówczesnych artystów, jak np. Fr. Camilo i Al. Cano. A. F. należał do lepszych malarzy swojego czasu, a przytem odznaczał się wielką płodnością. Na nieszczęście, tak wysoko cenione przez współczesnych prace jego, jak np. epizody z Męki Pańskiej w klasztorze Augustya-nów, lub postacie apostołów w innym klasztorze, uległy wszystkie niemal zniszczeniu. Zachował się za to dużych rozmiarów obraz tego artysty, o wielu figurach, znany pod nazwą „Monety Cezara”, a przedstawiający Chrystusa pośród faryzeuszów. Obraz ten, noszący wyraźną datę (r. 1646) i podpis artysty, znajduje się w muzeum madryckiem i uchodzi za arcydzieło A. F. Układ figur i ich rysunek dają miarę wysokich zdolności artystycznych ich twórcy; obraz tchnie prawdą i nosi wszystkie cechy zdrowego, nie wpadającego w przesadę lub trywialność, naturalizmu.    s s-

Arica, departament w prowincyi chileńskiej Tacna, najbardziej na północ położonej, 14,000 km. □, 10,000 m-ców. Stolicą jego jest nadmorskie miasto tegoż imienia, a właściwie San Mar-de A., niezły port nad Pacyfikiem, ważny dla wywozu złota, srebra, miedzi, cyny, kory chinowej i wełny alpaki; kolej żelazna do stolicy prowincyi Tacna. Bogate niegdyś i ludne mias;o, zostało dwukrotnie zniszczone strasznem trzęsieniem ziemi w latach 1833 i 1868; dziś liczy zaledwie 3,255m-ców, lecz powoli rozwija się i wzrasta. A. należała pierwotnie do Peruwii, lecz ją w ostatniej wojnie zajęli chileńczycy i układem, zawartym w r. 1883, zatrzymali na lat 10; po upływie tego czasu może ją Peruwia odkupić całą prowincyą Tacna za 20 milionów do-

And. S.

Arici Cezar (* w Brescii 1782 — f tamże 1836), poeta włoski; studyował prawo w Bolonii, ale, folgując skłonnościom literackim, ustąpił z posady notaryusza w rodzinnem mieście i został tamże profesorem wymowy przy liceum (1809); po upadku królestwa włoskiego, wykładał w niem historyę i filologię. Współcześni cenili bardzo jego poematy opisowe i dydaktyczne, napisane wytwornym wierszem na wzór klasyków rzymskich, głównie zaś Wergiliusza: „La coltivazione degli ulivi” (1808), „I coralli” (1810),

(1814), stawiany najwyżej, „Origine delle fonti” (1833) i kilka ińnych, Jego przekład utworów Wergiliusza należy do celniejszych w literaturze włoskiej; natomiast niedokończony poemat bohaterski „Gerusalemme distrutta” (1819) nie doznał powodzenia. Zbiorowe wydanie pism jego wyszło w Padwie w r. 1858. — Porówn. Zanella: „Della vita e delle opere di C. A.” (Bolonia, 1884 r.).

Ariccia, miasteczko włoskie na drodze z Rzymu do Neapolu, w depart, rzymskim; piękny pałac książąt Chigi ze wspaniałym parkiem; ulubione miejsce letniego pobytu zamożniejszych rzymian; położenie malownicze śród gór albańskich, 2,500 m-ców. Jest to starożytna Aricia, gród laty-nów, zdobyty przez rzymian, obwarowany w następnych czasach przez Sullę; prowadziła przezeń droga Appijska. W pobliżu nad jeziorem Nemo-reńskiem (lacus Nemorensis), był gaj, poświęcony Dyanie (Diana Aricia), ze świątynią, której ruiny przechowały się do dni dzisiejszych. And s-

Ariège, niekiedy Auriège, rzeka w południowej Francyi, ma źródła w Pirenejach, na granicy hiszpańskiej, pod górą Puy Nègre, płynie zrazu ku północy doliną wąską, urwistą, dziko romantyczną, aż do kąpielowej osady Ax, po-czem zwraca się ku północo-zachodowi, lecz od Tarasconu, wzmocniona licznemi strumieniami gór* skiemi, odzyskuje znowu swój kierunek północny, poniżej Foix wydobywa się na szerszą dolinę, mija Pamiers i Auterive i wprost miasteczka Por-tet wpada z prawej strony do Garonny, ubiegłszy 157 km. Z mnóstwa dopływów najważniejszym jest Hers z prawej, a Oriège z lewej strony. Stan wody bardzo zmienny, stąd rzeka dla komunikacyi mało przydatna; w zasadzie uważa się za spławną od Pamiers, a za żeglowną od Auterive, lecz jedno i drugie trwa bardzo krótko i to tylko podczas przyboru. W korycie rzeki, zwłaszcza podczas górnego jej biegu, znajduje się złoty piasek, lecz w ilości zbyt małej, iżby eksploatacya na szerszą skalę opłacić się mogła; tej okoliczności zawdzięcza rzeka swą nazwę Au-riège= Aurigera—złotonośna.

Ariège, departament francuski w środkowych Pirenejach, otrzymał nazwę od przecinającej go rzeki, graniczy na południe z Hiszpanią i Au-dorrą, na wschód z dep. Aude i Pirenejów wschodnich, na północ i zachód z dep. wyższej Garonny; 4,893.87 km. □, 237,669 ra-ców, t. j. 48 na 1 km. □. Powierzchnia kraju wznosi się tarasami od północy ku południowi i składa się z czterech stopni, jakby regionów, które geograficznie

Arienzo Nicolo— Arietitinae.

817

kie, ale górnictwo nader wolno postępuje; wydobywa się żelazo, mangan, ołów, ołów srebrono-śny; obfitość źródeł mineralnych (siarczane w Ax, żelazne w Audinac i Aulus, alkaliczne w Carca-nières, Ussat etc.); marmury w licznych odmianach. Przemysł streszcza się głównie w hutnictwie i fabrykach wyrobów żelaznych, obok tego kilka papierni, fabryki tkanin wełnianych i sukna; wyrób masła i serów stanowi ważne źródło dochodu. Handel nieznaczny, gdyż, pomimo nadgranicznego położenia, komunikacya z Hiszpanią utrudniona jest naturalnemi przeszkodami; departament wywozi zboże, masło, miód, ser, barany, drzewo budulcowe, kamień budowlany, rodzynki, drób i żelazo; przywozi tkaniny, towary kolonialne, węgle kamienne, wyroby galanteryjne. Kolei żelaznych miał dep. w 1885 r. 64 km., dróg bitych państwowych 326 km., departamentalnych 3,543 km. Ludność wyłącznie katolicka, stale się zmniejsza: w r. 1846 wynosiła 270,436, w 1866 r. 250,436, obecnie tylko 237,619 głów; ubytek powoduje emigracya do zamożniejszych okolic Fran-cyi. Departament A. powstał w r. 1790 z dawnego hrabstwa Foix, z dzielnicy Couserans, należącej przedtem do Gaskonii, i z niewielkiej części, oddzielonej od Langwedocyi; dzieli się na trzy okręgi: Foix z ośmioma, Patniers z sześcioma i St. Girons również z sześcioma kantonami. Stolica Foix. Dla spraw oświaty są trzy kolegia (w każdem mieście okręgowem po jednem), oraz odpowiednia ilość szkół niższych wszelkiego rodzaju; ilość analfabetów jest znaczna (19%) i o wiele przenosi przeciętną z całej Francyi (13%)- Pod względem sądowym należy departament do Tuluzy, gdzie jest sąd apelacyjny, a pod względem kościelnym stanowi oddzielną dyecezyę, której biskup, rezydujący w Pamiers, jest sufra-ganem tuluzańskiego arcybiskupa.

Arienzo Nicolo d’, (* 24 grudnia 1842 r. w Neapolu), kompozytor włoski, uczeń Fioravan-tiego, Morettiego i Mercadantego. W 19-tym roku życia wystąpił z pierwszą swą operą: „La fi-danzata del perucchiere.” Z kilku innych jego oper, największego dostąpiła uznania „La figlia del diavolo.” A. jest także autorem dzieła teoretycznego „O wprowadzeniu systemu tetrachordów do muzyki nowoczesnej.“

Arietites Waag. (paleont.). Jedyny rodzaj Ammonita w podrodzinie Arietitinae, z działu Ca-rinati, rodziny głowonogów ammonitowatych Aego-ceratidae, którego liczne gatunki występują w obu piętrach dolnego lejasu (lejas a i ß Quendstedta). Gatunki A. Bucklandi Sow., bisulcatus Brug. retiformis Sow., geometricus Opp., Connybeari Sow., bardzo obfitemi są w górnych warstwach

i geologicznie są uzasadnione. Najniższy północny stopień przedstawia się w postaci płaszczyzny urodzajnej, wzniesionej średnio 250 m. nad p. m. i sfałdowanej pagórkami, nie przenoszącemi 400 m.

Drugi z kolei składa się z wapiennego łańcucha Plantaurel, o średniej wyniosłości 650 m., z najwyższym szczytem. Roque-fixade (1,003 m,); jest to najbardziej malownicza część departamentu, pełna grot, rzek ginących, pięknych dolin, wyżłobionych przez erozyę i t. p. Trzeci stopień stanowi równoległy do Pirenejów wal górski, zwa ny Tabe, odrywający się od głównego pasma w okolicy trzonu góry Camporeils i dosięgający największej wysokości w szczycie Pic de Moustiers (2,608 m.), przy średniej wyniosłości grzbietu

1.800    m. Czwarty wreszcie, najbardziej południowy, jest już systemem właściwych Pirenejów, gdzie szczyty trzymają się średnio na wysokości

2.800    m. (najwyższy wierzchołek Pique d’Estats 3,141 m.); jest to prawdziwie alpejska kraina, pełna wodospadów, śniegiem pokrytych szczytów, dzikich widoków i niedostępnych turni; przełęcze są liczne, ale bardzo trudne do przebycia, niebezpieczne i tylko dla pieszych podatne—z nich wyróżniają się dwie tylko: t. j. przełęcz Puymo-rens, przez którą wiedzie kręty gościniec bity doliną Ariège, z Tuluzy do Urgel w Hiszpanii (1,931 m.), i przełęcz Port de Salau, przez którą kolej żelazna, obecnie projektowana, z łatwością da się przeprowadzić z Tuluzy do Leridy (2052 m.).

And. S.

A. Pol.

K. J.

Z układu powierzchni wypływa, że kierunek rzek jest w zasadzie północny, należą one wszystkie do systematu Garonny przez Ariège, Lèze, Arize i Salat, małą tylko część na wschodzie odwadnia rzeka Aude, wpadająca do m. Śródziemnego. Klimat, zależny od wyniesienia danej części nad poziom morza, jest w ogóle surowy, prócz najniższego pasu na północy, który cieszy się klimatem łagodnym; w górach częste są burze i zamiecie śnieżne, wyższe szczyty pokrywa śnieg od września do maja, a nierzadko i w lecie; wiatr panujący północno-zachodni, opad atmosferyczny wynosi w najniższej części 60, w środkowej 73, w najwyższej 120 cm. rocznie. Świat roślinny przejawia się najwyraźniej w wielkiem bogactwie lasów; rolnictwo stoi na niskim szczeblu i racyo-nalnie nie jest prowadzone; tylko na północy, gdzie grunt jest urodzajny, ziemia dostarcza przede wszystkiem kartofli, stanowiących najważniejsze pożywienie ludności, a także pszenicy, owsa, kukurydzy i wina (82,000 hektolitr.). Łąki i pastwiska niezłe, mogłyby wyżywić większą ilość zwierząt domowych, niż ich departament posiada, hodowla bowiem inwentarza słabo jest rozwinięta (głównie owce i kozy); za to chów drobiu i pszczelnictwo w kwitnącym stanie. Między zwie- lejasu a (pokładach arietowycń) Europy środko-rzętami dzikiemi znajduje się wilk i niedźwiedź, wej; gatunki: A. obtusus Sow., stellaris Sow., są na którego ludność urządza obławy, chwyta ży- charakterystycznemi skamieniałościami dla doi-we sztuki, oswaja, uczy sztuk i tańców i po Frań- nych warstw lejasu ß w całej Europie, cyi oprowadza. Z ogólnej przestrzeni kraju zaj- Arietitinae (paleont.). Podrodzina z działu mują lasy 157,840 hektarów, łąki i pastwiska Ammonite w łódkowatych (Carinati), o skorupach 101,372, rola pod pługiem i winnicami 150,185, na zewnętrznej stronie mocno spłaszczonych i dwie-nieużytki 44,333 hekt. Bogactwo mineralne wiel- ¹ ma zwykle bruzdami na krawędzi opatrzonych,

K. J.

wych.

ne prądowiny.

żeberkach pojedynczych, prostych, lub nieco zagiętych ka przodowi. Pępek zwykle szeroki, przekrój poprzeczny skorupy owalny lub prostokątny. Węzły istnieją tylko wyjątkowo na zewnętrznym końcu żeberek. Podrodzina ta, oznaczana dawniej nazwą Arietes, przedstawia ważne charakterystyczne skamieniałości dla dolnego lejasu (piętro a i ß) w Europie i Ameryce południowej. Jeden tu tylko jest rodzaj: Arietites Waag., z bardzo licznemi gatunkami (ob. Arietites).

Arietowy wapień (geol.), albo A riet o we pokłady, są to warstwy wapienia, przepełnione skorupami ammonitów właściwych z rodziny Arie-łitinae, jak Am. Bucklandi, Am. Gonybeari, Am. spiratissimus, a stanowiące najwyższe pokłady w dolnem piętrze (a Oppella) lejasu w Szwabii.    K-J-

Arietta (włos.) wyr. muz.r=mała arya.

Arifi-basza (* 1830 r. w Konstantynopolu), turecki mąż stanu. Ojciec jego, Szekib-basza, znany w swoim czasie dyplomata, wcześnie począł go zaznajamiać ze sprawami dyplomatycznemi i w r. 1847 kazał mu towarzyszyć sobie w podróży dyplomatycznej do Rzymu i Wiednia. Po powrocie do ojczyzny, A. z wielką gorliwością zabrał się do nauki języków europejskich i wkrótce potem otrzymał posadę przy ministeryum spraw zagranicznych. W świecie dyplomatycznym najpierw dał się poznać jako pierwszy sekretarz Alego-baszy, posła tureckiego w Wiedniu, a następnie jako sekretarz poselstwa w Paryżu. Dzięki wybornej znajomości języka francuskiego, otrzymał posadę pierwszego dragomana Wysokiej Porty w r. 1858 i urząd ten piastował do r. 1872. Później był kilka razy posłem przy różnych dworach europejskich (np. w Wiedniu w r. 1873 i w Paryżu w r. 1877), a także sprawował urzędy różnych ministrów i był prezesem senatu. Od r. 1885 do dnia dzisiejszego jest na stanowisku prezesa tureckiej rady państwa.

Ari Frodi, ob. Ari ThorgUson.

Arigoni, Giovanni, Giacomo, z przydomkiem Affettuoso. słynny włoski kompozytor muzyczny z początku XVII w. Na nieszczęście dla literatury muzycznej, rozgłośne jego „Concerti da Camera” (Venezia, 1635 r.), oraz wiele innych kompozycyj, zaginęło w płomieniach podczas pożaru archiwum muzycznego królewskiego w Kopenhadze 1794 r. Z licznych dzieł A. doszła do naszych czasów jedynie drobna cząstka pięknych jego madrygałów dwu i trzy-głoso-

A Pol

Ariminum, starożytne miasto italskie w Urn-bryi, ob. Rimini.

Arinos, wschodnia źródłowa rzeka Tapajosu (prawy dopływ Amazonki) w prowincyi brazylijskiej Matto Grosso, bierze początek na wyżynie A. w bliskości źródeł Paragwaju, płynie ku pół-noco-zachodowi i pod 10i/₂° sz. pd., a 58 dł. zd. Gr. łączy się z przybywającą od południo-zacho-du Jurueną, tworząc z nią Tapajos. Ogólna długość około 650 km., dopływy mało znane, ale liczne, zasób wody znaczny, w dolnym, biegu sil-

And. S.

Arinthod, stolica kantonu w departamencie franc. Jura; — hodowla mułów, wiele rzymskich starożytności;—1,200 mców.

Arion Fer., Podrożeć. Ślimak nagi, należący do ślimaków oddychających płucami (Polmonata), do rodziny Limacidae (Arionidae). Posiada ciało półwalcowate, ku przodowi nieco zeszczuplone, ku tyłowi spłaszczone, grzbiet zaokrąglony, bez najmniejszego śladu krawędzi czyli wręgi, pokryty skórą pomarszczoną. Noga płaska, ku tyłowi słabo zaostrzona, od ciała wyraźnie oddzielona. Rożki stożkowate, tarcza średniej długości. Z prawej strony, w przedniej połowie tarczy, znajduje się

Fig. 514. Arion.

otwór oddechowy, a tuż pod nim otwór kiszki. Pod tarczą znajdują się ziarna wapienne, mniej lub więcej obfite. Na końcu ciała, na linii środkowej, gruczoł ogonowy, obficie śluz wydzielający. A. ma kilka gatunków, z których najokazalszy z europejskich jest A. empiricerum L , do krajowych zaś należą: A. subfuscus Fer., Podrożeć żółto-brunatny, średniej wielkości, żółto lub czerwono-brunatny, z dwiema ciemnemi prążkami wzdłuż ciała. A. brunneus Letm., P. ciemnobrunatny, większy nieco od poprzedniego, ciemno-szary, lub ciemno-brunatny. A. hortensis Fer., P. ogrodowy, mniejszy od poprzednich, szaro-żółtawy lub popielaty, z dwoma ciemnemi prążkami z boków ciała.    A- s-

Arioso (włos.), wyr. muz. oznaczające krótką frazę melodyjną w środku lub na końcu recyta-tywa. A. nie posiada ani tematycznego opracowania jak arya, ani też stałej formy.

Ariosti Attilio lub Pater Attilio (* około 1660 r. w Bolonii), mnich zakonu kaznodziejskiego, kompozytor muzyczny, oraz wirtuoz na wiolonczeli i „Viola d'amore”. Zwolniony przez papieża od spełniania surowych reguł klasztornych, za jego zezwoleniem poświęcił się wyłącznie komponowaniu oper i wogóle muzyce. Pierwsze jego dzieło, opera „Dafne”, wystawiona w Bolonii 1696 r., szeroko rozsławiła imię A. W 1698 roku mianowany został kapelmistrzem dworu Kur-fiirsta brandeburskiego. Tu skomponował opery: „La festa del Imeneo” (1700 r.), w stylu Lullego i „Atys” w stylu Scarlattiego—obie bez powodzenia. Zrażony doznanem w Berlinie niepowodzeniem, wrócił do ojczyzny. W Bolonii wystawił dwie nowe opery; gdy jednak i te niedostą-piły uzoania, udał się do Wiednia, gdzie wystawił w 1708 r. operę „Amor tra nemici”. Ale i tę operę przyjęto chłodno, czem zrażony A. postanowił porzucić kompozytorską, natomiast wyłą-

cznie odtąd wirtuozowską uprawiać niwę. Udaje się tedy do Londynu w 1716 r., występuje publicznie i grą mistrzowską budzi entuzyazm po wszechny. Z równym zapałem przyjmowano go w Niemczech i kraju rodzinnym. Dalsze szczegóły życia A. nie są znane historyi muzyki. To tylko wiadomo, że pisał jeszcze opery, z których „Coriolano” uchodzi za jego arcydzieło. Wogóle skomponował 14 oper, 2 oratorya, wiele kantat, oraz cenne etudy na Viola d’amore, które wyszły w Londynie 1728 roku p. t. „6 Cant. and a Collect, of Lessons for the Viol, d’amore.” A- Po1-

ik

'J

hi

a*

'if-

ii

ifpm

7“)

na

Fier. 515—521. ARISTOLOCHIA. SIPHO L.

a) kwiat, b) tenże w przekroju, o) słupek i pręciki, d) tenże w przekroju, e) plan kwiatu, f) owoc,

a) gałązka z l.wiatem.

Ariosto, ob. Aryost.

Aripo v. Arippuwa, miasto na zachodniem wybrzeżu Cejlonu, słynne z połowu pereł na wielkiej ławicy perłowej, która ciągnie się po obu stronach Mostu Adama w cieśninie Palks i w zatoce Manaar. Na wiosnę zgromadza się w tych okolicach do 150,000 osób: żeglarzy, dzierżawców połowu, nurków, handlarzy, widzów etc. Dochód rządowy z dzierżawy wynosi przeszło trzy miliony marek rocznie.    And-s-

Ariscola (albo d’A.) Sylwester, znany tak-

że pod nazwą Sylwestra dell’ Aquila, rzeźbiarz włoski z XV w., rodem z Aquili. Artysta ten, któremu współcześni nie szczędzili przydomka „sławnego”, znanym jest jedynie z sarkofagu, znajdującego się w kościele św. Franciszka w Aquili, a zawierającego relikwie św. Bernarda Sien-neńskiego. A. wykonał rzeczony sarkofag wspólnie z innym artystą, Salvato; zdobią go: ośm posążków, przedstawiających świętych, oraz płaskorzeźby, okolone ornamentem z kwiatów, splecionych w festony i przez ptaki podtrzymywane. Rysunek tego sarkofagu znajduje się w atlasie do

dzieła Perkinsa: „Les sculpteurs italiens”. Porów, dzieła powyższego 1.1, str. 244; t. II, str. 51, 72.

Aristolochia T. (Inst., 162, t. 71). Kokornak. Rodzaj, od którego otrzymały swe nazwy rodzma Aristolochiaceae i plemię Aristolochieae. Ma kwiaty nieforemne i dwupłciowe, z osadnikiem wklęsłym, na którego brzegu umieszczony okwiat pojedynczy, w nasadzie wydęty, następnie zwężony i w końcu rozszerzony w brzeg zwykle nieforemuy, rozmaicie wykrojony. Pręcików sześć, zredukowanych do samych pylników dwukomórkowych, zewnątrz zwrotnych, o-twierających się w dwie podłużne szpary. Słupek składa się z za-lążni dolnej, szyjki zrośniętej z pręcikami i rozdzielonej u góry 5 lub 6 klap znamienia, nachylonych i przywartych do pręcików. Zalążnia pięcio lub sześcio komorowa, wielozalążkowa, o zalążkach wsteczno-zwrotnych, we dwa szeregi w komorach ułożonych, zwróconych ku sobie szewkami {raphe) Owoc-torebka, otwierająca się w przegrodach; nasiona liczne zawierają mały zarodek dwuliścienny w dużem bielmie. Kokornaki są roślinami ziel-nemi lub krzewami o liściach naprzemianległych, opatrzonych w rzekome przylistki, o kwiatach, wyrastających z kątów liści pojedynczo lub ułożonych w wierzchnotki. Łodygi ich, często wijące się, jaknaprzykład ukokornaka lewarowego {A. Sipho Lehr.), hodowanego w wielu ogro-

J. A.

K. J.

na

na-

dach do oplatania altan, werend i t. p. Rodzaj ten obejmuje około 160 gatunków, które w znacznej części są roślinami lekarskiemi, często używanemi przez mieszkańców tych krajów, w których rosną, jako środek przeczyszczający i usuwający wpływ wszelkich trucizn, a w szczególności wpływ jadu żmij. "W tym ostatnim względzie wielką wziętość ma kokornak wężowy (A. serpentaria L), rosnący w Wirginii. Wogóle rośliny te zamieszkują strefę umiarkowaną i gorącą. W naszej florze znajduje się tylko jeden gatunek: Kokornakpospolity {A.ClematitisL.), rosnący tu i owdzie na wybrzeżach Wisły. Korzeń jego posiada smak gorzki, ostry; dawniej był używany przeciw podagrze, obecnie wyszedł z użycia.

Aristolochia (paleont.). Wobec dzisiejszego rozsiedlenia rodziny kokornakowatych (Aristolo-chiaceae), sięgających aż do północnych Chin i Japonii, do północnych i południowych Stanów Ameryki północnej, istnienie ich w okresie trzeciorzędowym może być prawdopodobnem, pewnego wszakże niema na to dowodu, bo szczątkom kopalnym, do rodzaju Aristolochia zaliczanym, brak ścisłych cech, rodzinie tej właściwych. Liście kopalne, uważane za liście kokornaku, posiadają unerwienie podobne do liści z rodziny Melasto-maceae, Menispermaceae, TJrticaceae, Piperaceae i t. p. Według Heera i Capelliniego, rodzaj Aristolochia, albo bardzo mu bliski: Aristolochites dentatus Heer, (Aristolochia Schimper) ma występować już w młodszych pokładach kredowych z Nebraski. Weber opisał szczątki liści A. dentata i A. primaeva z Rott, Heer: A. nervosa z Hohe Rhonen i A. inaequalis, A. borealis z trzeciorzędowych pokładów Grenlandyi; Saporta: A. venusta z Radoboj; wszelako Schenk wszystkie te szczątki uważa za wielce wątpliwe. Owoce jajowate albo wydłużone z górnego miocenu w Oeningen, opisane przez Heera jako A. oeningensis, są wprawdzie podobne do owoców kokornaku, ale na żadnym z dwudziestu zbadanych tych owoców nie znalazł Schenk charakterystycznej dla kokornaku blizny na szczycie, pozostającej po opadnięciu kwiatu; wątpi przeto o ich tożsamości.

Aristotelia Lher, Ary sto telka. Rodzaj z rodziny roślin Lipowatych (Tiliaceae), typ plemienia Aristotelieae. A. posiada kwiaty foremne z osadnikiem wklęsłym, na którego brzegach umieszczony kielich 5-listkowy, o listkach w przed-kwitnieniu stykających się brzegami, korona 5 płatkowa, o płatkach w pąku dachówkowatych; pręcików 15, z których 5 wewnętrznych przeciwległe listkom kielichu, 10 zaś bardziej zewnętrznych przeciwległe płatkom korony. Nitki ich wolne, pylniki utwierdzone podstawą, dwukomórkowe, dośrodkowe i otwierające się jedynie u góry w dwie podłużne szpary. Na dnie osadnika utwierdzona zalążnia jednokomorowa, o trzech lub czterech łożyskach ściennych w wieku młodym, lecz które w wieku starszym łączą się z sobą i rodzielają zalążnię na trzy lub cztery komory niekompletne, z których każda zawiera po dwa zalążki, obok siebie stojące, wznoszące się, na wpół zwrócone z szewkiem przywartym do łożyska, a okienkiem zwróconem na dół i ku zewnątrz. Z tej zalążni wychodzi szyjka, rozdzielona na trzy gałęzie. Owocem jest jagoda trzy lub cztero-ko-mórkowa, zawierająca różną liczbę nasion, które pod swemi powłokami obejmują grube mięsiste bielmo, mieszczące w środku zarodek o liścieniach zaokrąglonych i o kiełku dolnym. Rodzaj ten

or

l/l

mi

ii

li

Fig. 522—521. ARISTO TELIA MACQUI Her.

1) Gałązka z kwiatami, 21 kwiat powiększony, 3) tenże w przekroju.

obejmuje krzewy rozsnące w Chili, Nowej-Zelan-dyi i Tasmanii. Liście ich są przeciwległe, pie-rzastonerwowe, ogonkowate, opatrzone w (przy-listki opadające; kwiaty czasami jednopłciowe, ułożone w wierzchnotki, wyrastające z kątów liści. Chilijski gatunek A. Macqui Lehr., hodowany w szklarniach europejskich, posiada owoc jadalny kwaskowaty, orzeźwiający; liście i inne części rośliny obfitują w garbnik i służą do farbowania kolor czarny; prócz tego używają się one jako środek lekarski w uporczywej febrze.    LA-

Arisz, inaczej El-Arisz, nad obszernem łożyskiem czasowo wzbierającego potoku tegoż zwiska (Wadi-el-Arisz), stanowiącego od wieków uznawaną granicę między Egiptem a Syryą, a więc między Afryką i Azyą; silnie obwarowana twierdza, do tysiąca zaledwo mieszkańców li-

cząca. Za czasów panowania rzymskiego było tu ważne stanowisko handlowe, służące za skład idących z Arabii towarów (głównie wonności), pod nazwą Rhinokorura, W okresie wojen krzyżowych utworzyła się nazwa Larissa, czyli Laris, utrwalona obecnie w zmienionej postaci, i miejsce to stało się widownią krwawych zapasów, śród których w r. 1118 umarł tu król Jerozolimski, Baldwin. Lecz najdonośniejsze wypadki zaszły w ostatnim roku ubiegłego stulecia, podczas wyprawy wojsk francuskich pod wodzą gen. Bonapartego, który, po opanowaniu Egiptu, powziąwszy zamiar podbicia prowincyi tureckie)

lorado, ma 300 km. długości i utworzony jest przez pionowe niemal ściany, 700—900 m. wysokości. Cały kraj przedstawia wielkie, bezwege-tacyjne obszary, będące prawdziwemi pustyniami kamienistemi, jak np. Painted Desert na północy, Gila Desert na południo-zachodzie; przestrzenie lasami pokryte stanowią zaledwie 6°/₀ całości; miejsca urodzajne trafiają się tylko nad brzegami rzek, zazwyczaj w wodę niezasobnych; pochodzi to z właściwości klimatu, który jest suchy i surowy (znaczne różnice w temperaturze rocznej i dziennej). Stąd rolnictwo bardzo słabo rozwinięte; wyżej nieco stoi hodowla zwierząt domowych. Natomiast bogactwo mineralne godnem jest uwagi i wywołało szybki wzrost górnictwa: wydobywa się złoto, srebro, miedź, ołów, rtęć i żelazo; na północo-wschodzie znajdują się także węgle kamienne. Nader ważnym czynnikiem dla rozwoju A-y było wybudowanie dwóch dróg żelaznych transwersalnych, przerzynających kraj z zachodu ku wschodowi i łączących Kalifornię ze stanami, nad Mississippi położonemi; wiele także przyczynia się do tego Kolorado, spławny na przestrzeni 900 km. Ludnośó pierwotna zmniejsza się z każdym rokiem; liczne i groźne niegdyś plemiona apaczów, nawachów, papago-sów, yuma etc. przywołane są do porządku samą siłą faktycznego zwiększania się ludności białej przez imigracyę; warunki osadnictwa stają się z tej strony coraz przyjaźniejszemi. Terytoryum A., zorganizowane d. 23 lutego 1863 r., powstało z części dawnego Meksyku oraz z krajów, leżących na południe od rzeki Gila, nabytych dnia 30 grudnia 1853 r. od rzeczypospolitej meksykańskiej za 10 mil dolarów. Dzieli się na 7 hrabstw (counties), ma stolicę w m. Tucson nad rz. Santa Cruz (lewy dopływ rz. Gila), na kongres w Waszyngtonie wysyła jednego delegata bez prawa głosu.

Arizpe, stolica okręgu tegoż imienia, w stanie Sonora w Meksyku, leży w wysokiej dolinie Rio Sonora, pod fiO¹/^⁰ sz. pn. a 110° dł. zd. Gr.; 3,000 m ców.

Arjona, miasto w hiszpańskim depart. Jaen, w Andaluzyi, o milę od lewego brzegu Gwadal-kwiwiru, na wzgórzu zbudowane; 6,500 m ców; żywo rozwinięty przemysł garncarski i ceramiczny.

Arka (łac. arceo=zamykam). Tą nazwą mianowano u rzymian skrzynie, szafy i sarkofagi. W A-e przechowywane były ciała zmarłych lub popioły. Mianem tern określano kasy publiczne i prywatne, a wyrażenie „ex area solvere”, czyło to samo, co „zapłacić ze szkatuły”, oznaczała także miejsce zamknięte, taras ogrodzony, w którym więźniów trzymano, w przeno-śnem znaczeniu budynek zamknięty, zkąd i Arka

E. D.

Syryi, napotkał tu żywy opór i zaledwo po dwukrotnym szturmie, 20 lutego, A. zdobył, a puszczona wolno załoga, z 1200 ludzi złożona, posłużyła za pozór do okrucieństwa, rzucającego ni-czem niezmytą plamę na rosnącą sławę Napoleona, przez wymordowanie 2,500 jeńców przy zdobyciu Jaffy (ob.). El.-A- pozostawał w ręku francuzów do ostatnich dni 1799 r. Dla nas El.-A. jest upamiętniony genezą jednego z najpiękniejszych utworów Słowackiego („Ojca zadźumio-nych”), który tu w czasie podróży swej w 1837 r. po wschodzie, dwutygodniową kwarantannę odbywał. 2) El-Arisz, miasto w środkowym Egipcie, w żyznej okolicy, poniżej Siu tu, między lewym brzegiem Nilu i kanałem nawadniającym Józefa. 3) El-Arisz, właściwie Ar ais z, zmieniony u europejczyków na Larisz, port w ces. Marokańskiem, przy Atlantyku, w pobliżu Tangeru.    A- Sz-

Ari Thorgilson, przezwany „Frodi”, t. j. mądry (* około 1067—f 1148), najstarszy histo-ryograf islandzki, z powołania ksiądz, opracował na podstawie sag i opowiadań ludzi starszych,

Apd. S.

„Islendingabók” t. j. treściwy, krytyczny przegląd dziejów Islandyi, od Czasów zaludnienia jej przez Skandynawów aż do r. 1120. Inne obszerniejsze dzieło jego tejże treści zaginęło, ale było jeszcze znane późniejszym średniowiecznym historyogra-fom islandzkim, którzy wiele z prac A. T-a korzystali. Porówn. Maurer: „Ueber A. T. und sein Isländerbuch”, w Pfeiffera „Germania”, tom 15 (1870).

Arizona, tery tory urn w St. Zjednoczonych Ameryki północnej, oddzielone na zachodzie od Kalifornii i Ne wady przez rz. Kolorado, graniczące na południu z Meksykiem, na wschodzie z teryt. Nowego Meksyku, po 109° południku zd.

zna-

A.

Arka Noego, ob. Noe.

Arka przymierza, skrzynia, (po hebr. aron), która służyła do przechowywania tablic dziesięciorga przykazań; a ponieważ te przykazania by-

Gr., na północy wreszcie z teryt. Utah, po 37° równoleżniku pn. 295,030 km. □, w 1887 roku około 90,000 mców. A. obejmuje zachodni stok wyżyny Kolorado, pochylającej się ku głównej rynnie, jaką tworzy rz. Kolorado; pochylenie to unaoczniają kierunki dążących ku niej dopływów lewych, jak Rio Gila i Mały Kolorado (Little Noego (ob.).

Colorado). Sama wyżyna wyniesiona jest średnio na 1,600—1,800 m. nad p. m., pojedyńczemi szczytami jednak sięga znacznie wyżej, jak np. S.

Francisco Peak 3,680 m.; erozya zorała ją głę-bokiemi jarami, cz. kanionami, z których najsla- ły streszczeniem przymierza, zawartego między wniejszy Wielki Kanion (Grand Cańon) rz. Ko- Bogiem a ludźmi, i zarazem jego dokumentem

(świadectwem), ztąd i same tablice nazywały się i znajdujących się nad nią budowli bezpo-Swiadectwem lub Przymierzem, a skrzy- średnio na opory, t. j. ściany lub kolumny, i urno -nia, w której były złożone, Skrzynią Przy- żliwiając użycie drobnych składowych części dla mierzą (po hebr. aron haberit) lub skrzynią wytworzenia znacznego łuku, ułatwia zadanie pokrycia większych otworów pomiędzy ścianami. A., jako konstrukcya architektoniczna, znaną już była egipcyanom; używali jej w budowlach etrusko-wie i grecy; największe jednak zastosowanie i ujęcie w formy estetyczne nadali jej rzymianie. Klasyczne A-y rzymskie są zawsze półcyrklaste, inne formy łukowe, jak eliptyczne, owalne lub łańcuchowe, daleko później się spotykają A., pojedynczo egzystująca, stanowi zwykle górne zakończenie otworu przejściowego (ob. łuki tryumfalne) lub mostowego, lub też otworu drzwiowego albo okiennego i, jako taka, zwykle zasklepieniem łukowem w budownictwie jest mianowaną. A-ą zaś, w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, nazywamy połączenie łukowych pokryć jedno za drugiem, w kierunku długości budowli następujących, wspartych na kolumnach lub ścianach. Wykonanie tego rodzaju konstrukcyi zowie się

HE

r^-5

PI I

\3

H

świadectwa {aron paëduth). Była ona z drzewa akacyowego {setłim), długości łokci 2‘/₂, szerokości i wysokości po ll/₂, powleczona zewnątrz i wewnątrz na ystszem złotem. Kazał ją zrobić Mojżesz, w drodze z Egiptu do Palestyny. Brzeg jej obwiedziony był dokoła złotą koroną, a na czterech jej końcach znajdowały się kółka złote, przez które przewleczone były dwa drążki, również z drzewa akacyowego, służące do przenoszenia A-i. Wieko jej było szczerozłote, a nazywało się po hebrajsku Kapporeth, co ks. Wujek wyłożył przez ubłagalnię, czyli wyrocznicę. Na niem stały ulane ze złota dwa cheruby, twarzami do siebie obrócone, ze skrzydłami rospostar-temi tak, iż zasłaniały ubłagalnię. Ubłagalnia była największą świętością w Starym Zakonie. Był to niejako tron, z którego Bóg-Król Izraela wydawał polecenia ludowi swemu, widomym sposobem (przez obłok) objawiał obecność swą śród niego (stąd zwano ją niekiedy „podnóżkiem nóg Pana”) i odpowiadał, kiedy się go radzono w ważnych jakich sprawach (stąd Wy roczni ca). Można powiedzieć, że sama A. była tylko pod stawą ubłagalni. W A-ce, aż do czasów prawie Salomona, przechowywano, oprócz tablic przymierza, laskę Aarona i miarkę manny. W pochodzie do ziemi obiecanej, przenoszono ją z miejsca na miejsce, obozując zaś, ustawiano w przybytku (tabernaculum), który był rodzajem namiotu drewnianego, dającego się składać i rozbierać i również się przenosić; w Jerozolimie zaś umieszczona była w najświętszej części świątyni, gdzie nawet arcykapłan, raz tylko na rok, mianowicie w dzień sądny czyli pojednania, mógł się do niej przybliżyć, aby krwią kozła ofiarnego ubłagalnię pokropić. W innym zaś czasie wolno mu było przystąpić tylko dla zasiągnięcia rady od Boga w najważniejszych sprawach. A. znajdowała się wśród Izraela aż do zdobycia Jerozolimy przez Nabuchodonozora, poćzein wraz z ołtarzem kadzenia i przybytkiem mojżeszowym ukrył ją prorok Jeremiasz na górze Nebo, tak, iż po niewoli babilońskiej już odszukaną być nie mogła. (Ks. W. K. w „Euc. kościelnej”). * Arkada—Arkadowanie (łac. arcus=łuk), jest to konstrukcya architektoniczna, zasadzająca się na pokryciu przestrzeni pomiędzy dwiema ścianami, lub zastępującemi je kolumnami, łukiem, utworzonym z pojedynczych części materyału kamiennego, w formie łuku wyrobioną częścią drzewną, lub odpowiednio wygiętym łukiem z metalu. W pierwotnych budowlach pokrycie otworów po^ między ścianami odbywało się za pomocą jednolitych płyt kamiennych, lub też większych kamieni płaskich, stopniowo występujących ku środkowi otworu (ob. Architektura). A. więc, w kon strukcyach budowlanych napotykana, cechuje więcej udoskonalony rozwój sztuki budowlanej, w samem zaś zastosowaniu, oddając cały ciężar A-y

NT

"4 >HI[ 'Mllr P\ ''ill

iMZiET«

Jr

Fig. 525 i 526. Arkady.

arkadowaniera. Motywy A-d klasycznych spotykamy w akwaduktach rzymskich (ob.), gdzie w kil-kopiętrowych występują kondygnacyach, w Colo-seum, gdzie stanowią zewnętrzną ścianę amfiteatru (ob.), i w wewnętrznej strukturze wszystkich niemal budowli klasycznego okresu architektury rzymskiej. Półcyrklaste A-y spotykamy w bazylikach starochrześciańskich; z rozpowszechnieniem jednak w XII wieku stylu gotyckiego, weszły w użycie arkady ostrołukowe, których piękne wzory spotykamy w odpowiedniego czasu budowlach angielskich, francuskich, niemieckich, a szczególniej włoskich. Renesans powrócił znów do A-d półcyrklastych, które stały się niemal nieodłączną częścią wspanialszych budowli włoskich, jak np. San Paolo w Rzymie, Certosa w Pawii. A-mi przyozdabiano budowle klasztorne i galerye cmentarne, jak również t. zw. loggie. Rozmiłowanie się architektów włoskich w zastosowywaniu A-d w budowlach pozostawiło ślady i w dawniejszych gmachach, w naszym kraju przez konstruktorów włoskich wznoszonych, jakkolwiek piękny ten motyw architektoniczay w naszych warunkach mniej szczęśliwie mógł być wyzyskany. A-y budowli maurytańskich nie posiadają konstrukcyjnego wy-tłómaczenia, motywując łuk podkowiasty, ostro-łuk wygięty lub ostrołuk zwyczajny, nieparzystą

E. D.

mu

mo-

nez

sa,

ilością półcyrklastych wycięć zaopatrzony. A-y jednak tego rodzaju, przy efektacyi zewnętrznej archiwolty, wielce podnoszą dekoracyjną stronę budowli. Rozpowszechnienie żelaza, jako inate-ryału budowlanego, daje szerokie pole do stosowania konstrukcyi arkadowej, która, ze względu na podatność i wytrzymałość materyału, odznacza się lekkością, nawet przy pokryciu otworów znacznych wymiarów.

Arkadelt Jakób (Archadelt, Archadet, Har-cadelt, Arcadet, - * około 1514 r.), słynny kompozytor niderlandzki. Przez jakiś czas był nauczycielem kapeli papieskiej (1539), następnie śpiewakiem tejże kapeli (1540). W 1555 r. zabrany do Paryża przez księcia Gwizyusza, pełnił tam obowiązki nadwornego muzyka (Regius musicus). Napisał pięć tomów madrygałów pięciogłosowych, kilka tomów mszy, wiele motetów, canzonet i t. p. A. jest uważany za największego z melodystów XVI wieku.    A-Po1-

Arkadya, starożytna nazwa dzielnicy, leżącej w samym środku Peloponezu, w położeniu peł* nem gór, z których najznaczniejsze Likajos i Menalos, źródłami swemi zasilają niemal wszystkie rzeki półwyspu. Gleba mniej do rolnictwa przydatna, za to obfitująca w tłuste pastwiska, była zapewne przyczyną wielkiego opóźnienia w kulturze umysłowej krainy; mieszkańcy jej odważni, bitni, trudnili się przeważnie pasterstwem i uchodzili za dzikich; obyczaje ich odznaczały się surową pierwotnością; nie uprawiali nauk ani sztuk żadnych, prócz gry na fujarce, i to oddalenie od skomplikowanych warunków cywilizacyjnych nadawało ich społeczności charakter patryar-chalny. Klimat górski, chłodny, wśród skwarnego wogóle słońca Grecyi, wyrodził zapewne tę przysłowiową opinię o błogości A-yi; poezya to swobodne, ciche życie pasterskie, o skromnych potrzebach, ubarwiła swem tchnieniem pomiędzy zmęczonemi wojną i trudami cywilizacyjnemu Nazwa A-yi, odnosząca się do licznego szeregu miast, bez żadnego rządu centralnego, nie jest ściśle polityczną, ponieważ mieszkańcy, lubo dobrzy hellenowie, nigdy nie występują jako przedstawiciele jednego państwa A-yi, którego nie było; jest to raczej nazwa eponimiczna (od Arkasa), a właściwie plemienna i biorąca początek w micie. Mit pierwiastkowy odnosi początek ar-kadyjczyków aż do plemienia Pelazgów, uosabiając je w synu Pelazgosa, Likaonie (wilk). Ten miał z różnych żon aż 50 synów, a wszyscy, z których najstarszy Menalos, byli dzicy, bezbożni, źli. Owóż widzimy, że ojciec i najstarszy syn, już są eponimami dwóch największych gór w A-yi. Dla osobistego przekonania się o ich nie-godziwości, .Zeus zstąpił do nich w gościnę pod zmienioną postacią, a oni podali mu na wieczerzę dziecko, czem zgorszony bóg, przewrócił stół, piorunem zabił Likaona i wszystkich synów, prócz najmłodszego Niktymosa: miasto, powstałe przy przewróconym stole, otrzymało nazwę Trapezos (stół). W opowieści Pauzaniusza pierwotny ten mit, sięgający zapewne jeszcze katalogu hezyo-

Enyeklopedya Powszechna iluitr. T. IV.

dycznego, ulega modyfikacyi. Likaon przedstawia się tam podobnież jako okrutnik i wykonawca nieludzkich praktyk, ale jest też założycielem kultu i uroczystych igrzysk Zeusa Likiejskiego; raz uczynił on Zeusowi ofiarę z dziecka i krew jego rozlał na ołtarzu, za co bezpośrednio przemienionym został w wilka. Synowie jego nie giną, lecz zakładają w A-yi różne miasta; że zaś te drobne osady wzajem są od siebie niezależne i każda ma swojego eponima, przeto rodowód arkadyjski rozprasza się i dzieli. Jakoż, Pallas, Ore-steus, Figalos, Trapezeus, Menalos, Mantineos i Te-geates, poczytywani są za synów Likaona, i każdemu z tych imion odpowiada nazwa poszczegól nego miasta. Pauzaniasz, który spisuje swą histo ryę według tego, co słyszał w danej miejscowo ści, a był wszędzie osobiście, zapewnia, że w tej formie przedstawiano w A-yi podanie to, jako pierwotne; co większa, oświadcza on, iż wierzy w^ nie zupełnie. Pauzaniasz, lubo pisarz bardzo późny, należy jeszcze do tych uczonych, którzy wierzą w cuda. Mówiąc o przemianach, „możemy zatem wierzyć — oświadcza — że Likaon stał się dzikiem zwierzęciem, a Niobe skałą; lecz za ich czasów, kiedy złość spotężniała tak, że aż się rozlewa po całej ziemi i po wszystkich na niej rozłożonych grodach, niema już przykładu ludzi, wyniesionych do godności bogów, chyba w charakterze prostego tytułu lub pochlebstwa względem możnych; gniew przytem bogów leniwo spada na złych, lecz oczekuje na nich przy odejściu z tego świata”. Argument powtarzany dziś jeszcze. Pomimo wszakże pierwszeństwa przy* znawanego Likaonowi w założeniu społeczności arkadyjskiej, nie jest on eponimem całej krainy, lecz nierównie późniejszy Ar kas, zgoła, jak się zdaje, innego pochodzenia, syn Zeusa i pięknej towarzyszki łowieckiej Artemidy, zwanej Kallisto. On -to (Pauzaniasz VIII, Apollodor III) miał ludowi wskazać pierwsze zasady rolnictwa, wyrobu chleba, przędzenia i tkactwa. Jeden jego syn, Azan, zakłada eponimiczne miasto Azanię w A-yi południowej; drugi, A.fejdas, rodzi Aleosa, władcę Tegei, założyciela tamże kultu i sławnej świątyni Ateny Alejskiej; z tej też linii wychodzą tacy bohaterowie, jak argonauta Anceusz; wódz oddziału arkadyjskiego pod Troją, Agapenor; nareszcie, największa chluba Tegei, Echemos, zwycięzca w pojedynczym boju syna Heraklesowego, Hyllosa, podczas najścia Heraklidów na Pelopo-. Trzeci syn Arkasa, Elatos, jest ojcem Ischy-wplątanego w dzieje przesławnego Asklepiosa (Eskulap), praszczura medycyny greckiej, na którym, dzięki błogosławieństwu powszechnemu, dokonała się transfiguracya boska, w znaczeniu, jakie do tego pojęcia przywiązuje Pauzaniasz. W szóstym dopiero wieku przed Chr. A. zaczyna wchodzić w okres historyczny. Ludność jej miejscowa, nie mająca styczności z morzem, urwi-stemi górami strzeżona, unika napływów obcych, niema tam ani dorów, ani innych plemion, jakie się plątały po Peloponezie; nie słychać tam o najmniejszej osadzie obcej; ludność ta, wywodząca

loi

czilił ten zamiar przez założenie w r. 370 przed Chr. m. Megalopolis, jako środkowego ogniska politycznego wszystkich gmin i interesów arkadyjskich, a to dla postawienia niejako twierdzy przeciw pokusom Sparty. Czterdzieści drobnych demosów, od zachodu góry Menalos, wcieliło się w to miasto; ustały współzawodnictwa między Tegeą, Manty neą i Kii torem; współplemiennicy ciągnęli z różnych okręgów, by nadać fundacyi cechę wszecharkadyjską, prócz mieszkańców Or-chomenu i Herei, którzy zawsze byli zjednoczeniu przeciwni Niemniej odtąd dopiero mówić można o A-yi, jako o jednolitem ciele politycznem. Nowy ten układ, mający za skutek potężny rozwój Megalopolu i Messeny, poparty poniżeniem, jakiemu uległa Sparta, do tego stopnia zelektryzował, a nawet rozzuchwalił arkadyjczyków, że, nie poprzestając na zamysłach panarkadyjskicb, zapragnęli dzielić przodownictwo z Tebami, tak jak z Atenami dzieliła je Sparta. Jako wyobra-ziciel tych dążności i tych ambicyj zjawił się Li-komedes, energiczny, zdolny i zamożny manty-nejczyk. Ksenofont w Hellenikach (VII; 1, 23) opowiada, jakie tytuły człowiek ten wystawił przed oczy współplemieńców, by ich do postępu naprzód w tym kierunku pobudzić. Przypomniał on zgromadzeniu panarkadyjskiemu (ciało 10-tysięezne), że wszyscy mieszkańcy Peloponezu są przybyszami, a oni jedni tylko zdawien dawna tubylcami; że ich ludność jest najliczniejsza, ludzie najdzielniejsi ze wszystkich hellenów, czego świadectwem to, że ich wojska najemne są najbardziej poszukiwane, a ani spartanie Attyki, ani tebanie Lakonii nie śmieliby nachodzić bez ich pomocy: do-pierwszeństwo należy się Tegei. Jest ona od Man- syć więc tej służby dla obcych, czas te zdolno-tynei dawniejszą, przywiązane są do niej trądy- ści obrócić dla samych siebie, inaczej, zwycięskie cye mityczne, urok Echemosa, zwycięzcy Herakli- dziś Teby w nową Spartę przemienią się dla dy; a przytem reputacya jej piechoty (hoplites) nich. Przejęci na to przedstawienie zapałem, ar-trzymającej drugie miejsce w zastępach pelopo- kadyjczycy, owiani urokiem nowego powołania, neskich po piechocie spartańskiej. Poza temi dwo- prosili Likomedesa, aby ich natychmiast prowa-ma miastami są już tylko drobiazgi, bez znaczę- dził do czynu. Niewiele myśląc, Likomedes, na nia politycznego, a tak w głównem nawet swem czele roznamiętnionych zastępów rzuca się szukać rzemiośle zacofane, że na zawołanie Epaminon- Spartan. Przebija się przez Epidauros, gdzie wy-dasa przed bitwą Mantynejską wysłały wojsko, prowadza z kłopotu wojsko Argiwczyków, naciśnio-zbrojne zaledwie w maczugi (Ksenof. Hell. VII, ne podówczas przez Koryntyan; zajmuje krainę

się od Pelazgów, dotrwała w czystości krwi. Mieszkańcy tej krainy, dzielni i hartowni górale, uchodzą za najliczniejsze plemię półwyspu i na podobieństwo też późniejszych Szwajcarów, częścią z biedy, częścią z temperamentu, dostarczają różnym dzielnicom greckim najemnych zastępów wojskowych. Nie skupiają się i w tym wieku nawet w żaden liczniejszy i trwalszy konglomerat, żyją luźnie i niezawiśle, rozrzuceni po mnóstwie drobnych osad, a jedyną ich łączność stanowią uroczystości wspólne na cześć Zeusa Li-kiejskiego, Artemidy Hymnijskiej oraz Despojny, córki Posejdona i Demetry. Poszczególne demo-sy (gminy) arkadyjskie przybierają nazwy od okolic pobytu, są to: Azanes, Parrhasii, Menalii (od góry Menalos), Eutresii, Aegytae, Skiritae i t. p. Było tam jednak i kilka większych miast, sklejonych z wiosek lub demosów, niegdyś niezawisłych. Najznaczniejsze z nich Tegea i Mantynea, na granicach Lakonii i Argolidy; Orchome-nos, Fenejos i Stymfalos, ku płnws., na pograniczu Achai; Klitor i Hereja, na zachód, gdzie A-ę od Elidy i Tryfilii oddzielają góry lesiste Foloe i Erymantos; Figaleja, na granicy płdz. nieopodal od Messenii. Najsilniejsze z tych, Tegea i Mantynea, o granicach wspólnych, dzieliły między siebie wyniosłą i zimną równinę Trypolis-sy, rozgraniczone jednym tylko potokiem o uściu podziemnem. Urządzenie odpływu tego szalonego potoku było zadaniem wzajemnej dobrej woli obu miast; ale że ta wola nie zawsze istniała, czasami więc jedno miasto spuszczało potop na drugie. W każdym razie, z pomiędzy wszystkich ognisk, przedstawiających ludność arkadyjską,

5). Dzięki przewadze swej, Tegea i Mantynea na południe nowego miasta Messeny, a na zatrzymały odnośnie w zależności od siebie po kil chód od zatoki Messeńskiej, wypłasza ztamtąd ka bliższych gmin i sięgały coraz dalej; ale prze- J załogi spartańskie, dociera do Asine, głównej szkadzała im Sparta, która, zamierzywszy zapa- kwatery naczelnego wodza spartańskiego, Gela-nować nad całym Peloponezem, albo i dalej, nie nora, i bije go na głowę, co zdaje się położyło życzyła sobie obszernych konglomeratów, a prze- koniec spartańskiemu panowaniu na płdz. krańcu to, nie pytana ani proszona, przyjęła na siebie Peloponezu (368 przed Chr.). Świetna ta, a cięż-o bronę niezawisłości tych drobnych gmin arka- ka wśród gór i zimy wyprawa, wzbudziła wszę-dyjskich, i tak ją wzięła do serca, że, stanąwszy dzie podziw dla arkadyjczyków, a jednocześnie na szczycie potęgi, zburzyła mary forteezne Man- i zazdrość nawet u sprzymierzonych Teban. Te-tynei i rozdzieliła administracyjnie pięć gmin, raz już nietylko ludności jednoplemienne, ale z jakich się to miasto stopniowo złożyło. Niedłu- i obce cisnęły się do ich związku. W okresie go to wprawdzie trwało: po bitwie pod Leuktrą, swej potęgi, przed 30 laty, Sparta ograbiła z Try-kiedy, dzięki bohaterstwu wodzów tobańskich, filii Elidę, która po upadku tamtej zaczęła swych Sparta poszła na dół, krzątano się około utwo- praw dochodzić; ale Tryfilianie, pod urokiem po-rzenia stałego związku arkadyjskiego, lecz par- wodzeń Arkadyjskich, dalejże wywodzić się od tykularyzm drobnych gmin staranie to udarem- Tryfila, syna Arkasa, z żądaniem przyłączenia niał. Dopiero Epaminoudas, tebańczyk, uskute do ich związku. Oczywiście, odmowy nie doznali

a Elis protestować nie śmiała i cała kraina Try-filis wcieloną została do związku arkadyjskiego, r. 367 przed Chr. Lecz, jak widzimy z dat, tak pięknie się zapowiadająca przyszłość A-yi nie mogła się urzeczywistnić, bo oto wchodzimy już w prolog do wielkiego dramatu Macedońskiego, którego jednym z epizodów było, po zajęciu Teb, ogłoszenie się Aleksandra naczelnym wodzem wszystkich wojsk Grecyi, czyli jej panem. Razem z innemi dzielnicami odczuwała jarzmo to i A.

wilizacyą społeczeństwa. Poeci sławili ją szeroko a myśliciele za wzór stawiali. Ideał ten, przez poezyę głównie do literatury wniesiony, mieli też na myśli, między innymi, i założyciele tak zwanej Akademii Arkadyjczyków („Accademia degli Arcadi”), dążący do oczyszczenia zepsutego smaku w literaturze przez powrót do pierwotnej czystości i prostoty językowej (ob. art. „Akademia we Włoszech” str. 404, szpalta 2). W sztuce plastycznej, w epoce rozkwitu malarstwa pejzażowego, często uprawiano tak zwany „pejzaż arkadyjski”, na którego tle przedstawiano zwykle sceny z życia pasterskiego, jako ideał prostoty obyczajów i spokojnego, pełnego błogości życia. W idealnem odtwarzaniu A-yi, jako pięknej krainy i siedziby szczęśliwych pasterzy greckich, a nawet pół-bogów legendowych, celowali prze-dewszystkiem Poussin i Claude Lorrain. Płótna ich, prawdziwe arcydzieła sztuki malarskiej, przenoszą nas rzeczywiście do owego „złotego wieku” ludzkości, o którym śnią poeci i który za wzór stawiają społeczni marzyciele. Znany obraz Pous-sin’a „Pasterze arkadyjscy”, jedno z arcydzieł tego mistrza, jest może najpoetyczniejszem odtworzeniem owej błogiej krainy i jej mieszkańców. Na tle falistego gruntu, z górami w oddali, trzech młodych pasterzy, w towarzystwie wspartej na ramieniu jednego z nich, pięknej niewiasty, odczytują pochyleni zatarty wiekami napis, na grobowcu niegdyś wyryty: „1 ja żyłem w Ar-kadyi” („Et in Arcadia Ego”). Oryginał obrazu tego znajduje się w Luwrze paryskim, a odmienny nieco waryant w „Devonshire-House” w Londynie. Podług egzemplarza luwrskiego obraz ten sztychowali: Picard-le-Romain i Albert Reiudel.

Ona też jedna z pierwszych przystąpiła do pa-tryotycznego związku Achejskiego, którego wielkim, po śmierci Aratusa, przywódcą, był właśnie syn jej, bohaterski Filopomen, urodzony w tern mieście Megalopolis, gdzie nastąpił zawiązek zjednoczenia panarkadyjskiego. Razem też z innemi A. stała się niebawem po śmierci Filopomena łupem rzymian, r. 140 przed Chr., a po podziale państwa pozostała przy cesarstwie Wschodniem.

W r. 1240 po Chr. odjęli ją cesarstwu wene-cyanie, w 1470 podbili turcy razem z całym Peloponezem i trzymali do powstania w r. 1822.

Dzisiejsza A. stanowi jednę z pięciu nomarcbij peloponeskich kr. Greckiego, obejmując całą dawną dzielnicę, i jak dawniej słynie z pięknych pól, kwiecistych dolin, gór okrytych lasami, tylko nie rodzi już Filopomenów; obfituje w winnice i pastwiska; podczas skwarów w dolinach, góry jej stanowią chłodne schronienie, lubo niepozba-wione wilków, a na równinach gdzieniegdzie dyszą bagna niezdrowym wyziewem. Przestrzeń jej, na zachód od zatoki Argolidzkiej (Nauplii) wynosi 80 mil kw. i około stu tysięcy mców. Stolicą jej Trypolitsa; inne miasta główniejsze: Megalopolis, Mantynea, Kinurgia i Gorynta. Curtins: „Gesch. des Peloponezus”. Grote: „Hist. ! W nowszych czasach najpoetyczniej odtwarzał Gr.” tom. I, 3, 15.    K-K- pejzaż arkadyjski, za mało za życia ceniony,

wiający taniec dziewic u zrębu lasu, na tle prześlicznego krajobrazu, w wieczornem oświetleniu zachodzącego słońca, tyle ma w sobie harmonii w liniach i barwach, że odrazu nastraja widza do tej błogości idealnej, która mimowoli marzyć każe o „wieku złotym” ludzkości. Dodać potrzeba, że'mieszkańcy A-yi i dziś jeszcze namiętnie lubią taniec i muzykę, któro z niezwy-kłem zamiłowaniem uprawiają.    s- s

Arkadya, wieś gin. Nieborów, pow. łowickiego, gub. warszawskiej, nad rzeczułką Skierniewką czyli Łupią, przy drodze bitej z Bolimowa do Lo wieża, o 5 w. od tego ostatniego oddalona, liczy obecnie 28 domów z seciną zaledwo m ców, A. pierwotnie wchodziła w skład dóbr stołowych prymasów rzptej pod nazwą Łupią i w 1776 r. drogą zamiany przeszła do ks. Radziwiłłów przez ks. Helenę z Przeździeckich, żonę ks. Michała, kasztelana wileńskiego, dziedzica sąsiedniego Nieborowa, która, upodobawszy tę miejscowość, na ozdobną siedzibę przeistoczyć ją postanowiła. Sama nazwa, zapożyczona od krainy wyidealizowanego pasterstwa (ob. wyżej), wskazuje, że to

Arkadya w sztuce. Położenie geograficzne a dziś do najwybitniejszych pejzażystów zalicza-A-yi, oddzielonej od reszty Peloponezu górami, ny, Jan Babtysta Corot. Zwłaszcza obraz jego, oraz warunki miejscowe teluryczne i klimatyczne zatytułowany „Wieczór” (z r. 1875), przedsta-nadały jej zupełnie odrębny charakter. Powietrze górskie, a ztąd łagodny i orzeźwiający klimat A-yi, oddawna wydawały się mieszkańcom okolicznym godnemi zazdrości i oddawna też uważano ją za błogą krainę wśród reszty Peloponezu, palonego skwarem słońca. Odrębne też były i zwyczaje arkadyjczyków, uchodzących za potomków nie helionów, ale pierwotnych pelaz gów. Arkadyjczycy byli przeważnie narodem pasterskim, a jako taki, najdłużej zachowali proste, patryarchalne obyczaje. Nie uprawiali oni nauk, a ze sztuk znali tylko muzykę, i to na najprost szym instrumencie—fujarce. Ztąd od dawien dawna uchodzili oni za lud odosobniony od ogólnej kultury greckiej, zarzucano im nawet nieokrzesanie towarzyskie, chociaż z drugiej strony wychwalano ich pobożność i czystość obyczajów. Dzięki tym danym telurycznym i obyczajowym, zasłynęła też A. wśród społeczności greckiej, jako prototyp życia pasterskiego, pełnego prostoty, męstwa i uczucia, a ztąd, w przeciwstawieniu do wyrafinowanej kultury, jako pełna poezyi pierwotna siedziba ludzka, jako oaza wśród zepsutego cy-

przyozdobienie nacechowane zostało pseudo-klasycznej 8ielankowości smakiem, który w drugiej połowie zeszłego wieku, z Francyi idąc, zapanował w całej Europie. Jakoż niewielkie budowle, czy to jako świątynie (np. Dyany), czy domki pasterskie, napełniły wspaniały park, mieszczący w sobie stawy i strumienie o mitologicznych nazwach; był miniaturowy amfiteatr, i hippodrom, ozdobiony posągami bóstw i kolumnami, a śmiały łuk w stylu rzymskim tak dobrze był sporządzony, że zdawał się nosić na sobie ślady wieków; służył on za ramy pięknemu obrazowi, zanim bowiem widaó było świątynię, wody, drzewa (fig. 527). Gromadzono w ogrodzie tym rozmaite zabytki, skąd ły. Po klęsce spartan pod Leuktrą w r. 371 przed Chr., silne stronnictwo, z Likomedesem na-czele, zażądało utworzenia miasta, któreby służyło za ognisko związku i posterunek rady wspólnej, wyrokującej w sprawach, dotyczących wszystkich miast. Założenie to doszło do skutku z pomocą i pod kierunkiem Epaminondasa. Zbudowano miasto nowe, Megalopolis (ob. Arkady a), a zaludniono je, wprowadzając tam, po części przemocą, mieszkańców czterdziestu osad (370 r.). Według podania, przytoczonego przez Plutarcha, Platon posłał arkadyjczykom jednego ze swych uczniów, Arystonima, dla ułożenia ustawy (Trak, o moraln.). Arystoteles w Politei rozbierał usta-

-i-.;

: :K:';

HP*

fgg

K

wm-

m $

£

-c

V..

aw«

MI HI

Ü3SJ

lilii

gsr

■aaaBMH

li

tóg

Fis:. 527. Łuk rzymski i świątyni* we wsi Arkndyi,

się dało, naśladując w tern Puławy; wyrywano z miej sc swoich dzieła sztuki i pięknych rękodzieł dla przyozdobienia tej siedziby rozrywek.

Do rzędu takich, nie wiadomo skąd zdobytych zabytków, należy bardzo piękne, z żelaza kutego, nakrycie chrzcielnicy (fig. 528). Wszystko to ściągało tu tłumy hojnie podejmowanych gości, w których liczbie J. U. Niemcewicz, w 1812 r., upamiętnił swój pobyt żywym opisem cudów A., kowali w sprawach pokoju, wojny i przymierzy, w swoich „Podróżach po ziemiach polskich” (str. przyjmowali i wyprawiali poselstwa, sądzili win-131 — 132), Tańska zaś    w „Rozrywkach dla dzieci”    j    nych    uchybieniom w funkcyach public/mych, a wy-

1828 r. W r. 1853,    ta urocza siedziba, opu-    I    roki    ich obowiązywały cały związek.    Jak we

i zaniedbana, przedstawiała smutny obraz wszystkich respublikach greckich, sprawy rozpo-upadku, a teraz ledwo    szczątki dawnej świetności    znawane były uprzednio w zgromadzeniu    ścieśnio-

pozostały. A. około r.    1860 przeszła na własność    nem,    zwanem „bule”. Rada arkadyjska    składała

się z posłów (damiorgoi) od różnych okręgów po Arkadyjczycy, członkowie akademii del Ąr- pięciu; 10 dostarczało Megalopolis, mniejsze osa-cadia, ob. Akademia.    dy po 2 lub 3. Dla ważności, każdy wniosek

Arkadyjski związek (Arkâdôn tó koinón). musiał przejść przez „bule” do zgromadzenia Dzie-Aż do bitwy pod Leuktrą, różne okręgi Arka- sięciu-Tysięcy i tam być przyjętym przez głoso-dyi, prócz wspólności pochodzenia i uroczystości j wanie. Związek utrzymywał wojsko stałe, złożo-religijnych, innego związku między sobą nie mia- ne z 5 tysięcy ludzi (epńntoi), na żołdzie współ-

wę tego związku, o którym wreszcie mało jest wiadomości. Zdaje się, iż miał on wspólnego stratega, niepewna atoli, czy był to urząd stały. Lepiej nieco znanem. jest zgromadzenie Dziesię-ciu-Tysięcy (Myrioi), przynajmniej wielkie jego atrybucye. Zbierali się oni (Grote podaje w wątpliwość stałość tej liczby) zazwyczaj w Megalopolis, w budynku zwanym buleytërion, wyro-

szczona

lir. Adlerbergów.

A Sz.

nym i proporcyonalnym do liczby ludności osad ₍ nego w Grecyi, nie pozostawiło objawów literac-związkowycb. Wojsko sprawowało służbę we- j kich; znajduje się po niem zaledwie kilka napi-wnętrzną, a w razie potrzeby wyciągało w pole; sów i kilka wiadomości dostarczonych przez gra-wybijał monetę, której kilka pięknych okazów matyków. Zob. Ahrens „Dialecta”, str. 225—325. posiada dotąd „Gabinet medali” paryski (jeden Arkadyusz, cesarz wschodnio-rzymski, 395 — nawet z czasów przedzwiązkowych), a członkowie 408 po Chr., starszy syn Teodozyusza Wielkiego związku, po-za obrębem wielkich kwestyj politycz- (* w Hiszpanii r. 377), wstąpił w 18 roku życia nych wspólnych, w sprawach gospodarki wewnętrz- na tron wschodniej połowy cesarstwa rzymskiego nej i sądownictwa, posiadali zupełny samorząd, i rozpoczął nieprzerwany szereg cesarzów wscłio-Wreszcie nigdy on nie był bardzo ścisłym: od dnich, czyli bizantyjskich, ciągnący się do roku pierwszych lat trzeba było używać siły zbrojnej 1453. Słabej głowy i niedołężnego charakteru, dla utrzymania mieszkańców, przesiedlonych do jakkolwiek nie pozbawiony dobrych popędów, A. Megalopolis; miasta dzieliły sympatye między nie umiał' wstępować w ślady wielkiego- ojca Spar tę i Teby; następnie jedne ciągnęły ku Spar- i przez cały czas panowania był powolnem nacie, drugie ku związkowi achejskiemu i macedo- rzędziem w ręku swoich ministrów, dworaków nom; indziej znowu powstawali samowładcy. mia- i nareszcie swojej żony, którzy swemi rządami nowicie w Megalopolis. Aż, po klęsce Kleome- przyczynili się do ostatecznego i trwałego podziału cesarstwa rzymskiego na dwa państwa, obce sobie i częstokroć wrogo względem siebie usposobione. Cesarstwo wschodnie rozciągało się w chwili wstąpienia na tron A-a od morza Adryatyckiego do rzeki Tygru i od Dunaju do Nilu w wyższym Egipcie. W pierwszych latach panowania A-a sprawował rządy minister i faworyt, prefekt Ru finus, któremu jeszcze Teodozyusz opiekę nad synem był powierzył. Wyniosłe i nieumiejętne obchodzenie się jego z osadzonymi przez Teodozyusza w Tracyi gotami spowodowało, a raczej przyśpieszyło wybuch z ich strony i najście ,na Grecy ę pod wodzą Alaryka (ob ) w r. 395. Spieszącego na pomoc z zachodu Stylichona (ob.), A., ulegając namowom zazdrosnego o swój wpływ Rufina, wstrzymał zakazem wprowadzenia legionów zachodnich do państwa wschodniego, co ułatwiło gotom wtargnięcie do Peloponezu i zupełne jego spustoszenie. Wypadek ten był niepowetowaną klęską dla całego świata cywilizowanego. Zginęło mnóstwo pomników sztuki i literatury; z miast ocalały tylko Ateny, Teby i Megara. Odsiecz, przygotowywana przez Rufina, nie przyszła do skutku, z powodu zamordowania wszechmocnego ministra w oczach samego cesarza przez dowódcę germańskiej gwardyi cesarskiej, Gainasa (3y5). Dopiero po śmierci swego współzawodnika przywołany Styiichon przybył morzem do Peloponezu i przez wyparcie gotów uratował, jeżeli nie Gre-cyę, to jej ruiny. Wypuszczenie atoli gotów z połapki, do której zapędzeni powinni byli wszyscy wyginąć, ściągnęło na Stylichona niełaskę A-a; kazano mu opuścić cesarstwo i skonfiskowano jego majętności. Miejsce Rufina zajął przy cesarzu eunuch Eutropiusz, który wszedł w układy z Alarykiem i oddał mu w posiadanie Illiryk (396). Zatwierdzenie Eutropiusza w godności konsula stało się powodem zatargu między A-em i bratem jego, panującym na zachodzie, cesarzem Honoryuszem (398). Ten ostatni zerwał wszelką łączność ze wschodem, odmawiając na przyszłość, będącego dotychczas w zwyczaju, wzajemnego zatwierdzania rozporządzeń, wychodzących z Rzymu lub Konstantynopola. Po straceniu Eutropiusza w r. 399 opanował słabego A-a wyżej wspomniany Gainas, od którego uwolniło

if

-\v

<Li

;>

fgilh

~Ł

mm

'' v

i)

Ę,

trĘrrrC

-A

i I - "Si

S| }

1 9 ,i

il

:v-i

' '■ '2 '

v**

•w

o/

! ig. 52S. Nakrycie chrzcielnicy z w. X1U, we wsi Arkadya.

nesa, związek ten się rozpadł, a miasta przeszły

do aehejskiego (Grote: „Hist. Gr.”, t. X?. —Fou-cart: „Mem. sur un décret inédit de la Ligue Arcadienne”. — Daremberg i Saglio: „Diet. des Antiq. grecques.”, 1871).

Arkadyjskie narzecze. - Jedno z narzeczy języka starogreckiego; według Strabona, mieszanina eolskiego i doryckiego, czyli dyalekt tak zwany poddorycki. Narzecze to, z powodu odcięcia Arkadyjczyków od wielkiego ruchu cywilizacyj-

K. K

T. S.

na-

rystykę.

Arkanit Haidinger (miner.), ob. Głaz er y t.

Arkansyt (miner.). Minerał, stanowiący, podobnie jak rutyl, anataz i brookit, jedną z odmian bezwodnika kwasu tytanowego (Ti 0₂), różniącą się postacią kryształów swoich, przedstawiających rzekomo słup sześciokątny, który jednakże jest tylko kombinacyą dwóch form szere-

gu rombowego, właściwego minerałom wymienionym, a mianowicie słupa rombowego i brachydo-my, równomiernie rozwiniętych. Jakkolwiek barwą swoją żelazisto-czarną i nieprzezroczystością różni się od innych odmian brookitu, wszelako wypada go zaliczać do tego ostatniego, Rammelsberg bo wiem i Kenngott wykazali, że A., tak wymiaram swych kątów, jak i składem chemicznym, nie ró źni się od niego; wygląd zaś jego odmienny za leży, według Rammelsberga, od domieszki dęli

K. J.

cesarza dopiero zwycięskie powstanie ludu konstantynopolitańskiego przeciw gockim wojskom najemnym, grasującym w stolicy (401). Odtąd wpływ na cesarza przechodzi na stałe w ręce cesarzowej Eudoksyi, która, dla wzmocnienia swego stanowiska, postarała się o usunięcie niedogodnego dla siebie patryarchy konstantynopolitańskiego, Jana Chryzostoma Złotoustego (ob.), usiłującego wpłynąć na poprawę obyczajów na dworze cesarskim (403). W ostatnich latach panowania A-a liczne klęski spadły na jego państwo. Hunnowie posunęli się do Tracyj; izaurya-nie bezkarnie pustoszyli Azyę Mniejszą; głód i trzęsienia ziemi nawiedzały liczne miejscowości. Tymczasem cesarz, otoczony niebywałym dotychczas wschodnim przepychem, pędził życie bezczynne, a cała machina państwowa zdawała się być obliczoną tylko na jak największy ucisk i wyzyskiwanie ludności. A. odznaczał się wielką gorliwością dla religii chrześciańskiej. W 396 roku nakazał on konfiskatę świątyń pogańskich i niedopuszczanie pogan do żadnych urzędów w państwie. Prześladował on również i heretyków, ale pozostawił w spokoju żydów. A. umarł w 408 r., pozostawiając państwo w stanie rozstroju i wyniszczenia, a po sobie pamięć jednego z najnieszczęśliwszych panowań. Następcą ,4-a został małoletni syn jego, Teodozyusz U.— Gibbon: „History of the decline and fall of the Roman Empire”, vol. V. —Le Beau: „Hist, du Bas Empire” t. VI.

Arkadyusz (Ar kadi os) z Antyochii, gramatyk grecki, żył w III w. po Chr. Uczynił wyciąg z dzieła Herodyana: „ Peri Icatolikes prosodias” (O prozodyi ogólnej), w którym rozprawia o akcencie, przydechu i iloczasie. Pracę tę, na wzór dzieła Herodyana, podzielił względnie do treści na 20 ksiąg i naśladował po wyższego pisarza wet w stylu samym, który odznacza się wielką jasnością, pomimo wielu błędów, powstałych później podczas licznych przepisywać. Dzieło to A-a ma znaczenie z tego przedewszystkiein względu, że innej, tak wyczerpującej pracy o prozodyi, nie posiadamy wcale. Wydał ją H. Barker w r. 1820 i następnie M. Schmidt I860.

Arkan (z tatarskiego argan), postronek z włosia końskiego, służący do chwytania dzikich koni z tabunu. Używali go zarówno tatarzy. jak i kozacy, używają i dziś pasterze koni w Węgrzech (csikos). A. tatarom służył do chwytania nietylko koni, ale także i jeńców polskich. *

Arkan, taniec ludowy na Pokuciu. Uczestnicy zabawy, trzymając się jeden drugiego za pas, tworzą długi łańcuch taneczny. Przez szybkie zwijanie i rozwijanie się owego łańcucha, tworzą się figury A a, stanowiące główną jego charakte-

A. Pol.

katnych cząsteczek żelaza tytanowego.

Arkany (Arcana) w lecznictwie, tak nazywano środki, obdarzone jakoby siłą nieznaną, tajemniczą, magiczną (zapewne od łac. arca=skrzyn-ka, w której średniowieczni szarlatani przechowywali osobliwe lekarstwa). Nabytkiem tym wzbogacił naukę wrzekomy reformator medycyny XVI wieku, Paracels. Leczenie, zdaniem jego, odbywa się z pomocą natury, jak to wskazał Hipokrat, albo, gdzie sama przyroda nie wystarcza, drogą sztuczną. Wychodząc dalej z zasady, że choroba, co do istoty swej, nie jest materyalną, ale duchową, żyjącą, t. j. zboczeniem idei Archeusa (ob.), twierdzi, że przeciwko niej muszą być stosowane środki, działające nieprzyjaźnie na tę duchową istotę jej, na ,nasienie” choroby, a takie-mi właśnie lekami są owe „arcana”. Wyraz ten ma jednak w nauce Paracelsa dwojakie znaczenie: w ogólnem pojęciu oznacza on wszystko, co się sprzeciwia powstaniu choroby, np. siłę leczącą natury, puszczenie krwi i t. p.; w szczególności zaś rozumie autor pod tym wyrazem substan-cye, które mocą swych „ukrytych własności” rozniecają drzemiące w ciele siły natury, albo niszczą warunki powstania choroby, rzeczone nasienie jej. Jego arkany są zarazem owemi „specyfikami”, których wyszukaniu poświęcali ówcześni lekarze i uczeni wszystkie usiłowania, a których owocem były t. zw, aleksifarmaka, tynktura złota, kamień mądrości i t. p., mające służyć do leczenia pewnych lub wszystkich chorób, a nawet uchylenia wszelakich nieszczęść. Działanie arkanów —mówi —jest niemateryalne, lecz podobne do działania ognia lub nasienia. („Es sind aile Ar-canen dermassen beschaffen, dass sie ohne Materia und Corpora ihr Werk vollbringen” — „Pa-ragranum”, Tr. 2). „Die Artzeney soll im Leib als ein Fewer wirken und so gewaltig in den Krankheiten handein, als ein Fewer handelt in einem Seheitter Hoftzhaufen”—(,Chirurg. Sohr.” 227). Zbadanie owych sił magicznych, w arkanach tkwiących, niemniej jak wydzielenie działających „esencyj” z roślin i kruszców, jest zadaniem alchemii; czy atoli znał Paracels arkany, tym sposobem wyśledzone i jakie? —autor zamilcza. W praktyce wskazuje lekarzowi siłę arkanu doświadczenie; nadto powinien lekarz dochodzić zewnętrznych własności przedmiotów, o ile one podobne są do formy chorego organu albo przypadłości chorobnej, i choroby, np. ręki — leczyć środkami, formę ręki mającemu, cierpienia nogi—lekami, formą do nogi zbliżonemi i t. p. („Also, hat die Artzeney ein Form der Fiisse, stehet sie in die Filss, hat sie ein Form der

Dr. Ł.

And. t-.

Arkanzas, w urzędowem skróceniu Ark, je-

na

na

na

na

na

Händen, so stehet sie in die Hände. Also mit dem Kopff, Bücken, Bauch, Hertz, Miltz, Leber u. s. w.”—„Labyr. med.”, c. 10). Na tej zasadzie powstała osławiona nauka „o sygnaturach”, w fantazyi Paracelsa poczęta, którą zwolennicy jego doprowadzili do śmieszności. Pomysł auto ra o sygnaturach ma oczywiście źródło swe w jego przekonaniu, źe tajemnicę życia i choroby zrozumieć można tylko przez poznanie „człowieka zewnętrznego”, t. j. wszechświata, źe zatem lekarz powinien śledzić zjawiska przyrody, które odpowiadają poszczególnym chorobom, i odwrotnie, jak np. puchlina-potopowi, zanik—suszy, apopleksya—piorunowi i t. p., zaczem idzie, że chory organ powinien leczyć się środkiem, formą do niego zbliżonym. Jakoż Paracels twierdzi, źe w kaźdem miejscu znajdują się środki lecznicze na choroby tam panujące. W rozwinięciu swoich wywodów przychodzi autor do zasady, że choroby rozdzielane i nazywane być winny nie wedle organów cierpiących, ani przyczyn, tylko podług skutecznych w nich arkanów, zatem rozróżniać należy: „morbus ierebinthinus, hellebori-nus i t. p., a nie Rheuma, Gatarrhus i t. p.” (Paragr. J). Najważniejsze arkany mieszczą się w przetworach rtęci, antymonu, ołowiu, żelaza, arszeniku, w tynkturach, esencyach, lekach opio-wych, a głównie w odkrytem/przez niego „Laudanum” (nie nasze Laudanum Sydenhami), o któ-rem mówi: „Ich hab ein Arcanum, heiss ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tod reichen will” („Gros. Wundartzeney”, I, str. 3).— Porów, najlepsze wydanie dzieł Paracelsa przez Husera, 1589; nadto: H. A. Preu: „Das System d. Medizin des Teophrastus Paracelsus etc.”, 1838 roku; K. F. H. Marx: „Zur Würdigung des Teophrastus von Hohenheim”, 1842 roku; Bademacher: „Erfahrungskeiilehre”, 1845 r. (przedmowa).

ArkanZâS, po Missouri najważniejszy z prawych dopływów Mississippi, ma źródła w górach Skalistych pod Mt. Lincoln (39y₂° sz. pn.), płynie zrazu w pięknym kanionie, pośród labiryntu łańcuchów górskich, lecz wkrótce wydobywa się na obszerne, skąpą wegetacyą okryte, płaszczyzny sawannów, cz. preryj, na których, przy nieznacz nych dopływach a suchem powietrzu, wiele traci wody; następnie przerzyna stan Kanzas i część Terytoryum indyan (Indian Territory), a rozcią wszy na dwoje wyniosłości gór Ozark, wchodzi do stanu, któremu nadał nazwisko, i pod m. Napoleon wpada do Mississippi, ubiegłszy 3,230 km (trzy razy dłuższy od Wisły). Dopływy jego są raczej długie, aniżeli w wodę zasobne; z lewej wpadają do niego: Big Sandy Creek, Verdigris, Neo sho—z prawej zaś, przychodzące z dalekich preryj: Cimarron Biver i Canadian B. Przestrzeń, odwadniana przez A., t. j. jego dorzecze, zajmuje 480,000 km. □ (tyle, co Dniepr); na długości

1,200 km. od uścia dostępny dla statków parowych.

den ze stanów unii północno-amerykańskiej, na prawym brzegu Mississippi, otoczony z północy stanem Missouri, od południa Luizyaną, |ma wschodzie stany Mississippi i Tennesee, a na zachodzie stan Texas i Terytoryum indyan; 139,466 km. □, liczył w 1880 r. 802,525 mców, obecnie przeszło milion. Kraj przeważnie płaski zajmuje część żyznej niziny alawialnej nad Mississippi od wschodu, a na zachodzie sfałdowany jest przez niewielkie wzgórza (do 700 ra.), należące do sy-stematu wyniosłości Ozark; takiemi są np. Boston Mounts, Jean Bange etc. Bzeka A., która stanowi dała nazwę, dzieli go na dwie równe niemal części; oprócz niej i Mississippi płyną tu liczne i dość znaczne strumienie, jak White Biver na północ, a Bed Biver i jej dopływ Washita na południe od rz. A. Ogół dróg wodnych, do żeglugi podatnych, wynosi 3,800 km. Klimat północy i zachodzie przyjazny dla człowieka; wschodzie, gdzie są obszerne lasy, bagna i podmokłe niziny, bardzo niezdrowy; częste wylewy rzeki głównej wyrządzają znaczne straty i przyczyniają się do zarażenia powietrza gnijącemi organizmami—w ostatnich jednak czasach przedsięwzięto środki zaradcze, przez sypanie grobli i bicie kanałów. Głownem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo, skierowane do uprawy kukurydzy i bawełny, obok tego jednak hodowla bydła rogatego i trzody chlewnej rozwija się pomyślnie. Bogactwo mineralne nie jest należycie wyzyskiwane, a jednak A. ma nieprzebrane zasoby cynku i gipsu, obok dość znacznych ilości ołowiu, żelaza i węgli kamiennych; obfitość gorących źródeł mineralnych. Przemysłowośó stanu nieznaczna, streszcza się przeważnie w młynkach parowych i tartakach; wyprodukowana mąka oraz obrobione materyały drzewne idą głównie do N. Orleanu, z którym A. obszerny prowadzi handel. Koleje żelazne dość gęstą siecią pokryły stan cały; liczono ich w 1885 r. blisko 3,500 km., obecnie przeszło 4,000 km. Ludność jest mieszaną i złożoną z białych, indyan i murzynów; ci ostatni w południowo-wschodnich okręgach przenoszą niekiedy 60°/₀ ogółu, za to na północy i zachodzie spadają niżej 5%; pod względem religijnym przeważają metodyści i baptyści. Szkół niższych było 1885 r. 2,768 ze 108,236 uczniami, w tej liczbie 601 szkół murzyńskich, a w nich 26,873 uczących się; szkół wyższych i średnich 52. Administracyjnie dzieli się stan na 75 okręgów (counties), ma stolicę w Little Bock, do Waszyngtonu kongres wysyła sześciu delegatów, z tych dwóch do senatu i czterech do izby reprezentantów. Sejm stanu, czyli kongres miejscowy, składa senat (31 członków) i izba reprezentantów (93 członków). Pierwszymi osadnikami tego kraju byli francuzi, którzy od Luizyany i dolnego Mississippi posuwali kolonizacyę ku północy. Stany Zjednoczone nabyły od Prancyi tę część dawnej Luizyany w r. 1803-im i w 1819 r. zrobiły z niej terytoryum A., a w 1836 przemianowały je stan A. W wojnie secesyjnej oświadczył się stan

_ —-—..... iüfc

1 a m

3a

y.

-P

□pqpS a ûooa

GL"

?!

□ GO . QQO T

SH

IL

'P

— [SLi>É£2SSl

ife i

JP :

WÊm'

<%■

I/em.

fl

Kg»

■|

: ■ -r i

I Pi

a cza-

E. D.

Fig. 532. Arkebuz dawnego kształtu.

ku. W r. 1364 A. nie nadawał się jeszcze do użycia w boju, miał bowiem lufę l¹/« stopy długą, wskutek czego tak doniosłość, jak równie trafność strzału, była niezmiernie słabą. Ale od początku XV wieku zaczęto wyrabiać A-y o lufach od 3—4 stóp długości, dobrze osadzonych w łożu i z kolbą wdół spuszczoną, tak, że można było ją przykładać do oka i do celu naprowadzać. Ulepszono także zamek i zastosowano go do użycia knota, zakładanego w dziobek kurka, który za pociągnięciem cyngla spadał na panewkę i udzielał ognia prochowi, na niej nasypanemu. Kule ważyły od Yle do Y20 funta, sam A. od 10 do 12 funtów. A-y oddały francuzom wielką usługę w bitwie pod Pawią w r. 1525. Marszałek de Brissac, z porady Monluc’a, kazał sporządzić 400 A-ów takiego kalibru, aby =^| donosiły na 300—4u0 kroków, na każdą kompanię wydano po 20 takich A-ów i żołnierzom, którzy z nich strzelać mieli, żołd podniesiono. Za tym Jj przykładem poszli niemcy i hiszpanie, a ks. Alba, ążM wychodząc z Włoch do Niderlandów, kazał wydać po i5 takich A-ów każdej kompanii. Te cięższe i donioślejsze A-y zwano także muszkietami. Ogólnie powiedzieć trzeba, że rozróżnienie

przeciwko zniesieniu niewolnictwa, lecz po zwycięstwach, odniesionych przez wojska stanów północnych, uledz musiał. Generał Ord, który po zajęciu kraju rządził nim z ramienia rządu, wezwał ludność w styczniu 1868 roku do wyboru deputatów dla ułożenia nowej konstytucyi stanu, która też dotąd bez zmiany obowiązuje.    And s

Arkanzas Post, najstarsza osada francuska w stanie Arkanzas, Unii północno-amerykańskiej; jako twierdza południowców, odegrała w wojnie secesyjnej ważną rolę, jej zdobycie bowiem przez wojska północne pod gen. Mac Clernandem (11 stycznia 1863) ułatwiło dalsze operacye przeciw twierdzy Vicksburgowi (,w stanie Mississippi). Dziś licha osada, jest tylko przystanią statków parowych, krążących po rz. Arkanzas.    And- s-

Arkas (mit.), eponim Arkadyi w ogólności. Nimfa Kallisto, towarzyszka Artemidy, uczyniła ślub czystości, przeciw czemu protestował Zeus poty, aż go złamała, ku wielkiemu zgorszeniu Hery i Artemidy. Pierwsza przez złość zamieniła ją w niedźwiedzicę; druga, widząc ją w tej postaci, jako łowczyni, zabiła ją strzałą. Ulitował się nad niebogą ofiarą swej chuci Zeus i wziął ją do nieba, czyli pomieścił między gwiazdami, jako konstelacyę .Niedźwiedzicy; syna zaś jej, Arkasa, owoc tego stosunku, zachował przy życiu i na wychowanie oddał mmfie-atlantydzie, Mai. A., zostawszy królem, otrzymał od Trypto-lema i ludowi swemu przekazał pierwsze zasady rolnictwa; nauczył go także piec chleb, prząść i tkać. Miał zaś trzech synów, z których pierwszy, Azan, był eponimem Azanii, południowej części Arkadyi; drugi, Afejdas, należał do bohaterów Tegei; trzeci, Elatos, znany jest tylko jako ojciec kilku głośnych synów: lschysa, Epitosa i Killena (Pauzan. VIH; Apollod. III; Iliada, II, 604).    **

Arkatura, nazwa arkad małych wymiarów, służących jako ozdoba architektoniczna po nad oknami, drzwiami i t. p. Wzory A-y przechowa 311,

r⁻'

uz:

mtlDüD

ëâûkâr

mss

M—

.....

Fig. 529. Arkatura styl romański. Fig. 530. Arkatura st. bizantyjski.

ły się z dawnych czasów, a budowle arabskie, hiszpańskie i bizantyjskie dają liczne motywy tego rodzaju ornamentacyi, które wykouywane by-

08

mmmm

nS»

te

»'i

¹ "11'J

Si

•j? -

hJL

Fig. 531. Arkatura st. gotycki.

ły z kamienia, częściej z gipsu lub drzewa, sami malowane.

Arkebuz. Tak nazywano broń ręczną palną, w pewnej fazie jej wykształcenia, mianowicie: pomiędzy drugą połową XIV i końcem XVI wie-

mi a i 'uTTI

gatunków broni palnej w tym okresie jest bar- duński, nie tyle gorliwością religijną, ile chciwo-dzo bałamutne. A-y wyszły zupełnie z użycia ścią łupów, w świątyni nagromadzonych, zagr/a-dopiero po wojnach o niepodległość Holandyi. ny, a zastępami już nawróconych Obotrytów i Po-W Polsce mało używano A-ów. Tarnowski, morzan posiłkowany, gdy i miejscowi książęta, w swojem „Consilium” powiada: „pieszy naszy Tecław i Jaromir, upadłszy na duchu, słabo się błahą strzelbę mają, bo arkebuz mało, jedno po- bronili, bez wielkich wysiłków w d. 15 czerwca dłe rusznice”. W rocie pieszej polskiej, w ro- (dzień św. Wita) A-ę zdobył, świątynię zburzył, ku 1569, złożonej ze 189 drabów, na 138 strzel- skarbami jej zawładnął. Odtąd stopniowo zacie-ców czterech tylko miało Arkebuzy. W roku rał się pierwotny charakter głównego ogniska 1546 kosztował A. w Krakowie 52 grosze. Do słowiańszczyzny pogańskiej, pozostawiając jedyne bitwy przeznaczało się na A. po dwa funty ślady, czy to w licznych zabytkach materyalnych, prochu.    K- G- jak np. kamienie ofiarne i grobowcowe, których

Arklow, port w Irlandyi, nad kanałem św. obrobienie i nagromadzenie wprawia widza w zdu-Jerzego, przy uściu doń rzeki Ovoca, w prowin mienie - czy to w nazwach do niepoznania zmie-cyi Leinster, hrabstwie Wicklow-5,200 m ców. nionych miejscowości; nawet nazwisko dawnych Połów ostryg i śledzi; w pobliżu skała, a w od- posiadaczy wyspy z Podbórz na Putbus się ległości 15 km. od brzegu niebezpieczna mieli- przeistoczyło (Winc. Pol). Co do wyjaśnienia zna A.    nazwy samej przez archeologów niemieckich, jako

, Sieniawski,

A. Sz.

Arkona, północny przylądek wyspy Rugii orny koniec, kraniec uprawy rolnej, odznacza (u niemców Rügen, w starosłowiańszczyźnie Ra- się ono raczej wymuszonością, niż trafnością dona albo Rujana), pod 54° 39' szer. półn. i 31° mysłu. Z równąż zasadniczością, opierając się 51' długości od F., uważaną jest za krańcowy na pierwszej zgłosce ar, odgrywającej taką rolę punkt półn. Niemiec, w postaci stromego, o ró- w osadach szczepu aryjskiego od Eranu do Ir-wnoległych kredowych i marglowych ścianach, prze- landyi, dałoby się wyprowadzić wyraz Arkona, dzielonych krzemiennem rumowiskiem, na 60 m. jako Aryów granica (kon). Nierównie pewniej (172 stopy) nad poziom Bałtyku wzniesionego wyjaśnia się nazwa innego, na wsch. od A-y po-wybrzeża, skąd roztacza się rozległy widok, zje- łożonego, krańcowego cypla Rugii, strzegącego dnej strony ogarniający całą wyspę z przyległym wraz z nią wstępu do zalewu (niem. H af, u skand, lądem, z drugiej sięgający do duńskich wysp fiord) Jasmundzkiego. Pozornie szczero-niemiec-Möen i Bornholm. W 1827 r. wzniesioną tu zo- ka nazwa, Stubenkammer, jest, według świa-stała 23.5 m. wysoka, obwarowana i za gościnę dectwa kronikarzy niemieckich, więcej niż śmia-dla zwiedzających wyspę podróżników służąca, la- łem przeistoczeniem wyrazu słowiańskiego Sto-tarnia morska, rzucająca światło na 60 km. w pro- pin kamin (stopnie kamienne, u Pola: Stop-mieniu. Lecz o wiele więcej zasługuje na uwa- nic a), cechującego trafnie ustrój wybrzeża, gdzie gę A. ze względu na wspomnienia, związane z dzie- równoległe pokłady kredowe i marglowe, pomimo jami pierwotnych mieszkańców słowiańskich, któ- ich wypłukania przez działanie wód w liczne źe-rzy, zahartowani w zapasach z żywiołem mor- bra i szczerby, pozwalają podobieństwa schodów skim, a przez stosunki handlowe więcej od swych się dopatrzyć. Ta łatwość wymulania opoki nad-pobratymców wykształceni i wzbogaceni, w spra- brzeżnej, przez wody lądowe czy morskie, nietylko wach ogólnych przewodniczyli, a przez wyższe zmieniła postać wyspy w przeszłości, przez utwo-wyrobienie pojęć religijnych, w połączeniu z kul- rżenie licznych półwyspów, zalewów i odsepisk, tern obrzędowym i zorganizowaną klasą kapła- ale z każdym rokiem wpływa na zmianę obecne-nów, wywierali przeważny wpływ na swych są- go jej obrysu. Rugia, jako cel wycieczek letnich siadów. Tu bowiem, śród grodu, obwarowanego i miejsce kąpieli morskich, obfituje w literaturę przez naturę i na 50 łokci wysoki wał, którego informacyjną, której główne dane streszczają się szczątki dotąd dostrzedz się dają, wznosiła się, w przewodnikach podróży (Baedecker). W na-opisana szczegółowo przez Saxona Gramatyka szej posiadamy dwie prace, zapoznawające z bli-i Helmolda, świątynia głównego bóstwa Swiato- żej nas obchodzącemi szczegółami: Pola z „Obra-wida, raczej Swiętowita (od wit, witeź—stąd zwy- zów z życia i podróży” ustęp: „Na wyspie” (T. cięstwo, bojownik), z posągiem o 4-ch obliczach, II, 113—170) i Deotymy: „Trzy dni na Rugii“ skierowanych w 4 strony świata (ob. Arc he o- „Gazeta Warszawska” r. 1857 MJVś 289, 91, 92, logia słowiańska, fig. 402), jako cel bogo- 93, 94). Historyczne wiadomości z czasów pogań* bojuych pielgrzymek, szerzących wpływ kapłanów skich zgromadzili badacze Słowiańszczyzny Nad-miejscowych na całą słowiańszczyznę północno- elbiańskiej (ob.): Hilferding, Papłoński zachodnią, co jednoczyło ją bardziej, niż władza Wilhelm Bogusławski, Perwolf. książęca, narzucana zwykle przemocą. Można po- Arkot, u anglików Arcot: 1) kraina we wiedzieć, że w tym zakątku jedynie widzimy roz- wschodnich Indyach, w prezyd. Madraskiej, powijającą się zasadę teokratyczną, skupiającą pod dzielona na dwa powiaty: północny (North-Arcot) „stanicę”, czyli chorągiew Swiętowita, niesforny czyli Chitur, do 2 mil. m-ców, na 18,575 km., gmin słowiański. To też w A-ie, bronionej przez i południowy (South Arcot) czyli Kudalar, nie naturę i spójnię moralną, pogaństwo słowiańskie co mniej: 1,814,738 m-ców, na 12,475 km. Głó-najdłużej się opierało usiłowaniom prozelityzmu wne m. pierwszego jest: 2) Arkot na prawym niemieckiego. Dopiero w 1168 r. Waldemar, król I brzegu Palaru; o 100 km. na wsch. od Madrasu

105

Kncyklopedya Powszechna ilustr. T. IV.

Arkoza—Arktyczna flora.

CO

(12° 55' 23" szer. i 99° 24' dług.); stacya kolei madrasko-bejpurskiej, posiada obszerne koszary dla trzech pułków jazdy, kilka meczetów i pałac dawnego nababa w ruinach. Liczy 12,000 m-ców.

Arkoza (Al. Brongniart). Feldspathpsam-mit (Naumann), geol. Skała okruchowa jasnych barw, stanowiąca odmianę piaskowca, powstałego z rozkładu granitu lub gneisu. Składnikami jej są: ziarna szarawo-białego kwarcu, jasno-czerwonawe ziarna świeżego lub zmienionego częściowo w kaolin ortoklazu, oraz zwykle łuszczki miki, wszystko zaś spojone zlepem często gliniastym czy kaolinowym, lub też krzemiennym, chal-cedonowym, czy rogowcowym, których krzemionka powstała prawdopodobnie skutkiem przeobrażenia ortoklazu w kaolin. Niekiedy zlepu tego nie bywa, a wtedy arkoza jest żwirem, złożonym z luźnych ziarn kwarcu, okruchów spatu polnego i nielicznych łuszczek miki, na jakie rozpada się powierzchnia granitów skutkiem zwietrzenia. Niekiedy (w Burgundyi) arkoza zawiera w massie swojej gniazda, okruchy lub drobne cząstki galeny, pirytu żelaznego, spatu wapiennego, fluspa-tu, spatu ciężkiego, kwarcu, chalcedonu. A-y występują stale obok mas granitowych w forma-cyach wszelkiego wieku; tak w Bawaryi nadreń-skiej tworzą pokłady w formacyi węglowej; w ¥o-gezach, w Czarnym lesie pod Waldshut, na południowym stoku Lasu Turyngskiego, leżąc bezpośrednio na granicie, stanowią najniższe piętro pstrego piaskowca (tryasuj; w Burgundyi tworzą potężne pokłady w ogniwie lejasowem (juraj-skiem); w Owernii wytworzyły się w okresie trzeciorzędowym.    K-J>

Arksutyt (miner.). Nazwę tę nadał Hage-mann białemu, krystaliczno-ziarnistemu i silnie błyszczącemu minerałowi z Arksutfiordu w Gren-landyi, który, według Grotha, jest mieszaniną kryolitu, pachnolitu, a może i thomsenolitu (ob. te wyrazy). A. zbadany przez Krennera, jest minerałem optycznie jedno-osiowym, szeregu kwadratowego, jednokształtnym prawdopodobnie z chio-litem.    K-

co „przeciwległy Niedźwiedzicy”, zatem południowy.

Arktur, czyli a W o lar z a, gwiazda pierwszej wielkości w gwiazdozbiorze Wolarza (Bootes), którą na niebie łatwo odszukać można, przypada bowiem prawie na przedłużeniu linii, przechodzącej przez dwie ostatnie gwiazdy ogona Niedźwiedzicy wielkiej. Blaskiem dorównywa świetnej Wedze w gwiazdozbiorze Liry, a według dokładnych pomiarów Pickeringa nawet ją przewyższa; jest to tedy najświetniejsza gwiazda półkuli północnej nieba. Współrzędne jej (1891) wynoszą: 14 godz. 10 min. 38 sek. wznoszenia prostego i 19° 45' 19" zboczenia północnego. AVedług oznaczeń Petersa, paralaksa roczna (ob.) tej gwiazdy wynosi 0.127"; według tego odległość jej od nas wynosiłaby 1,628,000 promieni drogi ziemskiej, czyli około 240 trylionów (240.10¹²) kilometrów, a na przebieźenie tej drogi potrzebowałoby światło 25 V₂ lat. Według innych wszakże dochodzeń paralaksa roczna A-a jest mniejszą od 0.1", odległość jego zatem jest znaczniejsza. A. posiada dość znaczny ruch własny, przesuwa się bowiem rocznie o 2.26" ku południowi; w ciągu 10,000 lat zatem zmieni pozorne swe na niebie położenie o 6°: przyjmując przeto wyżej podaną jego odległość, ocenić można, że posiada szybkość około 80 kilometrów na sekundę, przechodzącą zatem trzy razy szybkość ziemi w rocznej jej drodze dokoła słońca. Jest to wszakże ruch tylko pozorny gwiazdy, rzut jej drogi istotnej na sklepienie niebieskie, wskazuje to tylko, o ile przesuwa się ona w kierunku poprzecznym względem linii łączącej gwiazdę z ziemią; z obserwacyi wszakże jej widma, a mianowicie z przesunięcia ciemnych jegolinij, oceniono (Huggins i in.), że zbliża się ona ku nam z szybkością około 70 km. na sekundę. Co do natury swego widma należy A. do typu II gwiazd, czyli do gwiazd żółtych, których przedstawicielem jest nasze słońce, co wskazuje, że atmosfera A-a pod względem właściwości chemicznych zbliżona jest do słonecznej. Około 60 najwybitniejszych Arktinos, syn Teleta’z Miletu, jeden z najda- linij jego widma schodzi się zupełnie z liniami wniejszych i lepszych poetów greckich. Żył w VIII widma słonecznego; w czerwonej wszakże części w. przed Chr. i znany jest jako autor utworu widma występują słabe smugi, powstałe ze sku-epicznego o pięciu księgach p. t. „Etiopis”, któ- pienia mnóstwa blisko siebie przypadających li-rego treść, wziętą z wojny trojańskiej, pozostawił nij, natomiast linie wodoru są nieco słabsze, ani-nain Proklus w swojej chrestomatyi. Obok tego żeli w widmie słonecznem.    s> K-

1877, t. I, na str. 32 i nast.).

Arktos, nazwa grecka dwu gwiazdozbiorów: Niedźwiedzicy wielkiej i Niedźwiedzicy małej (ob.), położonych w północnej stronie nieba; stąd ark-tyczny toż co północny, jaknp. biegun arktycz-ny, koło biegunowe arktyczne, ląd arktyczny, morze arktyczne. Stąd też a n t a r k t y c z n y, toż

mamy także wiadomość i o drugim utworze epi Arktyczna flora. Pod nazwą Flory arktycz-cznym A-sa p. t. „lliu persis”, opiewającym zbu- nej rozumie się florę okolic, leżących na północ rżenie Troi. Wergiliusz w drugiej księdze „Enei- granicy północnej lasów; obejmuje ona całą pół-dy” przeważnie trzymał się podań A-sa. Urywki nocną Syberyę, ziemię Franciszka Józefa, Nową obu tych poematów znajdują się u Kinkla, w je- Ziemię, Szpicberg, Islandyę, Grenlandyę i pół-go „Epicorum graecorum fragmenta” (Lipsk, nocną część Ameryki północnej, ograniczoną z południa, linią przechodzącą przez przylądek Mug-ford na północno-wschodnim brzegu Labradoru, przecinającą w połowie zatokę Hudsońską, ztąd wznoszącą się prawie równolegle do kierunku rzeki Mackenzi i w końcu od ujścia tej rzeki zwróconą na zachód i dochodzącą do cieśniny Berynga. Skrytopłciowe, zwłaszcza porosty, są

J. A.

Arktyczna glina (geol.). Miano to nosi glina, osadzona w morzach, w pobliżu lądów, pokrytych lodowcami, w okresie lodowcowym, a podobna całkowicie do gliny dzisiejszych mórz podbiegunowych. Bywa ona zwykle uwarstwiona; zawiera skorupy mięczaków podbiegunowych i bardzo mało głazów otoczonych. W Skandynawii znaną jest ona pod nazwą hvafrvig lera, yoldialera, w Niemczech J oldienthon, w Anglii brick-clay i t. p. W niektórych miejscowościach pokryta jest ona również gliną morską, ale osadzoną już po okresie lodowcowym. K- J-

Arktyczny, od arktos=:niedźwiedź, nazwy gwiazdozbioru (Niedźwiedzica mała), w którego skład wchodzi gwiazda, odpowiadająca prawie biegunowi płn., Biegunową czyli Polarną zwana. Stąd powstały nazwy: Ocean A-y, Archipelag A-y, Ląd A y, flora i fauna A-e, rasa podarktyczna (hyperborejska) i t. p, 1) Arktyczny ocean, w przeważuej części swej rozciągłości ma naturalne, granice w płn. wybrzeżach obu ląuów t. j. Azyi, w połączeniu z Europą i Ameryki. Tylko w obszernej przerwie między zachodniem wybrzeżem starego świata, a wscho< dniem nowego, trzeba się uciec do wytknięcia umówionej, idealnej, zwykle przez koło przybie-gunowe północne zakreślanej, granicy. Ale już to samo, źe przepoławia ona morze Norweskie i archipelag Lofodzki między dwoma oceanami, staje się użycie jej wyraźnym błędem geograficznym, który jeszcze się wzmoże, gdy weźmiemy na uwagę równoznaczny arkt. oceanowi atrybut m. Lodowatego północnego, które chybia swej cechy u brzegów Norwegii. Na tej zasadzie wypadałoby przyjąć za podstawę wpływ prądu Zatokowego (Golfstreamu), który najdobitniej u wybrzeży lądowych występuje, i przeprowadzić tę granicę od leżącego na pograniczu między Norwegią vV ar r a n g s k i e g o (Warranger - fiord), który, dzięki swej niezamarzalności, dla tego ostatniego mocarstwa podczas wojny wschodniej 1853—56 r., stanowił przedmiot spóźnionego pożądania, dalej zaś przez w. Niedźwiedzią, w. Mayen płn. wybrzeża Islandyi aż do płd. kończyny Grenlaudyi—przylądka Farewell, jako punkta wytyczne, które rzadko przekraczają góry lodowe, odpierane przez prąd Zatokowy i tłoczące się u W8ch. wybrzeży Grenlandyi, a co było nieprzezwyciężoną zaporą śmiałym zwiadom nor-mandzkich żeglarzy względem Ameryki, na pięćset lat jeszcze przed Kolumbem. Poza tym dopiero kresem zaczyna się panowanie lodów, bądź ruchomych, bądź stałych, nadających oceanowi arktycznemu jego charakterystyczną nazwę: morza Lodowatego północnego (ob.)

Arktyczny biegun, ob. Ark tos.

Arktyczny I§d i archipelag. Na wielką skalę rozwinięte podbiegunowe wyprawy, zacząwszy od końca ubiegłego wieku (ob. Podbiegunowe wyprawy), wpłynęły na zmianę poglądów co do wzajemnego ustosunkowania lądu i morza w okolicach bieguna płn. Pierwotne przekona-

tutaj najobfitsze; trudno jednakże powiedzieć, czy | pomiędzy niemi są gatunki właściwe wyłącznie florze arktycznej. Roślin naczyniowych znajduje się około 750 gatunków, z których około 20 nie znaleziono dotąd w innych okolicach. Lecz pomiędzy temi gatunkami znajdują się tylko dwa, należące do rodzajów absolutnie specyalnych: są to dwie trawy, Pleuropogon z wyspy Melville i Du-pontia, dość rozpowszechniona w całej florze arktycznej, z wyłączeniem Azyi. Tak więc Flora arktyczna niezbyt dobrze się charakteryzuje gatunkami, jej tylko właściwemi, a to dlatego, źe na wyżynach gór, leżących daleko ku południowi, znajdujemy do pewnego stopnia też same warunki klimatyczne, w tej samej więc strefie alpejskiej górnej spotykamy prawie wszystkie rośliny flory arktycznej. Najwydatniejszą cechą wszystkich roślin flory arktycznej jest ich drobny wzrost: w ogólności żadna roślina nie przekracza 40 centymetrów wysokości, a średnia wysokość ich wynosi około 6 centymetrów. W tych częściach flory arktycznej gdzie temperatura gruntu jest najniższą na powierzchni i gdzie ziemia zamarza do głębokości 4—8 centymetrów, spotyka się prawie wyłącznie mchy (Polytrichum,

Sphagnum) i porosty (Cladonia rangiferina,

Evernia ochroleuca, Cetraria aculeata, Cetraria tristis, Cetraria islandica, Cetraria nivalis i t. p.).

Łąki składają się z wielkiej liczby traw i kilku gatunków sitowatych, będących po większej części roślinami flory leśnej. Ciborowate przedstawiają nadzwyczaj liczne formy, chociaż co do liczby osobników nie przewyższają traw. Głównie spotyka się Turzycę (Curex) i wełniankę (Eriophorum) w rozmaitych gatunkach. Wogóle pomiędzy roślinami flory arktycznej przypada około 9 na 100 roślin tej rodziny. Na brzegach lądu stałego znajdują się rośliny kwiatowe, należące do najrozmaitszych gatunków, spotykanych nawet w najdalszych szerokościach geograficznych. Wszystkie te rośliny są trwałe, posiadają nader silnie rozwinięte kłącza i część nadziemną prawie bez międzywęźli, wskutek czego liście ułożone w różyczkę (<Sïlene acaulis, Draba alpina,

Myosotis villosa, Saxifraga oppositifolia, Dryas,

Dyapensia etc.). Z krzewów, zwykle bardzo małych, spotyka się głównie wierzby i wrzosowate.

Niektóre z nich dochodzą wysokości zaledwie 2—3 centymetrów. Przytoczyć można następujące: Salix polaris, Vaccinium Vitis Idaea, Vac cinium uliginosum, Andromeda tetragona, Rho dodendron lapponicum. Na południu Islandyi lub w cieśninie Berynga, spotykają się wyższe krzewy, dochodzące czasami do jednego metra wysokości, stanowiące przejście do flory lasów północnych (Salix lanata, Betula alba, Betula nana, Ainus incana, Ainus fruticosa etc.). Zmiany w rozmieszczeniu roślin w tych okolicach, w miarę wznoszenia się w góry, są mało znaczące, powoli wszakże znikają niektóre gatunki. Rośliną jawnopłciową, najwyżej sięgającą, jest Sa lix glauca\ powyżej rosną tylko niektóre mchy i porosty.

Rossyą ostatniego fiordu

A. SL.

spami Parrego, w następnym porządku od wschodu idących: płn. Devon, Kornwallis iGrinnel, Bathurst, Melville, św. Patryka; c) nakoniec trzeci szereg, stanowiący zachodnią, równoległą do Grenlandyi, ścianę północnego przepływu, znanym jest tylko z jednej wschodniej strony, jako ziemie: Lincolna, z. Ellesmere’a, z. Grinnela, z cieśniną Lady Franklin, odgradzającą ją od zapewne na długo niezbadanych mas lądowych, w wieczne

A Sz.

K. J.

nie, na wątpliwych wskazówkach oparte, o oko-lającem go morzu otwartem, coraz bardziej słabło, a odkąd w podróżach tych natknięto się na ślady istnienia rozległych obszarów lądowych, jak np. przy płn.-wschodnich brzegach Syberyi ląd Wrangla, lub takichże przy Szpicbergu, ląd Franciszka-Józefa, rzucono się w drugą ostateczność, przypisując nadmierny rozwój lądowym masom. Ulegając temu prądowi, wydawca znakomitego czasopisma geogr. w Gotha (Mittheilungen) Petermann, przypuszczał, że Grenlandya posuwa się daleko poza biegun północny, aby się skończyć w pobliżu cieśniny Berynga wzmiankowanym lądem Wrangla. Lecz gdy w drugiej j ołowie bieżącego stulecia wznowione po pewnej przerwie wyprawy, zwłaszcza austryacka 1873 — 74, co do lądów Franciszka-Józefa wyjaśniły, że są one niczem innem, jak rozluźnionemi a spo-jonemi jedynie lodowym stopem gromadami wysp, a nawet Grenlandya, według badań znakomitego Nordenskiölda, nie jest bynajmniej jednolitą bryłą, powrócono do przekonania, że tu rozrzucone poza kołem biegunowem lądowe obszary, są raczej rozbitemi przez wązkie kanały strzępami lądu i stanowią nieustanną pracownię przyrody, gdzie się wytwarzają olbrzymie pływające góry, jako produkt lodowców, które niegdyś odegrały nader czynną rolę w ukształtowaniu powierzchni półn.-wschodniej Europy. Ze wszystkich tych gromad, ze względu nietylko na ich rozległość, ale i na znaczenie w dziejach żeglugi, pierwsze miejsce przynależy tak zwanemu archipelagowi ar ktycznem u, w który się rozprasza wybrzeże Ameryki płn., a który był widownią usiłowań odkrycia tak zwanego płn.-zach. przepływu, później zaś poszukiwań zaginionego Fran-klina (ob.), Jedynym owocem tych bohaterskich wysiłków było wyjaśnienie wzajemnego położenia przypadłości lądowych i wytknięcie jakiegokolwiek ładu śród tego labiryntu skalistych, pokrytych lodowatą skorupą, niegościnnych dla czło • wieka, lądowych mas. Oddzielone od ciągnącej się w południkowym kierunku olbrzymiej masy Grenlandyi morzem Baffin a, które otwiera się do Atlantyku cieśniną Dawisa, a przepływami Smitha i Kennedy ku przepuszczalnemu niegdyś otwartemu i stąd zachęcającemu do usiłowań żeglarzy morza na płn., układają się one w trzy szeregi: a) południowy składają dwie największe masy, z których wschodnia łączy różnoimienne wybrzeża pod ogólną nazwą Ziemi Baffin a, z będącemi dalszym jej ciągiem wyspami: So-mersett i Ks. Walii i, zachodnia zaś oddzielona jest cieśniną M’Clintocka, z niedokładnie zbadanemi wybrzeżami, noszącemi na dwóch przeciwległych końcach Dazwy Wiktoryi i Aiber-ta i z towarzyszącą im na zachodzie wyspą Banks a; b) drugi szereg, odgraniczony od po przedzającego cieśninami: Lancastre’a, Barrow a, Melville’a i Banksa, składa się z mniejszych, dokładnie przez znakomitego żeglarza Parry określonych i stąd zwanych wy

lody zakutych.

Arkuatowy wapień (geol.), zwany jeszcze wapieniem gryfitowym, jest odmianą wapienia gliniastego, bitumicznego ciemnego, cienko uławico-nego, przepełnionego znaczną ilością skorup mięczaka Gryphaea.arcuata Lam., z rzędu małżów (La-mellibranchiata). Pokłady wapienia tego występują dosyć obszernie w dolnem ogniwie formacyi jurajskiej, zwanem czarną jurą, albo lejasem, mianowicie, w niźszem jego piętrze (piętro lejasowe Oppella).

Arkusiński, albo Arkuszyński, mieszczanin krakowski (-{- 1842), wyzłotnik robót bronzowych i rzeźb z drzewa. Mając zaledwie powierzchowne pojęcie o sztuce odlewania z metalów, na żądanie ks. Sebastyana Sierakowskiego, odlał Uranię i popiersie Mikołaja Kopernika, do pomnika wystawionego w Krakowie kosztem tegoż Sierakowskiego. Sam też A. podał myśl do tego pomnika, którego model, podług rysunku Stachowicza, wykonał z drzewa snycerz niemiecki, Giller. Są tegoż A-go piękne roboty trybowane z blachy miedzianej, wybijane od ręki (obraz N. Panny z Dzieciątkiem Jezus i św. Józefem, w kościele parafialnym we wsi Dobrej, pod Kaliszem); odlewy z bronzu w kaplicy Bożyców, oraz piękne an-tependyum do ołtarza P. Jezusa w Mogile pod Krakowem. (Według Encyklopedyi S. Orgelbranda).    *

Arkusz, nazwa kształtu ciała, które przez klepanie lub walcowanie urobione zostało w formę prawidłową, posiadającą znaczne wymiary długości i szerokości w stosunku do grubości. Jeżeli wymiary długości A-a bardzo są znaczne, przybiera on wtedy, nazwę zwoju lub rulonu (ob.). Do materyałów, spotykanych w użyciu prąktycz-nem w formie A-a, należą: papier wszelkiego rodzaju, tektury, blachy różnych metalów, wata i t. p. Wielkość arkusza otrzymanego przez walcowanie, zależną jest od środków fabrykacyi, celów przeznaczenia lub przyjętych wymagań handlowych. A. papierowy, przeznaczony do pisania, w różnych swoich formach, zwykle bywa złożony z dwóch półarkuszy, które znów dzielą się na ćwiartki. Od rodzaju składania A-a papieru, przeznaczonego do druku zależy żądany format książki. Małe foremne części A-a papierowego noszą nazwę, kartek lub kart. A-e tektury nigdy nie bywają składane, a względna ich wielkość zależną jest od zapotrzebowania. A-e blachy żelaznej, cynkowej, miedzianej i innych, bardzo różne co do swych rozmiarów, względnie do potrzeb zastoso-

wania, używane bywają albo w pierwotnej formie, albo też podzielone na części, czyli tak zwane pasy.

wszyscy spieszyli do pracowni A., aby mieć miniaturę jego roboty, podczas której artysta zabawiał pozujące mu osoby rozmową pełną dowcipu. I cudzoziemcy bagatsi, przejeżdżający przez Paryż, kwapili się do jego pracowni. W krótkim też czasie zdołał A. zebrać majątek, wynoszący 120,000 talarów. W 1721 r. A. udał się do Londynu, gdzie używał równej wziętości. jak w Paryżu. Zmęczony nadmierną pracą, A. powrócił do Paryża 1729 r. i wnet przeniósł się do ro dzinnego miasta, Genewy, gdzie do końca życia przebywał. Genewie też zapisał cenny swój zbiór rzadkich dzieł i starych malowideł, pomiędzy któremi znajdował się i obraz Tycyana, dar Regenta. Arcydziełem A. miała być miniatura, treści mitologicznej, przedstawiająca Ledę z Łabędziem, którą po wielu lntach artysta, powodowany skrupułami moralnemi, przekroił na dwie części i przerobił postać samej Ledy. Część Łabędzia, oddzielona od całości, dotąd jest w posiadaniu biblioteki genewskiej. Porów. art. A. M. w nLa Grande Enc.”.

Arlay, miasteczko w departamencie francuskim Jura, w okręgu Lons le Saulnier, nad rz. Seillo, (lewy dopływ Saony); piece wapienne, łomy kamienia, uprawa wina (słynne wino białe), 1,250 mców. Jest to osada b. starożytna; posiada ruiny wspaniałego zamku z IX w., sterczące szczycie wzgórza, oraz wiele interesujących domów średniowiecznej struktury; dzisiejszy piękny zamek jest własnością księcia na Arenber-gu (ob.) i wznosi się poniżej ruin na stokach góry.    An<L 5'

E. D.

W. J. s.

Arkusz druku oznacza pewną ilość stronic, czyli kolumn książki, mającej być odbitą po jednej lub po dwóch stronach jednego arkusza papieru. Ilość stronic zależną jest od wielkości papieru, począwszy od czterech stronic formatu in folio, a skończywszy na 128-u stronicach miniaturowego wydawnictwa (ob. Format). Nazwa arkusz stosuje się też w drukarstwie jako miara objętości. Mówimy, że: dane dzieło składa -się z tylu a tylu arkuszy druku, że danego gatunku czcionek w zakładzie starczy na taką a taką ilość arkuszy. Praca składaczów „od sztuki” normuje się także od arkusza dzieła. W każdym arkuszu książki umieszcza drukarz na pierwszej stronicy u spodu po lewej stronie, drobnemi literkami, skrócony tytuł dzieła, a po prawej cyfrę porządkową arkusza. Znaczek ten zowie się sygnaturą, a jest drogowskazem dla introligatora, falcującego arkusz. Jeżeli po zadrukowaniu arkusza papieru z obu stron i sfalcowaniu otrzymujemy z niego jeden egzemplarz szesnastki, czyli 32 stronice, nazywamy to drukowaniem arkuszowo.

Arkwright Ryszard, wynalazca angielski,

(* 1732 r. w Prestonie (Lancashire)—f w Crom-fordzie (Derby) 1792 r.). Był zrazu golibrodą w Bolton-le-Moors, gdzie uciułał skromny fundu- na sik, sprzedając wodę do barwienia włosów. Potem wszedł w stosunek z zegarmistrzem Johnem Kay z Warringtonu i pod jego kierunkiem tak się w mechanice wykształcił, iż w r. 1768 zdołał zbudować, według swego pomysłu, machinę tkać- Arlberg, obszerny pień górski w Alpach Ręką i uzyskał na nią przywilej. Wtedy udał się tyckich północnych (ob. Alpy, T. I, str. 833), do Nottinghamu, gdzie przy pomocy domu Strutt odrywający się z Retikonu na granicy szwajcar i Reed, jął wyrabiać pończochy; udoskonaliwszy skiej i dążący przez Austryę ku Bawaryi. Wy-wszakźe machinę swoją, przeniósł się do Crom- rzuca on na wschód i na zachód liczne konary fordu 1771 r. i założył tam fabrykę na wielką i w biegu swoim oddziela Tyrol właściwy, leżący skalę, której siły poruszającej dostarczała rzeka w dorzeczu Dunaju, od tak zwanego Vorarlber-Derwent. W kilka lat później, w temźe mieście, gu, który całkowicie należy do zlewiska Renu. drugi takiż zakład urządził. Wszystko to wszak- Sławę swą zawdzięcza najprzód gościńcowi bite-że przyszło mu niełatwo, przeciwnie, musiał wal- mu, a następnie drodze żelaznej, które ułatwia-czyć z wielkiemi przeszkodami: robotnicy chcieli ją komunikacyę między przeciwległemi stokami zniszczyć jego warsztaty, przemysłowcy spierali grzbietu. Gościniec bity wychodzi z Feldkirch się z nim o jego przywileje na wynalazek; wy- w okolicach Renu i doliną prawego jego dotrwał jednak w zawodzie, rozwinął znakomicie pływu, Ulu, dochodzi do Bludenz, skąd doliną swój przemysł i w r. 1786 został baronetem i sze- rz. Alfens (Kloster Thal) pnie się coraz wyżej ryfem Derbshire’u.    * przez Stuben, aż do przełęczy Arlberskiej, którą

Arlane, miasto we francuskim departam. Puy przekracza na wysokości 1797 m., schodzi w do-de Dôme (Owernia), na prawym brzegu rz. Do- linę Rosanny (dorzecze Innu) i przez St.-Anton lore (systemat Loary przez Allier i Dore), 2,500 dosięga Landeku nad Innem. Gdy jednak dro-mców; wyrób koronek, źródła mineralne.    ga ta nie załatwiała należycie wszystkich potrzeb

Arland Jakób Antoni, malarz miniaturzysta wzmagającego się coraz bardziej ruchu handlo-(* 1668 w Genewie — *J* 1743 tamże). Zarówno wego i osobowego, albowiem, z powodu zamieci talent, jak i bystrość umysłu, oraz dar słowa śnieżnych, przez znaczną część zimy była niedo-i przymioty towarzyskie, jednały mu przyjaciół, stępną, przeto powstał w r. 1864 plan wybudo-wielbicieli i protektorów. Pracownia jego w Paryżu wania drogi żelaznej, któraby istniejącym niedo-odwiedzaną bywała przez osoby najwyżej w hie- statkom zaradziła. Jakoż w r. 1869 rozpoczęto rachii społecznej postawione, a w⁷ziętość jego rosła budowę pierwszej części drogi od Bregenz nad z dniem każdym, zwłaszcza od czasu gdy artysta jez. Bodeńskiem do Bludenz nad Illem, a w r. pozyskał względy i uznanie samego Regenta, który 1880, drugiej części, przez A. do Innsbruku; ofiarował mu pomieszczenie w Saint-Cloud. Odtąd pierwsza nosi nazwę Yorarlberskiej, druga za

Arlberskiej właściwej. Ta ostatnia, na prze- teryj, ułożonych w szachownicę, na głowie mały strzeni między Bludenz a Innsbrukiem, ma 136 trójgraniasty kapelusz, pas czarny, na twarzy km. długości i przebija pień A. tunelem 10,270 czasem czarna maska, w ręku drewniana sza-m. długim, na wysokości 1310 m. między Stuben belka.    w Rip-

a St.-Anton. Ogólny koszt budowy całej drogi, Arlekinada. Tak nazywano dawniej te sztuki, której otwarcie nastąpiło 20 września 1884 r., w których występował Arlekin; obecnie Arleki-wyniósł 36 mil. złr., z których przeszło 16 mil. nadą zwiemy przesadę stroju i giestu, na scenie obrócono na budowę tunelu. Pomimo nieznacz- i w życiu.    'v Rap-

nej długości, droga żelazna arlberska ma wiel-    Arles królestwo, ob. Arelat.

kie znaczenie handlowe i komunikacyjne; skraca    Arles, główne miasto francuskiego departa-

ona drogę z Wiednia do Szwajcaryi o 130 km.; mentu Uśó Rodanu (Bouches du Rhône), słynna z Tryestu lub Wenecyi do południowo-zacho- niegdyś stolica królestwa Arelatu (ob.), leży na dnich Niemiec o 140 km., do północnej Francyi lewym brzegu Rodanu, w miejscu, gdzie rzeka nawet o 250 km., do Amszterdamu i Antwerpii ta, rozdzielając się na ramiona, tworzy deltę Ca-o 150 km. To też ruch towarowy wzrasta z ka* margue, bardzo żyzną, lecz bagnami i wodami żdym rokiem i dziś wynosi przeszło 660,000 tonn stojącemi gęsto poprzerastałą. To szczęśliwe po-rocznie, podczas gdy w r. 1885 nie dosięgał na- łożenie miasta w delcie wielkiej rzeki i w blisko-wet 400,000 tonn. Niezależnie od handlowego, ści morza, zwróciło już na siebie uwagę cesarza ma droga ta i polityczne znaczenie, ona bowiem Honoryusza, który w jednym ze swych reskryp-z monarchią Habsburgów .silniej spaja Vorarl- tów wspomina, że wymiana towarów i produktów berg, który dotąd mógł się uważać za kraj nie- w żadnem innem mieście łatwiej dokonywać się mai zupełnie odgrodzony od państwa przez nie- nie może: „z jednej bowiem strony dążą tu ku dostępny i niegościnny pień A-u.    And s. północy skarby wschodu, kadzidła Arabii, kosz-

Arlekin, figura włoskiego ludowego teatru, tak towności Assyryi, szlachetne rasy zwierząt hisz-zwanej Comedia dell'arte lub a sogeto, to jest na pańskich, a z drugiej, od brzegów Loary i Rodany temat. W komedyi takiej aktorowie nie danu, broń Gallii i miejscowe jej produkty ” Nic otrzymują nic, prócz argumentu, na którym ukła- dziwnego, że w starożytności odgrywało ono rolę dają sami improwizowane dyalogi. A-n powtarza wielkiego handlowego ogniska, rywalizując z Massig stale we wszystkich tego rodzaju sztukach, tak sylią, a w średnich wiekach, jako stolica udziel-jak: Scapin, .Pantalon, Scaramuccio, Pulcinello, nego państwa, miało nadto i polityczne znaczenie. Pierrot, Brighella, Meneghino, Cassandra i Co- Dziś A. jest miastem pamiątek i posępnym cie-lombina (ob.). Początek ich wywodzą aż z rzym- niem dawnej swej wielkości; przechowuje ono za-skieh atellanae. Każda z tych figur ce- bytki wielu cywilizacyj, które przetrwało, i pod chuje i pewną wadę lub śmieszność okolicy, tym względem należy do najbardziej interesują-z której pochodzi, z dążnością moralizującą. A-n cych we Francyi. Tu należą: amfiteatr (les are-z Bergamo jest typem bufona grubego żartu, by- nes) owalnego kształtu, mający w świetle 70 m. strości, dowcipu, łakomstwa i zuchowstwa o za- długości osi wielkiej, a 40 m. osi małej i mogą-jęczem sercu. A-n, jak i wszystkie prawie te fi- cy pomieścić 25,000 widzów; składa się on z po-gury, przeszedł do komedyi francuskiej, a częściowo dwójnego rzędu arkad, porządku doryckiego w niż-l do innych literatur, tylko okrzesany i przyzwoit- szem, a korynckiego w wyższem piętrze, jest większy. W każdym razie sztuki, które improwizo- szym, a prawdopodobnie i starszym od słynnego wano zapomocą tych szablonowych figur, wy- amfiteatru w Nîmes; w średnich wiekach uległ magały pewnego rodzaju genialności, która wy- dewastacyi, lecz odrestaurowany w 1846 r., słu-dobywała na jaw w Italii i Francyi wielkie, choć ży dziś za arenę igrzyskom cyrkowym i walce wzgardzone, talenty. Są one owym łańcuchem, byków. Mniej dobrze dochował się teatr, gdyż który wiąże komedyę starożytną z nową. Zezna- w V wieku znacznie podniszczono go rozbiera-miennemi rysami arlekina można się spotkać niem ścian granitowych i marmurowych na bu-i w .naszej literaturze. Każdy pyszałek, tchórz dowę kościołów; poszukiwania, dokonane pośród i pochlebca, na nim był wzorowany. A n prócz tego gruzów, przyniosły wiele cennych rzeźb staroźyt-jest ojcem błaznów i wszelkich śmieszków od nego dłuta, między niemi szczególnie wyróżnia najdawniejszych czasów. Jego szachowana suknia się sławna Wenus Arlezyjska, odnaleziona w 1651 stała się synonimem wesołości. Od niego idzie roku i ofiarowana Ludwikowi XIV (dziś w Lu-cały szereg trefnisiów po dworach książęcych wrze); dalej głowa kobiety, prawdopodobnie Dya-Italii, który się potem rozlewa szeroko po Euro- ny, Sylen, kapitele kolumn, płaskorzeźby etc Z fo-pie. U nas, czy w tę suknię się ubierze saty- rum pozostały dwie kolumny, które dziś wbudo-ryczny i głęboki Stańczyk, czy głupi Gąska, wane są w nowoczesny hotel; niewielkie również lub złośliwy Rialto, albo prawdomówny Win- są resztki po starożytnych termach,. po dwóch nick i, nie mogą się wyprzeć swego protoplasty, świątyniach pogańskich i po łuku tryumfalnym. W późniejszych czasach, gdy już trefnisie po- Na placu ratuszowym wznosi się obelisk granito-znikali z pańskich dworów, można jeszcze było wy, 15 m. wysoki, z jednej sztuki; znaleziono go spotkać A na na każdym kuligu lub maskaradzie; w szlamie Rodanu i ustawiono na piedestale, przez dziś widzi go się tylko w balecie, albo w cyrku, cztery lwy podpartym; według domysłów, by-Ubiór A-na obcisły, zszyty z różnobarwnych ma- ła to część t. zw. „spiny”, dzielącej arenę amfi-

teatru na dwie części. Nader godnym jest uwagi .starem korytem rz. Durance, która przedtem cmentarz Aliscamps (Elysii campi), pierwotnie po- 'wpadała do Rodanu pod A., a dziś pod Awinio-gański, a następnie chrześciański, z wieloma za- nem, tak zwany Canal de Craponne, ma drugo-bytkami plastyki starożytnej na grobowcach, sar- rzędne znaczenie. Przemysł miasta nie zasługuje kofagach etc. Z 'monumentalnych budowli śre- na uwagę. ZJnstytucyj użyteczności publicznych dniowiecznyćh ciekawą, jest przedewszystkiem ka- wymienić należy: bardzo bogate archiwum miej-tedra św. Trofima (S. Trophime), zbudowana na skie, cenne muzeum starożytności (Musée lapi-ruinach dawnej bazyliki rzymskiej, z pięknym daire) w dawnym kościele św. Anny, bibliotekę krużgankiem ostrołukowym, o podwójnym rzędzie miejską, z nielicznemi, ale ciekawemi rękopisami, kolumn i z licznemi zabytkami rzeźby i ornamen- sąd handlowy, towarzystwo rybackie, komorę Celtów; nieco ciężki ginach ratuszowy, zbudowany ną, kollegium etc. Do r. 1801 było A. siedzibą za Ludwika XIV; mnóstwo kościołów i kaplic, arcybiskupstwa, które następnie przeniesiono do Dzisiejsze miasto, przysunięte do rzeki i wysta- Aix.    And' S-

wionę na skutki częstych powodzi, składa się Arles, u rzymian: Ar elas, Ar elate, Are la-przeważnie z ulic wąskich, krętych i ciemnych, tum. Dzieje pierwotne tego miasta są zupełnie nie-i pozorem swym przypomina miasta Hiszpanii po- znane, zarówno jak i źródło tej nazwy. Strabon łudniowej. Jego mieszkańcy, w liczbie około przypuszcza, że było ono założone przez focejczy-25,000, zajmują się z wielkiem zamiłowaniem ho- ków marsylijskich, prawdopobnie jednak musiało dowlą bydła rogatego, a szczególnie owiec (rasa istnieć przed przybyciem greków do Prowancyi, arlezyjska), w delcie Camargue i na równinach prowansalczyk bowiem, Trogus Pompejus, dosko-lewego brzegu Crau; pierwsza, choć urodzajna, nale obeznany z historyą ich osiedlenia, o tem lecz wilgotna, mniej jest dla owiec podatną, za założeniu nic nie wspomina. Inni historycy uwa-

■I"

• •~7-i

mm

mil

ii

(■lun 11

itr: kcsih

Fig. 533 Starożytny amfiteatr w Arles,

to płaszczyzny Crau, choć kamieniste, dostarczają paszy, nie tyle może obfitej, ile pożywnej. Uprawa oliwek bardzo znaczna. W ostatnich czasach zwrócono się do uprawy ryżu, i jeśli próby wypadną pomyślnie, miasto zyska nowe źródło bogactwa. Handel obecny nie może się równać z handlem ubiegłych wieków; sprawia to bliskie sąsiedztwo potężnej dziś Marsylii, oraz nieuregulowane dotąd koryta obu ramion Rodanu; wprawdzie, dla ułatwienia żeglugi i zarazem dla osuszenia bagien, które zarażały powietrze, poprowadzono wzdłuż lewego ramienia, aż do Bouc nad morzem, kanał 47 km. długi, 60 m. szeroki, a do 9 m. głęboki (Canal de A.), nie wiele to jednak wpłynęło na ożywienie ruchu miejscowego, zwłaszcza, gdy istniejące przedtem w A. wielkie warsztaty drogi żel. im. Śródziemnego (Paris-Lyon Mediterranée) i zatrudniające 1,200 robotników, przeniesiono do Taraskonu. Inny kanał, idący żają go za siedzibę króla Segoregijczyków, Sena-nusa, którego nawiedzali tam focejczykowie. Co do nazwy, najbliższem prawdy może być przypuszczenie Camden’a, przyjęte przez d’Arbois de Jubainville, że A. pochodzi z celtyckiego i znaczy miasto, zbudowane w miejscowości bagnistej. W starożytności A. nazywał się także Theline, od greckiego wyrazu „tełe”—sysek, skąd powstał nadawany mu w epigrafach łacińskich epitet: mamillarici. Dzięki wyśmienitemu położeniu geograficznemu, u zbiegu Rodanu z Druencyą (Durance) w punkcie, gdzie Rodan rozdziela się na trzy ramiona, u podnóża gór, nad stawami, które naówczas zajmowały większą przestrzeń, aniżeli miasto dzisiejsze, A. prędko urósł w ludność i wielkiego nabrał znaczenia, a musiał już być takim w epoce owej, kiedy Maryusz wystąpił przeciwko cymbrom, skoro postanowił go bronić i w tym celu rozłożył się obozem w Ernaginum (dziś Saint-Gabriel), oraz wykopał wielki kanał fossae marianae, żeby uczynić z A-u swój port i spichlerz zapasowy. Podczas oblężenia Marsylii w r. 49 przed Clir. A. był warsztatem okrętowym Cezara, który zbudował w nim 12 okrętów, za otrzymaną, zaś pomoc pozwolił założyć tu kolonię, co też wykonał legat jego, Tytus Klaudyusz Neron, osiedlając, prócz ludności cywilnej, weteranów z szóstego legionu w r. 46—45 przed Chr. Ztąd powstała nazwa Colonia Julia Patenta Arelaten-sium Sextanorum. W r. 21 przed Chr., gdy zgromadzenie narboneńskie, zwołane przez Augusta, ustanowiło podział administracyjny Galii, A. został jednem z 20 civitates senatorskiej prowincyi narboneńskiej. Za cesarstwa rządził się zwykłem prawem osad wojskowych, świadectwem zaś pomyślności, jaką się cieszył, są jego monumenta, jak np. teatr, areny i t. p. Wzbogaciwszy się skrzętną pracą w ciągu czterech wieków pokoju, A. stał się jednem z miast stołecznych świata rzymskiego, jakoż Auzoniusz, lubo z pewną przesadą, nazywa go Gallula Roma. Sprzyjał też temu miastu i Konstantyn, który na pewien czas, przed swą walką z Maksencyuszem, założył był w niem rezydencyę swoję i ozdobił je pałacem cesarskim, kazawszy przytem odbudować mur obwodowy, zburzony przez wodza germańskiego, Crocusa. Przy reorganizacyi prowincyi ustanowił tu rezydencyę wikaryusza, czyli rządcy Galii, stał się więc tym sposobem A. stolicą jej prawdziwą, lubo oficyalnie tytuł ten nosił Trewir, stolica prefektury Galii (t. j. Galii, Brytanii i Hiszpanii). Nazywał się też A. w aktach urzędowych aż do upadku cesarstwa zachodniego Konstantyną. Z ostatecznym podziałem imperyum i z pierwszem osiedleniem się barbarzyńców, A., według Notitia dignitatum, wszedł w skład prowincyi konsularnej wienneńskiej, jako jedno z trzynastu jej miast (około r. 395). Edykt z r. 418 ustanawia w nim miejsce zgromadzeń dla siedmiu prowincyj: wienneńskiej, akwitańskiej I-ej i Ii-ej, narboneńskiej I-ej i Ii-ej, noyempopulańskiej oraz Alp morskich. Ważny, jako miasto municypalne, A-nie mnie j ważnym był, jako rezydencya biskupów. Był on miejscem rodzinem Ambrożego, biskupa mediolańskiego i Ojca Kościoła, stąd to właśnie rościł prawa do supremacyi religijnej; jakoż Leon św. przyznał mu w r. 450 prerogatywy prymatu nad pierwszą prowincyą wienneńską, z wyjątkiem tylko biskupów Walencyi, Greuobli i Genewy. Z osiedleniem się w Galii barbarzyńców rozpoczął się dla A-u okres niepokojów; w r. 429 Aecyusz odparł, od jego murów Wizygotów; w 452 Tra-zamund, a w 457 Teodoryk II oblegali go również bezskutecznie. Król Wizygotów, Euryk, miał w nim swój dwór i rezydencyę, po zgonie zaś syna jego, Alaryka, w bitwie wogladeńskiej, A., mimo dzielnej obrony wodza ostrogotów, Iba-sa, 508—509 dostaje się w posiadanie franków. Zdobyty w r. 730 przez saracenów, odzyskany znów przez Karola Martela, A. już odtąd nie ma odrębnych dziejów. Z utworzeniem w roku 879 królestwa Burgundzkiego przez Bozona, nie od

zyskał zrazu swojej przewagi, dopiero pod Hugonem stał się napowrót stolicą państwa. Od wieku XI, po wcieleniu Burgundyi do Niemiec, A. uważał się za miasto cesarskie, niepodległe, i żadnej innej, prócz cesarskiej, nie chciał uznawać władzy, a cesarze przez swe dyplomy niejednokrotnie zatwierdzali przywileje tak kościelne, jako i miejskie. Od r. 1131 miasto posiadało samorząd, pod zwierzchnictwem swej rady. W r. 1212, Fryderyk II, na prośbę arcybiskupa Michała de Monenne, który był do niego wysłany do Bazylei, nadał A-owi konstytucyę muncyipalną, doniosłości tak wielkiej, iż miasto ogłosiło się rzecząpospolitą, ustanowienie zaś w r, 1220 podestów zrównało jeszcze bardziej rząd jego z rządem miast włoskich. Odtąd zostawało ono pod władzą naczelnika, zwącego się podestą, konsulów i sędziego, czyli viguier'a. Podestę lud wybierał, viguier’a zaś mianował podesta, konsulów—arcybiskup. Głowa rzeczypospolitej, podesta, przysięgał na wierność cesarzowi przed arcybiskupem, który w szatach nontyfikalnych oczekiwał nań u drzwi katedry. Sędzia zarządzał sprawiedliwością, konsulowie sprawami policyjnemi. Rzeczpospolita arelacka, dzięki kwitnącemu handlowi, sojuszom z Genuą i innemi miastami nadmorskie-mi, urosła wkrótce w bardzo wielką potęgę; ale pomyślność jej trwała niedługo. Dumny i despotyczny Karol I andegaweński nie mógł jej ścier-pieć i usiłował nagiąć pod swoję władzę. Zostawszy hrabią Prowancyi przez swe małżeństwo z Beatryksą, twierdził on, że w r. 1162 Fryderyk Rudobrody oddał był zwierzchnią władzę nad A-em hrabiemu Rajmundowi Berengaryuszowi, której tak on, jak i jego następcy, używali spokojnie, chciał więc wznowić to, mniej lub więcej uzasadnione, prawo. Arelatanie, zląkłszy się jego potęgi, usłuchali rady arcybiskupa Jana de Baussan i podesty Barrala des Baux i w roku 1251 złożyli hołd Karolowi w Taraskonie, zastrzegli jednak swoje przywileje i uznali go tylko panem na Are-lacie, nie zaś hrabią Prowancyi. Urojona prawna zależność A-u od św. imperyum nie ustała jednak: cesarz Karol IV Luksemburczyk, zatwierdziwszy jego przywileje w r. 1354, ukoronował się, jako król A-u w r. 1364, lecz potem w r. 1378 zamianował wnuka swego, delfina, późniejszego króla francuskiego, Karola VI, namiestnikiem królestwa, z wyjątkiem tylko dóbr domu Sabaudzkiego. Ostateczne zjednoczenie A-u i Prowancyi z koroną francuską nastąpiło w r. 1535, kiedy Franciszek I założył w nim jurysdykcyę seneszala i przyznał w niej sobie wymiar sprawiedliwości. Z dawnej świetności A-u i pozostała mu tylko próżna chluba, że nie był ni „viguerie”, ani „bailliage”, lecz tylko „ziemią pograniczną hrabstwa Prowancyi”. (Ob. Are lat).

Arles sur Tech, stolica okręgu w departamencie francuskim Pirenejów wschodnich, nad rzeką Tech (bezpośredni dopływ m. Śródziemnego); kopalnie ołowiu, źródła mineralne, 2,50l) m-ców, którzy z obyczajów są hiszpanami. (Zamiłowanie do walki byków, tańce hiszpańskiej.

And. S.

And. S

t

pip

Fig 534. Arlt Ferdynand.

Dr. Ł.

jach.

Arlesheim, miasteczko w Szwajcaryi, w kantonie bazylejskim wiejskim, na prawym brzegu rz. Birs (dopływ Renu) i przy drodze żelaznej z Bazylei do Laufen, jest stolicą okręgu t. im., posiada piękny kościół z XVII w., fabryki tka-nin jedwabnych i jako miejsce lecznicze, ma zakład kąpielowy z ' wspaniałym parkiem. Od r. 1678 do 1792, była tu rezydencya kapituły katedralnej bazylejskiej.

Arlincourt Karol Wiktor, wice-hrabia (* 1789—*J* 1856), pisarz francuski, syn gorliwego rojalisty, ściętego za konwencyi (1793), za Napoleona był koniuszym Letycyi Bonaparte, później intendentem armii aragońskiej. W r. 1810 wydał poemat „Matinée de Charlemagne”, w którym wychwalał Napoleona; ale po upadku cesarstwa, przerobił go i rozszerzył ku uczczeniu Bur-bonów i stał się gorliwym bojownikiem legity-inizmu i reakcyi w romansach: „Le solitaire” (1821), „Le renégat” (1822), „L’étrangère” (1825) i t. d. Romanse te miały za restauracyi wielkie powodzenie, chociaż nie celowały zaletami literackiemu Po rewolucyi 1830 r. romanse A-a, jak np. „Les rebelles sous Charles V” (1832), „Les écorcheurs” (1833), „Le double règne” (1836), obniżyły się zupełnie do roli pamfletów, wymierzonych przeciw monarchii lipcowej. Po rewolucyi lutowej, A. wystąpił z pamfletem „Dieu le veut”, który rozszedł się w 64 wydaniach; w r. 1850 ogłosił w „L’Italie rouge”, także pamflet, wyszydzający najnowsze rozruchy rewolucyjne we Włoszech. W tłómaczeniu polskiem istnieją: „Samotnik” (Warsz. 1821, 1822, 1825, 1829), „Renegat” (Wilno, 1825) i „Nieznajoma” (Warsz. 1826).

Arion, Arel, Arl, staroż. Orolanum vicus, stolica prowincyi luksemburskiej w Belgii, leży w południowo-wschodniej, niegościnnej części Ar-dennów, w bliskości granic Francyi i w. ks. Luksemburskiego; niegdyś była twierdzą, dziś jest dość przemysłowem miasteczkiem; posiada kopalnie soli, odlewnie żelaza, fabryki tytoniu, garbarnie, szkołę przemysłowo-handlową, akademię sztuk pięknych; 8,500 m-ców. Za czasów rzymskich wspominane jest jako Orolanum, Arelanum; w Xril w. dostaje się Luksemburgowi a 1831 r. Belgii; zwycięstwo Jourda-na nad -austryaka-mi. 19 kwietnia

1792 r.

Arlt Ferdynand, dobrze nauce zasłużony i wzięty okulista. (* 1812 r. w Pradze - *{*1887 w Wiedniu). Stu-dya lekarskie odbywał w rodzinnem mieście i tam w r. 1840 został asystentem katedry oku-

listycznej, w 1846 roku mianowany suplentem do wykładu oftalmologii, w roku 1849 profesorem, 1856 r. powołany na tę samą katedrę i dyrektora kliniki oftalmicznej w Wiedniu. Pierwsze jego dzieło, „Krankheiten des Auges für praktische Aerzte”, (3 t., 1851— 56), zjednało mu odrazu poważne stanowisko w literaturze; następnie ogłaszał liczne swe prace, z których wymieniamy: „Ueber d. Verletzungen des Auges u. deren gerichtsärztliche Würdigung“, 1871 r.; „Ueber die Ursachen u. Entstehung d. Kurzsichtigkeit” 1876; „Klinische Darstellung d. Krankheiten des Auges“ 1881; z Dondersem i M. Grae-fem założył Arlt poczytne czasopismo okulistyczne p. t. „Archiv für Ophthalmologie” r. 1854, które też do końca życia zasilał artykułami.

Arłam, ataman koszowy Siczy zaporoskiej,objął przewodnictwo w Siczy w r. 1632 i piastował władzę rok zaledwie. Pod jego przewodnictwem miały miejsco wyprawy na tureckie wybrzeża morza Czarnego, była to bowiem doba tak zwanych „chadzek na morze”, zakłócających stosunki Rzplitej, zwierzchniczki Siczy, z Turcyą. Koniec rządów Arłarna w Siczy poprzedziły tumulty zbrojne, które obaliły Arłarna, wynosząc na jego miejsce Sulimę. Nosił Ar., jak wszyscy ówcześni koszowi w stosunku do metropolii siczowej, tytuł skromny: „Starszy wojsk J. Kr. M. zaporoskich“. Imię A-a, podobnie jak całego tłumu innych wodzów siczowej kozaczyzny, ukazuje się na chwilę krótką i znika wśród krwawych „chadzek morskich”, nie zostawiwszy żadnych trwalszych śladów w dzie-

M. D.

Armada, wyraz hiszpański, upowszechniony w Europie od połowy XVI w., oznaczał siłę zbrojną w ogólności, czasem był używany w znaczeniu armii lądowej (w Niemczech), ale przeważnie w znaczeniu floty. Tak, Zygmunt August, król polski, zmartwiony zniszczeniem 13-tu okrętów „własnych”, które utrzymywał na Bałtyku podczas wojny Inflanckiej, a które zwał „freibiterami”, zalecał w instrukcyi przed sejmem, roku 1571, obmyślenie funduszów na utworzenie floty państwowej, „żeby już nietylko freibiterami można się niebezpieczeństwa na morzu hamować i port do Narwie niszczyć i psować, ale stateczną armadę chować”. (Instrukcya sejmu Warszawskiego 1571 r., wydana w aktach podkanclerskich Er. Krasińskiego, wyd. Wł. hr. Krasiński cz. III, 1871 r., Warszawa, str. 454). W Historyi Powszechnej wszakże najbardziej upamiętniła się:

Armada niezwyciężona, (L’invencible armada,) wysłana przez króla hiszpańskiego, Filipa II w r. 1588, na podbój Anglii, a najbardziej na ukaranie Elżbiety Tudor za posiłkowanie zbuntowanych przeciwko niemu Niderlandów. Zarazem byłby zadany protestantyzmowi cios dotkliwy, gdyby dzieło Maryi Tudor, niegdyś żony jego, przywrócenie katolicyzmu w Anglii, dało się dokonać orężem. Przygotowania w portach hiszpańskich i portugalskich były na ukończeniu już w 1587 r., lecz zuchwały żeglarz angielski, Drake, spalił 100 okrętów pod Lizboną i zrządził wielkie szkody w Kadyksie.

Pomimo tak wielkiej straty, Filip II potrafił zgro- Sidonia posłał do księcia Parmy, le^ ten nie madzie w Lizbonie 129 wielkich galer, nzbrojo- mógł wyjść z ujścia rzeki Skaldy, pc waż nych w 2431 dział, zaopatrzonych w żywność na gradzała mu drogę flota drugiego admira:

za-

an-

T.K

6 miesięcy; załoga składała się z 8,460 majtków, gielskiego, Seymoura. W nocy 29 lipca (7 ste> .) oprócz niewolników i przestępców przy wiosłach, strażnicy armady spostrzegli zbliżające się piracy⁻sadzono na pokład pułki: sycylijski, neapoli- midy ogniste — były to statki, napełnione mate-tański, indyjski. Entre Duero e Minho, andalu- ryałami palnemi i wysmarowane smołą aż do zyjski, portugalski, oraz wolne kompanie Starej szczytu masztów, a puszczone z wiatrem dla roznie-Kastylii, razem liczące 19,295 żołnierza. Armada cenią pożaru. Zaalarmowani hiszpanie wyszli pośpie-dzieliła się na 10 eskadr: portugalską, kastylską, sznie z portu i nazajutrz wrócić nie mogli, ponieważ andaluzyjską, biskajską, Guipuzcoa, włoską, Go- Drake spoinie z Seymourem rozpoczęli zaciętą meza de Medina, Mendozy, Moncade’a i Medrado. bitwę pod Grevelingen; zrządzili szkodę ogromną „Wodzem generalnym morza - oceauu“, czyli na- w okrętach, zabili 4,000 ludzi i niewątpliwie od-czelnym admirałem (po śmierci niewczesnej do- nieśliby zwycięstwo zupełne, gdyby im prochu świadczonego marynarza, margrabiego Santa Cruz) znów nie zabrakło. Medina Sidonia, zasięgnąwszy został Alonzo Perez de Guzman, książę Medina zdania rady wojennej, postanowił zaniechać wy-Sidonia, wcale z marynarką nieobeznany i z chara- lądowania i wracać przez morze Niemieckie, oka-kteru bojaźliwy, ale otrzymał w instrukcyi żale- łając W. Brytanię. Ale właśniezaczął wiać wiatr cenie, aby żołnierze i majtkowie nie ważyli się ostry, z którym majtkowie hiszpańscy walczyć nie bluźnić Bogu, ani przysięgać nadaremnie, pod umieli i który nie ustawał przez miesiąc prawie, karą surową. Miał płynąć ku brzegom Flandryi od 30 lipca do 28 sierpnia. Zapędzone aż pod dla połączenia się z Aleksandrem Farnese, księ- 63° szerokości płn., a ztąd ku Orkadom i kanałowi ciem Parmy, który przygotował 30 tysięczną armię św. Jerzego, okręty rozbijały się na brzegach i 370 statków transportowych; połączone te siły Szkocyi, Irlandyi; zaledwo 54 statki i niespełna powinny były przybić do wyspy Tkanet, w ujściu 10,000 ludzi chorych, głodnych, wynędzniałych Tamizy, i rozpocząć dzieło podboju. Królowa wróciło do portu galicyjskiego, Coruńa. Filip II angielska, Elżbieta, miała do ostatniej chwili na- kazał ukrywać przez dni kilka fatalne nowiny; dzieję, że potrafi uniknąć wojny i skąpiła pieniędzy potem odzyskał spokojną powagę i rzekł do sto-na przygotowania. Flota rządowa składała się jącego przed nim z trwogą księcia Medina Sidonia’ z 38 zaledwo okrętów, między któremi największe „Posyłałem cię na ludzi, nie zaś przeciwko wia-liczyły po 34 dział, a 9 małych (pinnaces) niosły za- trom i bałwanom morskim,” (Contra los hombres ledwo po 3 do 7 dział; w magazynach zapas żywności la embié, no contra los vientos y la mar). Ale starczył na tydzień, prochu na jeden dz:eń; w skar- Hiszpania okryła się żałobą i Portugalia odrazu bie leżało gotowizny na pół miliona, ale maryna- straciła sławną swą marynarkę. Froude: „History rzom przez oszczędność zmniejszono poreye dzień- of England from the fall of Wolsey to the defeet ne, odjęto racye mięsa i karmiono ich rybą, gro- of the Spanish Armada” Londyn, 1872, tom XII, chem, sucharami. Te wielkie błędy królowej na- str. 391—465. Forneron: „Histoire de Philippe prawił naród dzielnością i patryotyzmem. Kupcy II“, Paryż, 1882, t. III, str. 310—349; „La fe-dostarczyli 150 swoich okrętów, które uzbrojono licissima Armada” 1588, druk z notami własno-pośpiesznie. W Tilbury stanęło 16,000 ludzi obo- ręcznemi lorda Burleigh, znajduje się w British zem, żeby przeszkodzić wylądowaniu armii księcia Museum. Duro: „La armada invencible“, 1884 Parmy, 45,000 zgromadziło się przy królowej, Madrid, v. II.

A S.

żeby bronić jej osoby. Dowództwo nad tern woj- Armadillidium Br. Podobny do Armadillo, skiem lądowemobjął jej ulubieniec, hrabia Leice- ale mniejszy, ciało ma wydłużone, na końcach ster. Wielkim admirałem był zamianowany lord zaokrąglone, z przodu nieco szersze niż na tyl-Howard of Effingham, zręczny i śmiały, a pod nym końcu, mocno wypukłe; może się zwijać jego rozkazami zostawali najznakomitsi żeglarze w kulkę. Brzeg czołowy tylko w środku łu-owego stulecia: Hawkins, Frobisher i Drake. Ooze- kowaty; rożki górne (zewnętrzne) wyrównywają kiwali oni na armadę pod Plymouth, przy wejściu */₃ długości ciała, z dwu-stawowym biczykiem; do Kanału (La Manche). Tu zaszło tez pierwsze boczne wycięcie 2—5 pierścienia tułowia zwęźo-spotkanie d. 21 lipca starego stylu (31-go podług ne, 6—7 szerokie, jak również 3—5 pierścień nowego kalendarza) 1588 r. Przed długim fron- odwłoka. Znanych jest kilka gatunków. W' Eutern armady przebiegły cztery okręty angielskie, ropie i u nas mieszka A. vulgare Latr.; górna wprawiając w zdumienie hiszpanów zwinnością powierzchnia ciała delikatnie punktowana, końco-obrotów,, szybkością i celnością strzałów; ciężka wy pierścień odwłoka ma postać trójkąta równo-galera Santa Catalina straciła maszt i pochwy- bocznego z tępym wierzchołkiem. Kolor ciała coną została/ druga wyleciała w powietrze; ale szaro-stalowy, aż do szaro-brunatnego, na grzbie-Howard musiał przerwać bitwę, ponieważ zabrakło cie z nieprawidłowemi, szaro-żółtawemi lub źół-mu prochu. Pomimo to, posuwał się pilnie za nie- tawo czerwonemi plamkami. Długość ciała 1— przyjacielem i, zasiliwszy zapas amunicyi, rzucił 1.5 cm.

się pod wyspę AVigbt (cz. Uajt) do boju (25 Armadillo Latr. Kulanka. Zwierzę naleźą-lipca). Stanowczego zwycięstwa odnieść nie mógł, ce do gromady Skorupiaków ( Crustacea), do ale ścigał hiszpanów do Calais. Stąd Medina rzędu równonogich (Isopoda), spokrewnione

il

spalili

feaBsssiSB

Nu«

Fig:. 535 i 536. Kulanka Armadillo ofieinalii.

A. S.

wych.

jest onogą. Na pierwszy rzut oka poznać mo' a tego skorupiaka po tern, że może się z ła-c ,ośe’ą zwijać w kulkę. Ciało ma podługowate, mocno wypukłe, z przodu i z tyłu jednakowo zaokrąglone; brzeg czołowy łukowaty, rożki górne (zewnętrzne) kończą, się dwustawowym bi-czykiem. Tylne pierścienie tułowia i 3 - 5 pierścieni odwłoka posiadają boczne wycięcia pod

kątem prostym. Ostatnia para nóżek odwłoka szeroka, ucięta, wypełnia próżnię po-między dwiema ostat-niemi obrączkami odwłoka, nie wystając po za jego koniec. W Europie i u nas mieszka gatunek A. officinalis Desm. (A. officinarum Br.); gładki oliwkowo-brunatny, z żółtemi plamkami, po dwie na każdym pierścieniu. Długość ciała 2 cm. Pospolity pod kamieniami (w Olku-skiem). Dawniej używany w medycynie.

Armagh, hrabstwo irlandzkie w prowincyi Ulster, na południe od jez. Neagh, w południowej swej części górzyste (Slieve Gullian, Slieve Do-nard, do 600 m.), w północnej płaskie, tu i tam bardzo urodzajne., wydaje obficie zboże, len i konopie, ma bujne pastwiska, na których rozwija się hodowla bydła rogatego i owiec. Na 1,328 km. □ żyje 163,177 m-ców (po połowie katolików i anglikanów), t. j. 128 na 1 km. □, lecz ich liczba zmniejsza się ustawicznie (w 1841 r. było ludności w hrabstwie 233,024). Stolicą jest A., jedno z najstarszych miast Irlandyi i jej metropolia kościelna, siedziba dwóch arcybiskupów: katolickiego i anglikańskiego, posiada katedrę, założoną, według podania, przez św. Patryka (1675 loku na nowo wystawiona); prowadzi ożywiony handel zbożem i płótnem, połączone jest koleją żelazną z Belfastem i Dublinem; 10,000 m-ców. W średnich wiekach było stolicą Irlandyi aż do X wieku i słynęło ze swych zakładów nauko-

And. S.

Armagnac, nazwa historyczna dzielnicy w południowo-zachodniej Francyi, obejmującej część dzisiejszej Gaskonii, a głównie departament Gers, północno-zachodnią część dep. Wyższej Garonny, południową część dep. Lot et Garonne, wreszcie wschodnią część dep. Niższych Pirenejów. Jest to właściwie podnóże Pirenejów zachodnich, lekko pochylone ku północy i przeorane licznemi dolinami rzek, rozchodzących się od południa nakształt wachlarza; kraina malownicza i w ogóle bardzo urodzajna, dostarczająca obficie zboża, owoców, a przedewszystkiem białego wina gas-końskiego, które w znacznej ilości wywozi się do północnych departamentów. Z tego wina przyrządza się także wódka, podobna do koniaku i zawierająca 56®/₀ alkoholu (eau de vie d’A.). Stolicą kraju było pierwotnie m. Auch, później Lectoure, oba nad lewym dopływem Garonny — Gers.    And-s

Armagnac (czyt. Armańjak), Armenia-cum, kraina, której większą część stanowi departament dzisiejszej Francyi—Gers; za cesar' stwa rzymskiego włączona była do trzeciej Akwi-tanii (Novempopulania). W skład A-u wchodziły terytorya starożytnych grodów Eluzatów (Eause) i Auscii (Auch). Przechodząc kolejno po najazdach barbarzyńców w posiadanie Wizygotów (V wiek) i królów merowingów (VI w.), wcieloną została następnie do księstwa Gaskonii, którego losy podzielała aż do X w. Około r. 904 książę Garcias-Sancho, zwany Krzywym (Courbé), podbił księstwo gaskońskie i większą jego część, składającą się z hrabstwa Fezensac, w którego właśnie obwodzie leżał A., nadał drugiemu swo jemu synowi, Wilhelmowi Garcia. Niedługo potem (920) hrabstwo Fezensac uległo również parcelacji: część zachodnią z A-u przeznaczył książę Wilhelm drugiemu synowi swojemu, Bernardowi I, a część wschodnią, która zachowała nazwę Fezensac, oddał starszemu, Ottonowi — właściwa zatem historya A-u rozpoczyna się od Bernarda I-go. Składało się wtedy hrabstwo A. zaledwie z dzisiejszych kantonów: Aignan, Casaubon, Riscle i Nogaro, czyli zachodniej części departamentu Gers; rezydencyą hrabiów A. było zapewne miasto Nogaro. Około r. 1140, gdy wygasła starsza linia Fezensac’ôw, młodsza odziedziczyła to hrabstwo. Pierwotny A. otrzymał nazwę Niższego czyli Czarnego A-u, a Fezensac ze stolicą Auch— nazwę Wyższego czyli Białego; lecz i te granice zostały w następnych wiekach rozszerzone: za panowania Geraud’a V (XIII w.) przybyła pro-wincya Quatre-Vallées; Bernard VI zagarnął hrabstwo Gaure (1295), a jeszcze później przybyły ziemie: Pardiac, Fezensaguet, A starać, Lo-magne, Gimois, Bruillois i t. d. W wieku XV, mianowicie za panowania Bernarda VII, hrabstwo A. dosięgło, największego rozwoju teryto-ryalnego, ale i w temże stuleciu zaczęło upadać. Karol VII i Ludwik XI odbierali je kolejno hrabiemu Janowi V (1460) i Karolowi I (1473), Przez ciąg XVI wieku należało hrabstwo do królów nawarskich, a w r. 1607 Henryk IV wcielił je do korony francuskiej, zaliczając do generali-cyi (généralité) Montauban; w wieku następnym, na mocy edyktu z m. stycznia 1716 r., weszło hrabstwo do składu generalicyi Auch i Pau. Głównemi miastami A-u były: Auch, Mirandę, Lectoure, Nogaro, Vic-Fezensac. Rząd rewolucyjny podzielił dawny A. na trzy części: Niższy A. i północna część Wyższego utworzyły departament Gers; prowincya Quatre-Vallées weszła w skład departamentu Wyższych Pirenejów, a te-rytoryum Verdun do departamentu Tarn-et-Ga-ronne. Za herb miało hrabstwo: na srebr-nem polu tarczy czołgającego się lwa o rozdzielonym ogonie.

Armagnac’ow dom, wywodzący się od dawnych książąt Gaskonii, sięga pierwszych lat X stulecia; po przyłączeniu do swoich posiadłości hrabstwa Fezensac, nabył znaczenia i powagi. Przez długi czas walczył o dominujące stanowisko w południowej Francy i z hrabiami Foix; spory jego z tym sławnym domem stanowią w ciągu 150 lat (w wiekach XIV i XV) główne tło do dziejów krajów gaskońskich. Sąsiadując z Gwienną i Langwedocyą, hrabiowie A. nie omieszkali wmieszać się do wojny stuletniej i odegrali podczas wypadków ówczesnych jedną z pierwszorzędnych ról. Wszelako niezawsze używali siły swojej i wpływu na korzyść sprawy francuskiej. Dom A. doszedł do najwyższej potęgi za panowania hrabiego Bernarda VII (1391—1418), który stanął w poczcie stronników księcia Orleańskiego, brata króla Karola VI (r, 1403). Po zamordowaniu księcia Orleańskiego przez wysłanników Jana Nieustraszonego (r. 1407), Bernard wziął czynny udział w walce Orleanów z burgundczy-kami, położył swój podpiB na akcie ligi, zawiązanej w Gien (15 kwietnia 1410 r.) i poprowadził tak zręcznie i dzielnie sprawy stronnictwa Orleanów, że został tegoż stronnictwa naczelnikiem i nadał mu swoje nazwisko. Po bitwie pod Azin-court (1415) król obdarzył go mieczem koneta-bla i od tej chwili hrabia Bernard stał się wszechpotężnym na dworze Karola VI i przez całe trzy lata rządził Francyą absolutnie; zwycięstwo jednak stronnictwa burgundzkiego przyprawiło go o śmierć (1418), nie uszedł bowfiem rzezi, jaką zwycięzcy zrządzili w Paryżu. Ukrytego w mieszkaniu murarza tłum wywlókł na ulicę w nocy 12 czerwca i zamordował. Następca jego, Jan IV (1418—1450), nabył od księcia Bourbon r. 1420 hrabstwo Ile-Jourdain. Po zawarciu traktatu w Troyes, anglicy przeciągnęli go na swoją stronę, ale odstąpił od nich niebawem i oddał się na usługi króla Karola VII. R. 1443 pokusił się o hrabstwo Comminges, o które się upominał, jako o spadek po hrabinie Małgorzacie, której spadkobiercą się mienił, pomimo iż Małgorzata przekazała hrabstwo testamentem koronie francuskiej. Król wysłał przeciw Janowi Delfina z wojskiem. Oblężony w Ile-en-Jourdain, Jan dostał się do niewoli i wtrącony został do więzienia w Carcassonne, a jego hrabstwa, Armagnac i Rou-ergue, przeszły na własność korony. Na skutek wstawiennictwa hrabiego Foix, Karol VII uwolnił jeńca po dwóch latach więzienia i wrócił mu posiadłości jego. Jan V (1450—1473) zaraz na wstępie swojego panowania ściągnął na siebie gniew kościoła i króla. Zapałał on występną miłością do siostry swojej, Izabeli, i ożenił się z nią potajemnie, dzięki sfałszowanej bulli Kaliksta III, którą podrobił jeden z przekupionych referendarzy papieskich. Ścigany za tę zbrodnię (1457), jakoteż. za stosunki z nieprzyjaciółmi państwa, został skazany na wygnanie wyrokiem parlamentu paryskiego, a posiadłości jego uległy konfiskacie (13 maja 1460 r.). Ludwik XI, wstępując na tron, zwrócił mu hrabstwo; jednakże Jan V w rok potem przystąpił do ligi Dobra Publicznego. Powróciwszy znów do łaski królewskiej (1465), odważył się jeszcze raz wystąpić przeciwko królowi i prowadził wojnę; w bitwie pod Lectoure zginął. Po jego śmierci hrabstwo A. zostało w części wcielone do dóbr koronnych, w części rozdane sąsiednim panom. Karol I (1473 — 1497), brat poprzedniego, trzymany długie lata w Ba-stylii za jego winy, otrzymał od króla Karola VIII (7 kwietnia 1483 r.) zwrot ziem domu A., ale z powodu osłabienia umysłowego, wywołanego długoletniem więzieniem, nie mógł rządzić i król wyznaczył mu kuratorów. Umarł bezpotomnie i zamknął swoją osobą linię męską domu A. Bo nim nastąpił Karol II, książę Alençon, wnuk Maryi A., siostry Karola I (1497—1525). Henryk d’Albret, król nawarski (1523—1549), otrzymał hrabstwo A. przez związek swój małżeński z Małgorzatą Valois, wdową po poprzedniku. Następują dalej: Antoni Bourbon i Joanna d’Albret (1549 — 1572). Henryk Bourbon (1572), wstąpiwszy na tron francuski pod imieniem Henryka IV, przyłączył ostatecznie hrabstwo do korony (1607). R. 1645 Henryk Lotaryński, hrabia d’Harcourt, otrzymał od króla tytuł hrabiego d’A. i potomkowie tego pana nosili powyższy tytuł aż do upadku monarchii.

Armagnac’ôw stronnictwo. Jak wiadomo z powyższego artykułu, Bernard VII hrabia d’Armagnac oddał się na usługi księciu orleańskiemu, Ludwikowi I. Zabójstwo tego księcia przez stronników księcia burgundzkiego, Jana Nieustraszonego, stało się hasłem do zaburzeń w ca-łem królestwie. Syn zamordowanego, Karol Orleański, poprzysiągł pomścić ojca i w tym celu pobudzał, kogo mógł, przeciwko księciu burgundz-kiemu; w r. jednak 1409 przyszło między stronami do zawarcia pokoju w Chartres i zdawało się, że to będzie końcem wojny; jednakże, gdy Karol Orleański zaślubił córkę Bernarda VII, partya orleańska znów powstała i w sam dzień wesela zawiązała się w Gien przeciwko księciu burgundzkiemu liga, do której, oprócz Karola Orleańskiego i jego teścia, przystąpili książęta: Berry, Bourbon i Bretanii, hrabiowie Alençon i Clermont (15 kwietnia 1410 r.). Bernard VII poczynił zaciągi na południu i utworzył oddziały, które rozpoczęły wojnę z niesłychanem okrucień-stwem; żołnierzy tych przezwano Armagnac’ami. Stanąwszy na ich czele, Bernard VII niszczył ogniem i mieczem okolice Paryża i podszedł pod samo przedmieście Saint-Marcel. Podpisany nowy traktat w Bicêtre 2 października 1410 r. powstrzymał dalszą wojnę, ale z wiosną r. 1411 przyszło znowu do rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich. A. rozbiegli się po Pikardyi i Beau-vaisis „zjadając biedny lud, stosownie do ówczesnych obyczajów” (Monstrelet). Paryż, będący na łasce zgrai rzeźnika Kabosza (Cabochiens), stanął po stronie księcia Burgundyi, a ten za powrotem do stolicy wymógł na Karolu VI ogłoszenie A-ów za nieprzyjaciół państwa, poprowadził go do S. Denis i obiegł książąt w Bourges. Po dwumie-sięcznem oblężeniu przyszło do paktowania i w rezultacie stanęła nowa umowa, potwierdzająca traktat dawniejszy z Chartres (pokój w Bourges 16 lipca 1412, ratyfikowany 22 sierpnia w Auxerre). Powstał zakaz wymawiania przezwisk

A-ów i Burgundczyków, a Jan Nieustraszony i Karol Orleański odbyli wjazd do Paryża na jednym koniu. Paryż, rządzony w dalszym ciągu przez Kaboszów, był znów oddany na pastwę ich wybryków; wreszcie zapowiedź reformy w d. 25 maja 1413 r. była hasłem do nowego powstania, tylko tym razem panami Paryża stali się A-owie, a książę burgundzki ogłoszony został wrogiem państwa i musiał uchodzić. Za nim puściły się w pogoń wojsko królewskie i bandy armaniaków. Oblężony w Arras, książę burgundzki prosił o pokój i uzyskał takowy, ale pod warunkiem, że nie stanie nogą w Paryżu (traktat w Arras 1414 r.). Podczas tych wypadków król angielski, Henryk V, wypowiedział Francyi wojnę i wylądował w Normandyi. Oba stronnictwa zwróciły się przeciwko najezdnikowi i przyszło do nieszczęśliwej dla Francyi bitwy pod Azincourt (25 października 1415 r.). Bernard VII A., zamianowany ko-netablem na miejsce hrabiego de Saint-Pol, który w bitwie poległ, cofnął się pośpiesznie do Paryża i z wielką energią zabrał się do obrony; jednocześnie Jan Nieustraszony ułożył się z anglikami. Dnia 29 maja 1418 r. Paryż dostał się przez zdradę Perrinefa Leclerca w ręce de 1’Isle-Adama, stronnika księcia burgundzkiego, i A-owie wraz z Bernardem VII padli pod nożami motło-chu. Opanowawszy ponownie Paryż, Jan okazał się skłonnym do uznania pretensyj króla angielskiego do tronu Francyi—przeciwnie zaś, A-owie, na czele których stanął delfin Karol, ogłosili się partyą narodową. Po zabójstwie Jana Nieustraszonego w Montereau (10 września 1419 r.) i po traktacie, zawartym w Troyes (21 maja 1420), Francya stała się jednocześnie widownią wojny z cudzoziemcem i wojny domowej. Anglicy i burgundowie walczyli z francuzami i A-ami. Ten stan rzeczy trwał aż do pokoju, zawartego w Arras (21 września 1435 r.). Walka stronnictw zakończyła się, ale bandy, dla których wojna stała się przemysłem, nie chciały zaprzestać swoich praktyk. Nastąpił zatem rodzaj unii pomiędzy poszczególnemi oddziałami Armaniaków, będące-mi dotychczas na żołdzie skarbu, i bandy te poszły szukać łupów w stronach, mało jeszcze dotkniętych klęskami wojny. We Francyi poczęto nazywać tych bandytów hyclami (écorcheurs) albo opryszkami (routiers), ale na wschodzie, a zwłaszcza na ziemiach pochodzenia niemieckiego, pozostała im dawna nazwa: Arme Jacken, Arme Gecken (Erminaques). Bandy te, razem zebrane, mogły utworzyć armię, jakiej żaden z ówczesnych monarchów Europy nie był w stanie wystawić, i gdyby się był znalazł pomiędzy ich prowodyrami choć jeden człowiek o zdobywczych popędach i z talentem, mógłby był dokazać wielkich rzeczy; ale ambicya żadnego z nich nie sięgała po-za chęć rabunku i łupiestwa. Powoli zaczęli topnieć w małoznaczących wyprawach i wreszcie po jakich dziesięciu latach zniknęli zupełnie i na zawsze.—Oihenart: „Notitia utrinsque Yasconiae”, Paryż, 1683, in 4-o (część, tycząca się A., str. 489 i dalsze).—L. Kłem. de Brugelles: „Chro-

niques ecclésiastiques du diocèse d’Auch”, Tuluza, 1746, in 4-0. — Monlezun: „Histoire de la Gascogne”, Auch i Paryż, 1846 — 1850, 7 tomów.

Armançon, rzeka we Francyi, z systematu Sekwany, ma źródła w lesie Vèvre, na zachodnich zboczach wyniosłości Côte d’Or, płynie ku półno-co-zachodowi doliną malowniczą, jedną z najpiękniejszych we Francyi, mija miasta Sémur, Tonnerre, Brienon i pod La Roche wpada z prawej strony do rz. Yonne, lewego dopływu Sekwany, przebiegłszy 204 km. Znaczenie rzeki, niezbyt podatnej do żeglugi, podnosi kanał Burgundzki, biegnący wraz z koleją żelazną wzdłuż krętych jej brzegów i łączący systematy rzek Rodanu i Sekwany.    And- s-

Armand Alfred, współczesny budowniczy i estetyk francuski (* 1805 w Paryżu), uczeń Provost’a i Achillesa Leclerca. A. pierwszy we Francyi budował dworce kolei żelaznych, zacząwszy (1835) od Wersalu, Saint-Cloud, następnie dworzec kolejowy przy ulicy Saint-Lazare w Paryżu, później, w latach od 1845 roku do 1847, dworce w Amiens, Arras, Lille; w r. 1848 w Calais, w 1850 w Saint-Quentin i wreszcie w 1851 w Douai. W 1853 r. A. porzucił prace kolejowe i poświęcił się upiększaniu i budowaniu hoteli („Hôtel du Louvre” i „Grand Hôtel” w Paryżu) i domów prywatnych. Z tych ostatnich na wyróżnienie zasługuje dom Pereire’ôw w Paryżu, wzniesiony podług planów A-a 1857 r. A. jest przytem znawcą i zbieraczem dzieł sztuki; ostai-niemi zaś czasy poświęcił się specyalnie badaniu medalów włoskich. Ze studyów w tym ostatnim zakresie badań jego wyrosło cennne dzieło: „Les Médaillons italiens de XV-e et XVII-e siècles” (Paryż, 1883; 2 tomy, 2-e wydanie).

Armand-Dumaresq Karol-Edward, współczesny malarz francuski (* 1826 w Paryżu). Pier-wiastkowo A.-D. uprawiał malarstwo religijne, w trzydziestym zaś roku życia przerzucił się na zupełnie odrębne pole historyczno-wojskowe. Odtąd jest znanym specyalistą bitew, epizodów wojennych heroicznych, oraz barwnym opowiadaczem adegdot wojskowych i scen z życia obozowego. Obrazy religijne A.-D-a noszą na sobie ślady silnego wpływu Couture’a, którego A.-D. był uczniem. Do wybitniejszych płócien z tej pierwszej epoki artystycznej jego działalności należą: „Chrystus zmarły” (1850), obraz nabyty przez rząd i ofiarowany katedrze w Dole; „S. Bernard, nawołujący do krucyaty” (1852), obraz nabyty przez Piusa IX; „Chrystus” (1857), obraz zawieszony w jednej z sal policyi poprawczej w paryskim Pałacu Sprawiedliwości; i wreszcie „Męczeństwo św. Piotra” (1852), znajdujące się obecnie w katedrze w Caen. W drugim swoim kierunku twórczości artystycznej A.-D. wystąpił podczas wystawy paryskiej z 1855 r. ze „Wspomnieniem z 1812 r,” i odtąd, od 1857 r. począwszy, prace A.-D. figurują przy każdem otwarciu „Salonu” paryskiego (z wyjątkiem tylko lat: 1870, 1876 i 1881). Wyliczymy ważniejsze z nich: „Zdobycie wielkiej reduty w bitwie nad rz. Moskową” (1857);

w r.

na

w sa-

s. s.

(1879—1882). Ostatniemi pracami A.-D. są: „Dolina Pontécoulant w Calvados” i „Szary horyzont” (1883).

Armand Franciszek Wiktor Adolf, lekarz wojskowy francuski (* 1818), służył począt- i kowo w Algeryi; podczas wojny wschodniej przebywał w Krymie, jako lekarz gwardyi cesarskiej; f 1859 odbył kampanię włoską, również brał udział jj w wyprawach do Chin i Kochinchiny, od roku § 1875 jest lekarzem szpitala wojskowego w Nizzy.

Z dzieł jego dwa tylko wymieniamy: „Histoire médico-chirurgicale de la guerre de Crimée” I (1858) i „Traité de climatologie générale du glo- @ beu (1873).    Dr-X?- I

Armandi Piotr-Damian, (* 1778 w Fusi-gnano (Romania) —f w Saint-Cloud 1855), otrzymał pod Wagram krzyż legii honorowej, a na H polu bitwy pod Budyszynem (Bautzen) został §| mianowany pułkownikiem artyleryi. Po upadku Napoleona był nauczycielem starszych synów Lu- | dwika i Hieronima Bonapartych. Od roku 1831 j

w r.

33

-

„Śmierć generała Bizot” (1859, Wersal); „Epizod z bitwy pod Solferino“ (1861, Wersal); „Szarża dywizyi Desvaux pod Solferino” (1863, własność Ali-Paszy). Dwa ostatnie obrazy są odtworzeniem, ze wspopmień osobistych, epizodów, naocznie wi dzianych przez artystę, który odbył całą kampa-nię 1859 r. W r. 1867 A.-D. wystawił obraz, przedstawiający „Cambronne’a pod Waterloo”, pełen dramatyzmu i siły (własność Ali-Paszy), 1872 „Obronę Saint-Quentin” (w muzeum w Saint-Quentin), w 1874 „Szpiega”, w 1877 „Karola XII w Benderach”. Mając sobie poru-czoną misyę rządową do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej, skorzystał A.-D. z pobytu swego w tamtych stronach dla wypracowania całej seryi obrazów, mających za przedmiot doniosłe w dziejach amerykańskich chwile ich życia państwowego i wojen. I tak w 1873 r. przysłał on do Salonu paryskiego swoją: „Deklaracyę niezawisłości Stanów ZjednoczonychJ (własność p. Jordans’a w Bostonie), w 1875 „Poddanie się Yorktownu”, a w 1879 „Bitwę pod Saratogą.” Te dwa ostatnie obrazy wraz z „Obiadem u Waszyngtona”, nieznanym w Europie, są własnością braci Astor w Nowym. Jorku. Z prac w ostatnich latach przez A.-D. wykonanych, zasługują uwagę szczególniej dwa obrazy, wystawione w Salonie paryskim w 1883 r. Jeden małych rozmiarów zatytułowany: „Ohacun son tour” i reprodukowany w „Maitres français de la peinture contemporaine” (1891), drugi wielki obraz, przedstawiający „Bitwę w Bapaume”, zamówiony u artysty przez rząd do Galeryi wersalskiej. A.-D. rytował także kopie niektórych obrazów swoich, oraz wydał dwie serye litografij w wielkim formacie, będące zbiorem „Umundurowań Gwardyi Cesarskiej“ (1858, 55 tablic) i „Mundurów Armii francuskiej” (1861, 54 tablic), opartych na dokumentach autentycznych, przechowywanych w Wersalu. Ostatnią pracą A. D. jest obraz zatytułowany: „Eskorta”, wystawiony lonie^ paryskim 1891 r. w maju, obraz, który dowiódł, że sędziwy artysta dotąg włada znakomicie pędzlem i jest panem swoich zdolności.

Armand-Eelille Emil-Ernest, malarz francuski (* 1843 r. w Marsylii — f 1883 w Paryżu)- Po zwiedzeniu w młodym bardzo wieku Im dyj i wzięciu udziału w wyprawie meksykańskiej, A.-D. poświęcił się specyalnie malarstwu. W roku 1873 A.-D. wstąpił do paryskiej szkoły sztuk pięknych, gdzie studyował przeważnie w praco wni Gèrome’a, później jednakże przerzucił się do malarstwa pejzażowego. Już od r. 1874 począwszy, A.-D. zaczął wystawiać obrazy swoje w Salonie paryskim. Do wybitniejszych utworów jego należą: „ Widok Sekwanny od strony Asnières”, „Wybrzeża Creuse’y”, „Okolice Moutier-d’Ahin” (1877); „Dolina Brigandoux”, obraz nabyty przez rząd i ofiarowany muzeum w Besançon; „Wieczór na wybrzeżach Creuse’y” (1878); widoki z okolic Jury, Normandyi i kilka pejzażów z nad rzeki Creuse w różnych porach dnia, noszące nazwy: „Poranek jesienny”, „Wrzesień” i t. d.

S. S.

brał czynny udział w ruchach włoskich; między | innemi uorganizował służbę artyleryjską przy | obronie Wenecyi (1849). Po upadku tego miasta schronił się do Francyi i otrzymał od ówczesne- 1 go prezydenta, Ludwika Bonaparte, posadę bi- 3 bliotekarza w zamku Saint-Cloud, którą zajmo- | wał do śmierci. A. napisał kilka książek, między g innemi „Histoire militaire des éléphants” (Paryż, |

1843), cenioną przez specyalistów. Jest tu mowa g o słoniach, do wojny używanych, od czasów Aleksandra Macedońskiego aż do nowożytnych wojen angielskich w Indyach.

Armansperg JózefLudwik(* 1787—f 1852) § bawarski mąż stanu. Najpierw dał się poznać ze swych zdolności dyplomatycznych na kongresie . ; wiedeńskim, jako reprezentant Bawaryi. Wybrany jg w r. 1825 posłem do niższej izby sejmowej, zo- jj stał drugim jej prezesem i wodzem partyi umiarkowanie postępowej. W r. 1826 król Ludwik I-y É powołał go na stanowisko ministra spraw zagra- §j nicznych, a potem wewnętrznych i finansów, atoli || 1831 A. zmuszony był ustąpić pod naci- ;j skiem partyi klerykalnej. Konferencya londyńska 133 mianowała go w r. 1832 prezesem regencyi gre- §§ ckiej podczas małoletności króla Ottona i-go. jj A. usiłował polepszyć opłakany naówczas stan |j| finansów nowego królestwa, a w polityce swej stal po stronie Anglii. Gdy w r. 1835 Otton I doszedł do pełnoletności, mianował A-a kanclerzem pj państwa i prezesem rady ministrów. Podczas nie-|g obecności króla w Grecyi, A. rządził niemal wszech- |g władnie królestwem, a po powrocie Ottpna I-go fi z podróży po Europie, otrzymał w r. 1837 dy- 7g misyę i. opuściwszy Grecyę, zamieszkał prywatnie Jg w swych dobrach w Dagendorf. A. był w spra- j§ wach szczególnie finansowych wielce ruchliwym, gg chociaż szablonowym człowiekiem; jego biurokra- ^ tyzm mało przyniósł pożytku Grecyi.

Armata, wyraz ten ma podwójne znaczenie, raz: jako działo przeznaczone do rdzennego strzelania, o czem patrz w „Encyklopedyi” pod wy- ji razem Działo; a drugi raz jako Artylerya, ztąd .33

a za-

; r: : i-:

A.

:::

Dr J. B.

mówiło się: starszy nad armatą, t. j. generał ar-I tyleryi, albo armata królewska, t. j. artylerya królewska. O znaczeniu tego wyrazu ob. Ar tyli 1 e r y a.

Armatole, t. j. „zbrojni”, rodzaj milicyi nie-$ regularnej w Grecyi za panowania tureckiego, której początek datuje się jeszcze z epoki Pale-¹ ologów, kiedy pojawiają się na terytoryum byzan-tyjskiem; również i Rzplta wenecka na stacyach I handlowych w Peloponezie trzymała pod tą nazwą na swoim żołdzie bandy, z miejscowych żywiołów złożone. Później, pod zwierzchnictwem sułtana, pełnili A. służbę bezpieczeństwa publicz-Î nego w górzystych okręgach Macedonii i Tessalii, 1    pod bezpośredniemi rozkazami obieralnych,

I    twierdzanych przez Portę „kapitanisów”. Byli

8 przecie nieustannie w stosunkach i porozumieniu z t. zw. kleflami, którzy, obok walki narodowej z turkami, zajmowali się rozbojem, i często bandy I A-ów, pokłóciwszy się z baszą tureckim, uchodziły w góryi zkleftami się łączyły. Mimo to, w XVII w. byli w łaskach u Porty, używani. do poskromienia janczarów. R. 1684, w czasie wojny z Wenecyą, A. w wielkiej liczbie podnieśli rokosz przeciw U sułtanowi; również 1739 r., w czasie wojny rosyjskiej, okazywali niekarność; odtąd Porta usiłowała zmniejszyć ich liczbę i zastąpić ich przez albań-czyków. Oparli się temu kapitanisowie, których władza z czasem była wzrosła i stała się dzieli dziczną: tak dzierżyła kapitanat rod zina Bozzarisów " : śród Suliotów, rodzina Bukowalaców w Tessalii i Epirze, Siokaców w Macedonii. Wybuchła krwawa walka, która była pierwszem bodaj zarzewiem późniejszej walki o niepodległość Grecyi. Energiczny seraskier rumelijski, Ali-Basza z Janiny, uśmierzył wreszcie A-ów (1803—1808), aby następnie użyć ich, jako narzędzia, w walce z Mah-mudem II (1820); stanowili oni podówczas korpus pieszy, przeszło 12 tys. ludzi. Ze swej strony |p Heterya paryska zwróciła się do A-ów przy roz-Üf poczęciu Walki o niepodległość. Kapitanis Markos il Bozzaris, najprzód pod rozkazami Ali-Baszy zostali: jący, ciężką zadał porażkę turkom; potem ze swymi H§ A-mi suliockimi przeniósł się do Liwadyi zachodniej §f (starożytnej Akarnanii), gdzie przyłączył się do kor-^ pusu Maurokordata, i po porażce, zadanej powstańcom przez Churszyda - baszę pod Fetą (16 lipca 1822), wdarłszy się do środka obozu turec-ijj kiego, zginął z całym swoim oddziałem. Również odznaczyli się kapitanisowie Safakas i Karaiska-H| kis, którzy 1827 zginęli pod Atenami; Ohalko-üf: demo.?, zabity przy sztuimie Missolungów (22 jgl kwietnia 1826), Karatasso, Zongas i inni. Natoli miast A. Odysseus i Gogo zdradzili sprawę narodową, przechodząc (pod Petą) do szeregów tu-§H reckich. Pamięć dzielnych czynów A-ów prze-Hfj chowała się po dziś dzień w pieśni ludowej ple* IÜ mion górskich Grecyi (t. zw. „Kleptykach“).

Armator. Do czasu rządów Colberta (ob.), który zaprowadził systematyczną marynarkę wojenną państwową, Francya nie posiadała dostatecznej liczby okrętów państwowych do zmierzenia się z nieprzyjacielem na morzu. W razach

więc nadchodzącej wojny, państwo to dopomagało sobie, wchodząc w układy z przedsiębiorcami, którzy podejmowali się zbroić, już to swoje, już wynajęte okręty, i z tak uzbrojonemi stawać do walki na morzu z nieprzyjacielem, obok skromnej floty królewskiej. Ztąd powstała pierwotna dla tych przedsiębiorców nazwa A-ów. Obecnie A ein zowie się przedsiębiorca, ekwipujący okręt handlowy celem puszczenia go w zarobkową podróż morską. Wszelkie, przez A. zawarte układy z kapitanem i sternikiem, z załogą, pa-I sażerami albo przesyłającymi towary, aczkolwiek stanowią proste kontrakty najmu, zaliczają się do czynności handlowych i, jako takie, w wielu punktach sądzone bywają wedle specyalnycb za • sad, odpowiednich potrzebie i ryzyku obrotów morskich. A. za powstające stąd pretensye odpowiada nietylko wartością okrętu, jako specyal-nego majątku handlowego, lecz także i z pozostałego swego majątku, tak za własną winę, jak i za winę swych ludzi. A. staje się odpowiedzialnym także za postępowanie i zobowiązania, jakie kierujący okrętem w podróży przedsięweź-mie, już to wedle otrzymanych instrukcyj przy wyjeździe w podróż, już też w czasie podróży, w razie potrzeby ratowania całości okrętu i jego ładunku.

Armatura (łac.=uzbrojenie), oznaczała pierwiastko wo rodzaj uzbrojenia żołnierzy i w tern znaczeniu już w dawnej sztuce wojennej rozdzielano wojowników na ciężko zbrojnych (armatur gravis) i lekko zbrojnych (armatus levis). W tein również znaczeniu pojmowaną jest A. i obecnie w wojskowości, jakkolwiek, oprócz pojęcia ogólnego, przywiązanego do rodzaju uzbrojenia, określa jeszcze części dodatkowe samego uzbrojenia, a mianowicie te, które bezpieczeństwo użycia jego zapewniają. Z udoskonaleniem więc broni siecznej i palnej, a szczególniej dział polowych i oblę-żniczych, nazwę A-y otrzymują coraz to nowego pomysłu części dodatkowe, zabezpieczające przyrządom bezpieczeństwo ich użycia. Toż samo znaczenie posiada A. i w technice, określając przedmioty i przyrządy pomocnicze, dodane do maszyny lub aparatu i służące do doglądania i kontrolowania maszyny lub zabezpieczenia onej od wypadku, co ze względu na różnorodność tego rodzaju części dodatkowych, konstrukcyom maszyn i aparatów odpowiednich, wytwarza cały szereg przyrządów mniej lub więcej złożonych, które, posiadając oddzielne nazwy techniczne, prze' znaczeniu właściwe, pod ogólnem mianem A-r są znane. Tak np. do A-y kotła parowego należeć będą: manometry, określające prężność pary w kotle, szkła wodowskazowe, krany do wypuszczania wody i pary, świstawki, klapy bezpieczeństwa, wentyle do zasilania kotła wodą i t. p., a nadto wszelkiego rodzaju ostrzegacze, zabezpieczające od wypadków zbyt wielkiego ciśnienia pary, niskiego poziomu wody i t. d ; im więc kocieł parowy więcej jest uzbrojony, to jest: im kompletniejszą jest jego A., tern kontrola działania może być dokładniejszą, tern pewniejsze jest bezpie-

E. D

Armengaud «łan Dezyderyusz, francuski historyk sztuki (* 1797 w Castre, depart. Tarn — -j- 1869 w Passy). A. poświęcił się specyalnie badaniu dzieł sztuki, po muzeach europejskich nagromadzonych. Studya swoje spożytkował on w szeregu dzieł ilustrowanych, wielką w swoim czasie wziętość mających. Ważniejsze z tych wydawnictw są następujące: „Histoire des peintres de toutes les écoles depuis la renaissance jusqu’à nos jours” (Paryż 1849, dzieło dokończone przez Karola Blanc); „Les galeries publiques de l’Europe” (Paryż, 1856); „Les chefs-d’oeuvres de l’art chrétien” (Paryż, 1857); „Les trésors de l’art” (Paryż, 1859); „Le Parthenon de l’histoire”, także pod tytułem „Les reines du monde” (Paryż, 1863—4).

Armengaud de Montpellier (Armengandus

F—n.

czeństwo kotła. W budownictwie A-ą zowią to wszystko, co wzmacnia wytrzymałość pojedyń-czych części, do budowy użytych, przez dodanie im części pomocniczych, podnoszących jednocześnie bezpieczeństwo samej budowli, tak np. podciągacze belkowe, pojedyńcze lub złożone, tworząc tak zwane belki tramowane, stanowią A-ę belki. W architekturze A-ą mianują ten rodzaj konstrukcyi budowli, w którym narożniki i otwory wzmocnione, czyli uzbrojone są materya-łem wytrzymalszym, niż ten, z którego całość budowli jest wzniesioną. Kwadrale więc kamienne w narożnikach i otworach przy budowli z cegły, a nawet imitacya onych, stanowić będą A-ę budowli. W elektrotechnice A-ą nazywają zwykle tę żelazną, izolowanym drutem owiniętą część dynamo-maszyny albo elektro-motoru, która obraca się pomiędzy biegunami (łapami) elek-tro-magnesu. A. używaną jest jeszcze w znaczeniu przenośnem, jako uzbrojenie rynsztunkami herbów i tak miau o wane są tego rodzaju deko-racye herbowe w heraldyce. Mianem A-y nazywano również zabezpieczenia od uszkodzeń przedmiotów, dla przechowania potomności służących, jakoto: szkatułki kamienne, w fundamentach murowanych budowli pomieszczane z przedmiotami i dokumentami, odpowiadającemi czasowi założenia fundamentów, miseczki woskowe lub puszki blaszane, w których wyciskano pieczęcie, przytwierdzane przy dokumentach i t. d

Armaurya, po armeńsku Ar ma wir, starożytne miasto w Armenii, w dzisiejszej gubernii erywańskiej, nieopodal od lewego brzegu Arasu, między Arpaczajem i Karpiczajem. Przed zbudowaniem Artaksatu stolica królów armeńskich. * Armellini Karol, (* 1777 w Rzymie —f 1863), był naprzód profesorem retoryki i literatury, potem adwokatem, gubernatorem Marchii, w roku zaś 1848 wybrany deputowanym i wice-mar-szałkiem izby, po ustąpieniu Papieża z Rzy mu, objął ministeryum spraw zagranicznych w rządzie tymczasowym, a po ogłoszeniu rzeczypo-spolitej, został jednym z trzech naczelników władzy wykonawczej. Po zajęciu Rzymu nrzez fran-cnzów, udał się do Brukselli i tam życie zakoń czył.    *

Mo ns peliensis), lekarz przyboczny Filipa Pięknego, króla francuskiego, * w Montpellier i tu też promowany do stopnia magistra. Najświetniejsze czasy jego działalności przypadają na początek XIV stulecia (około 1307 r.); w pewnym panegiryku powiedziano o nim: „qui ex solo vultus intuitu, genus et tempus morborum eorumque paroxismos divinaret.” Słynął więc jako dyagnosta lekarski. Do potomności przeszedł przez swój, około 1284 r. dokonany, przekład łaciński „Cantica” Avicenny, z komentarzami Aver-roesa, który to przekład, przejrzany i poprawiony przez Andrzeja Alpago z Belluno, znajduje się w X tomie drukowanego w Wenecyi 1582 r. wydania pism Averroesa.—Porówn.: A. Ohéreau u Dechambre’a, VI t.

Armenia. Pogląd ogólny i rozgraniczenie. A. stanowi najwyższe piętro zach. azya-tyckiej wyżyny,- wznoszące się między płasko -wzgórzem Iranu, ku któremu spada tarasami o alpejskim wyglądzie, i dalszym jej ciągiem, Azyą Mniejszą, odgraniczając się krawędzią An-ty-Tauru. Na północnej stronie spuszcza się ku porzeczu rz. Kury, tworząc ścianę, pod nazwą Kaukazu Małego czyli Antykaukazu znaną, aby bliżej ku Czarnemu morzu połączyć się z olbrzymim granicznikiem Europy, wododziel-czem ogniwem gór Gruzyjsko-Imeretyńskicb, czyli Wacktańskich (perewał Samurski), wiążąc Kaukaz z systemem gór azyatyckich. Nakopiec ku południowi fałduje się w góry Kurdystańskie, aby wreszcie rozesłać się niziną Mezopotamską. Taki wygląd, usprawiedliwiający najzupełniej trafne porównanie A ii przez Karola Ryttera do gór y-w y s p y, wywarł wybitny wpływ na wszystkie inne przypadłości geograficzne tej krainy, jej hydrografię, klimat, florę i faunę, nakoniec na fizyczne i społeczne cechy i dziejowe losy samej ludności. 2) Budowa powierzchni (wypukli-zna A-ii). A. przedstawia wybitny okaz bryłowatego pogórza, o 1,500 m. przeciętnego nad poziom morski wyniesienia; a jego wnętrze, w północnej zwłaszcza swej części, przenizane podzie-mnemi szczelinami i kanałami, które, lubo zasklepione w olbrzymie wulkany wygasłe, dają jednak znać o swej niezupełnie zamarłej czynności, nietylko przez wydzieliny gazów i cieplice, ale przez często się powtarzające trzęsienia ziemi. Górującym szczytem jest o zdwojonym cyplu Ararat (ob. wyżej), który, pomimo bezładnego na pozór rozkładu innych wyniosłości, można uważać za punkt wyjścia w systematycznym ich przeglądzie., Naprzód tedy w kierunku obu szczytów Araratu, t. j. od płd. wsch. ku półn. zach., ciągnie się łańcuch, służący za obecną granicę z Turcyą, pod nazwą Agri-Dag, ze szczytami: Perli-Dag (5,769 m.), i w jednej z jego bocznych gałęzi Śoghanli (2,460 m.). 2) Podwójny łańcuch, okolający płaskowzgórze między Erzerumem i Bajazydem, a mianowicie w płn. gałęzi Kodźut (2,920 m.), Kandil (3,740 m.) i wachlarzowato roztaczające się szćzy-ty: Dumli-D. (2,530 m.), Giaur-D. (3,124 m.)

i Kop-D, (3,300 m.), gdy w płd. gałęzi znaną I jego rozgałęzień biorą początek rzeki, zmierzają-jest pod nazwą Ala-Dag, t. j. pstrej (3,800 ce do mórz Czarnego i Kaspijskiego, jak uchodzący do pierwszego Czorok, a do drugiego Araks, który wraz z wypływającą z północnej krawędzi A-ii Kurą tworzy inną, mniejszego dziejowego znaczenia, bliźnięcą rzeczną parę. Odsyłając po dokładniejsze o każdej z nieb szczegóły ivdo opisu pojedyńczych rzek A-ii, wystarczy nadmienić, iż najważniejsza z nich, Eufrates (Je-prad, Furat), powstaje z dwóch strumieni: Eufratu zachodniego, wypływającego w pobliżu Er-zerumu pod nazwą Kara-Śu, t. j. Czarnej wody, i Eufratu wschodniego, czyli Armeńskiego (Aradzani), u turków Murad-Su, który bierze początek w okolicach Bajezyda. Również w Tygrze dadzą się dopatrzyć dwie składowe części: główna, wypływająca powyżej Diar-bekiru, z jeziora Geldźuk, i wschodni Tyger, jako Batan-su, mający swe źródła u południowego stoku gór, opasujących jezioro Wan (Hak-kiari). 4) Klimat. Pomimo położenia geograficznego (37¹/₂° i 42° szer. płn.), wyniesienie nad poziom morski zniża znacznie przeciętny ciepło-stan A-ii, a utrudniająca wpływy oceaniczne budowa powierzchni wytwarza klimat śródlądowy z jego przeciwieństwami—letnim skwarem i natężonym zimowym chłodem. Wprawdzie samo to wyniesienie daje wyżynie armeńskiej przewagę w wilgotności nad zasłonionym przez nią Iranem; zwłaszcza czarnomorski stok cieszy się łagodnym, bez gwałtownych skoków klimatem; ale już w głąb kraju posunięte płaskowzgórze Erzerumu nie zna wyraźnej wiosny, a przeciwieństwo między najgorętszym a najzimniejszym dniem w roku dochodzi do 70° różnicy (od + 44° do —25°), ba, ezę-sto wahania się ciepłostanu w przeciągu doby dochodzą do 33°. Lecz gdy długotrwałe wiosenne mrozy opóźniają wegetacyę, z drugiej strony natężenie ciepłostanu w gorącej porze roku przyspiesza dojrzewanie ziemiopłodów w przeciągu dwóch letnich miesięcy (od połowy czerwca do połowy sierpnia). Można powiedzieć, że odliczywszy dwa przechodnie, zastępujące naszą wiosnę i jesień, miesiące, w pozostałe ośm trwa obfita w śniegi zima, a tern uciążliwsza, iż, przy ubytku leśnego materyału przez wytrzebienie lasów, za jedyny opał służy pomiot bydlęcy. Pod tym względem klimat A-ii, od czasów Ksenofonta, którego hufiec najwięcej ucierpiał od zimna, zgoła się nie zmienił. Pomimo to wszystko, odznacza się on zdrowotnością, co się daje widzieć nietylko na względnej długowieczności mieszkańców, ale na wytworzeniu z tubylców odznaczającego się wielką odpornością i wytrzymałością plemienia.—5) Flora. Roślinność, hamowana długotrwałym wypoczynkiem, a podniecana jaskrawym przy przezroczu górskiej powietrzni blaskiem słońca, z tern żywszą siłą wybucha. Alpejska flora nietylko sięga wyżej niż na bardziej m północy posuniętym Kaukazie (stały śniego-cres 4,100 no.), ale odznacza się większą rozmaitością okazów i żywością barw. Prócz rododen-drów, tulipanów, liliowych, wielka ilość odmian

m.), z wygasłym wulkanem Tan dure t (3,365 m.). 3) Ala-Dag we wschodnim swym ciągu zagina się na płn. ku Araratowi, przedzielając dwa jeziorne wedozbiory, Wan i Urrnię, i jego-to południowemu kierunkowi służy nazwa Zagros, który stanowi zachodnią krawędź Iranu. 4) Najdalej na zachód odskakuje łańcuch, zamykający błonie erzerumskie od płd., któremu zawdzięcza swe źródło Eufrat, skąd nazwa jego Bingöl-Dag (tysiąc jezior) 3,200 m. Dolina Eufratu oddziela go od gór, otaczających jezioro Wan: Si-pan (3,200 m.) od półn., Chandosz-D. od zachodu, Hakkiari od południa. 5) Pozostaje górzyste powikłanie, wywołane wulkanicznem działaniem w półn. krawędzi A ii. Ogniskiem tego działania jest wygasły, drugie miejsce po Araracie trzymający, wulkan Ałagioz (4,095 m.), któ rego stożek, mający 150 kim. obwodu przy podstawie, jest cały z wybuchowych skał złożony, a w związku z nim zostają ślady wulkanicznej czynności w całej kotlinie jeziora Gokcza, uważanego przez niektórych za olbrzymi krater wygasłego wulkanu. 3) Hydrografia (wodopis). Nie mniejsze znaczenie Araratowi przynależy pod względem hydrograficznym, gdyż służy on za środkowy punkt, względem którego w równej pra -wie odległości leżą trzy, cechujące wyżynę ar-leńską, wodozbiory jeziorne: W an, Urmia i Gokcza, z których każdy przypada na jedno z władających częścią A-ii mocarstw, spotykających się u wspólnego granicznika Araratu. Z tych dwa pierwsze jeziora, jako pozbawione całkiem odpływu, mają wodę słoną, a nawet Urmia pod względem ilości stałego rozczynu ma prześcigać znane morze Martwe, gdy Gokcza; inaczej Se-w a n g, dzięki upustowi rączego dopływu Araksu, Zangi, zawiera wodę $łodką, co sprzyja obfitości i urozmaiceniu rybnej- fauny. Wan, u krajowców Torp, skąd starożytna jego nazwa Thorpitis (ob. Ardżysz miasto), przy 200 km. obwodu ma 3,700 km. rozległości i leży na 1,700 m. nad poziom morza, przewyższając o 330 m. Urrnię, która prócz tego ustępuje mu w obszarze i głębokości. Prócz licznych drobniejszych górskich jezior (Czałdyr albo Bałagalis, Balekli, Kaz-gol i in.) zasługuje na wyróżnienie na W., w pobliżu Wanu leżące jezioro Arczag, zawierające w rosczynie sole arszenikowe, zgubnie na organiczne życie oddziaływające. W mniejszym stopniu wiąże się najwyższa wyniosłość Araratu z powstaniem i rozkładem wód bieżących, któ rych główne źródlisko przypada bardziej ku zachodowi, jako okolicy zbliżonej ku morzu Czarnemu, i przez to podległej wpływowi południowo-zachodnich wilgotnych wiatrów. Taką mianowicie miejscowością jest wzmiankowane powyżej pogórze Bingöl-Dag, którego nazwa „tysiąc jezior” określa jego wodne znaczenie. Jakoż, gdy z jednej strony zasila on źródła dwóch, mających tak donośne znaczenie, historycznych rzek, jak Eufrates i Tygrys, z drugiej strony z północnych

107

ĘncylUopedya Powizeehna iluitr. T IV.

azalei i dracen, z których jedna udziela miodowi odurzających własności, czego doświadczyli jeszcze żołnierze Ksenofonta. Temu prawu wzmożonej wegetacyi ulega uprawa zbóż i drzew owoco-dajnych: do 1,800 m. wznosi się uprawa pszenicy, a do 2,100 jęczmienia, głównych gatunków zboża w użyciu, chociaż, z powodu większego od-słonienia dla wiatrów północnych, często urodzaje chybiają, zwłaszcza, iż przy warunkach suchego, śródlądowego klimatu, uprawa wymaga sztucznego nawadniania, to zaś nie zawsze staje się dostępnem dla zasobów ubogiej, choć pracowitej, ludności rolniczej. Za to winorośl, której ojczyznę, wraz z innemi owocowemi krzewami, tra-dycya upatruje na pogórzu armeńskiem, w dolinie Araratu zachodzi do 1,340 m. wyniesienia, a w okolicach jeziora Wan do 1,600 m., gdy w Europie sięga zaledwo 785 m. Zresztą większe lub mniejsze powodzenie w uprawie pewnych gatunków ziemiopłodów zależy od miejscowych, jeszcze niedostatecznie zbadanych, warunków; tak np. drzewo oliwne, które się w Europie dalej ku północy od drzew pomarańczowych i cytrynowych posuwa, w A-ii im miejsca ustępuje. Prócz gatunków wymienionych, bardzo jest upowszechnioną uprawa brzoskwiń, moreli, granatów, morwy, kawonów, melonów, tytoniu, wielu roślin leczniczych i farbierskich; na południu bawełny i sezamu. 6) Fauna. Z wytrzebieniem lasów zubożała dzika fauna przedstawianą jest przez szakali, rysi, wilków, lisów, dzików, rzadziej napotykają się niegdyś zbyt częste muflony, o krętych rogach gazelle, bawoły. Rozległe płaszczyzny stepowe zachęcają bardziej do hodowli bydła domowego, z którego owce, o tłuszczowym ogonie główne miejsce zajmują w handlu wywozowym. Jaubert obrachował, („Voyage en Turquie et en Perse”) że Carogród zużytkowuje rocznie do 1¹/₂ mil. owiec z A-ii i Kurdystanu, które, gnane stadami po 1,500—2,000 głów, szlakami skierowanemi przez pastwiska, zaledwo w V/₂ roku dochodziły do miejsca swego przeznaczenia. Konie karabachskie (stepy przy połączeniu Kury z Araksem), rącze a łagodne, ustępują jednakże w wytrzymałości turkomaóskiej rasie, a w piękności —perskiej. Miejsca obfitujące w wodę roją się od wodnego, stepy żywią rozliczne gatunki grzebiącego ptactwa. Płazów na wyżynie mało, lecz prawdziwą plagą północnego stoku A-ii jest chmara zjadliwej meszki, goniąca mieszkańców miast ruskiej A-ii na lato w góry; stepy wewnętrzne żywią gatunek dużego, niebezpiecznego niedźwiadka(scorpio). 7) Ludność. iSród powyżej rozpatrzonych warunków fizycznych wychowana ludność pierwotna, sama siebie Haj-k an a mi (Haj, liczb. mn. Hajk), a swój kraj Hajastanem nazywająca,u nas zaś pod nazwą,od greko-rzymian zapożyczoną, a słoworód swój z języków semickich wiodącą, Ormian (Armeńczyków) znana, w swej ojczyźnie już tylko w mniejszości występuje, będąc, wskutek dziejowych wypadków, po za jej obrębem w znacznej części rozproszoną. Rozproszenie to, w którem uzdolnienie narodowe skierowało się przeważnie na drogę handlu i obrotów pieniężnych, jako też pewne wspólne fizyczne cechy, a zwłaszcza początkowe trądycye, ściśle się wiążące z biblijnemi, kazały upatrywać nietylko podobieństwo losów, ale bliskie, szczepowe, z ludem izraelskim pokrewieństwo. Przeczy jednakże temu bliskie powinowactwo języka armeńskiego z aryjską gałęzią, a ściślejsze zbadanie cech zewnętrznych każe widzieć w Ormianach ogniwo pośrednie między działem irańskim a śródziemnomorskim (I. Deniker), Przy więcej niż miernym wzroście, silnej budowie ciała, z usposobieniem przy bezczyn-nem życiu do otyłości, śniadej cerze i obfitem uwłosieniu, odznaczają się Ormianie, pomimo bardziej niż u persów wydłużonej twarzy, krótką czaszką (według Chantre’a 85), czarneini, głębiej niż u persów osadzonemi, oczami, i nakoniec dużym, wydatnym, orlim.nosem. Częściej niż u persów napotykane jasne włosy i błękitne oczy przypisać należy wyjątkowo obfitej przymieszce obcej krwi, jak np. śród ormian katolickich w Angorze (ob. wyżej), gdyż w ogóle typ ormiański celuje dziwną wytrzymałością, jak to widzimy' na Ormianach polskich, od kilku pokoleń z miejscowym żywiołem skrzyżowanych. Takież same wybitne wyodrębnienie daje się spostrzegać w starożytnym języku, stanowiącym bardziej wyróżniającą się odrośl aryjskiego szczepu, niż np. język zamieszkujących krawędź Irańskiego pogórza, a dziś wdzierających się we wnętrze A-ii, kurdów. Jeszcze mniej podobieństwa zachodzi między żydami i Ormianami pod moralnym względem. Gdy pierwsij po bohaterskiej walce z Syryjczykami i rzymianami, pozbyli się zgoła rycerskiego ducha, Ormianie składali świetne jego dowody, ilekroć ku temu przedstawiała się sposobność w nowo przybranej ojczyźnie. Tak np. hufiec ormiański chlubnie się odznaczył w bitwie grunwaldzkiej; z ruskich ormian wielu dostąpiło wysokich wojennych stanowisk (Bagration, Bebu-tow i inni, a Loris-Melikow z talentami wodza umiał połączyć niepospolite zalety męża stanu). Nawet w zatrudnieniach, gdzie wyzysk handlowy kładzie ujemną cechę na charakter moralny, Ormianin rzadziej przekracza granicę dobrej wiary, niż współzawodnik jego na wschodzie, grek, a żyd na zachodzie, czego dowodem wyzucie ze stanowiska ormian, dzierżących w swym ręku handel ze wschodem w Polsce, przez zalewających coraz bardziej kraj przybyszów semickich. Jeżeli zaś zamieszkujący miasta i trudniący się handlem Ormianin, dla nieprzebierania w środkach wzbogacenia się, nie zawsze używa dobrej sławy, za to w przeciwieństwie do unikającego uprawy roli izraelity, wieśniak ormiański uchodzi za wzór uczciwości, pracy i prostoty obyczajów. Lecz co najbardziej wyróżnia ormian od ich współzawodników w handlu, to rzadka umiejętność pogodzenia przywiązania do swojskości z utrzymaniem dobrych stosunków z ludnością miejscową, aż do przyjmowania jej języka i obyczajów, a obstawanie przy odrębności kościelnej nie tamowało pracy nad nauką zachodnią, o czem świadczą wzo-

rowe zakłady Mechitarystów w Wiedniu i We wotnej swej ojczyźnie nie zajmuje ciągłego,

necyi. Czemuż zawdzięczają Ormianie te dodatnie przymioty, które pomimo utraty od wieków niepodległości i prześladowań, wyludniających pierwotną ojczyznę, czynią ich narodem przodowniczym, stawiając nieporównanie wyżej nietylko wobec dzisiejszych ich ujarzmicieli, turków, ale i wobec zagrzęzłych w grubem barbarzyństwie pobratymczych kurdów? Naprzód chrze-ściaństwu, które tu najwcześniej, bo w 274 roku naszej ery przez Grzegorza Oświeciciela, dzięki szczególnej roli, jaką Biblia górze Ararat i świętemu dwurzeczu nadaje, niezmiernie łatwy, i powszechny przystęp znalazło; następnie podniesieniu pod wpływem nowej religii godności kobiety, a co za tern idzie, rozwojowi na~"tfwałej, dodatniej podstawie życia rodzinnego, które się stało najdzielniejszą spójnią społeczności ormiańskiej. Ormian-ka, ustępująca poniekąd swym siostrzycom na wschodzie pod względem powierzchowności i prócz wyrazistego oka pozbawiona wdzięku kobiecego, góruje nad niemi moralnemi przymiotami, które z niej czynią wzorową matkę i żonę, zapobiegliwą gospodynię, gorliwą opiekunkę ubogich. Dzięki temu dobroczynnemu wpływowi ogniska domowego, Ormianie, rozproszeni od Londynu do Szangaju w Chinach, podzieleni między rozmaite religijne wyznania (gregoryan, katolików, nestoryan i wyznawców sekt protestanckich), często nawet zespoleni językiem i obyczajem zamiejscową ludnością, noszą jakąś wspólną cechę spokoju, umiarkowania, skromności i uprzejmości. Ostatniemi czasy, przy budzeniu się między ludami poczucia narodowej odrębności, i Ormianie nie z samemi poetycznemi wspomnieniami zwracają wzrok pierwotną swą ojczyznę, i tak zwana wielko-ar-meńska idea znajduje między nimi gorliwych zwolenników, do czego najwięcej się przyczynia wiarołomna, nie licząca się z zobowiązaniami, polityka Porty. Liczba ormian nie da się dokładnie oznaczyć, i gdy jedni podnoszą ją^do 4 miły drudzy zaledwo do dwóch sprowadzają. 3r~De-mker (Encycl.) nalrodstawie obliczeń Ravensteina i Elis. Reclus, przepoławiają ją do 3 mil., a mianowicie w Turcyi azyatyekiej kładą blisko milion, prócz tego w Azyi Mniejszej 300,000 i tyleż. w europejskiej, gdzie w samym Konstantynopolu dwie trzecie, dla swej obrotności, solidarności i łatwości przyswajania obcych języków, odegry-wają przeważną rolę. Prawie milion (860,000) liczy kraj zakaukazki, a uzupełniają go osady nad Donem (Na^hiczewań), w Astrachaniu, Krymie, Besarabii i we wszystkich portowych miastach m. Czarnego. Nakoniec na dzielnicę perską (prow. Azerbejdżan, Tawryz, Ispahan), dają do 200,000. Dodawszy do tego drobniejsze gminy, jak np. w Austryi (Galicya, Wiedeń, Tryest 20,000), w północnej Afryce (5,000), Indye (3,000), Chiny (2,000), liczba ta zbliży się do zapowiedzią-

jednolitego obszaru, lecz rozbita przez napływowy żywioł na odrębne skupienia tworzy wraz z nim pstrą mozaikę, jaka chyba jeszcze na większą skalę w przyległem międzymorzu Kaukazu występuje. W obszerniejszem skupieniu Ormianie znajdują się w okolicy jeziora Wan, nad górnym biegiem Eufratu i Czornoku, między Kurą i Ara-ksem i w perskim dziale, prow. Aderbejdżanie (stoi. Tawrys). Pobratymcy, a tak różni charakterem i sposobem życia, Kurdowie, za czasów Ksenofonta (Karduchy) zajmujący zaledwo południową krawędź pogórza armeńskiego, obecnie nietylko wcisnęli się w jego wnętrze, usadowiwszy się nad obu składowemi strumieniami Eufratu (Murad i Kara-Su), ale oskrzydlili od zachodu dawnych gospodarzy, posunąwszy się nad dalszy bieg Czornoku i międzyrzecze Kury i Ara-ksu. Resztę płaszczyzny tego porzecza zajęli turkomani i ich jednoszczepowi panowie kraju, turcy, którzy przeważnie zaludniają miasta. Inny żywioł tubylczy ormian szczepu gruzińskiego (kart-welskiego), rozsiadł się na stokach wyżyny ku morzu Czarnemu, pod nazwą Łazów, Adźar-ców, Mingrelów, G-uryan, z których dwa ostatnie utrzymały się nawet przy chrześciaństwie. Rozwój t. zw. kwestyi wschodniej, po każdej wybitniejszej jej fazie, wprawia w ruch ten etnograficzny kalejdoskop, każąc składowym jego częściom tłumnie przesiedlać się po za tę lub ową stronę zmienionego kordonu granicznego: Ormianie ciągną ku Erywaniowi, gdzie w Éczmiadzy-nie (ob.) znajduje się siedziba religijnego ich zwierzchnika, gdy na ich miejsce przybywają, nie na mogące pogodzić się ze swym losem, góralskie ludy: pokolenia czerkieskie, abchazi i inni.— 8) Podział administracyjny i miasta. W okresie swej niepodległości, t j. podczas panowania dynastyi Arsacydów (Arszakuni), i A. nazywana zwykle wielką, dzieliła się na ]5 prowincyj, te zaś na powiaty. Po rozmaitych kolejach (ob. dzie je), obecnie A. podzieloną jest między trzy przyległe mocarstwa, z których Tur-cya wprawdzie posiada część największą, lecz moralna i polityczna przewaga jest po stronie Rossyi, nietylko jako państwa potężniejszego od swych sąsiadów i chrześciańskiego, ale że w obrębie swych posiadłości zawiera religijne ognisko większości ormiańskiego ludu, Eczmiadzyń, siedzibę Kato lik o sa (ob.). Turecki dział, według sprawozdania urzędowego 1880 r., zawiera pięć wilaje-tów: 1) Erze rum, 2) D i arbę ki r, 8) Wan, wydzielony z wil. Erzerumskiego, 4) Mamurat-ul-Azis, wydzielony z wil. Diarbekirskiego i 5) B i 11 i s, powstały z części dwóch pierwszych. Miasta przedniejsze: Erzerum, Erzendżan i Baj burt w wil. Erzerumskim; Diarbekir, Mar dyn, Syrt, Dżezireh w wil. Diareckim; Wan, Adryk w wil. t. im.; Charput, Mala-nych ryczałtowo 3 mil. To rozproszenie na odrę- tya, Arghana w wil. Mamurat, i Bitlis, bne gminy właściwem jest ludności ormiańskiej, Achłat, Musz, Bajezyd, Toprak, Kale która nietylko w obcych krajach, gdzie szukała w ostatnim. A. ruska, zostająca pod zwierzchnic-przytułku lub sposobu do życia, ale nawet w pier- twem gubernatora generalnego kaukaskiego, sk}ą-

A. Sz.

da się z dawniejszej posiadłości gubernii Ery-wańskiej, z gub. miastem tegoż im. i powiato-wemi: Nachiczewań, Eczmiadzyń, Igdyr, Bachnoraszer, Ordubad, i z nabytku z ostatniej wojny, obwodu Karskiego, z miastami: Kars, Kagyzman, Olty i Artwin. Nako-niec perski dział, przyległy trzeciemu jezioru Urmii, z głównem miastem Taurys, w pro-wincyi Aderbejdżani e (ob.).—8) Bibliografia. A. żywo interesowała Europę, dzięki uczonym tego narodu, zaznajamiającym z dziejami i stanem swej ojczyzny. Z nowożytnych dzieł zasługują na odznaczenie: 1) Saint Martin: „Mémoires historiques et géographiques sur l’Arme-nie”, 2 vol., Paris, 1818. 2) Ch. Texier: „Description de l’Armenie, de la Perse et de la Mésopotamie”, Paris, 1843. 3) Kunze: „Historische Darstellung des gegenwärtigen Zustandes der arm. Volks”, Petersburg, 1831. 5) Y. Haxthausen: „Transkaukasia”, 2 Bände, Leipz. 1856.

5) Wydawnictwo kaukazkiego oddziału Cesarsk. Russkiego Tow. G-eograticznego (artykuły bar. Uslara). 6) Eng. Flandin: „l’Arménie” („Revue d. Deux Mondeś”, 1851), żywy popularny obraz przed wybuchem wschodniej wojny 1853 r.

Armenia. Dzieje. Rodowód swój wyprowadzają Ormianie czyli armeńczycy od Hajka, syna Togarmy, a jednego z wnuków Jafeta. Ztąd też nazywają siebie narodem hajskim, t. j. pochodzącym od Hajka, a kraj swój „Hajastan”. Persowie nazywają ich po ich wielkim, na wpół bajecznym wojowniku Aramie —„armeni”, arabowie „arman” i stąd też pochodzi bezwątpienia europejska ich nazwa. Hajk przybyć miał z rodziną swoją i z nielicznym orszakiem z Babylonu do okolic na północ od Wanu, blisko źródeł Eufratu i Araksu położonych, uciekając przed tyranią króla babilońskiego, Belusa. Dynastya jego rządziła bądź niezależnie, bądź w zawisłości od babilończyków, medów, assyjryjczyków i persów w przeciągu 2000 lat, mianowicie aż dor. 330 przed Chr. Pod dowództwem wojowniczego Arama rozszerzyli armeńcycy swoje pierwotne siedziby, posuwając się ku północo-zachodowi aż do Kapado-cyi i Meliteny, prowincyi, którą później nazwano A-ą mniejszą. Zdaje się, że wtedy jeszcze wiedli życie pastersko-koczownicze, gdyż o stałych osadach nic nie mówią historycy i wspominają tylko o miejscowości Szamiragherd, gdzie prawdopodobnie była główna świątynia, poświecona kultowi słońca. W ostatnich czasach napisy assyryjskie, znalezione w okolicy jeziora Wau, rzuciły nieco światła na epokę pomiędzy 1000 a 630 r. przed nar. Chr. i ujawniły kilku królów A-i: Argistisów I i II, Ursy, Russasa (ob. A lar od y o wie). Najnowsze odkrycia i teorye o państwie Hetejczyków (ob. Arch eol o gia Hetejczyków)'nasuwają domysł niektórym uczonym, że to było państwo armeńskie. Spółczesnym i sprzymierzeńcem króla, perskiego Cyrusa był Dikran, czyli Tigranes, a jego ^yn, Yahakin, słynął jako władca potężny; poddani oddawali mu część boską po śmierci. W tym czasie odbywało się też zaludnienie Armenii obcople-miennemi żywiołami. Herodot i historyk armeński, Mojżesz z Chorene, mówią o licznych koloniach Syryjczyków, scytów i żydów, których liczba, podług Fausta bizantyjskiego, w III r. po Ohr. miała wynosić 400,000 głów. Ostatni król z domu Hajkidów, Vahi, zginął w r. 331 przed Chr., w bitwie pod Arbelą, broniąc Daryusza przeciwko Aleksandrowi Macedońskiemu. W r. 317 A. wyzwoliła się z pod władzy macedońskiej pod królem Ardwatesem, lecz około 284 przed Ohr. wielka część A-i została wcieloną do nowego państwa Seleucydów; o losach drugiej części nic nie wspominają kronikarze. W r. 190 przed Chr., po klęsce Antyocha Wielkiego pod Magnezyą, jeden z namiestników armeńskich, Artaszes czyli Artaxias, ogłosił się władcą A-i Wielkiej i tym sposobem większej połowie swego kraju przywrócił niezależność. Po śmierci jego w r. 148 przed Chr., królem A-i został Wagh-Arszak (Yalarsaces), brat Mitrydata I, króla partów, i ten w osobie swej rozpoczął dynastyę Arsacydów czyli Arsza-kuno w, która panowała aż do r. 42 i po Chr. Nadając swemu bratu koronę armeńską, Mitrydat przyłączył do jego państwa A-ę mniejszą, część Assyryi i Mezopotamii i kraje leżące, na północ od A-i a sięgające prawie aż do gór kaukaskich. Wagh-Arszakowi przypisują zestawienie pierwszego zbioru praw armeńskich i zaprowadzenie prawidłowego zarządu państwa. Za wnuka jego Artaszesa 1^90 r. przed Chr.) wprowadzono do Armenii kult religijny greków, a za jego prawnuka, Dikrana czyli Tigrauesa II, państwo Arsacydów doszło do najwyższego rozwoju swej potęgi. Król ten zwyciężył persów, potem opanował Syryę, Fe-nicyę, Kapadocyę, Cylicyę i całą Mezopotamię, lecz jako sprzymierzeniec swego zięcia Mitrydata, króla pontyjskiego, wdał się w wojnę z rzymianami i utracił większą część swoich zdobyczy. Najprzód został pobity przez Lukullusa pod Ti-granocertą (69 przed Chr.) a potem, ulegając przewadze rzymian prowadzonych przez Pompejusza, ustąpił Rzymowi Cylicyi, Kapadocyii Syryi. (Umarł około r. 55 przed Chr.). Syn jego Artawasdes próbował śmielszej polityki, lecz, pojmany przez Antoniusza, został ścięty w Aleksandryi z rozkazu Kleopatry. Nastąpił później okres anarchii, gdy 170 rodzin możnych rozerwały A-ę na małe udzielne księstewka. Zjednoczył je w 58 r. po Chr. Erowant, Arsacyda po kądzieli, którego wyparł Ardaszes (Exedarus), po razy kilka detro-nizowany i przywracany przez partów lub rzymian. W r. 39 po Chr., apostołowie Tadeusz i Bartłomiej przynieśli do A-i naukę Chrystusa, ale nowa religia rozpowszechniała się bardzo powoli. Chosrow (Chozroes) Wielki występował w obronie krewnych swych Arsacydów, wyzutych z tronu w Persyi przez Ardeszyra (Artaxerxesa), praszczura nowej dynastyi Sassanidów, lecz zginął z ręki niejakiego Anaga, a cały ród królewski został wymordowany (232 po Chr.). Ocalał jeden tylko z jego synów Ter-dat (Tiridates), który uciekł do Rzymu, a w r. 259 z rzymską pomocą zdobył A-ę. Zrazu prześladował on chrystyanizm i uwięził Sw. Grzegorza, Illuminatora, lecz uleczony przez niego z niebezpiecznej choroby, nawrócił się wraz ze swoją, rodziną. Panował on do r. 314 po Chr. Potem wiara chrześcińska narażona jeszcze była na częste niebezpieczeństwa ze strony persów, którzy w niej upatrywali główne ogniwo, łączące A-ę z cesarstwem rzymskiem. Jak dawniej kraj ten był główną widownią walki o zwierzchnictwo w Azyi pomiędzy rzymianami i partami, tak teraz stał się przedmiotem sporu i areną walki między Persyą i cesarstwem wscho-dniem i około r. 390 oba te państwa umocniły w A-i swój wpływ tak dalece, że królowie jej zeszli do roli namiestników. Teodozyusz Wielki mianował Arszaka IV królem części zachodniej, oddając część wschodnią persom, którzy powierzyli rządy t. zw. Persarmenii Chozroesowi III. Linia tego ostatniego panowała do roku 428, kiedy Ardaszes IV został pozbawiony korony przez Bahrama V, króla perskiego. Odtąd do r. 632 Persarmenia zostawała pod rządami mar-zbanów, czyli namiestników perskich, częścią grecką zaś rządzili kuropalaci, przysłani z Bizan-cyum albo wybrani z pośród armeńczyków. Dzięki wspólnej religii i więzom cywilizacyjnym, A. coraz bardziej ciężyła ku Grecyi i poddawała się jej wpływowi, co widząc, persowie starali się wytępić chrześciaństwo w Armenii i zaprowadzić naukę Zoroastra. W tym celu król perski Izdegerd posłał tam w r. 448 kilkuset magów i za nimi liczne wojsko, które jednak dwa lata stało na granicy w Aderbejdżanie. Dopiero gdy armeń-czycy pod wodzą walecznego Wartana Mamiko-niana pobili mniejsze oddziały perskie i wyrżnęli przysłanych magów, główna armia wkroczyła do kraju i d. 2 czerwca r. 451 nad rzeką Tygmut stoczono pamiętną w dziejach Armenii bitwę, w której Wartan i wszyscy jego towarzysze broni polegli. Zwycięstwo było po stronie persów, a jednak, zniechęceni wytrwałym oporem ludu, na zawsze odstąpili od zamiaru wytępienia chrze-ściaństwa w A-i. Dzieje tych walk bardzo szczegółowo opowiedział historyk Jeghisze, (podług europejskiej pisowni: Elizę), który sam był naocznym ich świadkiem. W późniejszych swoich zapasach z persami albo turkami Ormianie już nigdy nie wznieśli się do takiego poświęcenia i nie walczyli tak dzielnie. Dlatego też poeci ormiańscy, chcąc uświetnić przeszłość swojego narodu, bardzo często sięgają do owego wieku po przedmiot dla dramatów albo poematów epicz-nych, których głównym bohaterem prawie zawsze jest Wartan Mamikonian. Od V wieku aż do pojawienia się na widowni dziejowej arabów, A. wschodnia już się nie wyswobodziła ze swej zależności od Persyi i z nią też przyłączoną została w VII wieku do nowopowstałego państwa kalifów, których potęga jednak iuź w IX w. osłabła i wtedy armeńczycy na nowo usiłowali odzyskać swą niezależność. Aszot, wywodzący się ze starożytnego żydowskiego rodu Bagratunów czyli Pakradunik, który dotychczas był namiestnikiem A-i z ramienia kalifów Ommiadów, korzystając z ich osłabienia, utworzył w r. 743 u stóp Araratu księstwo, którego stolicą było później miasto Ani. Po nim i inne rodziny moźnowład-cze utworzyły kilka udzielnych państewek, co w następstwie dało powód do częstych i krwawych wojen domowych. Niektóre przyjęły islam, gdy kalif Motawakkel kazał ściąć księcia Sem-pada (856 r.). Jednakże syn tegoż Sempada Aszot I, został przez kalifa wyniesiony na króla w r. 885, podczas gdy władcy innych dzielnic używali tylko tytułu książęcego. Za następców jego: Sempada I i Aszota II, Armenia^ ciężkie przebywała czasy i dopiero za Aszota III i Sempada II nastała dla niej krótka doba pokoju i pomyślności. Ostatni wielce się przyczynił do upiększenia swej stolicy Ani, której pomnikowe budowle dziś jeszcze nie znikły zupełnie i wymownie świadczą o świetnym rozwoju ówczesnej sztuki budowniczej w A-ii. Spokojne też było panowanie Gagika I i nietylko rolnictwo i handel rozkwitły tak, jak nigdy przedtem, ale też oświata czyniła postępy. Jak zapewniają kronikarze, istniało w owym czasie 900 szkół klasztornych. Po Gagiku I, państwo Bagratunów zaczęło upadać i nareszcie za Gagika II, ostatniego z tej dyna-styi, przyłączonem zostało do cesarstwa bizantyjskiego, ale nie na długo, gdyż w r. 1021 w Mezopotamii ukazali się Seldżukowie i wkrótce potem wpadli do A-i. Bogate miasto Arzen, które liczyć miało 150,000 m ców, zniszczyli do szczętu i w r. 1064 zdobyli stolicę Ani, poczem pod wodzą Arp-Arsłana, brata zmarłego przedtem Togrula, posunęli się dalej ku zachodowi dla zdobycia Azyi mniejszej. Gagik II został zamordowany w 1079 r. Druga dynastya (Ardzruńska od r. 908), pochodząca jakoby od jednego z synów Sennacheriba, a panująca nad prowincyą Wasburagan, utrzymała się też tylko do 1080 r. Podobnież poddawała się grekom lub seldżukom dynastya Merwanidów (984—1085), muzułmańska, panująca nad okolicą jeziora Wan. Tak zakończyło się istnienie polityczne wszystkich trzech części królestwa Wielkiej Armenii. Po śmierci ostatniego z Bagratunów, jeden z jego bliskich krewnych, imieniem Rupen, schronił się do Cyli-cyi, gdzie już oddawna mieszkało wielu wychodźców armeńskich, i założył tu państwo, które w na-stępstwie nazwano Armenią Małą albo państwem Rupenidów. Syn jego, Konstanty I, rozszerzył js znacznie, odbierając od greków kilka miast i fortec i aby podnieść swoje znaczenie pomagał krzyżowcom przy oblężeniu Antyochii. Za Leona I cała Cylicya znowu dostała się pod panowanie greków, lecz synowi jego, Torosowi, udało się wypędzić ich i w r. 1144 ogłosić siebie królem Cylicyi. Najświetniejsze było panowanie Leona czyli Ge-wonda II, (-j* 1216) który około r. 1180 rozciągnął swą władzę z Cylicyi na Izauryę aż do zatoki Pamfilijskiej i na część Eufratezy. Wprowadzał on urządzenia europejskie, budował zamki, rozdawał lenna i tytuły: konnetabla, marszałka, seneszala; kupców włoskich obdarzał gruntami i przywilejami handlowemi; werbował baronów,

templaryuszów, joannitów. Poślubił córkę Bohe- ludne kolonie ormiańskie powstały w tym samym monda III, księcia antyocheńskiego, lecz w r. 1194 przeciągu czasu i w innych okolicach półwyspu wzjął teścia do niewoli i zmusił go do złożenia bałkańskiego, potem w Polsce, w Krymie i na hołdu. W tymże roku udał się do papieża Celestyna III i do cesarza Henryka VI o okoronę królewską, którą też otrzymał za pomoc, daną jego ojcu, Fryderykowi I Barbarosie podczas trzeciej wyprawy krzyżowej. Zaczęły się długie układy pomiędzy patryarchą armeńskim i papieżem w celu zjednoczenia kościoła armeńskiego z katolickim, które jednak nie doszło do skutku.

północnym Kaukazie. Z Leonem V, który j wr. 1341

wygasła męska linia domu Rupenidów i wtedy wybrano królem Armenii Jana Lusignan, króla cypryjskiego i potomka Izabelli, córki Leona III. Panowanie jego trwało tylko rok jeden, poczerń obrano jego brata, który również niedługo panował, gdyż już po dwóch latach zabity został. Konstantyn IV, z bocznej linii Rupenidów, jeszcze raz na czas krótki zdołał podnieść upadające państwo cylicyjskie. Po śmierci jego nastała ogólna anarchia w kraju; każdy możnowładca, posiadający nieco wpływu, sięgał po koronę, która się w końcu dostała królowi cypryjskiemu Leonowi VI. Panowanie jego zamyka historyę państwa Rupenidów, gdyż w r. 1374 mamelucy za* dali mu cios ostateczny i sam Leon uprowadzony był jako jeniec do Egiptu, gdzie pozostał lat kilka. Wypuszczony na wolność przez pośrednictwo Jana, króla kastylskiego, udał się do Hiszpanii, a potem do Francyi, gdzie też umarł. Po upadku królestwa armeńsko-cylicyjskiego, tytuł króla jeszcze przeszło 100 lat nosili królowie cypryjscy. A. Wielka już od stu lat prawie bez przerwy znajdowała się pod jarzmem tatarów i kiedy potęga tych ostatnich upadła, usadowili się w niej kurdowie, persowie i turcy. Ten stan rzeczy trwał aż do wystąpienia Tamerlana, który na nowo podbił całą A-ę, popełniając przytem straszne okrucieństwa. Po śmierci jego wyswobodzili się armeńezycy wprawdzie z pod jarzma tatarskiego, ale niedługo potem kraj ich znowu stał się widownią krwawych zapasów. Szach Uzum-Hassan napadem na posiadłości tureckie w Azyi mniejszej dał powód do wojny z sułtanem Mahometem II, zdobywcą Konstantynopola, która stała się początkiem wiekowych walk o posiadanie A-i pomiędzy Persyą i Turcyą. Wojny te powtarzały się co kilkadziesiąt lat i w każdej z nich A. traciła nietylko część swej ludności, ale była też pustoszoną; kwitnące niegdyś miasta już się więcej nie wznosiły ze swoich gruzów. Najzgubniejszą dla A-i była wojna między szachem Abbasem I i sułtanem Achmetem I w r. 1604. Aby utrudnić turkom dalsze posuwanie się ku granicy perskiej, szach kazał ogniem i mieczem spustoszyć całą równinę nad Araksem i 25,000 rodzin armeńskich uprowadził do Persyi, gdzie dla osiedlenia się wyznaczył im przedmieścia Szyrazu i Ispahanu. Ostatnia z tych osad, zwana Dżulfą, do dziś dnia jeszcze istnieje, ale dawno straciła dobrobyt, jakim się cieszyła w XVII w., kiedy, podług świadectwa sławnego podróżnika Chardina, liczyła 5,000 pięknych domów i kilka bogatych bazarów. W r. 1733 znowu pomiędzy Persyą i Turcyą wybuchła wojna o posiadanie A-i i w r. 1746 stanął pomiędzy temi państwami układ, na mocy którego Aderbejdżan i kyaj od Ąraksu do Kuru przyłączone zostały do Persyi, druga zaś połowa A-i do Turcyi. Podzia-ten trwał przeszło 80 lat aż do wojny rossyjsko-

Wznowiono te układy w XIV wieku i dla osądzenia sprawy zwołano nawet parę soborów, ale i te nie doprowadziły do żadnego rezultatu.

W początku XIII wieku, kiedy w A-i Małej panował Hetum, zjawili się tatarzy. Spustoszywszy A-ę Wielką, zdobyli Mezopotamię, Kapadocyę i Syryę i sprzymierzywszy się z Hetumem, szli już na Jerozolimę, ale wskutek śmierci swego wodza, Mangu, zaniechali tej wyprawy i cała horda tatarska powróciła do Azyi środkowej. Ośmieleni ich odwrotem mamelucy egipscy wpadli do Syryi a potem do Cylicyi, gdzie wiele miast zrabowali i stolicę Sis zniszczyli prawie do szczętu. Po śmierci Hetuma w r. 1274 wstąpił na tron syn jego, Leon czyli Gewond III, który naprawił spustoszenia, uczynione przez mamełuków i gorliwie popierał nauki. Aby ocalić dawne pamiątki literatury armeńskiej, kazał wielokrotnie przepisać wszystkie z przeszłych wieków pozostałe dzieła naukowe i literackie. Tym sposobem ocalił je rzeczywiście, gdyż większość rękopisów ormiańskich, zachowanych w bibliotekach w Eczmiadzy-nie, w Wenecyi u Mechitarystów, w Paryżu i t. d. pochodzi z tego czasu i dawniejszych jest bardzo niewiele. Rozwijały się też teraz handlowe sto-snnki armeńczyków z innemi narodami. Byli oni pośrednikami pomiędzy Indyami i Europą, gdyż sprowadzali towary aż do portów Azyi Mniejszej i tu je sprzedawali kupcom europejskim, zwłaszcza wenecyanom i genueńczykom. Za następców Leona III, którzy wszystko utracili prócz Cylicyi, państwo Rupenidów coraz bardziej upadało; pustoszyli je turcy, burząc miasta i wsie i uprowadzając mieszkańców z kraju dla zaludnienia innych okolic, jak to już przed wiekami czynili persowie i grecy. Przymusowe wychodźtwo armeńczyków zaczęło się już w IV wieku poChr. i podług świadectwa Mojżesza z Chorene, który żył o 100 lat później, uprowadzono w tym czasie do 700,000 ludzi do Persyi. W V-em stuleciu A. znowu straciła w ten sposób znaczną część swej ludności. Liczba armeńczyków, których później przesiedlili arabowie do Syryi i Egiptu, wynosiła kilkadziesiąt tysięcy. Grecy jeszcze usilniej pracowali nad wyludnieniem A-i, i mając większe środki cywilizacyjne, zdołali zasymilować większą część tych przesiedleńców. W ostatnich czasach istnienia cesarstwa wschodniego powstała też kolonia armeńska w Konstantynopolu, ale ponieważ liczebnie była dość silną, przetrwała nie tylko państwo bizantyjskie, lecz wzmogła się jeszcze znacznie za panowania turków. Dość

Armenienstadt—Armenini Jan.

853

nie będą prawdopodobnie spełnione. Źródła: Jean VI Katholikos: „Hist. de l’Arménie trad, par Lajafd.”, Paryż, 1841. Mekhitaristes: „Petite bibliothèque historique arménienne”, Wenecya, 1853—1861, 22 tomy in 24-o; Elisée: „Soulèvement national de l’Arménie chrétienne contre la loi de Zoroastre, trad, par Kabaragy Gabared.”, Paryż, 1844; Langlois: „Historiens acienes et modernes de TA.”, Paryż, 1868, 2 tomy. Opracowania: Dulaurier: „Chronologie arménienne technique et historique”, Paryż 1859; Arisdaghes de Lasdived: „Hist. d’A. traduction par Ev. Prudhomme”, Paryż, 1864; Orpelia: „Histoire de la Siounie tr. par Brosset.”, Petersburg, 1864; Chamich: „History of A. trans, by Avdall.” Kalkutta, 1827; Curzon: „Armenia”, Londyn, 1854; Claproth: „Mémoire de J. Oriosk Herdjan sur 1’hist. de l’A. et la Géorgie â la fin du XVlll siècle”, Paryż, 1818; Lenormant: „Lettres assy-riologiques”, Paryż; IlaTKaHOBV „BaHCKia Ha^nu-

A. L.

cir (ÎKypH. Muh. Hap. IIpocB., 1881, t. 214). Armenienstadt, ob. Ujvàr.

Armenini Jan Baptysta, malarz włoski (* 1540 w Faenza—*{- 1609). A. kształcił się pod kierunkiem Taddea Zuccara; zwiedziwszy następnie całe Włochy, osiadł w Medyolanie, gdzie pracował wspólnie z Bernardino Campi. Jedynem dziełem jego oryginainem jest „Wniebowzięcie Matki Boskiej”, w kościele w Faenza. Wcześnie zarzuciwszy malarstwo, A. poświęcił się specyal* nie teoryi sztuki. Badania swoje w tym kierunku ogłosił on drukiem p. t. „Prawdziwe przepisy dla malarstwa” (Rawenna, 1587). Dzieło to, nieraz potem przedrukowywane (ostatnie wydane w Pizie, 1823 r.), bardzo było cenionem aż po wiek XVIII, nietylko we Włoszech, ale nawet i w Niemczech.

perskiej, zakończonej pokojem Turkmanczajskim w r. 1828, którym Persya odstąpiła Rossyi całą przestrzeń między Kurem i Araksem, chanat Erywański, chanat Nachiczewański i step Mu-gański aż -, do morza Kaspijskiego. Artykuł 14-y tego traktatu pozwalał poddanym obu państw przesiedlać się tam, gdzie na to zezwoli rząd, przyjmujący ich pod swoją opiekę. Korzystając z tego pozwolenia, kilkadziesiąt tysięcy ormian przeniosło się w r. 1828 do Rossyi; po ostatniej wojnie rossyjsko-tureckiej (1877 — 1878), którą Rossya uzyskała obwód Karski, znowu wielu ormian przesiedliło się na terytoryum russkie, tak, że dziś liczba ormian, zamieszkujących Rossyę wynosi przeszło milion. Dwa razy tyle zamieszkuje Armenię turecką, składającą się z trzech paszalików, ale tu, zarówno jak w południowych powiatach kraju zakaukaskiego, Ormianie stanowią mniejszość ludności. Wychodztwo z A i tureckiej do dziś dnia nie zupełnie ustało, gdyż każdy Ormianin pragnący polepszenia bytu, rzuca swój kraj rodzinny i szuka zarobku w portach Azyi Mniejszej, albo w Turcyi europejskiej. Przeciwko temu wyludnieniu i osłabieniu żywiołu ormiańskiego w A-i tureckiej walczy wprawdzie od lat wielu liczne stronnictwo, a głównie były ormiański patryarcha w Konstantynopolu, Chrimian, ale z małym skutkiem, gdyż stosunki ekonomiczne i życiowe w A-i tureckiej są tak ciężkie, że dla dość przedsiębiorczej ludności ormańskiej wychodztwo jest głównym warunkiem poprawy bytu. Reformy, obiecane przez rząd otomański na kongresie berlińskim, do dziś dnia jeszcze nie zostały wprowadzone w życie i jeżeli nawet Porta do nich przystąpi, będzie musiała uwzględnić żądania dość licznego żywiołu tureckiego, osiadłego od-dawna w A-i i tym sposobem życzenia ormian, chcących w swym kraju grać rolę pierwszorzędną,

KONIEC TOMU TRZECIE 10 I CZWARTEGO.

Ql

PU#* •

C >3; T

f *

irv

9

t

*

• ;. »

*.v, '

v • *

■*

A ■

•4

‘

»

>

*

t

+ -A .

n

■

f

■

t '

>■

:

»

*&■?«* ■ *

is. m

*

0

ś

■

'

>./» .y.

POLITECHNIKA KRAKO

Biri.toteïcâ a?.ńi

VŁ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306367

Kdn. 524. 13, IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej